Psychische en lichamelijke gezondheidsproblemen van en gebruik van zorg door Afghaanse, Iraanse en Somalische asielzoekers en vluchtelingen*

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychische en lichamelijke gezondheidsproblemen van en gebruik van zorg door Afghaanse, Iraanse en Somalische asielzoekers en vluchtelingen*"

Transcriptie

1 op één land van herkomst, en op asielzoekers óf vluchtelingen, terwijl informatie over gezondheidsverschillen en verschillen in zorggebruik tussen asielzoekers én vluchtelingen belangrijk is voor beleid, preventie en curatie. Alhoewel zowel asielzoekers als vluchtelingen gevlucht zijn uit hun land en mogelijk traumatische ervaringen hebben doorgemaakt in het land van herkomst of tijdens de vlucht, verschillen zij in een aantal opzichten van elkaar. Vluchtelingen hebben een verblijfsstatus, waardoor zij zich hebben kunnen vestigen in Nederland. Zij wonen al een aantal jaren hier en hebben mogelijk werk gevonden en een sociaal netoorspronkelijke stukken Psychische en lichamelijke gezondheidsproblemen van en gebruik van zorg door Afghaanse, Iraanse en Somalische asielzoekers en vluchtelingen* A.A.M.Gerritsen, W.Devillé, F.A.H.van der Linden, I.Bramsen, L.H.M.van Willigen, J.E.J.M.Hovens en H.M.van der Ploeg Zie ook het artikel op bl Doel. Vaststellen van de prevalentie van psychische en lichamelijke klachten, en het gebruik van zorg onder volwassen asielzoekers en erkende vluchtelingen uit Afghanistan, Iran en Somalië, in Nederland. Opzet. Dwarsdoorsnedeonderzoek. Methode. Asielzoekers werden benaderd in 14 asielzoekerscentra en vluchtelingen in 3 gemeenten (Arnhem, Leiden en Zaanstad). Tijdens een interview in de eigen taal werden aan hen vragen voorgelegd met betrekking tot: algemene gezondheid, chronische aandoeningen, posttraumatische stressstoornissen (PTSS), depressie- dan wel angstsymptomen, zorggebruik (ten aanzien van medicijnen, ziekenhuisopname; bij huisarts, medisch specialisten, hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg) en achtergrondgegevens. Resultaten. In totaal werden 232 asielzoekers en 178 vluchtelingen geïnterviewd (respons: 89 respectievelijk 59%). Van hen waren 142 (61%) respectievelijk 99 (56%) man en de gemiddelde leeftijd was 34,4 (SD: 11,0) respectievelijk 40,3 (SD: 13,3) jaar. In vergelijking met vluchtelingen rapporteerden asielzoekers vaker een slechte algemene gezondheid (42 respectievelijk 59%), meer symptomen van depressie dan wel angst (39 respectievelijk 68%) en meer symptomen van PTSS (11 respectievelijk 28%). Wat betreft zorggebruik werden er geen verschillen gevonden tussen beide groepen. Conclusie. Asielzoekers hadden meer gezondheidsproblemen dan vluchtelingen, maar rapporteerden niet meer zorggebruik. Verder onderzoek is gewenst om de vraag te kunnen beantwoorden of de gezondheidszorg voldoende toegankelijk is voor asielzoekers. Ned Tijdschr Geneeskd. 2006;150: Hoewel er sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw al vluchtelingen naar Nederland komen, zijn er slechts enkele epidemiologische studies uitgevoerd onder deze doelgroep. 1-5 Dit terwijl er onder organisaties die betrokken zijn bij de zorgverlening aan deze groepen grote behoefte bestaat aan gegevens over gezondheidsproblemen en zorggebruik. De meeste (inter)nationale studies richten zich op psychische klachten (posttraumatische stressstoornissen (PTSS), depressie en angst) en determinanten hiervan. 6 Onderzoek naar lichamelijke klachten en zorggebruik is er in beperkte mate Bovendien richten de meeste studies zich slechts * Dit onderzoek werd eerder gepubliceerd in BMC Public Health (2004; 4:7) met als titel Health and health care utilisation among asylum seekers and refugees in the Netherlands: design of a study, in Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology (2006;41:18-26) met als titel Physical and mental health of Afghan, Iranian and Somali asylum seekers and refugees living in the Netherlands en in het European Journal of Public Health (2006;16:394-9) met als titel Use of health care services by Afghan, Iranian, and Somali refugees and asylum seekers living in the Netherlands. VU Medisch Centrum, afd. Medische Psychologie, Van der Boechorststraat 7, kamer D342, 1081 BT Amsterdam. Mw.dr.A.A.M.Gerritsen, epidemioloog (tevens: Instituut voor Extramu - raal Geneeskundig Onderzoek; EMGO); mw.f.a.h.van der Linden, gezondheidswetenschapper; mw.dr.i.bramsen, medisch psycholoog (tevens: EMGO); hr.prof.dr.h.m.van der Ploeg, gezondheidszorgpsycholoog (tevens: EMGO). Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (NIVEL), Utrecht. Hr.dr.W.Devillé, arts-epidemioloog. Consultancy Gezondheidszorg Vluchtelingen en Mensenrechten, Amsterdam. Mw.dr.L.H.M.van Willigen, arts. DeltaBouman Psychiatrisch Ziekenhuis, Poortugaal. Hr.prof.dr.J.E.J.M.Hovens, psychiater. Correspondentieadres: mw.dr.a.a.m.gerritsen 1983

2 werk opgebouwd. Voor asielzoekers is het verkrijgen van een verblijfsstatus onzeker, en daarmee hun hele toekomst. Zij zijn nog niet zo lang in Nederland, hebben mogelijk recent traumatische ervaringen meegemaakt, wonen meestal in een asielzoekerscentrum (AZC) en mogen niet werken. Enerzijds zou men verwachten dat asielzoekers meer psychische klachten hebben gezien hun recentere vluchtgeschiedenis en het onzekere verblijf in Nederland. Maar anderzijds zou het ook mogelijk kunnen zijn dat juist vluchtelingen meer psychische klachten hebben, bijvoorbeeld door de langdurige asielprocedure, 3 of doordat zij problemen ervaren met de integratie in de Nederlandse maatschappij. Verder is de verwachting dat asielzoekers meer lichamelijke klachten hebben dan vluchtelingen, omdat zij recent uit gebieden komen met minder (toegankelijke) gezondheidszorg, waardoor zij mogelijk klachten hebben die niet behandeld zijn. Daarnaast zijn er mogelijk lichamelijke klachten die samenhangen met de reden tot vluchten of het gevolg van de vlucht zelf zijn. Verder uiten (gedwongen) migranten psychosociale klachten vaak in eerste instantie in lichamelijke klachten (somatisatie), maar naarmate mensen langer in Nederland verblijven, passen zij zich aan aan de Nederlandse cultuur en vindt er minder somatisatie plaats. Wat betreft het zorggebruik is het zo dat vluchtelingen direct toegang hebben tot de reguliere medische zorg, terwijl van asielzoekers verwacht wordt dat zij altijd eerst naar de praktijkverpleegkundige van de Medische Opvang Asielzoekers (MOA) gaan. Mogelijk heeft de andere organisatie van het zorgsysteem gevolgen voor het zorggebruik van beide groepen. Daarom hebben wij een grootschalige epidemiolo gische studie uitgevoerd naar de prevalentie van zowel psychische als lichamelijke klachten bij, en het gebruik van zorg door volwassen asielzoekers én vluchtelingen afkomstig uit drie landen (Afghanistan, Iran en Somalië). populatie en methode Het onderzoek werd in de periode 1 juni maart 2004 gehouden onder volwassen (C 18 jaar) asielzoekers en vluchtelingen uit Afghanistan, Iran en Somalië. Onder asielzoekers worden hier verstaan diegenen die nog in de procedure zitten voor het verkrijgen van een verblijfsstatus, relatief kort in Nederland zijn en meestal in een AZC wonen. Met vluchtelingen worden hier diegenen bedoeld die wel een verblijfsstatus hebben en over het algemeen al langere tijd in Nederland verblijven. Voor Afghanistan, Iran en Somalië is gekozen, omdat deze landen op 1 september 2002 op plaats 2, 5 en 7 stonden in de top 10 van landen van herkomst van bewoners van AZC s (met respectievelijk 7105, 4509 en 3888 bewoners; bron: Immigratieen Naturalisatiedienst. Rapportage vreemdelingenketen mei-augustus Den Haag, 2002), en omdat er ook veel vluchtelingen uit deze landen in Nederland wonen (op 1 januari 2002: Afghanen, Iraniërs en Somaliërs; bron: Centraal Bureau voor de Statistiek. StatLine Databank. Heerlen/Voorburg, 2002). Asielzoekers werden benaderd in 14 AZC s die op basis van toeval geselecteerd werden uit de 46 AZC s in West-, Midden- en Oost-Nederland. Om vluchtelingen te kunnen benaderen, werden bij de gemeenten Arnhem, Leiden en Zaanstad steekproeven uit de gemeentelijke basisadministratie opgevraagd. Per familie (AZC s) of adres (gemeenten) werd op basis van toeval 1 persoon geselecteerd voor deelname aan de studie. Het doel was om 100 asielzoekers en 100 vluchtelingen per land van herkomst te interviewen. Geselecteerde personen kregen eerst een brief toegestuurd en daarna werden zij op maximaal 3 tijdstippen benaderd door 1 van de 33 getrainde interviewers, die afkomstig waren uit de 3 landen. Nadat er mondeling informed consent was gegeven door de respondenten, werd hun een vragenlijst in de eigen taal aangeboden (verkregen door een proces van heen- en terugvertalen van de Nederlandse lijst). De medisch-ethische toetsingscommissie van het VU Medisch Centrum, Amsterdam, heeft toestemming gegeven voor het uitvoeren van het onderzoek. In het interview werd aan de respondenten gevraagd een inschatting te geven van de eigen gezondheid met behulp van de eerste vraag van de Short form health survey Voor de analysen werd het oordeel gedichotomiseerd in goed (uitstekend, zeer goed, goed) versus slecht (matig, slecht). De aanwezigheid van chronische aandoeningen werd gemeten met een lijst van het Centraal Bureau voor de Statistiek. 12 De respondenten moesten voor 19 ziekten aangeven of zij deze in de afgelopen 12 maanden hadden gehad en op basis hiervan werd het aantal respondenten met meer dan één chronische aandoening berekend. De Harvard trauma questionnaire (HTQ) werd gebruikt om de ernst van PTSS in de voorafgaande week te meten (1 = helemaal geen last tot 4 = zeer veel last ). 13 Een gemiddelde itemscore van C 2,5 op de 16 items, die zijn afgeleid van de DSM IV-criteria, is indicatief voor de diagnose PTSS. Om de ernst van de depressie- dan wel angstsymptomen in de voorafgaande week te meten, werd de Hopkins symptoms checklist (HSCL-25) gebruikt. 14 De antwoordmogelijkheden zijn vergelijkbaar met die van de HTQ en als afkappunt werd een gemiddelde itemscore van > 1,75 gehanteerd. Daarnaast werd aan de respondenten gevraagd of zij in de afgelopen 2 maanden contact hadden gehad met de huisarts of met medisch specialisten, in het afgelopen jaar opgenomen waren geweest in een ziekenhuis of contact hadden gehad met hulpverleners van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), en of zij de afgelopen 2 weken medicijnen hadden gebruikt Ook werden achtergrondgegevens verzameld met betrekking tot land van herkomst, geslacht, leeftijd, burgerlijke staat, opleidings niveau, verblijfsduur in Neder- 1984

3 land, aantal meegemaakte traumatische ervaringen (gemeten met de HTQ), score voor postmigratiestress (eigen lijst met 18 items; hoe hoger de score, hoe meer stress), score voor ervaren sociale steun (eigen lijst met 6 vragen; hoe hoger de score, hoe meer sociale steun) en de mate waarin iemand zich thuis voelde in Nederland ( erg veel/redelijk veel versus een beetje/helemaal niet ). De validiteit en betrouwbaarheid van de meet instrumenten werden niet getest voor deze specifieke onderzoekspopulatie. De HTQ en HSCL-25 zijn echter veel gebruikte instrumenten in vluchtelingenstudies, waarbij dezelfde afkappunten zijn gebruikt. 16 Deze instrumenten bleken in verschillende culturen adequaat symptomen van PTSS, depressie of angst te meten. 17 De andere meetinstrumenten zijn in verschillende bevolkingsonderzoeken gebruikt, ook onder niet-westerse migranten. 15 Verschillen tussen asielzoekers en vluchtelingen in achtergrondgegevens werden nagegaan door middel van de t-toets en de χ 2 -toets. De χ 2 -toets werd tevens gebruikt om (ongecorrigeerde) verschillen in gezondheidsproblemen en zorggebruik tussen de twee groepen te toetsen. Voorts werden met behulp van multivariate logistischeregressieanalyse (gecorrigeerde) oddsratio s (OR s) en 95%-BI s berekend, waarbij duidelijk wordt hoe de verschillen tussen de asielzoekers en de vluchtelingen zijn wanneer gecorrigeerd is voor verschillen in achtergrondkenmerken. Deze oddsratio s dienen geïnterpreteerd te worden als maat van samenhang en niet als relatief risico. Een uitvoerige beschrijving van de opzet van het onderzoek is elders gepubliceerd. 6 resultaten In de onderzoeksperiode werden 479 vluchtelingen in de verschillende gemeenten benaderd. Er voldeden 34 vluchtelingen niet aan de inclusiecriteria (zij waren jonger dan 18 jaar of niet afkomstig uit 1 van de 3 landen of niet als vluchteling naar Nederland gekomen) en 144 konden niet bereikt worden. Verder wilden 123 vluchtelingen niet geïnterviewd worden, met name omdat zij geen tijd hadden of niet geïnteresseerd waren. Uiteindelijk werden 178 vluchtelingen geïnterviewd (59% van de 301 vluchtelingen die aan de inclusiecriteria voldeden en bereikt konden worden; 40% van de 445 vluchtelingen die aan de inclusiecriteria voldeden en benaderd werden). In de AZC s werden 391 asielzoekers benaderd, van wie 1 jonger dan 18 jaar was en er 128 niet bereikt konden worden. Er wilden 30 asielzoekers niet geïnterviewd worden. In totaal werden er 232 asielzoekers geïnterviewd (89% van de 262 asielzoekers die aan de inclusiecriteria voldeden en bereikt konden worden; 59% van de 390 asielzoekers die aan de inclusiecriteria voldeden en benaderd werden). De respondenten en degenen die niet bereikt konden worden, verschilden niet in leeftijd of geslacht. Respondenten en non-respondenten (degenen die wel bereikt werden, maar niet geïnterviewd wilden worden) verschilden niet in leeftijd, maar onder vluchtelingen waren mannen iets vaker niet bereid tot deelname. In tabel 1 zijn de kenmerken van de studiepopulatie gepresenteerd. In beide groepen zaten meer mannen dan tabel 1. Kenmerken van de studiepopulatie: vluchtelingen en asielzoekers uit Afghanistan, Iran en Somalië, in Nederland; 1 juni maart 2004* kenmerk vluchtelingen asielzoekers (n = 178) (n = 232) land van herkomst Somalië 25 (14) 62 (27) Afghanistan 90 (51) 116 (50) Iran 63 (35) 54 (23) geslacht man 99 (56) 142 (61) vrouw 79 (44) 90 (39) gemiddelde leeftijd in jaren (SD) 40,3 (13,3) 34,4 (11,0) burgerlijke staat gescheiden 25 (14) 15 (7) nooit getrouwd 36 (20) 64 (28) samenwonend of getrouwd 110 (62) 142 (62) weduwe of weduwnaar 7 (4) 10 (4) (n = 231) opleiding beroepsopleiding of hogeschool/ universiteit 92 (52) 67 (29) middelbare school 59 (33) 83 (36) geen school, religieuze school of basisschool 27 (15) 82 (35) gemiddelde verblijfsduur in Nederland in jaren (SD) 8,8 (4,1) 3,4 (1,6) gemiddeld aantal meegemaakte traumatische ervaringen (SD) 5,3 (3,6) 6,8 (3,7) (n = 172) (n = 212) gemiddelde score voor postmigratiestress in de voorafgaande week (SD) 1,6 (0,4) 2,3 (0,5) (n = 162) (n = 119) gemiddelde somscore voor ervaren sociale steun (SD) 4,8 (1,5) 3,6 (2,0) (n = 177) (n = 227) zich thuis voelen in Nederland erg veel/redelijk veel 130 (73) 119 (52) een beetje/niet 48 (27) 112 (49) (n = 231) *De weergeven getallen zijn aantallen (%) respondenten, tenzij anders is aangegeven. De aantallen zijn gelijk aan de groepstotalen, tenzij anders aangegeven. Gemeten met de Harvard trauma questionnaire ; uitersten: Gemeten met een eigen lijst met 18 items; elk item werd gescoord op een schaal van 1 ( helemaal geen last )-4 ( zeer veel last ) en de totale score werd gedeeld door 18 om de gemiddelde score per persoon (uitersten: 1-4) te berekenen. Gemeten met een eigen lijst met 6 vragen; uitersten: 0-6; hoe hoger de score, hoe meer sociale steun. 1985

4 vrouwen. De vluchtelingen waren ouder dan de asielzoekers en verbleven al langere tijd in Nederland. De asielzoekers waren vaker nooit getrouwd dan de vluchtelingen en andersom waren de vluchtelingen vaker gescheiden, maar in beide groepen was de meerderheid getrouwd of samenwonend. Meer dan een derde van de asielzoekers had als opleidingsniveau basisschool of lager, terwijl de helft van de vluchtelingen een beroeps-, hogeschool- of universitaire opleiding had voltooid. Asielzoekers rapporteerden meer traumatische ervaringen meegemaakt te hebben, hadden meer postmigratiestress en minder sociale steun, en voelden zich minder goed thuis in Nederland. De prevalentiecijfers van de gezondheidsproblemen en het zorggebruik staan in tabel 2. Asielzoekers hadden over het algemeen meer gezondheidsproblemen dan vluchtelingen: vaker een slechte algemene gezondheid, meer symptomen van depressie of angst, en meer symptomen van PTSS (hoewel net niet statistisch significant na correctie voor achtergrondgegevens). Alleen voor de chronische aandoeningen werd geen verschil tussen beide groepen gevonden (mediaan: 1; P 25 -P 75 : 0-3). De door asielzoekers frequentst gerapporteerde chronische aandoeningen waren: ernstige en hardnekkige rugklachten (87/232; 38%), migraine of ernstige hoofdpijn (88/230; 38%) en ernstige aandoeningen van de nek of schouder (74/232; 32%). Voor vluchtelingen waren dit: ernstige aandoeningen van de nek of schouder (63/178; 35%), andere ernstige of hardnekkige aandoeningen van de elleboog, pols of hand (47/176; 27%) en ernstige en hardnekkige rugklachten (47/178; 26%). Wat betreft gerapporteerd zorggebruik werden er geen verschillen tussen beide groepen gevonden. Voor de hele studiepopulatie was de mediaan 0 (P 25 -P 75 : 0-2) voor aantal bezoeken aan een huisarts in de afgelopen 2 maanden. De frequentst gerapporteerde medicijnen die de respondenten gebruikt hadden in de afgelopen 2 maanden waren: pijn- en koortswerende middelen (163/240; 68%), slaap- en kalmeringsmiddelen (53/240; 22%), medicijnen voor maag- en darmklachten (43/240; 18%), vitaminen en mineralen (40/240; 17%) en antidepressiva (34/240; 14%). Iraniërs hadden meer chronische aandoeningen dan Somaliërs, en Afghanen en Iraniërs hadden ten opzichte van Somaliërs meer symptomen van PTSS en van depressie of angst. Wat betreft zorggebruik bezochten Afghanen vaker de huisarts dan Somaliërs, maakten Iraniërs meer gebruik van GGZ-voorzieningen dan Soma liërs, en zowel Afghanen als Iraniërs gebruikten meer medicatie dan Somaliërs. Uitgebreide beschrijvingen van deze en andere resultaten van het onderzoek zijn elders gepubliceerd. tabel 2. Prevalentie (%) van gezondheidsproblemen en gebruik van gezondheidszorg bij vluchtelingen en asielzoekers uit Afghanistan, Iran en Somalië, in Nederland; 1 juni maart 2004 vluchtelingen asielzoekers p* OR (95%-BI) (n = 178) (n = 232) gezondheidsproblemen slechte algemene gezondheid 74 (42) 137 (59) 0,001 1,85 (1,06-3,25) (n = 176) (n = 232) > 1 chronische aandoening in voorafgaande jaar 79 (47) 104 (48) 0,71 1,25 (0,70-2,22) (n = 170) (n = 215) PTSS-symptomen in voorafgaande week 18 (11) 63 (28) < 0,0001 2,49 (0,99-6,26) (n = 170) (n = 224) depressie- of angstsymptomen in voorafgaande week 65 (39) 145 (68) < 0,0001 2,63 (1,41-4,93) (n = 165) (n = 213) zorggebruik huisartsbezoek in voorafgaande 2 maanden 88 (50) 101 (46) 0,48 0,81 (0,42-1,56) (n = 177) (n = 219) bezoek aan een medisch specialist in voorafgaande 2 maanden 35 (20) 48 (23) 0,53 1,12 (0,50-2,51) (n = 176) (n = 213) ziekenhuisopname in voorafgaande jaar 21 (12) 28 (12) 0,97 0,81 (0,32-2,09) (n = 174) (n = 230) contact met een hulpverlener van de geestelijke gezondheidszorg in 17 (10) 35 (15) 0,09 1,00 (0,34-2,90) voorafgaande jaar (n = 176) (n = 227) medicijngebruik in voorafgaande 2 weken 107 (61) 134 (58) 0,58 0,70 (0,35-1,40) (n = 177) (n = 232) PTSS = posttraumatische stressstoornis. *p-waarde voor het verschil tussen vluchtelingen en asielzoekers (χ 2 -toets). De vluchtelingen vormden de referentiegroep. De oddsratio s zijn gecorrigeerd voor: land van herkomst, geslacht, leeftijd, burgerlijke staat, opleiding, aantal meegemaakte traumatische ervaringen, gemiddelde score voor postmigratiestress, somscore voor sociale steun, en zich thuis voelen in Nederland. 1986

5 beschouwing In deze studie hadden asielzoekers over het algemeen meer gezondheidsproblemen dan vluchtelingen. Blijkbaar zorgen de recentere vluchtgeschiedenis en het onzekere verblijf in Nederland ervoor dat zij meer psychische klachten hadden dan vluchtelingen, die mogelijk een langdurige asielprocedure doorgemaakt hadden en misschien problemen hadden ervaren met de integratie in de Nederlandse maatschappij. Verder wordt de verwachting dat asielzoekers meer lichamelijke klachten hebben dan vluchtelingen niet ondersteund door de resultaten. Ook werden er geen verschillen in zelf gerapporteerd zorggebruik gevonden tussen beide groepen, hoewel asielzoekers meer psychische klachten rapporteren. In alle drie de etnische groepen werd gevonden dat asielzoekers over het algemeen meer gezondheidsproblemen hadden dan vluchtelingen en dat er geen verschil bestaat in zorggebruik. Om die reden zullen de onderzoeksresultaten naar verwachting ook gelden voor andere groepen asielzoekers en vluchtelingen, al zullen er tussen verschillende etnische groepen wel specifieke verschillen bestaan in de prevalentiecijfers zelf, zoals die ook binnen deze studie gevonden zijn (data elders gepubliceerd) Er is veel gedaan om een zo representatief mogelijke steekproef te verkrijgen van alle vluchtelingen en asielzoekers uit de drie landen van herkomst. 6 Ondanks alle inspanningen was het aantal vluchtelingen dat niet bereikt kon worden of niet geïnterviewd wilde worden tamelijk hoog. Dit is een veelvoorkomend probleem in studies onder asielzoekers en vluchtelingen in Nederland Welke gevolgen de non-respons voor de onderzoeksresultaten heeft, is moeilijk te voorspellen. Mogelijk zijn de actiefste en gezondste vluchtelingen niet geïncludeerd in het onderzoek, omdat zij moeilijker te bereiken zijn. In dat geval zou het werkelijke verschil tussen asielzoekers en vluchtelingen wat betreft gezondheid nog groter kunnen zijn dan dat nu gevonden is. Psychische problemen. De prevalentiecijfers voor PTSS, depressie- dan wel angstsymptomen onder asielzoekers of vluchtelingen die in de (inter)nationale literatuur gerapporteerd worden, variëren sterk. 6 Studies zijn onderling moeilijk vergelijkbaar door verschillen in studiepopulatie en gebruikte instrumenten. In een studie onder 54 volwassen Somalische asielzoekers die woonden in 4 AZC s in Nederland (65% korter dan 6 maanden) werden prevalentiecijfers gevonden voor PTSS (HTQ) en depressie- en angstsymptomen (HSCL-25) van respectievelijk 32, 63 en 36%. 5 In de huidige studie waren deze percentages voor de groep Somalische asielzoekers respectievelijk 19 (11/57), 60 (30/50) en 29 (16/56). De prevalentiecijfers voor depressie en angst waren dus vergelijkbaar, maar de prevalentie van PTSS was iets lager. Onder 51 volwassen Afghaanse vluchtelingen die gemiddeld bijna 4 jaar in Nederland woonden, werden op basis van het Composite international diagnostic interview (CIDI) de volgende prevalentiecijfers gevonden voor PTSS, depressieve stoornis en gegeneraliseerde angststoornis: 35, 57 en 12%. 1 In de huidige studie werden in de groep Afghaanse asielzoekers de volgende percentages gevonden: 25 (29/114), 50 (53/106) en 39 (44/112). De prevalentiecijfers gevonden voor PTSS en depressie waren dus vergelijkbaar, maar de prevalentie van angst was in de huidige studie veel hoger. Tenslotte werden in een studie onder 86 Iraanse en 70 Turkse asielzoekers en vluchte lingen, van wie 70% korter dan een jaar in Nederland verbleef, prevalentiecijfers gevonden voor de diagnose PTSS en depressie van respectievelijk 11 en 4%. 4 In de huidige studie werden in de groep Iraanse asielzoekers voor zowel PTSS als depressiesymptomen percentages van 43 (23/53) gevonden, en voor depressiesymptomen een percentage van 78 (38/49), die beide dus veel hoger zijn. Algemene gezondheid, lichamelijke klachten en zorggebruik. Voor algemene gezondheid, lichamelijke klachten en zorggebruik zijn geen bruikbare vergelijkingsgegevens beschikbaar uit onderzoek onder vluchtelingen en asielzoekers. Om die reden vergelijken wij deze resultaten met die van de Tweede nationale studie van het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (NIVEL), waarin resultaten voor autochtonen en niet-westerse migranten beschreven staan. 20 Er moet wel rekening gehouden worden met het feit dat de 3 groepen autochtonen, niet-westerse migranten en asielzoekers dan wel vluchtelingen verschillen in achtergrondgegevens, zoals leeftijd, geslacht en opleidingsniveau. De algemene gezondheid van vluchtelingen (42% (74/176) met een slechte algemene gezondheid) is vergelijkbaar met die van niet-westerse migranten (39%), maar minder goed dan die van autochtonen (18%). Asielzoekers en vluchtelingen rapporteerden vaker meer dan 1 chronische aandoening gehad te hebben (48%) dan autochtonen (30%) en het gemiddelde aantal chronische aandoeningen bij asielzoekers en vluchtelingen (2,0; SD: 2,3) was hoger dan dat van de niet-westerse migranten (1,5; SD: 2,0). Prevalentiecijfers voor contact met de huisarts zijn vergelijkbaar voor alle drie de groepen (asielzoekers dan wel vluchtelingen 48%, niet-westerse migranten 51% en autochtonen 42%), maar het gemiddelde aantal contacten lijkt wat lager voor asielzoekers dan voor vluchtelingen (0,96; SD: 1,39) in vergelijking met autochtonen (1,7; SD: 1,24) en nietwesterse migranten (2,2; SD 1,86). Asielzoekers en vluchtelingen rapporteerden vaker opgenomen te zijn geweest in een ziekenhuis (12%) dan autochtonen (7%) en niet-westerse migranten (8%). Asiel zoekers en vluchtelingen hadden ongeveer evenveel contact gehad met GGZ-hulpverleners (13%) als niet-westerse migranten (11%), maar vaker dan autochtonen (6%). 1987

6 Conclusie. Voor organisaties die zorg verlenen aan asielzoekers en vluchtelingen biedt deze studie een overzicht van de frequentie waarmee verschillende gezondheidsproblemen vóórkomen onder deze doelgroepen. Zij kunnen deze informatie gebruiken om het zorgaanbod op af te stemmen. Maar ook geven de resultaten aanleiding tot vragen over de toegankelijkheid van de zorg. Zowel asielzoekers als vluchtelingen rapporteerden veel gezondheidsproblemen, maar bezochten weinig de huisarts in vergelijking met autochtonen. Verder was de prevalentie van psychische problemen hoog, met name onder asielzoekers, en was het gebruik van de GGZ relatief laag. Mogelijk ondervonden asielzoekers (en vluchtelingen) problemen als gevolg van cultuuren taalverschillen en zouden betrokken zorgverleners en organisaties moeten proberen de toegankelijkheid te verbeteren. Onderzoek van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) kon niet bevestigen dat de toegankelijkheid van de zorg voor asielzoekers te wensen overlaat. De IGZ uitte echter wel haar zorgen over enige risicofactoren voor de toegankelijkheid, zoals de slechte bereikbaarheid van de MOA buiten spreekuur tijden en het feit dat soms alleen telefonische consultatie van de MOA of huisarts mogelijk is. 21 De resultaten van de huidige studie geven aan dat verder onderzoek gewenst is naar de vraag of de zorg voldoende toegankelijk is voor asielzoekers. Belangenconflict: geen gemeld. Financiële ondersteuning: ZonMw-programma Preventie (projectnummer ). Aanvaard op 8 mei 2006 Literatuur 1 Gernaat HBPE, Malwand AD, Laban CJ, Komproe IH, Jong JTVM de. Veel psychiatrische stoornissen bij Afghaanse vluchtelingen met verblijfsstatus in Drenthe, met name depressieve stoornis en posttraumatische stressstoornis. Ned Tijdschr Geneeskd. 2002;146: Heuvel WJ van den. Health status of refugees from former Yugoslavia: descriptive study of the refugees in the Netherlands. Croat Med J. 1998;39: Laban CJ, Gernaat HB, Komproe IH, Schreuders BA, Jong JT de. Impact of a long asylum procedure on the prevalence of psychiatric disorders in Iraqi asylum seekers in the Netherlands. J Nerv Ment Dis. 2004;192: Willigen LH van, Hondius AJ, Ploeg HM van der. Health problems of refugees in the Netherlands. Trop Geogr Med. 1995;47: Roodenrijs TC, Scherpenzeel RP, Jong JTVM de. Traumatische ervaringen en psychopathologie onder Somalische vluchtelingen in Nederland. Tijdschrift voor Psychiatrie. 1998;40: Gerritsen AA, Bramsen I, Deville W, Willigen LH van, Hovens JE, Ploeg HM van der. Health and health care utilisation among asylum seekers and refugees in the Netherlands: design of a study. BMC Public Health. 2004;4:7. 7 Redwood-Campbell L, Fowler N, Kaczorowski J, Molinaro E, Robinson S, Howard M, et al. How are new refugees doing in Canada? Comparison of the health and settlement of the Kosovars and Czech Roma. Can J Public Health. 2003;94: Cheung P, Spears G. Illness aetiology constructs, health status and use of health services among Cambodians in New Zealand. Aust N Z J Psychiatry. 1995;29: Strand PJ, Jones jr W. Health service utilization by Indochinese refugees. Med Care. 1983;21: Oort M van, Deville W, Bakker DH de. Monitoring huisartsenzorg aan asielzoekers. Utrecht: Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg; McHorney CA, Ware jr JE, Raczek AE. The MOS 36-item short-form health survey (SF-36): II. Psychometric and clinical tests of validity in measuring physical and mental health constructs. Med Care. 1993; 31: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Permanent onderzoek leefsituatie (POLS). Voorburg: CBS; Mollica RF, Caspi-Yavin Y, Lavelle J, Tor S, Yang T, Chan S, et al. Harvard trauma questionnaire (HTQ): manual Cambodian, Laotian and Vietnamese versions. Torture. 1996;6(Suppl 1): Mollica RF, Wyshak G, de Marneffe D, Tu B, Yang T, Khuon F, et al. Hopkins symptoms checklist 25 (HSCL-25): manual Cambodian, Laotian and Vietnamese versions. Torture. 1996;6(Suppl 1): Schellevis FG, Westert GP, Bakker DH de, Groenewegen PP, Zee J van der, Bensing JM. De Tweede nationale studie naar ziekten en verrichtingen in de huisartsenpraktijk: aanleiding en methoden. Huisarts Wet. 2003;46: Hollifield M, Warner TD, Lian N, Krakow B, Jenkins JH, Kesler J, et al. Measuring trauma and health status in refugees: a critical review. JAMA. 2002;288: Kleijn WChr, Hovens JEJM, Rodenburg JJ, Rijnders RJP. Psychiatrische symptomen bij vluchtelingen aangemeld bij het psychiatrisch centrum De Vonk. Ned Tijdschr Geneeskd. 1998;142: Gerritsen AA, Bramsen I, Deville W, Willigen LH van, Hovens JE, Ploeg HM van der. Physical and mental health of Afghan, Iranian and Somali asylum seekers and refugees living in the Netherlands. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol. 2006;41: Gerritsen AA, Bramsen I, Deville W, Willigen LH van, Hovens JE, Ploeg HM van der. Use of health care services by Afghan, Iranian, and Somali refugees and asylum seekers living in the Netherlands. Eur J Public Health. 2006;16: Lindert H van, Droomers M, Westert GP. Tweede nationale studie naar ziekten en verrichtingen in de huisartspraktijk. Een kwestie van verschil: verschillen in zelf-gerapporteerde leefstijl, gezondheid en zorggebruik. Utrecht: Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg; Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ). Toegankelijkheid huisartsenzorg asielzoekers. Den Haag: IGZ; Abstract Mental and physical health problems of and the use of healthcare by Afghan, Iranian and Somali asylum seekers and refugees Objective. To estimate the prevalence rates of mental and physical health problems and the use of healthcare services among adult asylum seekers and recognised refugees from Afghanistan, Iran and Somalia in the Netherlands. Design. Cross-sectional study. Method. Asylum seekers were approached in 14 reception centres and refugees were interviewed in 3 municipalities (Arnhem, Leiden and Zaanstad). Respondents were interviewed in their own language and asked questions pertaining to: general health, chronic complaints, symptoms of post-traumatic stress disorder (PTSD), symptoms of depression/ 1988

7 anxiety, the use of healthcare services (general practitioner, medical specialists, hospitalisation, mental-health services, medication) and background variables. Results. A total of 232 asylum seekers and 178 refugees participated (response rates of 89% and 59%, respectively). Of these, 142 (61%) and 99 (56%), respectively were males and the average age was 34.4 (SD: 11.0) and 40.3 (SD: 13.3) years, respectively. Compared to refugees, asylum seekers more often considered their health to be poor (42% and 59%, respectively), had more symptoms of depression/anxiety (39% and 68%, respectively), and had more symptoms of PTSD (11% and 28%, respectively). No differences were found between refugees and asylum seekers in the self-reported use of healthcare services. Conclusion. This study showed that asylum seekers have more health problems than refugees, but that there are no differences in the selfreported use of healthcare services. More research is needed to answer the question if asylum seekers have sufficient access to the healthcare system. Ned Tijdschr Geneeskd. 2006;150: Ned Tijdschr Geneeskd. 1906;50II:

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

Gezondheid en zorggebruik van vluchtelingen: Vervolgonderzoek onder mensen met een verblijfsvergunning in Nederland

Gezondheid en zorggebruik van vluchtelingen: Vervolgonderzoek onder mensen met een verblijfsvergunning in Nederland Postprint 1.0 Version Journal website Pubmed link DOI http://www.ntvg.nl/publicatie/gezondheid-en-zorggebruik-van-vluchtelingen Gezondheid en zorggebruik van vluchtelingen: Vervolgonderzoek onder mensen

Nadere informatie

Gezondheid en zorggebruik van vluchtelingen

Gezondheid en zorggebruik van vluchtelingen Gezondheid en zorggebruik van vluchtelingen Vervolgonderzoek onder mensen met een verblijfsvergunning in Nederland Majda Lamkaddem, Karien Stronks, Annette A.M. Gerritsen, Walter L.J.M. Devillé en Marie-Louise

Nadere informatie

Datum 6 juni 2011 Onderwerp Antwoord op schriftelijke kamervragen met kenmerk 2011Z08065

Datum 6 juni 2011 Onderwerp Antwoord op schriftelijke kamervragen met kenmerk 2011Z08065 1 > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20011 2500 EA Den

Nadere informatie

Bijlage bij hoofdstuk 7 Ervaren gezondheid, leefstijl en zorggebruik

Bijlage bij hoofdstuk 7 Ervaren gezondheid, leefstijl en zorggebruik Bijlage bij hoofdstuk 7 Ervaren gezondheid, leefstijl en zorggebruik B7.1 Constructie van de maten voor fysieke en psychische gezondheid SF-12 vragen in SING 09 In gezondheidsonderzoek wordt vaak de zogenaamde

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Komt stress van de patiënt aan bod bij de huisarts? Factsheet Databank Communicatie, oktober 2007.

Komt stress van de patiënt aan bod bij de huisarts? Factsheet Databank Communicatie, oktober 2007. Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL De gegevens mogen met bronvermelding (Komt stress van de patiënt aan bod bij de huisarts? J Noordman, J van Weert, A van den Brink-Muinen, S van Dulmen, J Bensing

Nadere informatie

Asielzoekers: ziek door trauma s van ver weg of juist van heel dichtbij?

Asielzoekers: ziek door trauma s van ver weg of juist van heel dichtbij? 132 De auteur is psychiater en hoofd behandelbeleid bij De Evenaar, Centrum voor Transculturele Psychiatrie Noord Nederland, GGZ-Drenthe Correspondentieadres: Dr. C.(Kees) J. Laban, Altingerweg 1, 9411

Nadere informatie

Samenvatting en beschouwing

Samenvatting en beschouwing Dit rapport is een uitgave van het NIVEL in 2004. De gegevens mogen met bronvermelding (MW van der Linden, GP Westert, DH de Bakker, FG Schellevis. Tweede Nationale Studie naar ziekten en verrichtingen

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Zorggebruik. 5.1 Inleiding. 5.2 Contact eerste lijn

Zorggebruik. 5.1 Inleiding. 5.2 Contact eerste lijn Dit rapport is een uitgave van het NIVEL in 2004. De gegevens mogen met bronvermelding (H van Lindert, M Droomers, GP Westert.. Een kwestie van verschil: verschillen in zelfgerapporteerde leefstijl, gezondheid

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten September 2013 Door: N. Rosendaal Introductie Amsterdam (A), Den Haag (DH), Rotterdam (R), en Utrecht (U) vormen samen de vier grootste steden

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Gezondheid en sterfte naar onderwijsniveau

Gezondheid en sterfte naar onderwijsniveau Gezondheid en sterfte naar onderwijsniveau Den Haag, 28 maart 212 Jan-Willem Bruggink (Centraal Bureau voor de Statistiek) Seminar: De opleidingsgradiënt in de demografie Wat gaat er komen? Gezondheid,

Nadere informatie

GEZONDHEID. 4.1 Inleiding

GEZONDHEID. 4.1 Inleiding Dit rapport is een uitgave van het NIVEL in 2004. De gegevens mogen met bronvermelding (H van Lindert, M Droomers, GP Westert.. Een kwestie van verschil: verschillen in zelfgerapporteerde leefstijl, gezondheid

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten-

Publiekssamenvatting PRISMO. - De eerste resultaten- Publiekssamenvatting PRISMO - De eerste resultaten- Inleiding In maart 2005 is de WO groep van de Militaire GGZ gestart met een grootschalig longitudinaal prospectief onderzoek onder militairen die werden

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014 Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Magnée, T., Beurs, D.P. de, Verhaak. P.F.M. Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek.

Nadere informatie

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts)

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Ongemerkt problematisch Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Kijk, als een kind zich opzettelijk uit de auto gooit, dan is het vrij duidelijk dat er iets mis is. Dan heb

Nadere informatie

V O LW A S S E N E N

V O LW A S S E N E N PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID V O LW A S S E N E N Volwassenen 2009 3 Volwassenenonderzoek 2009 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland West in 2009

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

V O LW A S S E N E N

V O LW A S S E N E N LICHAMELIJKE GEZONDHEID V O LW A S S E N E N Volwassenen 2009 2 Volwassenenonderzoek 2009 Om inzicht te krijgen in de van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland West in 2009 een schriftelijke

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie MAJOR DEPRESSION INVENTORY (MDI) Bech, P., Rasmussen, N.A., Olsen, R., Noerholm, V., & Abildgaard, W. (2001). The sensitivity and specificity of the Major Depression Inventory, using the Present State

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Inkomen als sociaaleconomische indicator van medisch zorggebruik bij ouderen

Inkomen als sociaaleconomische indicator van medisch zorggebruik bij ouderen Inkomen als sociaaleconomische indicator van medisch zorggebruik bij ouderen Marleen Wingen en Ferdy Otten In dit artikel zijn, naast opleiding, drie operationalisaties van inkomen onderzocht op hun onderscheidend

Nadere informatie

Psychiatrische symptomen bij vluchtelingen aangemeld bij het psychiatrisch centrum De Vonk

Psychiatrische symptomen bij vluchtelingen aangemeld bij het psychiatrisch centrum De Vonk Psychiatrische symptomen bij vluchtelingen aangemeld bij het psychiatrisch centrum De Vonk w.chr.kleijn, j.e.j.m.hovens, j.j.rodenburg en r.j.p.rijnders Centrum 45, vluchtelingenunit De Vonk, Westeinde

Nadere informatie

Oorspronkelijk artikel Traumatische ervaringen en psychopathologie onder Somalische vluchtelingen in Nederland

Oorspronkelijk artikel Traumatische ervaringen en psychopathologie onder Somalische vluchtelingen in Nederland Oorspronkelijk artikel Traumatische ervaringen en psychopathologie onder Somalische vluchtelingen in Nederland door T.C. Roodenrijs, R.P. Scherpenzeel en J.T.V.M. de Jong Samenvatting Dit onderzoek richt

Nadere informatie

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij Mensen met een Post Traumatische Stress Stoornis. The Effects of Body Oriented Interventions

Nadere informatie

Gezondheidszorg asielzoekers en vluchtelingen in Kennemerland. Raadsleden informatieavond Veiligheidsregio Kennemerland Marjolein Somers Mei 2016

Gezondheidszorg asielzoekers en vluchtelingen in Kennemerland. Raadsleden informatieavond Veiligheidsregio Kennemerland Marjolein Somers Mei 2016 Gezondheidszorg asielzoekers en vluchtelingen in Kennemerland Raadsleden informatieavond Veiligheidsregio Kennemerland Marjolein Somers Mei 2016 Inhoud Presentatie Asielprocedure en opvang in Nederland

Nadere informatie

Lichamelijke gezondheid

Lichamelijke gezondheid 1. Ervaren gezondheid en ziekte en aandoeningen De beoordeling van de eigen gezondheid, de ervaren gezondheid, is een indicatie voor de kwaliteit die iemand aan het leven toeschrijft. Afhankelijk van de

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs The Relationship between Existential Fulfilment, Emotional Stability and Burnout

Nadere informatie

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s door B. van der Goot, R.A. van der Pol en V.M. Vladár Rivero Samenvatting In mei 1990 vond een onderzoek plaats naar de

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke

Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke Het belang van de gepercipieerde effectiviteit van de hulpverlening voor het voorkomen van onvervulde behoeften bij personen met sociale of emotionele problemen Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Oorspronkelijke stukken. h.b.p.e.gernaat, a.d.malwand, c.j.laban, i.komproe en j.t.v.m.de jong

Oorspronkelijke stukken. h.b.p.e.gernaat, a.d.malwand, c.j.laban, i.komproe en j.t.v.m.de jong Oorspronkelijke stukken Veel psychiatrische stoornissen bij Afghaanse vluchtelingen met verblijfsstatus in Drenthe, met name depressieve stoornis en posttraumatische stressstoornis h.b.p.e.gernaat, a.d.malwand,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement, M. Heijmans, NIVEL, juni 2014) worden gebruikt.

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study Angst en depressie bij verpleeghuisbewoners; prevalentie en risico indicatoren Lineke Jongenelis Martin Smalbrugge EMGO, onderzoeksprogramma common mental

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken Rapportage voor: Groepspraktijk Huizen Dr. C.P. van Linschoten Drs. P. Moorer ARGO Rijksuniversiteit Groningen BV www.argo-rug.nl INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK

Nadere informatie

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Idioms of Distress among Afghan immigrants

Idioms of Distress among Afghan immigrants Idioms of Distress among Afghan immigrants Arezoe Delawar I-psy Symposium Angst en depressie in een diverse samenleving: 07-11-2014 Psychopathologie De prevalentie van posttraumatische stress, evenals

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

! "! " #)% Lichamelijke Klachten Lichamelijk Onverklaarde Klachten (LOK) Somatoforme stoornissen

! !  #)% Lichamelijke Klachten Lichamelijk Onverklaarde Klachten (LOK) Somatoforme stoornissen Bert van Hemert psychiater Parnassia psycho-medisch centrum Leids Universitair Medisch Centrum L U M C Shakespeare Lichamelijke klachten Door de dokter niet verklaard door pathologische bevindingen Door

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond en doelstelling van het onderzoek Het doel van dit promotie onderzoek was om de zorg voor angst en depressie in kaart te brengen, enerzijds bekeken vanuit de

Nadere informatie

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers The Influence of Job Demands and Job Resources on Psychological Fatigue and Work Satisfaction

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Baat het niet dan schaadt het niet: EMDR bij getraumatiseerde asielzoekers en vluchtelingen. Jackie June ter Heide, Trudy Mooren, Rolf Kleber

Baat het niet dan schaadt het niet: EMDR bij getraumatiseerde asielzoekers en vluchtelingen. Jackie June ter Heide, Trudy Mooren, Rolf Kleber Baat het niet dan schaadt het niet: EMDR bij getraumatiseerde asielzoekers en vluchtelingen Jackie June ter Heide, Trudy Mooren, Rolf Kleber Complexe PTSS 1: DESNOS Complex trauma: herhaaldelijk, langdurig,

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma Running head: HET SIGNALEREN VAN PROBLEMEN NA EEN IC-OPNAME 1 Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma The Screening of Problems 3

Nadere informatie

Tijdelijk en Toch Bevlogen

Tijdelijk en Toch Bevlogen De Invloed van Taakeisen, Ontplooiingskansen en Intrinsieke Arbeidsoriëntatie op Bevlogenheid van Tijdelijke Werknemers. The Influence of Job Demands, Development Opportunities and Intrinsic Work Orientation

Nadere informatie

Allochtonen in Nijmegen Gezondheid en zorggebruik

Allochtonen in Nijmegen Gezondheid en zorggebruik Allochtonen in Nijmegen Gezondheid en zorggebruik ITS, Radboud Universiteit Nijmegen Roelof Schellingerhout 024 3653500 r.schellingerhout@its.ru.nl 5 februari 2013 Allochtonen in Nijmegen Gezondheid en

Nadere informatie

Depressie in Den Haag

Depressie in Den Haag 23 epidemiologisch bulletin, 2012, jaargang 47, nummer 1 Depressie in Den Haag Het risico op depressie in de verschillende Haagse stadsdelen Paul Uitewaal Psychische stoornissen komen anno 2012 veel voor,

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Psychische problemen vóór abortus en ongewenste zwangerschap

Psychische problemen vóór abortus en ongewenste zwangerschap Psychische problemen vóór abortus en ongewenste zwangerschap Jenneke van Ditzhuijzen Margreet ten Have Ron de Graaf Carol van Nijnatten Wilma Vollebergh Achtergrond ZonMw kreeg van VWS opdracht om longitudinaal

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek?

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? NHG wetenschapsdag 2010 Caroline Terwee Kenniscentrum Meetinstrumenten VUmc Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU medisch centrum Inhoud 1. Presentatie 2. Kritisch

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007 Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 27 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (M. Heijmans, NIVEL, Oktober 27). LEVEN MET COPD VRAAGT OM LEF

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen Leeswijzer Achmea Health Database tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Vragenlijsten kwaliteit van leven

Vragenlijsten kwaliteit van leven Click for the English version Vragenlijsten kwaliteit van leven TNO heeft een aantal vragenlijsten ontwikkeld om de gezondheidsrelateerde kwaliteit van leven te meten van kinderen, jongeren en jong-volwassenen.

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Validering van de Nederlandse vertaling van de CAHPS 3.0 Adult Commercial Questionnaire

Validering van de Nederlandse vertaling van de CAHPS 3.0 Adult Commercial Questionnaire Validering van de Nederlandse vertaling van de CAHPS 3.0 Adult Commercial Questionnaire Technisch achtergronddocument behorende bij Wat vinden Nederlanders van de gezondheidszorg en de zorgverzekering?

Nadere informatie

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel. Dr. Caroline Baan

Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel. Dr. Caroline Baan Diabetes en depressie, een zorgelijk samenspel Dr. Caroline Baan State of the art Inleiding Hoe vaak komt depressie voor bij mensen met diabetes Wat zijn de gevolgen? Welke factoren spelen een rol Hoe

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

KWETSBAARHEID VAN OUDEREN

KWETSBAARHEID VAN OUDEREN KWETSBAARHEID VAN OUDEREN MET HARTFALEN 20 november 2015 Robbert Gobbens Inholland, Zonnehuisgroep Amstelland INLEIDING Persbericht Den Haag, 4 februari 2011 Kwart van de 65-plussers kwetsbaar - Ruim een

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk Beloop van angst en depressie belang voor de klinische praktijk Jan Spijker, psychiater, A-opleider,hoofd programma stemmingsstoornissen Pro Persona, Ede & onderzoeker Trimbos-instituut, Utrecht Waarom

Nadere informatie

Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen

Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen Aandeel vrouwen en mannen dat in het afgelopen jaar last heeft gehad van de 10 meest voorkomende langdurige aandoeningen/ziekten bij vrouwen*, 2011/2012 1 migraine

Nadere informatie

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis IBOM-2 Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis Abeer Ahmad Ruth Mast Giel Nijpels Jacqueline Dekker Piet Kostense Jacqueline Hugtenburg Afdelingen Klinische

Nadere informatie