Marktbeschouwingen. 1. Road Movies. ir. YJE Dahmen, oktober 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marktbeschouwingen. 1. Road Movies. ir. YJE Dahmen, oktober 2012"

Transcriptie

1 Marktbeschouwingen ir. YJE Dahmen, oktober Road Movies Binnen de wereld van film nemen road movies een bijzondere plaats in. Volgens sommigen vertegenwoordigen dergelijke films eigenlijk geen genre, omdat een road movie een hybride mix is van elementen uit genres die reiken van de gebruikelijke smaken als drama, komedie, sci-fi en thriller tot spaghetti, neo-noir en sandalenfilms ( sword and sandel, die zich afspelen in de klassieke oudheid). De basis voor de verhalende vorm van road movies is uiteraard de reis, waar om verschillende redenen mee wordt aangevangen. Deze kunnen zijn de wens tot ontdekking, de ervaring van het onbekende, de zoektocht naar meer vrijheid of het ontvluchten van een situatie om op zoek te gaan naar meer geluk. Je hoeft inderdaad niet van A naar B te gaan om op reis te zijn. Hetgeen uiteindelijk een film tot een road movie definieert zijn in wezen de basale, fysieke elementen van het pad of het asfalt. In dat geval is er wat voor te zeggen dat de road movie geen filmgenre is. Volgens sommigen zou het verhalende aspect van road movies terug te leiden zijn tot de Odyssee, het episch werk van Homerus die gedicht heeft over de trektocht die Odysseus ondernam na de beëindiging van de Trojaanse oorlog. Volgens Wim Wenders, maker van de in Cannes bekroonde Paris, Texas die hij in 1984 heeft gerealiseerd met ondermeer de inbreng van de Nederlandse cameraman Robbie Müller, gaat de oorsprong zelfs nog verder terug in de tijd en zouden de grottekeningen van Lascaux en Altamira de eerste picturale vastleggingen zijn van het nomadische bestaan, van het leven in beweging en van de primaire behoefte van de mens om te verhalen over diens transitie op aarde. Één van de road movies avant la lettre is The Grapes of Wrath, een productie uit 1940 geregisseerd door John Ford met Henry Fonda in de hoofdrol. Het verhaal is gebaseerd op de roman van John Steinbeck en gaat over een boerenfamilie, die tijdens de Dust Bowl -periode van stofstormen in de jaren 30 van het erf wordt verjaagd en richting California trekt, op zoek naar werk en een beter bestaan. De film was, ondanks dat het destijds als links-geëngageerd werd bestempeld, een succes en werd in 1989 opgenomen in de Nationale Film Register van de Verenigde Staten.

2 Na The Grapes of Wrath werden road movies in talloze vormen verder uitgewerkt. Een vermeldingswaardige polderproductie is Spoorloos uit 1998, een spannende film waarbij de kijker zich voortdurend afvraagt: wat gaat er nou gebeuren?. Een ander geslaagde productie is Rabat, een film uit 2011 over drie Nederlandse vrienden met ouders van allochtone komaf, die richting Rabat (Marokko) afreizen voor het afleveren van een oude taxi. Naast de gebruikelijke multi-culturele bespiegelingen en confrontaties die de protagonisten onderweg ervaren, vormt een leuke rode draad de voortdurende discussie die het drietal heeft over een innovatief, nog geheim horeca-concept. Behalve het verweven van maatschappelijke onderwerpen in road movies is een ander terugkerend thema de existentiële transformatie die de protagonist ondergaat gedurende de reis. De Braziliaanse regisseur Walter Salles werkte dit uit in The Motorcycle Diaries. Deze film uit 2004 is gebaseerd op de memoires van Ernesto Guevara, die in 1952, als 23-jarige revolutionair in wording, vele vormen van sociale uitbuiting van dichtbij meemaakte tijdens zijn 8000 km-reis door Latijns Amerika. 2 Road movies kennen de gebruikelijke eindes, zoals de happy ends, waarbij doelen triomfantelijk worden bereikt of zelfrealisatie plaatsvindt na veel vallen en opstaan. Het thema van de weg leent zich ook vrij natuurlijk voor varianten als de reis die blijft voortduren, of die van de open eindes waarin geen duidelijkheid wordt verschaft wat er door de protagonist besloten zal worden analoog aan het script dat door politici opgesteld is geweest bij de creatie van de Eurozone middels het Verdrag van Maastricht van Dit verdrag was het eerste sluitstuk van een proces van Europese integratie dat na de Tweede Wereldoorlog in gang werd gezet om vrede te handhaven. Dit mondde uit, zoals bekend, in het introduceren van de Euromunt, maar zonder dat daar een fiscaal, laat staan politiek fundament voor aanwezig was. De weg die de Eurozone moet afleggen is nog lang, hobbelig en kent, dit mag niet verbazen, veel barrières. deze weg is beslist niet van asfalt maar uitermate stoffig, waardoor het zicht beperkt is en de voortgang uiterst langzaam verloopt. Zoals de zaken er nu voorstaan, koerst de Eurozone af op een Y-splitsing. Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

3 2. De Y voor Yogi Berra Yogi Berra is de bijnaam van Lawrence Peter Berra, een voormalige catcher van de New York Yankees. Hij behoort tot de beste catchers die de Amerikaanse honkbalsport heeft voortgebracht en werd in 1972 opgenomen in de Baseball Hall of Fame. Zijn vele, vermakelijke versprekingen die ook quasi-filosofisch konden worden opgevat, bereikten cult-status, hetgeen aanleiding was voor de Economist om Yogi Berra in 2005 uit te roepen tot de meest wijze dwaas van de afgelopen 50 jaar. Op de vraag wat hij zou doen als hij een miljoen dollar op straat zou vinden antwoorde hij ooit: I d find the fellow who lost it, and, if he was poor, I d return it. Toen de zon vroeg onderging en voor slecht zicht zorgde op het veld merkte hij op: It gets late early out there. Met het getal 90% had hij meer dan eens moeite, getuige uitspraken als: Baseball is 90% mental the other half is physical en 90% of the putts that are short don t go in. Ook het bezigen van het getal 100% ging niet altijd vlekkeloos: You give 100% in the first half of the game, and if that isn t enough in the second half you give what s left. Bij het wijzen van de weg gaf hij een keer aan om bij the fork, de Y-splitsing, het volgende te doen: If you come to a fork in the road, take it Yogi Berra De Y-splitsing waar beleidsmakers van de Eurozone voor staan bestaat uit de optie om de weg in te slaan die veel geld gaat kosten, dan wel de andere afslag te nemen die nog meer geld gaat kosten. Meer opties zijn er niet: de weg terug wordt versperd door obligatiebeleggers, zoals de Nederlandse pensioenfondsen, die graag zoveel mogelijk van hun geld terug willen zien, maar die zich er tegelijkertijd ook bewust van zijn dat er op termijn toch enige vorm van verlies genomen zal moeten worden bovenop de Griekse sanering die al heeft plaatsgevonden, hetzij via inflatie, hetzij via schuldreductie. Recentelijk heeft president Draghi van de Europese Centrale Bank (ECB), met instemming van bondskanselier Merkel, de knoop doorgehakt en het advies van Yogi-Berra opgevolgd: er is gekozen voor de weg voorwaarts. Maar voor menigeen, en vermoedelijk ook voor Draghi en Merkel, is het echter nog niet duidelijk welke afslag er precies is genomen. Het vereist daarom moed voor politici om aan de kiezers uit te leggen waarom de weg voorwaarts is genomen. De belangen zijn niet gering, het gaat om het voortbestaan van Europa in haar huidige vorm. Afgaande op de stappen die begin september zijn genomen door de ECB gaat het script van de Eurozone op dit moment in wezen over het faciliteren van verdergaande Europese integratie. De ECB is van mening dat, met het monetaire programma OMT (Outright Monetary Transactions), zij nog steeds blijft opereren binnen haar mandaat van het handhaven van prijsstabiliteit. Met OMT beoogt de ECB tevens instandhouding van het geldverkeer binnen de Eurozone, dat de afgelopen periode zwaar onder druk heeft gestaan. Met de mogelijkheid om, binnen het 1-3 jarig segment, onbeperkt obligaties op te kopen van landen die zich onder toezicht stellen van het IMF en voor noodhulp aankloppen bij het noodfonds ESM (European Stability Mechanism), is kostbare tijd gekocht. Primair wordt met OMT beoogd om de kosten voor het aantrekken van geld voor landen als Spanje en Italië te verlagen en anderzijds de spread met de rentetarieven van 3

4 Duitsland te verminderen. Voor de lange termijn kan worden gesteld dat de 10-jaars Duitse rente die op een dieptepunt belandde van 1,13% op 1 juni jl., op het huidige niveau rond 1,40-1,50%, te laag is. Dit betekent overigens niet dat de Duitse rente niet nog eens kan dalen om redenen als hernieuwde risico-aversie of economische krimp die hoger uitpakt dan verwacht. 4 Teneinde het Europese project bijeen te houden, zullen landen uit de noordelijke periferie er echter op termijn niet aan ontkomen bereid te moeten zijn een hogere rente, dan nu het geval is, te gaan betalen. Dat in ruil daarvoor de zuidelijke landen goede wil moeten tonen door hun overheidstekorten onder controle te krijgen, is niet meer dan logisch. Het doorvoeren van structurele hervormingen in Spanje en Italië, maar ook in Frankrijk en zelfs in Nederland, is onontbeerlijk, wil het creëren van Europese welvaart in de toekomst worden voortgezet. Het inleveren van soevereiniteit hoeft geen issue te zijn als, binnen het groter geheel, ervoor gezorgd wordt dat eigen, interne zaken op orde zijn. De hobbels die onderweg moeten worden genomen zullen zich vanzelf één voor één aandienen en door alle Eurozone-parlementen zal daarom verder moeten worden gewerkt aan onderdelen zoals een Europese bankenunie, een fiscale unie, bezuinigingen, arbeidshervormingen en op termijn, Eurobonds en fiscale transfers. Zoals nagenoeg elke staat van de Verenigde Staten van Amerika dat bij wet verplicht is, zullen de leden van de Eurozone uiteindelijk moeten streven naar een permanente balans tussen staatsuitgaven en -inkomsten. De road movie van de Eurozone is die van existentieel voortbestaan, van groei en verbetering, niet die van achteruitgang. Overduidelijk is dat transformatie nodig is om verder te komen. Zoals eerder aangegeven, de Y-splitsing gaat over twee afslagen die beiden veel geld gaan kosten. Intuïtief is duidelijk dat het opbreken van Europa een inktzwart scenario is waar niemand verantwoordelijk voor wenst te zijn. Het is nu nog wachten op het moment dat dit muntje valt bij de Europese kiezer, die momenteel alleen maar bezig is zich mentaal, of op straat, te verzetten tegen de onvermijdelijke gevolgen van het hebben van teveel schuld. De kiezer zal daarom door politici voorbereid moeten gaan worden op de consequenties van de keuze van de afslag en waarom er nadrukkelijk gekozen is voor de weg voorwaarts. Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

5 3. Het macro-economisch klimaat De ontwikkelingen binnen de Eurozone gaan niet voorbij aan de mondiale groei. In diverse delen van de wereld zet de vertraging zich voort. Zoals uit de grafiek hieronder kan worden opgemaakt, draagt het Westen in grote mate bij aan de wereld-gdp. Het is daarom niet vreemd dat de vertraging van opkomende markten, die in sterke mate afhankelijk zijn van het produceren van producten voor de Westerse consument, doorzet. Naar verwachting zal de groei in de Eurozone in de komende kwartalen negatief uitpakken, nu ook in Duitsland een daling van het consumentenvertrouwen onherroepelijk zal leiden tot een achteruitgang in consumptie. De Duitse export houdt zich verhoudingsgewijs goed, deze sector zal echter een economische terugslag van de overige delen van de economie niet kunnen opvangen, omdat de Duitse conjunctuur in grote mate meedeint met die van de rest van Europa. China tekende in Q2 een groei op van 7,6%. De Chinese economie verkeert al enige tijd in een dalende trend en het is niet uit te sluiten dat een harde landing plaatsvindt op een groeiniveau van 5-6% omdat de stimuleringsmaatregelen door de Chinese overheid laat zijn ingezet. In de Verenigde Staten bedroeg de geannualiseerde groei over Q2 1,6% en naar het uitziet zal Q3 een navenante ontwikkeling laten zien. Positief is dat de ISM-Manufacturing index in september is gestegen van 49,7 naar 51,5 evenals de component orders (van 47,1 naar 51,6). Het niveau van de ISM-index komt overeen met een GDP-groei van +1,5 tot 2%. Het zijn niet alleen de ontwikkelingen in de Eurozone die de Amerikaanse groei beperken. De verkiezing voor het presidentschap, die gelijktijdig zal worden gehouden met de verkiezingen voor alle zetels van het Congres en voor 33 van de 100 zetels van het Senaat, zorgen voor een periode van onzekerheid, evenals de fiscal cliff van belastingverhogingen en de automatische bezuinigingen die volgens afspraak bij de overheid moeten plaatsvinden. Tevens zorgt de introductie van ObamaCare, die verhoging van ziektekosten met zich mee zal brengen voor bedrijven, ervoor dat bedrijfsinvesteringen in kapitaalgoederen en personeel tot het noodzakelijke minimum worden beperkt. Een hoge stand van de Amerikaanse werkloosheid impliceert dat de loongroei beperkt blijft. Tegelijkertijd wordt de consument al enige tijd geconfronteerd met koopkrachtverlies. Prijsstijgingen voor primaire uitgaven als voeding en benzinekosten, respectievelijk het gevolg van droogteproblemen in de landbouw alsmede een aanhoudende hoge olieprijs, zijn hier de oorzaak van en deze beperken weer de omvang van uitgaven voor duurzame consumptiegoederen; enige reële stijging van consumptie, zoals dat in augustus heeft plaatsgevonden met +0,5% maand op maand, kan in dat licht alleen plaatsvinden ten laste van de besparingen. Tegen deze achtergronden kan de lage kapitaalmarktrente in de Verenigde Staten worden verklaard uit het feit dat de obligatiemarkt anticipeert op een periode van lage economische groei. 5

6 4. Actuele markontwikkelingen In sterk contrast tot de conjunctuurontwikkelingen lieten aandelenbeurzen zich van hun goede kant zien. Daarnaast konden beleggers in obligaties met hoge ratings kapitaliseren op de onrust onder beleggers over de ontwikkelingen in Spanje en Italië. Vlucht naar kwaliteit, alsmede vlucht van kapitaal vanuit de zuidelijke periferie, heeft gezorgd voor een grote vraag naar staatstitels en solide bedrijfsobligaties uit de kernlanden van de Eurozone. Zelfs Frankrijk kon van deze trend profiteren. Zoals veelvuldig vermeld in de media, het gaat in eerste instantie niet meer om return on capital, maar over return of capital. Dit leidde er zelfs toe dat gedurende het derde kwartaal de 2-jaars rentes voor Duitsland en Nederland een tijd lang negatief waren omdat beleggers letterlijk wilden betalen voor zekerheid. De Zwitserse 2-jaars rente bevindt zich sinds begin dit jaar nog steeds in negatief terrein, zoals in onderstaande grafiek kan worden gezien. Een belangrijke mijlpaal het afgelopen kwartaal was de ingreep die de ECB pleegde op de obligatiemarkten. Met de aankondiging van OMT (Outright Monetary Transactions) sloten short-speculanten snel hun posities en konden de 10-jaars rentes voor Spanje en Italië in korte tijd substantieel dalen. 6 Een belangrijk gegeven is dat toekomstige OMT-aankopen door de ECB zullen worden gesteriliseerd, hetgeen inhoudt dat de liquiditeiten die gemoeid zullen zijn met de aankopen, uiteindelijk langs een andere weg weer uit de markt zullen worden opgedweild in ruil voor een rentevergoeding. De ECB is hiermee vooralsnog tegemoet gekomen aan de bezwaren van Duitse kant dat OMT op termijn kan leiden tot hogere inflatie. Voor de korte termijn hoeft met betrekking tot het laatste niet te worden gevreesd. Het macro-economisch klimaat is er vooralsnog één die grote desinflationaire krachten kent. Allereerst is, bij de huidige stand van de werkloosheid van 11,4% binnen de Eurozone, de kans op sterke looninflatie voorlopig nihil, ten tweede vormt het niveau van de groei van de geldhoeveelheid M3 (+2,9% jaar op jaar) geen gevaar. Banken staan bovendien onder druk om te voldoen aan de kapitaalseisen voor Basel III terwijl de verzekeraars hun eigen variant kennen in de vorm van Solvency II. Een van de opties om aan de eisen te voldoen is het verkorten van de activazijde van de balansen, hetgeen in de praktijk neerkomt op een krimp van de kredietportefeuille, waardoor de geldhoeveelheid daalt. Daarnaast is recentelijk gebleken dat banken, omdat zij nou eenmaal goedkoop geld kunnen lenen bij de ECB, over zijn gegaan tot het terugkopen van uitgebrachte schuldbewijzen waarover een hoge rente werd betaald. Met dergelijke acties kunnen de rentemarges worden verbeterd. Het verkorten van balansen en het terugkopen van eigen obligaties zijn niet de keuzes die de ECB graag geïmplementeerd ziet worden, omdat de diverse monetaire maatregelen, zoals renteverlagingen, bedoeld zijn om de economische groei te stimuleren. Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

7 5. Spanje De ingrijpende bezuinigingen die eind september werden aangekondigd door de minister president Rajoy hadden de Spaanse gemoederen, in aanloop daartoe, andermaal verhit. De noodzaak tot verlaging van het tekort is hoog omdat de staatschuld snel oploopt van 85,3%, het niveau dat voor dit jaar wordt verwacht, naar 90,5% in De overgang zal voor Spanje pijnlijk worden, temeer het begrotingstekort in 2011 opnieuw opwaarts is bijgesteld van 8,9% naar 9,4% terwijl er in Europees verband is afgesproken om het tekort over 2012 terug te dringen tot 6,3%. De regering heeft een bezuinigingspakket van EUR 37 miljard bekendgemaakt. Er zal meer rente worden betaald, deze uitgaven zullen in 2013 stijgen naar EUR 38 miljard, EUR 10 miljard meer dan dit jaar wordt uitgegeven. Hierdoor zullen de extra inkomsten, verkregen uit een doorgevoerde verhoging van de BTW, volledig worden opgesoupeerd. Aanvullende voorzieningen betreffen speciale belastingen op winsten en vermogens. De hypotheekrenteaftrek zal verder worden beperkt. Op infrastructuur zal 20% worden bespaard over een periode van 10 jaar en de salarissen van ambtenaren, die in 2010 werden gekort met 5%, worden voor het derde achtereenvolgende jaar niet verhoogd. De markt gaat er thans vanuit dat Spanje het volgende land zal zijn dat een verzoek voor noodhulp zal indienen. Opmerkelijk is de Noord/Zuid-achtige discussie die momenteel binnen Spanje wordt gevoerd over de rijke autonome regio s die de armere moeten ondersteunen. Welvarend Catalonië heeft sinds jaar en dag een moeizame verhouding met Madrid en nationalisten laten andermaal hun stem horen voor afscheiding van Spanje. In een interview met correspondent Steven Adolf in de Volkskrant van 28 september jl. zei de Catalaanse hoogleraar economie Josep Comajuncosa het volgende over de onderlinge geldoverdrachten: De paradox is dat Catalonië een hoog bruto inkomen per inwoner kent, maar na belastingafdracht duikelt tot onder het gemiddelde van de regio s. In Duitsland worden dat soort excessieve herverdelingen tussen de Länder volgens de Grondwet verboden. Het probleem in Spanje is dat bepaalde regio s worden gesubsidieerd zonder dat dat voor de lange termijn een oplossing biedt. Teveel solidariteit is een perverse prikkel voor economische efficiency. Met betrekking tot het idee van het financieren van een bad bank, om de druk van de huizenvoorraad weg te nemen bij de banken, had Comajuncosa een sales pitch met een eerlijke, realistische slotopmerking: Ideaal is dat je dat doet met obligaties onder staatsgarantie, niet alleen van Spanje, maar ook van Europa. Maar daar moet je de publieke opinie in Duitsland en Nederland van overtuigen. De vraag naar woningen in het zonnige Spanje zal vanuit het noorden met de vergrijzing alleen maar groeien. Ons probleem is dat we in een paar jaar een voorraad hebben opgebouwd waarmee we twintig jaar vooruit kunnen. 7

8 6. China op het wereldtoneel All the world s a stage, and all the men and women merely players: they have their exits and their entrances; and one man in his time plays many parts, his acts being seven ages. William Shakespeare Angus Maddison, de in 2010 overleden emeritus hoogleraar aan de economische faculteit van de Rijks Universiteit Groningen, was een prominente geleerde op het gebied van kwantitatieve macro-economische geschiedenis. Zijn werk op het gebied van het reconstrueren van nationale rekeningen, dit zijn de cijfermatige vastleggingen van de economische activiteiten van een land, was gezaghebbend. Een belangrijke mijlpaal was zijn publicatie van de economische ontwikkelingen van China vanaf Jaar 1. Hij is bekend om het onderzoek dat hij heeft verricht over de ontwikkelingen van bruto nationaal product per hoofd van de bevolking, dat geleid heeft tot nieuwe inzichten waarom bepaalde landen welvaart hebben weten te creëren terwijl andere landen wegzakten in armoede. In de grafiek op de volgende pagina, dat gebaseerd is op het werk van Maddison, is de bijdrage van een aantal landen aan wereld GDP te zien vanaf Jaar 1. Wat duidelijk naar voren komt, om Shakespeare te parafraseren, is dat het economische ego van China inderdaad meerdere levens heeft gekend in de afgelopen twee millennia. Vóór 1820 waren China en India grootmachten. Beide landen waren eeuwenlang verantwoordelijk voor circa de helft van de wereldeconomie. De twee industriële revoluties gingen echter voorbij aan Chindia, waardoor de Verenigde Staten en Europa begonnen aan hun economische opmars. In 1970 bedroeg de gecombineerde output van China en India nog maar 9% van de wereldeconomie. Nadat hervormingstrajecten, geïnspireerd door Deng Xiaoping werden ingezet in 1978, begon China aan een nieuw economisch tijdperk. India moet wat dat betreft haar draai nog zien te vinden. 8 De economie van China is in de periode gegroeid met meer dan 9% per jaar. Nadat China toetrad tot de Wereldhandelsorganisatie WTO in 2001 volgde een periode van nieuwe hervormingen. Dit leverde meerdere kalenderjaren met groei van meer dan 10%. In 2010 streefde China Japan voorbij en is nu, gemeten in nominale US Dollars, de tweede economie van de wereld. De economische kracht is bovenal tot stand gebracht langs de weg van grote getallen. Gemeten naar bruto nationaal product per hoofd van de bevolking komt China, volgens cijfers van de Wereldbank over 2011, pas voor op de 92e plaats (USD 5.430/hoofd) en verkeert het in gezelschap van landen als de Dominicaanse Republiek, Cuba, Namibië en Algerije. Op dezelfde lijst van de Wereldbank bezet Nederland overigens de 13e plaats (USD /hoofd), de Verenigde Staten staan op plek no 16 (USD /hoofd) terwijl Monaco de ranglijst aanvoert met USD /hoofd. Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

9 Het is de Chinese overheid er alles aan gelegen om de welvaart per capita de komende jaren verder te doen stijgen, al is het om sociale onrust te voorkomen. De groei in China is de afgelopen jaren in grote mate tot stand gekomen door de component investeringen binnen GDP. Nu de overheid afgelopen jaar heeft aangekondigd te zullen streven naar een niveau van de economische groei van 7,5% wordt verwacht dat na het vijfjaarlijkse partijcongres op 8 november a.s., wanneer president Hu Jintao de macht zal overdragen aan vice president Xi Jinping, de groei van consumptie beleidsmatig zal worden gestimuleerd. Consumptie als percentage van GDP bedraagt nu nog maar 34% van GDP. De macht van de grote aantallen maakt ook dat China op militair vlak een ontwikkeling doormaakt. Op 24 september jl. werd het eerste vliegdekschip, de Liaoning, in de vaart gebracht. Het schip wordt in het buitenland schertsend de Papieren Tijger genoemd omdat het niet veel kan verrichten. De Chinese marine gaat in eerste instantie de komende jaren oefenen met het 24-jaar oude gevaarte, dat werd opgekocht uit de Sovjet-boedel. Chinese gevechtspiloten zijn druk bezig met oefenen, weliswaar op het vaste land, hoe een postzegellanding uit te voeren op de Liaoning. Een Chinees gevechtsvliegtuig dat überhaupt op het schip kan landen bestaat nog niet, hoewel hier wél aan wordt gewerkt met de ontwikkeling van de J-15. China is, met de ingebruikname van het schip, toegetreden tot het select groepje van nu tien landen dat in het bezit is van vliegdekschepen. Dit viel toevalligerwijs samen in een periode dat een conflict met Japan over een aantal onbewoonde eilanden in de Chinese Zee, waar naar verluidt veel olie en gas onder ligt, voor de zoveelste keer oplaaide. Een oorlog tussen Japan en China om de eilanden is niet aan de orde. Het ministerie van Defensie, dat zich bewust was van de politieke gevoeligheid van de samenloop van omstandigheden, haastte zich direct kalmerende woorden met een hoog diplomatiek gehalte naar buiten te brengen: het schip moet vrede brengen in de wereld en gezamenlijke ontwikkeling gaan bevorderen. Hieraan gelieerd gaf Admiraal Yang Yi in de regeringskrant China Daily aan dat China nooit een gunboat -politiek zal voeren en anderen tiranniseren. De voortzetting van de economische groei van China zal zondermeer een verschuiving aanbrengen in de geopolitieke verhoudingen van de toekomst. Een geruststellende gedachte, met name voor de buren van China, waaronder Taiwan en Japan, is dat het nog wel enige jaren zal duren voordat het Chinese leger in staat wordt geacht oorlogsoperaties van enige omvang te kunnen uitvoeren vanaf vliegdekschepen. Bovendien zullen de Verenigde Staten voorlopig de wereldzeeën blijven domineren met haar elf vliegdekschepen en die van haar bondgenoten Italië, Spanje, Frankrijk en Groot-Brittannië. 9

10 7. Target2 You can check out any time you like, but you can never leave. Hotel California, The Eagles Vorig jaar bracht Hans-Werner Sinn, president van het Duitse Ifo Instituut, een instelling dat Centraal Planbureauachtige activiteiten verricht, als één van de eersten de kwestie van Target2-saldi aan de orde bij het grote publiek. Target2 is het clearingsysteem voor betalingen binnen de Eurozone; elke centrale bank, zoals bijvoorbeeld de Nederlandse Centrale Bank, is aangesloten bij dit systeem. Binnen Target2 worden de onderlinge vorderingen en verplichtingen van Centrale Banken van de Eurozone gecumuleerd, in tegenstelling tot de systematiek bij de Federal Reserve waar de onderlinge clearing jaarlijks wordt afgewikkeld. Binnen Target2 zorgen centrale banken normaliter zelf voor de clearing via de interbancaire markt. Deze functioneert echter niet meer naar behoren sinds het uitbreken van de crisis in 2007 en daarnaast is het clearingproces sinds vorig jaar zomer verder onder druk gezet in verband met toegenomen kapitaalvlucht uit de zuidelijke landen. Dit heeft er toe geleid dat de vorderingen die Centrale Banken in de noordelijke periferie hebben op Centrale Banken uit de zuidelijke periferie, exponentieel zijn gaan stijgen. Hoe dit heeft kunnen gebeuren, wordt als volgt verklaard: wanneer een bedrijf uit Spanje geld voor een betaling overmaakt vanaf zijn Spaans bankrekeningnummer naar het Nederlandse bankrekeningnummer van zijn leverancier in Nederland, dan brengt dit met zich mee dat binnen Target2, de Nederlandse Centrale Bank in haar boeken de leverancier crediteert met het relevante Eurobedrag en gelijktijdig, voor hetzelfde bedrag, een tegenboeking verricht die een vordering betreft op de Spaanse Centrale Bank. Bij elkaar opgeteld bedroegen de vorderingen, die de Nederlandse Centrale Bank had op Centrale Banken van de zuidelijke periferie, per eind juli jl. EUR 130 miljard. Voor de Duitse Centrale Bank stond de teller toen op EUR 727 miljard. Dit zijn geen kleine bedragen meer. Het is daarom van essentieel belang dat de Eurozone niet uit elkaar valt. 8. Encore! Nog wat Yogi Berra: 10 You ve got to be very careful if you don t know where you re going, because you might not get there. I knew I was going to take the wrong train, so I left early. You can observe a lot just by watching. If you don t know where you are going, you will wind up somewhere else. It s very dangerous to make predictions, especially about the future. You better cut the pizza in four pieces because I m not hungry enough to eat eight. You should always go to other people s funerals; otherwise, they won t come to yours. Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

11 9. Op weg naar de toekomst De recente beslissingen van Ben Bernanke van de Federal Reserve en Mario Draghi van de ECB om over te gaan tot ongelimiteerde aankopen van obligaties is een nieuw gegeven, volgens sommigen een game changer. Het is niet verwonderlijk dat goud hierdoor een nieuwe opwaartse impuls heeft ondergaan. Allereerst komt dit door toegenomen inflatieverwachtingen. Voorts weerspiegelt de stijging van goud een verder verlies van vertrouwen in fiat geld en tot slot is het een motie van wantrouwen dat overheden wereldwijd niet in staat zijn om gezamenlijk te komen tot een oplossing voor de vele onevenwichtigheden die er bestaan in de wereld, waaronder de schuldenproblematiek van het Westen. De Fed, de ECB en de Japanse Centrale Bank zijn niet de enige partijen die de geldpers hebben gebruikt. China heeft in de afgelopen jaren, als gevolg van haar mercantilistisch beleid dat gericht was op het exporteren van producten naar de rest van de wereld, zeer hoge buitenlandse valutareserves opgebouwd. Primair is de omvang van deze reserves (USD 3,24 biljoen) het gevolg van de koppeling die is gerealiseerd met de US Dollar ten einde de eigen munt, de Renminbi, laag te houden. In zekere zin heeft China niets anders gedaan dan de Renminbi in grote hoeveelheden te drukken, analoog aan de QE-operaties van de Federal Reserve. In het tweede kwartaal van dit jaar is echter een kentering opgetreden, die de stand van zaken verder kan bemoeilijken. Deze kentering betreft de betalingsbalans van China, die omsloeg van een overschot naar een tekort. Deze omslag, het gevolg van kapitaalvlucht in combinatie met een overschot op de lopende rekening die al enige tijd krimpt, zal uiteindelijk een drukkend effect hebben op de waarde van de Renminbi versus de US Dollar. Alle handelspartners van China, waaronder landen 11

12 in het Westen, zitten eigenlijk niet op te wachten op een ontwikkeling waarbij de Chinese overheid zal toestaan dat de waarde van haar munt daalt ter wille van het op peil houden van haar concurrentiekracht en exportpotentie. De koppeling van de Renminbi en die van andere munten uit opkomende markten met de US Dollar is een van de voorbeelden van de imbalansen in de wereld. Een andere onevenwichtigheid betreft de hoge schulden bij consument en overheden in het westen. De QE-maatregel die de Fed tot nu toe gehanteerd heeft voor interne aangelegenheden (het stimuleren van de Amerikaanse economie) komt tevens van pas als wapen in de valuta-oorlog die nu gaande is. Het is een dwangmiddel tegen een benodigde revaluatie van valuta s die bewust op ondergewaardeerde niveaus worden gehouden door landen die hun exportsectoren willen beschermen. Het is echter niet vruchtbaar als iedereen dit blijft doen. Als elk land achter elkaar overgaat tot het bijdrukken van geld om de export te stimuleren, dan verdwijnen valutaverschillen op den duur weer. Op termijn zal er dus iets moeten worden gedaan door regeringsleiders om de situatie recht te trekken dat aan de ene kant van de aardbol (het Westen) er landen zijn met teveel schuld, die nadrukkelijk behoefte hebben aan exportmarkten om hun schulden uiteindelijk te kunnen reduceren, terwijl er in het Oosten veel overheden zijn die hun munten kunstmatig laag houden via koppelingen met de US Dollar. Leiders ontkomen er uiteindelijk niet aan om eens rond de tafel te gaan zitten om de problemen die spelen gezamenlijk op te lossen. Hiervoor is leiderschap nodig. Hierover zei Mahatma Gandhi het volgende: I suppose leadership at one time meant muscles; but today it means getting along with people. Mahatma Gandhi Leiderschap zal nodig zijn op wereldniveau, maar ook op regionale schaal in de Eurozone, waar de verschillen in concurrentiekracht de aandacht behoeven. Tevens is dat nodig in de Verenigde Staten, waar de politieke partijen in een patstelling verkeren omdat er schroom is om harde knopen door te hakken. 12 Om tegemoet te komen aan de wens van het Westen zal China, als een van de economische leiders op het wereldtoneel, haar verantwoordelijkheid moeten nemen en moeten streven naar loskoppeling van de munt. Een hogere Renminbi zal bevorderlijk zijn voor de binnenlandse consumptie. Daarnaast zal de Chinese overheid meer nadruk moeten leggen op sociale welvaart en consumptie. Het verder bouwen van het sociale zekerheidsstelsel van voorzieningen zoals medische, WW-uitkeringen, pensioenen en AOW, die minimalistisch zijn of niet bestaan, zal een reden zijn voor de consument om minder te hoeven sparen en meer te kunnen uitgeven. Het is niet uit te sluiten dat binnen een dergelijk kader wereldleiders, die de US Dollar wantrouwen, zullen verlangen naar een nieuwe koppeling met goud. De meningen over de praktische haalbaarheid hiervan verschillen op dit moment. Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

13 Wat betreft de Eurozone gaat de zoektocht naar balans over meer dan alleen maar bezuinigen. Beleggingsstrateeg Albert Edwards van Société Generale is, samen met andere commentatoren, van mening dat de meest notoire manipulator van de eigen munt noch China noch de Verenigde Staten zou zijn, maar Duitsland. Duitsland is in het afgelopen decennium uitgegroeid tot de beste jongen en het mooiste meisje van de klas. Niet alleen heeft Duitsland, in termen van arbeidskosten per eenheid van product, zich ontwikkeld tot een zeer geduchte concurrent voor landen als Frankrijk, Spanje en Italië, tevens heeft die positie en de krachtige exportsector ertoe geleid dat de balans op de lopende rekening al vele jaren een structureel overschot vertoont. Daar waar de trend van dit overschot voor China inmiddels richting 1% tendeert, laat Duitsland nog steeds overschotten van meer dan 5% zien. Politiek gezien is dit een uitermate gevoelige zaak binnen de Eurozone aan het worden, want het komt erop neer dat de Duitse munt, die immers gekoppeld is aan die van de landen van de zuidelijke periferie, eigenlijk zwaar ondergewaardeerd is op reële- en handelsgewogen basis, een situatie die vergelijkbaar is met de koppeling van diverse valuta uit opkomende markten met de US Dollar. Wil er een evenwichtig herstel ontstaan binnen de Eurozone, dan zullen de overschotten in landen als Duitsland en Nederland moeten dalen zodat dit kan leiden tot een navenante daling van de tekorten binnen de zuidelijke periferie. Van belang zal zijn hoe de beleidsmakers van de noordelijke kern van de Eurozone hiermee om zullen gaan en wat voor oplossingen bedacht zullen worden om hier naar toe te werken. De politieke patstellingen in de Verenigde Staten en Europa zijn ontstaan omdat de politiek moeite heeft met het nemen van wezenlijke beslissingen. Er is een einde gekomen aan een periode van consumptie op krediet, het proces van schuldreductie moet worden voortgezet en er zijn geen mogelijkheden meer voor fiscale stimuleringen, zowel binnen in de Eurozone als in de Verenigde Staten. In de Eurozone zal doorgegaan moeten worden met bezuinigen. Tegelijkertijd zullen de zuidelijke landen in staat moeten worden gesteld om geld goedkoper te kunnen aantrekken op de kapitaalmarkt. Het introduceren van een zogenaamde bond redemption fund, zoals in Duitsland voorgesteld door de Vijf Wijze Mannen, de Duitse Raad van Economische Experts die bondskanselier Merkel adviseert, ligt voor de hand in het kader van verdere Europese integratie. Bij een dergelijk amortisatiefonds wordt geld bijeen gebracht voor het opkopen van schuldbewijzen van landen in nood. Deze landen krijgen dan de tijd, bijvoorbeeld 25 jaar, om tegen gunstige rentetarieven de schulden aan het fonds terug te betalen. Hierbij mag worden opgemerkt dat de obligatiemarkt zich terdege bewust is van de kritieke situatie waarin sommige landen verkeren. Obligatiebeleggers zullen niet koste wat het kost het onderste uit de kan willen halen, daar dit in het ergste geval kan leiden tot default. De noodzaak tot geloofwaardige fiscale plannen is echter wél een voorwaarde om dit allemaal te kunnen realiseren. Het proces van interne devaluatie, dat een aantal landen binnen de Eurozone nu doormaakt, zal daarom moeten worden voortgezet. Het optuigen van een bond redemption fund zou tevens als voorloper kunnen dienen voor het introduceren van Eurobonds, analoog aan de obligaties die nu worden uitgegeven door EFSF (European Financial Stability Facility) en in de nabije toekomst door ESM (European Stability Mechanism). 13

14 14 Behalve in de Eurozone lopen ook de Verenigde Staten tegen fiscale grenzen aan. Iedere Amerikaan is zich ervan bewust dat het nodige moet worden hervormd, wil er sprake zijn van een terugkeer naar een gezond niveau van de overheidsschuld. De Verenigde Staten blijven in dat opzicht the land op opportunity s. Licht gloort er om verschillende redenen, zij het dat ook voor de Verenigde Staten de pil in eerste instantie bitter zal smaken. Een ruime set van potentiële maatregelen kan naar voren worden gebracht, zoals een federaal BTW-tarief waar ruimte voor is omdat de belastingvoet in de Verenigde Staten lager is dan die in Europa. De staatsrevenuen zouden met deze maatregel plots kunnen worden verhoogd. Omdat dit de onderlaag van de bevolking, in verhouding harder zou treffen zullen de belastingen dan gelijktijdig moeten worden verlaagd. Het introduceren van een toeslag op brandstofgebruik zou de ideale oplossing zijn om de infrastructuur van de Verenigde Staten, die er slecht bij ligt, te verbeteren. Dit zal uiteraard banen creëren. Paul Ryan, de running mate van presidentskandidaat Mitt Romney, heeft zeer heldere ideeën over hoe het belastingstelsel een stuk simpeler vorm te geven. Daarnaast weet elke Amerikaanse Democraat dat het sociale zekerheidsstelsel in de Verenigde Staten onbetaalbaar is geworden en dat versobering niet kan uitblijven. Aan bedrijven zal de mogelijkheid moeten worden geboden om winsten uit het buitenland onbelast te kunnen repatriëren. Dit zou een investeringsimpuls kunnen opleveren voor kansrijke sectoren van de economie, zoals schaliegaswinning en robotisering. Naar verluidt zullen onconventionele winningsmethoden als shale gas en tight oil ervoor kunnen zorgen dat de Verenigde Staten per 2020 geen netto importeur meer zal zijn van energie. Met meer robotisering zou de trend van reshoring, het terughalen van productie-activiteiten die naar het buiteland zijn verdwenen, versneld kunnen worden voortgezet. Al met al zijn er diverse oplossingen mogelijk om de onevenwichtigheden die er zijn wereldwijd te laten verdwijnen. De politieke wil ontbreekt hiervoor op dit moment, gaandeweg zal de noodzaak om dingen te veranderen realiteit worden. Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

15 10. Small is beautiful Op 4 juni jl. maakten wetenschappers bij CERN, de Europese organisatie gevestigd vlakbij Genève die onderzoek doet naar elementaire deeltjes, bekend dat twee detectoren een nieuwe boson met Higgsachtige eigenschappen hadden waargenomen. Het betreffen voorlopige waarnemingen, nieuwe metingen zullen uitsluitsel moeten geven. Mogelijkerwijs bestaan er meerdere Higgs-bosonen. Het Higgs-deeltje, vernoemd naar de natuurkundige Peter Higgs, is een boson waarover voor het eerst werd gepubliceerd door de Belgen Robert Brout en François Englert. Het maakt deel uit van het zogenaamde standaard model van de deeltjesfysica en de ontdekking is van belang om het model kloppend te maken. Naast het Higgs-boson bestaan er ook andere bosonen, waaronder de vier ijkbosonen die gerelateerd zijn aan de vier fundamentele natuurkrachten: de sterke kernkracht, waardoor protonen en neutron in de atomaire kern worden bijeengehouden, wordt overgebracht door gluonen. De elektromagnetische kracht wordt overgebracht door fotonen, deze kracht houdt de elektronen bij een atoom. W- en Z-bosonen brengen de zwakke kernkracht voort die gelieerd is aan vervalprocessen terwijl de zwaartekracht, die verantwoordelijk is voor het bijeenhouden van grote hoeveelheden materie, wordt overgebracht door de nog niet waargenomen graviton. Het Higgs-boson is als het ware een drager van het Higgs-veld, het energetisch veld dat massa verschaft aan elementaire deeltjes. Het boson wordt in de media soms ook the God Particle genoemd, een niet-kloppende benaming omdat er nou eenmaal veel diepere natuurkundige processen plaatsvinden die vooraf gaan aan het ontstaan van materie en massa. Zoals CERN zich bezighoudt met de uiteenrafeling van de bouwstenen van het universum is het Westen momenteel verwikkeld in een rationalisatieproces omdat in toenemende mate blijkt dat schaalvergroting de afgelopen jaren, voor bepaalde sectoren, niet heeft geleid tot economische voordelen, maar eerder tot nadelen. Overheden hebben ruimte om te krimpen teneinde hetzelfde werk te leveren met minder mensen, daarnaast zal de financiële sector een groot aanpassingsproces ondergaan omdat veel spelers weinig toevoegen in relatie tot de kosten van de geleverde dienstverlening. Dit proces is al enige tijd gaande en wordt, met de recente aankondigingen van ontslagrondes wereldwijd, voortgezet. De grote spelers in de bancaire wereld herbergen bovendien een mate van systemisch risico dat als onacceptabel wordt bevonden door de politiek. Grote financiële instellingen zijn enerzijds too big to fail, maar tevens too big to manage geworden. Een proces van transformatie en uiteenrafeling lijkt nu gewenst, met het ontstaan van kleinere delen tot gevolg. Een scheiding tussen retaildienstverlening en de meer risicovolle investment banking activiteiten wordt gepropageerd, hetgeen de overheden overigens goed van pas komt 15

16 omdat er dan meer partijen zullen moeten voldoen aan de eisen van Basel III, met als gevolg dat er meer staatspapier, dat een lager risicoprofiel heeft, aangehouden zal worden op de balans. Het afstoten van investment bank activiteiten zou bijvoorbeeld ook nuttig zijn zodat beleggingsanalisten een eerlijke mening kunnen formuleren voor cliënten of een aandeel wel of niet een regelrechte Sell is, zonder dat zij politiek onder druk worden gezet door collega investment bankers die tegengestelde belangen nastreven. In een normale wereld zou het aantal koop- en verkoopaanbevelingen immers statistisch met elkaar in evenwicht moeten zijn, hier is echter al heel lang geen sprake van. Too big to manage was, naast een gebrek aan ethiek, ook een oorzaak van Libor-gate, het schandaal waarbij sprake is geweest van het manipuleren van het belangrijke interbancaire rentetarief Libor, dat geldt als basisgegeven voor een veel groter scala aan andere, afgeleide, rentetarieven. Toezichthouders zullen daarom ook steeds meer transparantie verlangen. In dat kader verbaast een aantal ontwikkelingen ons niet. Veel retailbanken in Nederland hebben jarenlang stelselmatig beleggingsproducten aangeboden met een geringe toegevoegde waarde voor hun cliënten. Dat een grote partij in Nederland meer in ETF s gaat beleggen voor haar cliënten is een stap, die wij als dienstverlener gelukkig al enige tijd voor zijn geweest. Wij zijn al vroeg begonnen met het bieden van een vorm van financiële dienstverlening, waarbij portefeuilles, met grotendeels individuele titels, beleggingstechnisch inzichtelijk worden samengesteld en waarbij de zogenaamde total cost of ownership op heldere wijze valt af te leiden, dit gecombineerd met een niveau van professionele aandacht voor portefeuilles en persoonlijk gerichte dienstverlening waarvan wij van mening zijn dat een cliënt daar recht op heeft. Too big to manage is genoeg aanleiding om, vanuit het perspectief van stabiele organische groei voor onze organisatie, te kunnen stellen dat Small is beautiful. Deze tijden van transformatie, zowel binnen de Eurozone als binnen de financiële wereld, zien wij daarom zowel maatschappelijk, beleggings- als risicotechnisch met vertrouwen tegemoet, mede omdat de kwesties die spelen identificeerbaar zijn. Daarnaast weten wij ons immer gesteund door Yogi Berra: The future ain t what it used to be, edoch: This is déja vu all over again. 16 Marktbeschouwingen Bank ten Cate & Cie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012

Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012 Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012 De obligatiemarkten werden in het derde kwartaal vooral beïnvloed door de ingrepen van de Europese Centrale Bank (ECB). Aan het begin van het kwartaal bleven aanvankelijk

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Samenvatting: dalende euro en dalende rente door monetair beleid De beleidsdekkingsgraad is gedaald

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Op de financiële markten keerde de rust enigszins terug in het vierde kwartaal. In de VS hield de zogenoemde fiscal cliff de beleggers nog wel geruime tijd in haar

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/15 Macro & Markten, strategie 1. Rente en conjunctuur : EUROPA De Europese rentevoeten zijn historisch laag, zowel op het korte als op het lange einde, en geven de

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Europa en de Euro, een brug te ver. Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014

Europa en de Euro, een brug te ver. Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014 Europa en de Euro, een brug te ver Lezing Jean Frijns Academisch Genootschap 13 maart 2014 Opzet Waarom een Europese Gemeenschap? De stap naar een Muntunie: dwaas of wijs? De Eurocrisis van buitenlandse

Nadere informatie

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen De mondiale markt voor onderhandse derivaten - niet gestandaardiseerd verhandeld op de beurs maar in maatwerk tussen grote partijen - is sinds

Nadere informatie

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer Op zoek naar rendement? Zoek niet langer High-yield en opkomende markten Juni 2014 Uitsluitend voor professionele beleggers De rente op staatsobligaties blijft nog lang laag. In het nauw gedreven door

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4. Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen

25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4. Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen 25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4 Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen Het is alweer ruim twee jaar geleden, dat Mario Draghi een verdere verdieping van de crisis in Europa afwendde. Hij deed dat

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

INVINCO BENELUX. Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk

INVINCO BENELUX. Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk 2 Wat is het geheim en de essentie van goed beleggen? Je moet anticiperen op de werkelijkheid van morgen en wat die voor gevolgen heeft voor

Nadere informatie

Economie en financiële markten

Economie en financiële markten Economie en financiële markten Bob Homan ING Investment Office Den Haag, 11 oktober 2013 Vraag 1: Begraafplaats Margraten gesloten vanwege. 1. Bezuinigen bij de Nederlandse overheid 2. Op last van Europese

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gedaald van 115,4% naar 103,7%. Dit

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG Transparantinvest Portfolio Fund juli 2015

BEHEERSVERSLAG Transparantinvest Portfolio Fund juli 2015 BEHEERSVERSLAG Transparantinvest Portfolio Fund juli 015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : Europa Griekenland heeft een akkoord kunnen bereiken met zijn schuldeisers waardoor de rentevoeten in

Nadere informatie

Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein

Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Dick Sein Directeur Particulieren en Private Banking 5 februari 15 Welkom Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek Voorstellen Tim Legierse Hoofd Nationaal Onderzoek 3 Visie

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten:

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten: SAMENVATTING BELANGRIJKSTE CONCLUSIES IN HET RAPPORT D.D. 19 SEPTEMBER 2011 NAAR AANLEIDING VAN DE BESPREKINGEN IN HET KADER VAN DE 2011 ARTIKEL IV CONSULTATIES VAN HET IMF 1. HOOFDTHEMA Het belangrijkste

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Europese Commissie - Persbericht Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Brussel, 05 mei 2015 De economie in de Europese Unie profiteert dit jaar van een

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

Update april 2015 Beleggen

Update april 2015 Beleggen Update april 2015 Beleggen Laag, lager, laagst In mijn vorige column schreef ik over de actie van de ECB, die 22 januari jongstleden werd aangekondigd, om maandelijks 60 miljard Euro aan obligaties op

Nadere informatie

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012 Kwartaal Update Gold&Discovery Fund januari 2012 In de eerste maand van dit jaar steeg goud bijna 11%, zilver 21%, terwijl de koperprijs 12% steeg. De waarde van onze portfolio steeg zelfs circa 18%. Hiermee

Nadere informatie

KWARTAALBERICHT Eerste kwartaal 2015

KWARTAALBERICHT Eerste kwartaal 2015 KWARTAALBERICHT Eerste kwartaal 2015 Terugblik De aandelenmarkten presteerden het afgelopen kwartaal boven verwachting. De behaalde koerswinsten waren ongekend. Hiermee is het eerste kwartaal van 2015

Nadere informatie

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 3. Tweede kwartaal 2012

ABN AMRO. verzekeringen. Marktontwikkelingen & vooruitzichten. Portefeuilleverdeling & fondsselectie. Rendement. Profielfonds 3. Tweede kwartaal 2012 ABN AMRO verzekeringen Profielfonds 3 Tweede kwartaal 2012 Marktontwikkelingen & vooruitzichten Volgens recente signalen vertoont de mondiale economie tekenen van verzwakking. Tegelijkertijd nemen de risico

Nadere informatie

Oerend hard. 16 juni 2015

Oerend hard. 16 juni 2015 16 juni 2015 Oerend hard De laatste weken is de obligatierente in Europa en de VS hard op weg naar normaal. De lage rentegevoeligheid van de portefeuilles heeft de verliezen van obligaties beperkt gehouden

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen

Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen Geen renteniersland maar een vermogende toekomst Arnoud W. A. Boot Universiteit van Amsterdam Utrecht, Grip op je vermogen, 24 april 2015 Zijn economen

Nadere informatie

Beleggen in 2013. Maar hoe moet de gemiddelde belegger daar nou mee omgaan?

Beleggen in 2013. Maar hoe moet de gemiddelde belegger daar nou mee omgaan? Beleggen in 2013 1. Op 18 december publiceerden wij een gedachtewisseling over beleggen in 2013. Op basis hiervan hebben wij in ons team onze visie op beleggen voor het nieuwe jaar opgesteld. De Andreas

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 Beleggingsdoelstelling Het BIF Active Multi Allocation Fund streeft naar een rendement gelijk aan of hoger dan zijn benchmark. Het investeringsproces

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Euroschuldencrisis en beleggingsalternatieven. Koen De Leus Senior Economist KBC Group

Euroschuldencrisis en beleggingsalternatieven. Koen De Leus Senior Economist KBC Group Euroschuldencrisis en beleggingsalternatieven Koen De Leus Senior Economist KBC Group Agenda Constructiefouten EMU en oplossingen Beleggingsalternatieven Obligaties Aandelen Vastgoed 2 19 oktober 2012

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Het 1 e kwartaal van 2015.

Het 1 e kwartaal van 2015. 1 Het 1 e kwartaal van 2015. Achteraf bezien was het eerste kwartaal van 2015, vooral in Europa, uiterst vriendelijk voor beleggers. Hoewel door Invest4You, ondanks de jubelverhalen in de pers een zekere

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Date : december 29, 2014 De olieprijs stortte dit jaar in elkaar als gevolg van de volatiliteit op de meeste markten en een tijdelijke onbalans tussen

Nadere informatie

Resolutie ECB; een Europees verlies Indiener: Jaap de Vries JOVD Voorjaarscongres te Sint-Michielsgestel, 20 & 21 april 2013

Resolutie ECB; een Europees verlies Indiener: Jaap de Vries JOVD Voorjaarscongres te Sint-Michielsgestel, 20 & 21 april 2013 Resolutie ECB; een Europees verlies Indiener: Jaap de Vries JOVD Voorjaarscongres te Sint-Michielsgestel, 20 & 21 april 2013 Inleiding In dit stuk betoog ik dat de ECB een dubbel mandaat moet krijgen.

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07 Visiedocument Neutralis 1 Inhoudsopgave: 1. Doel Visiedocument.... 3 2. Ontwikkelingen in de wereldeconomie... 4 3. Ontwikkelingen in de Nederlandse economie. 6 4. Ontwikkelingen binnen de financiële branche

Nadere informatie

Waar liggen de kansen?

Waar liggen de kansen? Grip op je vermogen Waar liggen de kansen? Bob Homan ING Investment Office 20 april 2012 Welke economie is het snelst gegroeid na invoering van de euro?* a) Zwitserland b) Duitsland c) VS d) Griekenland

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land.

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. 1 De wisselmarkt 1.1 Begrip Wisselkoers = de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. bv: prijs van 1 USD = 0,7

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

De Sisyphus-economie. Wordt 2015 een kopie van 2014 of verwachten we meer? Peter Vanden Houte Chief Economist ING Belgium

De Sisyphus-economie. Wordt 2015 een kopie van 2014 of verwachten we meer? Peter Vanden Houte Chief Economist ING Belgium De Sisyphus-economie Wordt 2015 een kopie van 2014 of verwachten we meer? Peter Vanden Houte Chief Economist ING Belgium 1 Europese herstel is stop-and-go proces 2 BBP-evolutie sinds de start van de crisis

Nadere informatie

Beleggingsstrategie 2011 en verder

Beleggingsstrategie 2011 en verder Beleggingsstrategie 2011 en verder Grondslag voor de selectie van de Capvest Masters Funds Twee macro-economische thema s zijn de komende drie tot vijf jaar van grote invloed op de financiële markten.

Nadere informatie

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed.

Het managen van balansen, risico s, risicoprofielen waar u allen druk mee bezig bent, herken ik dus goed. Speech Bert Boertje, divisiedirecteur Toezicht pensioenfondsen bij DNB, tijdens het beleggersberaad van Pensioen Pro op 8 oktober 2015, getiteld Beleggen tussen twee vuren. In zijn speech ging Boertje

Nadere informatie

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report 27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report Door Wim-Hein Pals, Head Robeco Emerging Markets Equities Vanwege hogere economische groei en sterkere financiële balansen, zijn de opkomende markten aantrekkelijker

Nadere informatie

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed

Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 18 januari 25 Institutionele beleggers verwachten meer te beleggen in vastgoed Drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Update juli 2014 Beleggen

Update juli 2014 Beleggen Update juli 2014 Beleggen Waar is de Europese Centrale Bank (ECB) mee bezig? Op 5 juni heeft de Europese Centrale Bank (vanaf nu afgekort naar ECB) opnieuw drastische maatregelen aangekondigd. De rente

Nadere informatie

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012.

Dekkingsgraad 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Kwartaalbericht 2012 Samenvatting 121,8% per 30 september 2012, toename van 9,3%-punt ten opzichte van 30 juni 2012. Meer informatie over de dekkingsgraad vindt u op de website. Beleggingsrendement 4,2%

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Gedurende het slotkwartaal van 2013 heeft de ECB ervoor gekozen om het monetaire beleid verder te verruimen. De reden hiervoor was onder meer een verrassend lage

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Aanwezig: - Wilgenhaege Fondsen Management B.V. vertegenwoordigd door de heer R.G.A. Steenvoorden en de heer R.L. Voskamp.

Aanwezig: - Wilgenhaege Fondsen Management B.V. vertegenwoordigd door de heer R.G.A. Steenvoorden en de heer R.L. Voskamp. NOTULEN van de jaarlijkse algemene vergadering van Participanten van Steady Growth Fund, gevestigd en kantoorhoudende te Polarisavenue 97, 2132 JH Hoofddorp (de vennootschap) gehouden te Hoofddorp op 28

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Emerging markets: toch weer terug naar af?

Emerging markets: toch weer terug naar af? Emerging markets: toch weer terug naar af? Wat is er toch gaande met de opkomende markten? In de afgelopen jaren werd er liefkozend naar deze markten gekeken en gesteld dat zij structureel aan het verbeteren

Nadere informatie

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015.

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. Kwartaalbericht 2015 Samenvatting De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. De reële dekkingsgraad ultimo tweede kwartaal was

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Financial Markets weekly 17 oktober 2011

Financial Markets weekly 17 oktober 2011 Financial Markets weekly 17 oktober 2011 Algemeen Het herstel in de financiële markten zette zich ook in de voorbije week verder door. Onder beleggers was sprake van een grotere bereidheid tot meer risk

Nadere informatie

Visie op 2010 Hoop op herstel

Visie op 2010 Hoop op herstel Visie op 21 Hoop op herstel Dr. A.E. (Annelies) Hogenbirk 15 december 29 Rabobank Economisch Onderzoek Agenda Terugblik op de recessie Mondiale economische ontwikkelingen Groene loten Waar zit de groei?

Nadere informatie

1 140 miljard euro bij

1 140 miljard euro bij PRIVATE S.A. Page: 1+2 3 Circulation: 330835 92b4f4 1390 De Nieuwe Gazet No. of publications: 2 ECB drukt 1 140 miljard euro bij Met die som in 50 euro biljetten kan je de negen bollen van het Atomium

Nadere informatie

Jaarbericht ABC 2013

Jaarbericht ABC 2013 Jaarbericht ABC 2013 Terugblik De wereldeconomie maakte zich in 2013 op voor de tweede fase van groeiherstel na de crisis van 2008-2010. De groei van de wereldeconomie bedroeg over 2013 circa 3%, vergelijkbaar

Nadere informatie

Informatie over beleggingen in de prepensioneringsregeling

Informatie over beleggingen in de prepensioneringsregeling Informatie over beleggingen in de prepensioneringsregeling Heeft u vragen over dit beleggingsverslag of over de prepensioneringsregeling? Neemt u dan gerust contact op met onze Klantenservice. De contactgegevens

Nadere informatie

Edelmetalen Watch. Van pessimist naar optimist. Economisch Bureau Macro & Financial Markets Research. Insights.abnamro.nl/en.

Edelmetalen Watch. Van pessimist naar optimist. Economisch Bureau Macro & Financial Markets Research. Insights.abnamro.nl/en. Edelmetalen Watch Economisch Bureau Macro & Financial Markets Research Van pessimist naar optimist 18 februari 2016 Georgette Boele Co-ordinator FX & Precious Metals Strategy Tel: +31 20 629 7789 georgette.boele@nl.abnamro.com

Nadere informatie