Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST. Juli 2013, jaargang 8 nummer 4 THEMA BIO SCIENCE PARK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST. Juli 2013, jaargang 8 nummer 4 THEMA BIO SCIENCE PARK"

Transcriptie

1 Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST Universiteit Leiden Juli 2013, jaargang 8 nummer 4 THEMA BIO SCIENCE PARK

2 Redactioneel Inhoud Werk in uitvoering Vorig jaar stampten bouwvakkers in rap tempo het nieuwe hoofdkwartier van farmaceut Astellas uit de grond. Als je tijdens de bouw vaak op het Bio Science Park moest zijn, was dat leuk om te zien. Elke dag groeide het gebouw een stukje, waardoor je nog wat meekreeg van het bouwproces. Nu het sierlijk gewelfde hoofdkwartier af is, hebben passanten een stuk minder zicht op het werk dat zich binnen afspeelt. Dat is begrijpelijk, want openluchtlaboratoria zijn in de farmacie niet zo praktisch. Natuurlijk is het is ook jammer, want je zou veel kunnen opsteken als je over de schouders van de Astellas-onderzoekers zou meekijken. Dat geldt trouwens ook voor andere bedrijven, zoals Flexgen, ServiceXS en de onderzoeksfaciliteiten van de Universiteit Leiden. In deze Origin geven we je de kans om toch eens bij deze grote bedrijven op het Bio Science Park naar binnen te kijken. Blader bijvoorbeeld door naar de special (p. 8) en lees meer over hun werkzaamheden, of kijk letterlijk bij ze naar binnen in de fotoreportage (p. 28). Ben je nog op zoek naar een stage? Misschien vind je in deze Origin wel het bedrijf dat bij jou past. Veel groeiende bedrijven op het Bio Science Park zien je namelijk graag komen. Misschien kun jij dan meewerken aan de volgende doorbraak in de biologie, chemie of farmacie. Dan willen studenten in de toekomst over jóuw schouder meekijken! Carlos de Lannoy Hoofdredacteur Redactie Origin Nieuws 3 Studentenartikel: Stage aan Harvard? Gewoon doen! 4 Een biologiestudente verwisselde Leiden voor de prestigieuze Harvard University in de VS. Voor de Origin Magazine doet ze haar verhaal. Special: Companies of the Bio Science Park 8 The Bio Science Park attracts scientific talent in many disciplines, from leading pharmaceutical companies to renowned scientific advisors. Read the special to find out where they settled and what they do. Interview met Willem te Beest 13 Weinig mensen kunnen wetenschap en ondernemerschap zo goed combineren als Willem te Beest. Willem te Beest, vice-voorzitter van het College van Bestuur en voorzitter van de Leiden Bio Science Park Foundation. In een interview vertelt hij over het ontstaan van het Bio Science Park en de toekomst die hij voor het gebied ziet. Centrefold: Catalyst of Cooperation 16 The winds of change are about to blow through the halls of the Gorlaeus. Get a preview of the new building s appearance and its role as a link between the University and companies. Bètavraagbaak: How sustainable can the Bio Science Park possibly get? 18 The new design of the Gorlaeus should enable a more sustainable way to conduct research. But how viable is this wish for sustainablity? Instituten: de ontdekking van NADES 20 Hoe vervoert een plant de stoffen die niet in water of vetten oplossen? Niemand wist het, tot Young Hae Choi van het Instituut Biologie Leiden (IBL) het mysterie doorgrondde. Culinaire chemie met Harmen Jousma 22 Schuif aan bij Harmen Jousma en ontdek of hij de keuken net zo goed coördineert als de Science Based Business Master. Fotoreportage: This is where Science happens 28 Take a look inside some of the laboratories on the Bio Science Park. Column: Underrating the Bio Science Park 30 Does a lack of funds make Dutch research inferior to that of dollar-burning US institutions? Not necessarily, as recent developments in biofuel productions show. Agenda en Colofon 31 2 Origin - Universiteit Leiden

3 NIEUWS Nieuws Rembrandt Donkersloot nieuwe assessor Faculteitsbestuur Vanaf 1 september wordt Rob van Wijk opgevolgd door Rembrandt Donkersloot als assessor van het Faculteitsbestuur en daarmee ook als eindredacteur van Origin Magazine. De assessor van het faculteitsbestuur verzorgt de stem van de student in bestuur en beleid en vormt een belangrijke brug tussen studenten en organisatie. De assessor staat open voor vragen over studentenzaken, zowel facultair als universitair, net als voor feedback, suggesties of andere zaken. De assessor is te bereiken via Meer informatie is te vinden via de website van de assessor (zie QR-code). Rembrandt is vierdejaars Natuurkundestudent en is op dit moment werkzaam bij het Lorentz Centre, het international workshop-instituut van de faculteit. Prof.dr. Joke Bouwstra en prof.dr. Ronald Cramer benoemd tot leden van de KNAW De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) heeft vijftien nieuwe leden gekozen, waaronder drie Leidse hoogleraren en twee van onze faculteit; Joke Bouwstra en Ronald Cramer. Bouwstra van het Leiden Academic Centre for Drug Research (LACDR), slaat met haar onderzoek een brug tussen scheikunde, farmaceutische wetenschappen en geneeskunde. Met een breed scala aan technieken heeft zij op moleculair niveau de barrièrefunctie van de huid in kaart gebracht, wat leidt tot nieuwe vaccinatiemethodes en een betere behandeling van huidziektes. Cramer van het Mathematisch Instituut (MI), ontwierp het eerste cryptosysteem dat bestand is tegen actieve aanvallen. Het systeem werd een internationale standaard. Ook ontwierp Cramer een systeem voor een veiligere samenwerking tussen partijen die elkaar niet vertrouwen. De door hem gevonden nieuwe toepassingen van klassieke wiskunde in de cryptografie zijn baanbrekend. Vier grote subsidies voor excellente Leidse onderzoekers in de chemie NWO Chemische Wetenschappen verdeelt 11,5 miljoen euro onder excellente wetenschappers via de TOP-, ECHO- en ECHO-STIP-subsidies. Hiermee kunnen in totaal 35 onderzoeksprojecten over de gehele breedte van de chemie van start gaan. Vier van die onderzoeksprojecten zijn van de Leidse bètafaculteit: De synthese van moleculair gereedschap, waarmee de post-translationele veranderingen van pili eiwitten van ziekteverwekkende bacteriën kunnen worden gekarakteriseerd en gedetecteerd (prof. dr. G.A. van der Marel), Kan er chemie zijn tussen twee eiwitten? (prof. dr. M. Ubbink), Toverstokje: Fluorescentieversterking door goud nanostaven (prof. dr. M.A.G.J. Orrit) en Verklikkers voor medicijnen (Dr. M. van der Stelt en dr. L.H. Heitman) Midzomernacht in de Hortus botanicus groot succes Op 21 juni jl. vond de negende Midzomernacht in de Hortus botanicus plaats. Het moment waarop de langste dag overging in de kortste nacht werd groots gevierd. Zo werd de geheel gerenoveerde hoge tropische kas officieel geopend door de Rector Magnificus, prof.mr. Carel Stolker. Dit gebeurde niet op traditionele wijze met het doorknippen van een lint, maar met het planten van een Doerian, een tropische boom. Tijdens de renovatie is de kas vier meter verhoogd en is een zeven meter hoge loopbrug aangelegd. Ook is de kas nu geheel CO 2 -neutraal. Studenten van onze faculteit brachten tijdens de Midzomernacht hun eigen versie van de verhalen uit 1001-nacht ten tonele, tijdens het Bètatoneel. Zo vertelde Sherezade onder andere een variant van Repelsteeltje aan de Sultan. Vooral het laatste optreden in de schemering was een groot succes! Origin - Universiteit Leiden 3

4 STUDENTEN Stage aan Harvard? Gewoon doen! Regelmatig reizen Leidse studenten af naar een uithoek van de wereld voor een paar vakken of een stage. De goede reputatie van de universiteit snelt ze daarbij vaak vooruit. Ook veel instituten in de VS zien de Leidse studenten graag komen. Biologiestudente Manon de Waard nam de stap over de Atlantische Oceaan en liep een half jaar stage op Harvard, het Amerikaanse Walhalla voor academici. Voor Origin doet ze haar verhaal. DOOR: MANON DE WAARD Ik ben een 22-jarige Biologie-studente en heb tijdens mijn tweede masterjaar de kans gekregen om een buitenlandse stage in Boston te volgen voor een periode van zes maanden. Ik volg de Master MCB (Molecular and Cellular Biosciences) en was bezig met mijn eerste stage aan de Universiteit Leiden, toen een professor van Harvard een seminar hield bij ons in het laboratorium. Mijn interne begeleider wist van mijn wens om mijn tweede stage in het buitenland te volbrengen en begon een praatje. Voor ik het wist telefoneerde ik met deze Amerikaanse professor over een mogelijkheid voor een zes maanden durende rotatie in een lab dat onderdeel is van het Harvard Stem Cell Institute. We kwamen overeen dat ik daar zou zijn van 1 september 2011 tot en met 29 februari Ik was enorm blij met deze nieuwe uitdaging, maar de stress begon toe te slaan. Er moest zoveel worden geregeld; financiën, vliegticket, stopzetten van mijn OV, onderverhuren van mijn kamer, zoeken naar beurzen, regelen van visum et cetera. Een goede tip voor studenten die naar het buitenland willen vertrekken is om zoveel mogelijk beurzen aan te vragen. Ga naar je buitenlandcoördinator om te overleggen voor welke beurzen je in aanmerking komt. Ikzelf heb onder andere geld gekregen van het KWF, LUF, Outbound, LUSTRA en het Curatorenfonds en zonder hun hulp had ik deze droom niet kunnen realiseren. Tijdens het regelen stond ik op de automatische piloot, maar toen ik twee weken voor vertrek het Amsterdamse consulaat uitstapte met mijn visum in de hand, realiseerde ik me dat alles was gelukt en ik 'ready to go' was! Na een paar leuke afscheidsfeestjes werd het dan toch echt tijd om te vertrekken. Met mijn kolossale koffer stapte ik het vliegtuig op, op weg naar Boston, op weg naar Harvard, op weg naar een nieuw leven. Mijn vooruitzichten waren blanco, maar zouden zeer snel worden ingevuld. 4 Origin - Universiteit Leiden

5 STUDENTEN Eenmaal aangekomen werd ik opgehaald door mijn huisgenoot. Mijn ouders waren via via bevriend met mensen uit New York en zij wisten toevalligerwijs een mevrouw in Boston die een kamer wilde verhuren in haar huis. Het was een typisch Amerikaans huis; alles was gigantisch en er was een schattige veranda. Ik begon meteen met het verkennen van Boston. Als je er toch een half jaar moet vertoeven, kun je maar beter goed weten waar je terecht bent gekomen! Boston is een erg leuke en overzichtelijke stad. Het openbaar vervoer is goed geregeld en ik heb Boston ervaren als het wetenschappelijke centrum van de wereld. Ik heb Harvard, MIT en het Massachusetts General Hospital (MGH) gezien. Deze instituten zijn allemaal heel hoog aangeschreven en zijn allen in dezelfde stad 'Ik begon op een echte wetenschapper te lijken' gevestigd! Na een paar dagen had ik al een aardig idee hoe de stad eruitzag en voor ik het wist naderde mijn eerste dag in het lab. Ik weet niet of het door de spanning of de jetlag kwam, maar ik kon niet slapen! Een beetje moe en onwetend stapte ik de metro in om richting het Massachusetts General Hospital te reizen, waarvan het Harvard Stem Cell Institute onderdeel is. Mijn professor zou me hier komen ophalen. Ik had een goedkoop prepaid telefoontje op de kop getikt en al met hem gebeld. Bovendien kende ik hem natuurlijk al een beetje van het seminar, maar er was intussen zoveel gebeurd dat ik niet meer zeker wist of ik hem nog wel zou herkennen! Bij de balie wachtte een vrolijke en stevige man me op met een heerlijk typisch Amerikaans accent. We schudden elkaars hand en ik moest gelijk al lachen aangezien hij (en achteraf gezien elke Amerikaanse burger) de naam Manon niet kon uitspreken. Ik zou de rest van mijn stage door het leven gaan als Méénon of Manoon (als in afternoon), maar ik vond het geheel prima; het gaf mij het gevoel in Amerika te zijn! Na een paar dagen leek het net alsof ik al jaren werkzaam was in dit lab. Mijn collega s hielpen me met alles en stelden me op mijn gemak. Ik maakte zeer lange dagen in het lab en als ik thuis was las ik vaak nog extra artikelen over het onderzoek; ik begon op een echte wetenschapper te lijken. Ons lab werkt met zebravissen en wel met het MYC-geïnduceerde T-cell Acute Lymphoblastic Leukemia (T-ALL) model. T-ALL is een vorm van leukemie waarbij de T-cellen worden gedereguleerd en het is een zeldzame kanker die kinderen en volwassenen treft. Ongeveer 80% van de patiënten geneest via lees verder > Origin - Universiteit Leiden 5

6 STUDENTEN chemotherapie, maar wanneer de kanker weer terugkomt overleeft slechts 30% van de gevallen. Daarom is dit lab ook erg geïnteresseerd in de 'relapse' en agressiviteit van de kankercellen en focust het op de genen die verantwoordelijk kunnen zijn voor het terugkomen van kanker na therapie. MYC is een centrale regulator van de ziekte en mijn professor heeft in samenwerking met een ander lab zebravissen weten te creëren die spontaan T-ALL ontwikkelen nadat ze zijn ingespoten met het MYC-gen. Ons lab is gespecialiseerd in het inspuiten van MYC tezamen met een fluorescente reporter (zoals GFP: groen fluorescent proteïn) waardoor de tumorcellen fluorescent en gekleurd worden. Zo kan de gehele tumorvorming worden gevolgd onder de fluorescentiemicroscoop. Fluorescente tumorcellen konden ook worden verzameld via FACS om ze vervolgens in te spuiten in ontvanger-vissen en te kijken of de tumor daar sneller of minder snel vormde. Soms bleken tumoren, die in eerste instantie 'Ik heb in mijn 6 maanden enorm veel resultaat geboekt' niet erg agressief leken, enorm agressief te zijn wanneer ze werden ingespoten in een nieuwe zebravis. Ons lab heeft gevonden dat de tumorcellen nieuwe mutaties hadden gekregen om de agressiviteit en het aantal LICs (Leukemia Initiating Cells) te verhogen. Array CGHs van de eerste kloon en de latere klonen (in andere vissen) werden vergeleken met elkaar en daarbij zijn genen aan het licht gekomen die zijn upgereguleerd in de getransplanteerde vissen. Deze genen zouden een rol kunnen spelen in de verhoogde agressie van de tumoren! Mijn onderzoek speelde hierop in door deze genen, tezamen met MYC, in zebravis embryo s te spuiten en de tumorvorming te volgen. Zebravissen die op deze manier behandeld zijn, ontwikkelden significant sneller T-ALL dan de controlegroep (MYC-alleen tumoren). Op deze manier kunnen we genen in bepaalde clusters samen groeperen en kunnen we nu met zekerheid zeggen welke genen moeten worden getarget (knock down) om de tumorvorming te stoppen. 6 Origin - Universiteit Leiden

7 STUDENTEN Ik vond mijn onderzoek heel erg leuk en interessant om te doen en heb in mijn zes maanden enorm veel resultaat geboekt. Ik heb heel vaak moeten presenteren en stond al na enkele weken op eigen benen. Ik bedacht mijn eigen experimenten en maakte mijn eigen planning. Daarbij is het grote voordeel van Boston dat ik altijd de mogelijkheid kreeg seminars bij te wonen van verschillende professoren van bijvoorbeeld Harvard of MIT, waardoor mijn kennis elke keer weer werd verbreed. Maar er werd ook gefeest! Elke vrijdag gingen we met het hele lab stappen na het georganiseerde Beer Hour en het was heerlijk om na een week hard werken even te relaxen. En na een paar alcoholische consumpties bleek dat het gen voor alcoholafbraak zelfs bij mijn labgenoten niet al te goed werkte en hadden we de grootste lol. Voor degenen die twijfelen of ze een buitenlandse stage willen lopen kan ik vertellen: twijfel geen seconde langer! In het begin lijkt je doel even zoek doordat je zo veel moet regelen, maar achteraf gezien zal je geen spijt hebben. Ik ben enorm gegroeid als persoon en ben zelfstandiger geworden dan ooit. Ik heb geleerd op eigen benen te staan, nieuwe mensen te ontmoeten, een taal te beheersen en deel te nemen aan een nieuwe cultuur. Ik was soms uitgeput en 14-urige werkdagen waren geen uitzondering, maar ik hield altijd in mijn achterhoofd waarvoor ik dit deed en hoe gelukkig ik mezelf wel niet mag prijzen met deze uitzonderlijke kans. Op Harvard stage lopen doe je ook niet zomaar en dat zei ik vaak tegen mezelf toen ik om 10pm nog in dat donkere kamertje achter de fluorescentiemicroscoop zat. Ik ben zeker ook niet vergeten om te leven: ik ben vaak uit geweest, heb nieuwe vrienden gemaakt, ben meerdere keren op en neer naar New York gegaan en heb alle must-see Bostoniaanse sporten meegemaakt (Boston Celtics, Harvard-Yale Rivalry Football en de beroemde Red Sox). Deze ervaring pakt niemand me meer af en ik zou het zo weer doen; ik kijk met trots terug op mijn periode daar en weet dat het de meest waardevolle tijd in mijn leven is geweest, waar ik iedereen, en ook mezelf, heel erg dankbaar voor ben. Dit is een onvergetelijke ervaring geweest die zeer zeker nuttig zal blijken tijdens de toekomstige duur van mijn studie en carrière. Ik heb deze stage zelfs met een straight A mogen afronden! Ik ben van mening dat deze ervaring me doelbewuster heeft gemaakt van het feit dat je elk doel voor ogen kan verwezenlijken. Ik wens iedereen die een buitenlandse stage gaat lopen dan ook succes en vooral: veel plezier! Origin - Universiteit Leiden 7

8 SPECIAL BIO SCIENCE PARK Every day, you travel through the Leiden Bio Science Park. Every day, you pass dozens of companies. You may wonder what research is done inside their immense buildings. You can stop wondering now, because in this Origin Special we will take you on a trip through four of these companies to reveal what innovative work is being done on the Leiden Bio Science Park. From big pharmaceutical firms to biological consulting, the Leiden Bio Science Park has it all! BY: DWAYNE VAN DER KLUGT AND MARIT VAN SANTEN 1: GiMaRIS 2: Galapagos 3: Astellas 4: FlexGen 8 Origin - Universiteit Leiden

9 SPECIAL GiMaRIS, Gittenberger Marine Research Inventory & Strategy solutions was founded in 2006 and opened its laboratory in the Bio Science Park in This company is focused on international monitoring projects, consultancy and assessments on marine invasive species. GiMaRIS is all about monitoring. Monitoring is used in the preparation of marine environmental impact assessments. Some of the monitoring projects done by GiMaRIS are total marine species assessments along the Atlantic coast of the USA, assessment of ascidians, corals, parasites of corals and algae in the Ternate islands in Indonesia and assessment of species in shellfish import and export areas. The results of total species assessments and monitoring projects may lead to regulations or protocols regarding the marine biodiversity. Marine invasive species projects are one of the main focuses of GiMaRIS, because of the dramatically increasing impact that these species have had on temperate water ecosystems around the world. Substantial ecological and economical damage is caused by the introduction of invasive marine species. These invaders can be parasites, predators or species that outcompete native aquatic species. They can introduce new damaging diseases. Also, aqua cultural organizations and other companies may sustain substantial damage as invasive organisms overgrow shellfish, boats, floating docks and sluices, or hamper flow through within pipes and water channels. In 2009 and 2011, GiMaRIS examined the potential risks of mussel transport from the Oosterschelde to the Waddensea. Invasive species could lift in ballastwater or foul to mussels and thus be unintentionally transported from the Oosterschelde to the Waddensea. GiMaRIS found eighteen new exotic species in the Waddensea which were not reported before this research. They also found three new exotic species for the Netherlands and even one not previously found in Europe. These alien species have the potential to become invasive. Therefore, a higher monitoring intensity is required if many potentially dangerous species are found in the imported mussels. To detect invasive species before they can inflict much damage, the SETL project was launched. This international project, launched in March 2006 by the ANEMOON foundation, is coordinated by the director of GiMaRIS, Arjan Gittenberger, and conducted in collaboration with the Naturalis Biodiversity Center and the Leiden University. For the SETL-project standardized PVC-plates are used to detect these invasive species and other community fouling organisms. These 14x14 cm PVC-plates are hung one meter below the water surface, Fouling organisms like algae, barnacles, mussels, bryozoans mollusks and sea squirts attach themselves to these plates and among them or on them alien species can be detected. The plates are being refreshed and checked for species at least every three months. This way, possible sources of introduction can be identified and addressed and one can anticipate further possible harmful effects of alien species. In 2011 GiMaRIS started its own virus control service in cooperation with TOPlab of Leiden University. On a weekly basis shellfish can be checked for Norovirus Genogroup I & II, which cause disease in humans. This virus control service was started and specifically designed for the shellfish industry. The aim is to realize rapid diagnostics of human pathogenic viruses in shellfish for companies that are selling shellfish. This reduces the risk of gastro-intestinal illness among consumers, can be used as proof in cases in which it is questionable whether the shellfish sold were the cause of a gastrointestinal illness, and may raise the value of shellfish assuring their quality with respect to food safety. Source: read more > Origin - Universiteit Leiden 9

10 SPECIAL Galapagos is a biotech company that focuses on the development of novel drugs. With over 800 employees, a revenue exceeding 150 million euro s and multiple offices through out Europe, it is one of the larger companies found on the Leiden Bio Science Park and one of the major players in biotech in the world. In Leiden, the company can be found on the Darwinweg. Galapagos was founded in 1999 as a joint venture between Crucell and Tibotec. In May 2005 the company was listed at the Euronext and Galapagos acquired multiple companies since then. Among them were BioFocus in 2005 and Argenta in 2010, both still operate under these names as daughter companies of Galapagos. Since the start, Galapagos operated with a hybrid business model, combining internal discovery programs with service activities. For the final development of in-house developed drugs, Galapagos partners with companies as GSK, Janssen and Roche. Galapagos searches for new approaches to tackle difficult to cure diseases. The first step in this process is to find targets for which drugs can be designed. As you may know, DNA is copied to RNA which the cell can use to start protein production. Diseases and disorders are often caused by dysfunctional proteins. Finding a way to alter the activity of these proteins can potentially be a way to cure a disease. But which of the thousands of proteins in a cell, is the cause of a disease? To find this out, Galapagos uses two techniques, knock-in and knockout. Knock-in enhances the production of specific RNA and thus that of specific proteins, while knock-out stops the production of specific RNA and specific proteins. By doing this in a high throughput way, differences between, normal, knock-in and knock-out cells can be identified rapidly. When a major phenotypical chance is found, the protein might play a critical role in a disease and it is selected for further research. Galapagos has found several of these potential drug targets for which they have entered into a drug discovery program. Currently Galapagos works on over thirty of these programs together with partners in the pharma industry. Last year, one of their novel drugs against rheumatoid arthritis completed phase II clinical trials and Galapagos signed a global agreement with AbbVie to develop and commercialize this drug. The first of Galapagos products will enter the market in only a few years time. Galapagos has a service division, which meets the needs of the pharmaceutical industry for drug discovery tools and expertise. Galapagos has three daughter companies that focus on these services. BioFocus has a strong expertise and full suite of target-to-drug discovery services and products and fills the gap of the R&D outsourcing trend. Argenta uses in-house models and expertise for projects on oncology, CNS/pain, respiratory and inflammation/immunology. Fidelta has expertise in the areas of inflammation and linked conditions in the field of infection, oncology and metabolic disease and expertise in antibacterials. Furthermore, Fidelta has accredited in-vivo capabilities thus making it possible to take projects all the way to the clinical phase. Source: 'Often people wonder where the name Galapagos comes from. Sometimes it is told that product development at Galapagos shows similarities with the way Darwin developed the Evolution Theory at the Galapagos Islands. Unfortunately this is not how the name was chosen. The real story is that the project that would end up as the start of the now huge company was named Galapagos, but no one knows why that was named Galapagos.' 10 Origin - Universiteit Leiden

11 SPECIAL Last year, many wondered what was being built on the corner of the Einsteinweg and the Sylviusweg. The answer came when the Astellas Pharma Europe logo was added to this impressive new building. But what exactly does Astellas do? Astellas is a pharmaceutical company and Astellas- Pharma Europe is a daughter of this company. Astellas Pharma Europe develops and commercializes pharmaceutical products. It has a yearly turnover of 1.2 billion and employs people. The new building in Leiden is the new Research and Development (R&D) centre where 700 employees work. According to their website Astellas aims to increase the health of the people around the world by introducing innovative and safe products to the market. Their main areas of expertise are urology, transplantation, anti-infectives, pain management, dermatology and oncology. In 1894, Fujisawa Shoten was started by Japanese entrepreneur Tomokichi Fujisawa. Back then, the pharmaceutical company mainly traded in medicinal herbs, but at the start of the 20 th century it took up production of widely used compounds making quick financial growth possible. From the second half of the 20 th century onwards, focus lay on development of antibiotics. Being one of the first Japanese pharmaceutical companies that made major deals with the western world, Fujisawa continued to grow and diversify its product line. In 2005 Fujisawa merged with another company from Japan, named Yamanouchi Pharmaceutical. This name might ring some bells, because Yamanouchi has been around near Leiden for some time. The company, which started in 1923 acquired a R&D department in Leiderdorp in Together, the two companies continued as Astellas. To develop new drugs, Astellas has defined four different phases. During the discovery phase researchers look for the best compounds to treat a disease. Here, pharmaceutical companies are known to buy and use data from biotech companies, but sometimes they do their own research. In the next phase, these compounds must be tested. During this phase, called the exploratory development phase, researchers test pharmacological attributes of a compound and assess its nonclinical and clinical safety. If everything goes well, the full development phase is entered. The compound is developed into a drug and its clinical attributes are confirmed. More safety tests are being done, and at the end of the phase approval of the Drug Authorization is needed. If the approval is given, the post-approval phase is entered. During this last phase, Astellas continues to develop the drug for commercialisation and fulfill the legal obligations of the Marketing Authorization. If all goes well in this phase, Astellas can finally launch their new product. The products that are sold a lot in Europe include Eligard, Adenoscan and AmBisome. Eligard is an LHRH (luteinizing hormone-releasing hormone) agonist, used for the management of symptoms of advanced prostate cancer. It is not a cure, but it can reduce symptoms by reducing the amount of testosterone produced by the testicles. Adenoscan is used in imaging the heart, i.e. making it possible for doctors to see what happens in a diseased heart. AmBisome is used against fungal infections. Its active ingredient, Amphotericin, acts by binding to the sterol component of a cell membrane, leading to alterations in cell permeability and cell death, thus killing the fungus. Source: fujisawa-pharmaceutical-company-ltd-history read more > Origin - Universiteit Leiden 11

12 SPECIAL 4 Flexgen, founded in December 2004 as a spin off from Leiden University Medical Centre and Dutch Space, developed a proprietary technology for synthesizing custom microarrays: the FlexArrayer. This desk-top sized device allows the researcher to generate either a custom oligonucleotide array or oligonucleotide pool within a few days, in their own laboratory. With the growth of the genetic research market, a lot of different sequencing methods were and are being developed. The first DNA sequences were obtained in the early 1970s and since then DNA sequencing has become easier and faster. The high demand for fast and low-cost sequencing has driven the development of a new generation of sequencers. With decreasing costs and higher throughput, Flexgen states that the challenge in Next Generation Sequencing is no longer to generate data, but rather to generate data from which meaningful conclusions can be drawn. Flexgen developed a method which focuses on pursuing specific DNA regions of interest from genomic DNA. This target enrichment method is based on hybridization of target specific probes to the genomic DNA. In a single test tube the oligonucleotide probes capture custom regions of interest or fixed content panels, such as all human exons or panels of genes involved in specific diseases. The so called FleXelect probes hybridize to the genomic DNA of interest in the solution. After hybridization the captured probes, including the hybridized genomic DNA, are magnetically pulled down and the excess material is washed away. The captured material is then sequenced using standard next generation sequencing protocols. In the flexelect system, custom oligonucleotides are synthesized. The FlexArrayer can create those and is the first instrument in the world for in-house production of oligonucleotide pools. The FlexArrayer facilitates high throughput synthesis of FleXelectoligopools for in-solution target enrichment as well as custom microarray production. A DNA microarray is a collection of microscopic DNA spots attached to a solid surface. Microarrays are used to measure the expression levels of large numbers of genes simultaneously or to genotype multiple regions of a genome. Each DNA spot contains picomoles of a specific DNA sequence, known as probes. The FlexArrayerproduces these custom DNA microarrays as customers are able to define their own probes on their own microarray. DNA microarrays exploit the ability of complementary strands of nucleic acids to base-pair with each other and bind. The developers of the DNA microarray dotted an array of DNA copies (cdnas) corresponding to a large number of different mrnas of known sequence onto a glass slide. Because this array of dots was so tiny, it was termed a microarray. Although the cdnas were doublestranded, they could be melted, or denatured, to single strands, which could then be used to bind, or hybridize, to fluorescently labeled nucleic acid samples from cancerous or normal cells. After washing away the unbound molecules, bound fluorescent nucleic acid samples were identified by laser microscopy. Fluorescent dots indicated expressed genes, and differences in microarray patterns between normal and cancerous cells could be quickly identified. So, microarrays can be used to identify genes whose expression is changed in response to pathogens or other organisms by comparing gene expression in infected to that in uninfected cells or tissues. DNA microarray hybridization looks at a wide array of genes to identify disease-associated patterns in the human genome. The FleXelect pools enable genomic selection and sequencing in large numbers of samples at costs that will permit high throughput analysis. FleXelect oligopools thus increase the power of association studies and may contribute to set a new standard for genetic research. Source:www.flexgen.nl The FleXelect system synthesizes custom probesets on a substrate based on oligonucleotide deprotection technology; Before the first oligonucleotide synthesis step the complete microarraysurface is covered by photolabile groups. Those spots where the first nucleotide addition is to occur are individually activated by the laser. The nucleotide solution is washed over the microarray surface and the nucleotides chemically bind to the activated spots. All nucleotides contain a photolabile group that can in turn be activated. As many rounds of photoactivation and nucleotide addition are performed as are required to synthesize oligonucleotides of the desired length. This is repeated up to sixty times until the required sequences (up to ) have been synthesized. The microarray is now ready to be used for your experiment, alternatively the oligonucleotides can be cleaved off to produce FleXelectoligopools. 12 Origin - Universiteit Leiden

13 INTERVIEW Hier liggen veel kansen voor studenten Willem te Beest over het Bio Science Park Weinig mensen kunnen wetenschap en ondernemerschap zo verenigen als Willem te Beest. Geen wonder dus dat je hem terug vind in alle facetten van het Bio Science Park, als voorzitter van de Bio Science Park Foundation, maar ook in de Raden van toezicht van de bedrijven Biopartner, CHDR en Naturalis Biodiversity Center. Dat combineert hij met zijn vice-voorzitterschap van het College van Bestuur van de Universiteit Leiden. Maak kennis met het kloppend hart van het Leidse Bio Science Park. DOOR: ROB VAN WIJK EN DWAYNE VAN DER KLUGT U bent vice-voorzitter van het College van Bestuur, maar niet al onze lezers kennen u. Kunt u iets over uzelf vertellen? Mijn naam is Willem te Beest. Ik ben geboren in de Achterhoek, in Winterswijk, waar ik mijn Gymnasiumbèta heb behaald. Ik voel mijzelf ook echt een bèta en dat bleef ook zo toen ik vervolgens Bedrijfseconomie ben gaan studeren in Groningen: ik ben afgestudeerd in Operational Research. Vanaf het tweede studie jaar werd ik werkstudent, een full-time baan naast mijn studie. Na mijn afstuderen ben ik heel kort in loondienst geweest, waarna ik een eigen bedrijf ben begonnen. Zeventien jaar geleden, nadat het bedrijf flink was uitgebreid, heb ik de aandelen verkocht en begon lees verder > Origin - Universiteit Leiden 13

14 INTERVIEW ik aan een reeks bestuurlijke functies in onderwijsinstellingen. Dat begon met mijn voorzitterschap van de HAS (agrarische) hogeschool in Den Bosch, waarvan ik vooral het ondernemende karakter bijzonder waardeerde. Daarna werd ik lid van het College van Bestuur van de Technische Universiteit Eindhoven en vervolgens van de Universiteit Twente, waarvan negen maanden waarnemend voorzitter. In 2005 werd ik gevraagd naar Leiden te komen, voor een gymnasiast vanwege het klassieke karakter natuurlijk een heel bijzondere universiteit. Inmiddels zit ik hier acht jaar. De Raad van Toezicht heeft besloten me te herbenoemen voor een derde termijn van vier jaar. Daarnaast heb ik een aantal nevenactiviteiten gehad, zoals lid van het dagelijks bestuur van de HBO-raad en de VSNU. Het voordeel daarvan is een bredere blik; zo kan je goed vergelijken, of afkijken bij anderen. Te Beest is voorzitter van de Leiden Bio Science Park Foundation, die functie nam hij in 2007 over van aftredend Rector Magnificus Douwe Breimer. Daarnaast zit hij in de Raden van Toezicht van Biopartner, CHDR en NBC. Dit doet hij naast zijn functie als vice-voorzitter van het College van Bestuur van de Universiteit Leiden. Een aantal van deze nevenactiviteiten is op het Leiden Bio Science Park. Wat is uw affiniteit met het park? Ik ben als lid van het College verantwoordelijk voor de portefeuille Valorisatie. Ik kijk hoe de kennis die op deze universiteit wordt vergaard, maatschappelijk benut kan worden. Dat kan meer zijn dan alleen economisch nut. In Twente had ik dezelfde portefeuille, daar was ik ook voorzitter van het Kennispark. Ik heb iets met ondernemers, dat is gezien mijn achtergrond ook niet gek. Ik heb er bewondering voor dat ze risico willen nemen, hun nek uit durven te steken. Op het Bio Science Park gaat het om een bijzonder type ondernemers de projecten zijn kostbaar en vereisen vaak een heel lange adem. Daar ligt mijn affiniteit: onderwijs en onderzoek moeten niet in de kluis worden gelegd. Hoewel ik een aantal verschillende nevenfuncties heb, is tijd zelden de beperkende factor. Het gaat meer om het beheersen van het enorme palet van verschillende onderwerpen. Doordat mijn functies linksom of rechtsom op elkaar aansluiten, is dat goed te doen. Bovendien heb ik eigenlijk altijd de portefeuille Financiën, iets waar ik van nature snel inzicht in heb. Hoe is het Bio Science Park ontstaan? Wie waren de drijvende krachten achter de start en achter de groei van het Bio Science Park? Ooit was het terrein bestemd voor woningbouw, maar dat plan is met één stem verschil in de gemeenteraad weggestemd. Toen is besloten: we moeten aan bioscience gaan doen. In 1984 is het park op initiatief van Professor Rob Schilperoort opgezet. In de geschiedenis van het park zijn Centocor en Crucell belangrijke drijvende krachten geweest. Op een bepaald moment gaat dat accelereren, bedrijven gaan elkaar opzoeken. Neem bijvoorbeeld Astellas, dat hun Europese hoofdkantoor dit jaar heeft geopend op het Bio Science Park. Dat is een heel bewuste keuze, ze willen zitten waar het gebeurt. Speelde geluk ook een rol bij de ontwikkeling? Met geluk heeft het succes van het Bio Science Park niets te maken. Ik geloof niet in geluk. Was Crucell niet de drijvende kracht geweest, dan was er wel een ander bedrijf gekomen. Geluk laat zich afdwingen, daar ben ik van overtuigd. Als een wetenschapper iets uitvindt, dan geloof ik niet dat hij geluk heeft. Hij heeft daar vaak jaren hard voor gewerkt. Toeval speelt dan misschien wel een rol, maar dat noem ik serendipiteit. Het gaat erom dat een groep mensen een bepaald idee heeft en hard werkt om dat te bereiken. Dan speelt geluk geen rol. Volharding is wel een van de redenen van het succes van het park. Doordat de Universiteit eigenaar was van de grond, konden we ons veroorloven om te wachten op de acceleratie van elkaar aantrekkende bedrijven. Andere parken moesten grond verkopen om een voetbalstadion of een bioscoop te zien verrijzen, maar zowel de Universiteit als de gemeente Leiden hebben altijd achter het Bio Science Park gestaan. Die volharding betaalt zich nu uit. Voldoet het Bio Science Park aan de verwachtingen die men had in de jaren `80? Jazeker! Misschien is het nog wel beter dan verwacht. Dat Astellas, De grootste farmaceut van Japan, zich zich hier zou vestigen, daar durfden ze toen alleen van te dromen. Daarnaast zijn er ook andere indicatoren van het succes van het Bio Science Park. Het ministerie heeft aangegeven dat Nederland slechts vier volwassen science parken van nationale betekenis heeft en daar is het Leiden Bio Science Park één van. Verder heeft het Bio Science Park in vijf van de tien grootste wereldwijde farmaceutische deals binnengehaald. 14 Origin - Universiteit Leiden

15 INTERVIEW Deze groei is mogelijk gemaakt door ruim van tevoren te handelen. Zo was er altijd ruimte voor nieuwe spelers. Dat zal ook in de komende jaren heel belangrijk zijn. De natuurlijke grens mag geen remmende werking hebben. Inmiddels is er in de gemeente Oegstgeest ook grond gereserveerd voor uitbreiding van het Bio Science Park en er zijn gesprekken met de gemeente Katwijk. Verder moeten we in de toekomst goed gebruik maken van het cluster Bio Science Park, LUMC, de Hoge School Leiden en het ROC. In dit cluster kunnen bedrijven op het Bio Science Park alle werknemers vinden die ze nodig hebben, want naast academici hebben deze bedrijven bijvoorbeeld ook veel analisten van de Hogeschool en het ROC nodig. 'Het gaat hier om bewustwording; elke wetenschapper kan succesvol ondernemen.' ook de andere studenten. Het gaat hier om bewustwording; elke wetenschapper kan succesvol ondernemen, mits met een goed team. Netwerken is erg belangrijk en ik zou dan ook graag zien dat er vaker initiatief wordt genomen door wetenschappers van de Universiteit om bij elkaar te komen rond een thema. Daar kunnen ze met collega s van de bedrijven op het Park en studenten onderling over sparren. De nieuwe Beta Campus kan daar een rol in spelen. Het gebouw is ingericht op ontmoetingen, zeker ook tussen disciplines. Maar het blijft dan wel van belang dat wetenschappers mensen vanuit het Bio Science Park uitnodigen. Als dat vaker gebeurt, zal er een cluster ontstaan met een sfeer zoals die in Silicon Valley. Wat betekent het Bio Science Park voor studenten, nu en in de toekomst? Op dit moment vind je al veel studenten, PhD s en alumni op het Bio Science Park, maar er kan nog meer gebeuren, op het gebied van afstudeeropdrachten bijvoorbeeld. De verantwoordelijkheid ligt hiervoor niet bij de stichting Bio Science Park, maar eerder bij de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen en de opleidingen aldaar. Zij kunnen daar soms ruimhartiger in zijn. De stichting wil hier natuurlijk wel bij helpen, eventueel in de rol van makelaar zodat studenten en bedrijven elkaar kunnen vinden. Verder liggen er ook veel kansen voor studenten op het Bio Science Park, maar dan moeten studenten die wel zelf opzoeken. Door op een goede manier te netwerken kunnen studenten grote kansen voor zichzelf creëren. De borrels van het park zijn bijvoorbeeld heel bijzonder omdat ze verschillende mensen, zoals ambtenaren, venture capitalists en nieuwe ondernemers, bij elkaar brengen, maar ik zie er nog te weinig mensen van de Universiteit. Soms komen studenten een presentatie houden, maar dat is niet structureel. Ik zou willen dat er meer binding ontstaat tussen de wetenschappers van de faculteit en de wetenschappers op het park. Je moet daar bewust mee aan de slag. Een van de dingen die ik met LURIS (Leiden University Research & Innovation Services ondersteunt kennisvalorisatie, red.) probeer, is ondernemers en wetenschappers op een bepaald gebied in een kleine setting bij elkaar brengen. Studenten zijn hier ook zeker welkom. Dit gaat dan niet alleen om studenten in de Science Based Business richting, maar juist Wat ziet u als uw belangrijke doelen voor het Bio Science Park? Zoals ik net noemde, vind ik het belangrijk dat ondernemers, wetenschappers van het Bio Science Park en wetenschappers van de Universiteit elkaar gaan vinden. Dat geeft mogelijkheden voor elke deelnemer. Ik zie daar ook wel een rol weggelegd voor studenten, zij kunnen als smeermiddel dienen voor dit soort evenementen. Als er een groep studenten is die dit soort meetings wil gaan opzetten, dan wil ik ze heel graag helpen. Daarnaast moet ondernemerschap ook een belangrijkere rol gaan spelen. Neem bijvoorbeeld een Wouter Bruins, een master student Biologie die een eigen bedrijf start en daar veel ondernemersprijzen mee wint. Wat mij betreft moeten er elk jaar vijf Wouter Bruinsen zijn! Om ondernemerschap meer te stimuleren, verzamel ik financiële middelen om dit soort studenten, maar ook medewerkers, te kunnen helpen met starten. Ik ben een potje aan het maken van universitaire gelden, maar ook private partijen moeten we betrekken, zodat we dan gezamenlijk het risico kunnen dragen. Deze gelden kunnen helpen om een goed idee verder uit te werken. Het is vaak zeer moeilijk om in dit vroege stadium geld binnen te halen bij andere partijen. Wanneer een ondernemer daarna tegen een proof of concept aanzit, is diegene daar wel welkom. Vorig nummer schreven we over de nieuwe Bèta Campus, scan de QR-code voor dit artikel (Origin Magazine 8.3, pp 16-18). Origin - Universiteit Leiden 15

16 CENTREFOLD Catalyst of cooperation BY: ROB VAN WIJK The biggest project so far for both the Bio Science Park and the Leiden University is the new housing of the Faculty of Science: the new Beta Campus. We all acknowledge the importance of interdisciplinary research and education, when it comes to solving the complex problems that the world is facing today, and tomorrow. This is exactly what the new Beta Campus will facilitate: all research institutes, now scattered over no less than six buildings, will be housed together. All researchers will walk through that same grand atrium, where the new collaborations will start. The image is a still from the virtual model of the first phase of the building. You see the North corner of the building, as seen from Biopartner. Hopefully, this view is often enjoyed by these scientists. Biopartner hosts a lot of spin-offs of the faculty and is therefore an excellent symbol of collaboration, not only between disciplines, but also between companies and the university. Let s make our new building a catalyst of the joint ventures of the future. The virtual model of the Beta Campus can be found on the website (QR-code below) and in the first floor hallway of the Gorlaeus building, where you can walk through the building using an X-box controller. 16 Origin - Universiteit Leiden

17 CENTREFOLD Origin - Universiteit Leiden 17

18 BÈTAVRAAGBAAK How sustainable can the Bio BY: MARK WEIJERS Biking through the Bio Science Park makes you wonder what happens inside these impressive buildings. Most give a clue of what they do, by incorporating the prefix bio in their company name. But how should we interpret that clue? Do biocompanies' have more favorable environmental protocols then other companies? Of course bio in this context mainly refers to the biotechnological products a company develops and produces. The same prefix does not carry the same load in the supermarket, where bio ensures people that expensive products are manufactured without high doses of pesticides and in an environmentally conscious way. the carbon footprint of these activities. Companies are tested for three key aspects of sustainability: reduce, reuse and recycle. When considering waste generation, which is one of the indicators of sustainable processes, research and analytical services are the biggest polluters of all. These companies use expensive products and machinery, which are formulated to high purities by an energy intensive purification or synthesis process, generating chemical waste which needs to be burned, purified or made into landfill again. What do these companies do to minimize their expenses? We would have to know what processes are taking place. In short, you cannot assess the environmental friendliness of a company on the Bio Science Park, based on its name. Therefore, we should explicitly ask ourselves: Is the workfield of these biobusinesses in Leiden, which gain commercial profit of a biofocused industry, as sustainable as as it sounds? The main bottleneck in this evaluation is that offices and research labs are safely hidden from the eye of the biker, making it hard to estimate whether their management and protocols are as sustainable as their company title. The companies in the Bio Science Park in Leiden run services, design or make life science commodities or embody research pipelines for formulating new drugs. They rarely produce bulk bioproducts with large feed streams, which often is seen as the biobased industry 1. Research & Development is the main occupation in Leiden, while production and formulation of products is done elsewhere. This limits this evaluation to a research-to-product process, which does not have stable emissions other than energy usage. On the other hand, large investments in apparature and buildings increase Pharmaceutical companies are mainly interested in developing drugs, which potentially have value, but sometimes fail to make the market halfway. Sometimes most of the initial projects fail. An article in the September 2012 issue of Forbes magazine shows that in the last two phases of trial, respectively 25% and 65% of the projects fail to make it to the US market. When only about 16% of these already carefully selected drugs are making it to the market, with a pipeline spanning nine to thirteen years, one can understand the price of these pharmaceuticals. Is there no other way? When reviewing the complexity of such a pipeline, containing obstructing regulations and heavy competition, the answer is simply 'no'. The potential drug can only go to clinical trials when there is a solid proof of selective toxicological activity and effectiveness. This is the main occupation of the industry, screening compounds for such activity, preferably in our biochemistry. The preliminary research can be thrown away when activity on humans is not sufficient, has too much side effects or is not selective when compared to the competition. And this seems to happen quite a lot. 18 Origin - Universiteit Leiden

19 BÈTAVRAAGBAAK Science Park possibly get? Although the screening procedure is difficult to change, it could be performed more sustainable. To reduce the impact of betting on a failed project, it is beneficial to minimize experimenting costs by miniaturization: downscaling the experiments. In doing so, companies can screen with little amounts of expensive chemicals, while generating the same information as experiments on a larger scale would. Initially this happened mostly in large screening campaigns, but with smart experiment desig, the screening ranges can be limited. The high price of these substrates and the reducing costs of robotic handling systems are the main drive for this trend. Robotic systems however also have a carbon footprint, but when technology goes fast you need the newest equipment. Sustainability means limiting substrates, but which substrates should be limited? From an environmental point of view the energy intensive products have the highest carbon footprint. Once you are set up, this means the high-purity, long synthesis chained products with an oil or metal based origin. Quantity also has a role. Fortunately, biochemical companies are looking at miniaturization by themselves! Since sterility plays a major role in biological processes, one-time-usage of these energy intensive compounds as well as plastics are hard to circumvent. In research, reusability of wastes is often neglected. For evaluation this is more easy: whatever is used can be seen as waste. Waste has different classes. Water remediation has a substantial higher impact if it is contaminated with highly toxic compounds like reactive organic materials or halogens, solids with biological traces (bacteria, viruses) need different remediation steps than solids with traces of toxic compounds. With inhouse or cooperate desinfection and waste remediation facilities this cost is put to a minimum 2. In contrast to the difficult recycling of biocommodities, with energy it is done more and more. Smart systems using solar light, heat preservation and water remediation are built in-house in several companies. 3,4 This increases the initial investment, but will pay back in energy conservation. Clearly, sustainability is not the basis of biobased companies in the Bio Science Park. The usage of biological processes for high value product synthesis and research make these companies bio. This creates a different niche than bulk production companies which focus more on smart recycling to limit the waste and energy costs. Words like green, sustainable and bio should therefore be distinguished with care when you look at a company policy. A biobased production does not mean that one of their core objectives is carbon footprint limitations. Companies like the ones in the Bio Science Park are great at what they do: providing valuable products for clinical and analytical purposes. We can be excited about the quality of the work they provide and the co-operations which have been set up to facilitate companies developing these expensive processes. We may assume that for their own expenses companies will try to limit their energy, substrate usage and waste production. They are conscious about it, especially when discarding or investing in buildings and complex machinery. This should therefore be the main focus: with a smart and focused design of a process, the carbon footprint will be reduced systematically throughout the process. 1 Innova Europe report 2010, funded by the European commission. 2 MedicalDelta report If you build it, they will come 3 Leiden Bio Science Park, Astellas investing in R&D in The Netherlands, Published : Monday, December 3, Leiden Bio Science Park Avery Dennison breaks ground on state-of-theart european head office and R&D center in the Leiden Area, Published : Wednesday, October 31, 2012 Origin - Universiteit Leiden 19

20 INSTITUTEN De ontdekking van een klasse van nieuwe oplosmiddelen gemaakt van natuurlijke vaste stoffen. Dr. Young Hae Choi is een onderzoeker aan het Natural Products Laboratory. Deze groep is onderdeel van het Instituut Biologie Leiden (IBL). Dr. Young is onder andere auteur en co-auteur van meer dan 120 wetenschappelijke artikelen, waaronder vijf hoofdstukken in boeken en twee patentaanvragen. Speciaal voor deze editie van Origin Magazine heeft dr. Young een artikel geschreven over zijn huidige onderzoek naar NADES en mogelijk revolutionaire ontdekking. DOOR: DR. YOUNG HA CHOI Soms heb je als onderzoeker het idee dat je een ontdekking doet die de wetenschappelijke kijk op zaken werkelijk revolutionair kan veranderen. Dat gevoel had ik toen ik samen met Rob Verpoorte (emeritus hoogleraar farmacognosie) en Geert-Jan Witkamp (TU-Delft) een geheel nieuwe klasse van natuurlijke oplosmiddelen ontdekte. Tot nu toe werd aangenomen dat water en in mindere mate vetten de enige oplosmiddelen zijn die voorkomen in organismen. Daar zette eigenlijk nooit iemand vraagtekens bij, hoewel ik genoeg reden zag voor twijfel. In planten kunnen heel veel verschillende stoffen voorkomen. De schattingen lopen uiteen, maar er zijn inmiddels meer dan plantenstoffen bekend. Veel daarvan lossen niet op in water of vet. Hoe kunnen planten dan in staat zijn om deze stoffen te produceren, transporteren en opslaan? Een andere vraag waar ik mee zat kwam voort uit mijn jarenlange bestudering van het metaboloom (het totaal aan stofwisselingsproducten) van planten, dieren en micro-organismen. Opvallend was daarbij dat ik heel vaak zeer algemene stoffen vond waarvan de functie eigenlijk onduidelijk was. Voorbeelden van deze stoffen zijn: suikers, aminozuren en organische zuren en choline. Toch komen die stoffen in grote hoeveelheden voor en het zou dus wel heel onwaarschijnlijk zijn als deze stoffen geen functie zouden hebben. Het kwartje viel toen Rob en Geert-Jan mij vertelden over een lezing waarin zij gehoord hadden over nieuwe oplosmiddelen in de chemie. Deze oplosmiddelen worden gemaakt door twee of meer vaste stoffen te mengen in water en vervolgens het water te laten verdampen. De twee stoffen gaan een fysische interactie aan waardoor het smeltpunt van de combinatie veel lager is dan dat van de stoffen afzonderlijk. De nieuw gevormde vloeistof die dus geen water meer bevat verdampt niet. Deze nieuwe oplosmiddelen worden deep eutectic solvents (DES) genoemd. Zouden dergelijke oplosmiddelen ook kunnen bestaan uit natuurlijke stoffen die in cellen van levende organismen voorkomen? Zo ja, zouden ze dan het antwoord vormen op de twee vragen waar ik me mee bezig hield? Ik probeerde combinaties uit van de algemene stoffen die ik vaak in grote hoeveelheden in planten gevonden had en al snel had ik meer dan honderd combinaties gevonden van twee of drie vaste stoffen die samen een vloeistof vormen. Ik noemde ze natural deep eutectic solvents (NADES). NADES zijn volledig doorzichtige enigszins stroperige vloeistoffen. Het maken van een NADES bleek kinderspel: je neemt bijvoorbeeld glucose en appelzuur in een molaire verhouding van 1:1. Je lost deze vaste stoffen in water op, laat het water verdampen en houdt een vloeistof over. Eigenlijk is ahornsiroop ook 20 Origin - Universiteit Leiden

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Tim Akkerman - Head of Mobile

Tim Akkerman - Head of Mobile Tim Akkerman - Head of Mobile Emesa is the largest e-commerce company for searching, comparing and booking travel and leisure packages in the following categories: Holidays - Other accommodations - Hotels

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 File ID 446446 Filename Titlepage SOURCE (OR PART OF THE FOLLOWING SOURCE):

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm

Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm Arne IJpma Clinical Genetics Department, Erasmus MC, Rotterdam, The Netherlands Financial Disclosure I have no financial relationships

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma Running head: HET SIGNALEREN VAN PROBLEMEN NA EEN IC-OPNAME 1 Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma The Screening of Problems 3

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren

Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren Tentamen Objectgeorienteerd Programmeren 5082IMOP6Y maandag 16 november 2015 13:00 15:00 Schrijf je naam en studentnummer op de regel hieronder. Sla deze pagina niet om tot de surveillant vertelt dat het

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland verzekerde patiënten Ook als u geen ziektekostenverzekering heeft of in het buitenland verzekerd bent, kunt u voor behandeling terecht

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS 2nd GEO-HR User Consultation Workshop 25 April 2013 Arthur Smith TNO Defence Research 1 Who is TNO Defence Research? TNO Defence Research: Part of

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Feedback WG System Operations 21 November 2012

Feedback WG System Operations 21 November 2012 Feedback WG System Operations 21 November 2012 User Group 06/12/2012 Wim Michiels Content Feedback IGCC Winter action plan Draft ENTSO-E winter outlook 2012 2013 Capaciteit noordgrens Overview of dynamic

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Duurzaamheid in Business context

Duurzaamheid in Business context Duurzaamheid in Business context 2 Voorbeelden waarde creatie (B2C & B2B) Maarten ten Houten Sustainability Manager Global Marketing Duurzaamheidsdialoog 5 maart 2014 HEINEKEN - Truly Global Presence >165

Nadere informatie

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 Future of Innovation Ruud Smeulders, BrilliantBrains Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 1 the old future 2 But not many flying cars yet 3 only more crowded cities! 4 difficult to predict

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen):

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): Uitwerking Huiswerkopgave Inleiding Modelleren Hoofdstuk 3 1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): tube=[cap:{open,close},hand:{l,r,none}]

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen.

GRIP. Lecture 3: E-Contacts. Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann. NEVI-Chair Purchasing RUG. Groningen, Rijksuniversiteit. universiteitgroningen. Groningen Research Institute of Purchasing Lecture 3: E-Contacts Prof. dr. Dirk-Jan F. Kamann NEVI-Chair Purchasing RUG Groningen, RuG Goal Potential EP New roles, opportunities & threats E-Contacts Electronic

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

right place, right time

right place, right time right place, right time PND: constructie èn industriële verhuizingen Combinatie van twee disciplines maakt PND tot de ideale partner Het verhaal achter de succesformule van PND is eenvoudig. Van oorsprong

Nadere informatie