JAARVERSLAG 2010 / 2011 / 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "JAARVERSLAG 2010 / 2011 / 2012"

Transcriptie

1 JAARVERSLAG 2010 / 2011 / 2012 AFDELING PATHOLOGIE ERASMUS MC JOSEPHINE NEFKENS INSTITUUT ROTTERDAM 1

2 2

3 INHOUDSOPGAVE Voorwoord Doelstellingen afdeling Pathologie, Erasmus MC Klinische pathologie: staf en productie Vakinhoudelijke en organisatorische ontwikkelingen Onderzoek op de afdeling pathologie Visiting scientists Wetenschappelijke output Subsidies Onderwijs Post graduate onderwijs en Invited lectures Profiel van de afdeling pathologie Overlegstructuren Arbo, milieu en veiligheid Personele bezetting en wijzigingen Publicaties 2010, 2011 en Bijlage 1 (doelstellingen) Bijlage 2 (dissertaties)

4 4

5 VOORWOORD Dit overzicht bevat drie jaar ineen: 2010, 2011 en Dit overzicht zal kleiner zijn dan een som van de drie jaarverslagen en zich zoveel mogelijk beperking. Indien nodig zijn er links naar de website. Terugkijken over drie jaar biedt ook een voordeel: grotere beknoptheid om sommige actuele onderwerpen niet meer actueel zijn. Het overzicht zal niettemin de vrij traditionele indeling van bezigheden van de academische pathologie volgen: onderzoek, zorg, onderwijs en de opleiding tot patholoog. Het modulaire opleidingssysteem is in 2009 op de afdeling (2009) ingevoerd. De afgelopen drie jaren werden gekenmerkt door de volgende dossiers: productie van het Havenziekenhuis en de gevolgen daarvoor de afdeling, het vinden van een opvolger voor de positie van afdelingshoofd, de invoering van de interne budgettering, de overgang van de afdeling van cluster Oncologie naar het Thema diagnostiek en ondersteuning en de verbouwing van de uitsnijkamer ( centraal ontvangst ) inclusief een aantal verbouwingen van laboratoria op de vierde verdieping om twee achtergebleven researchgroepen uit de Daniël den Hoed alsnog te huisvesten. De afdeling verwierf hiernaast in 2011 de ISO accreditatie 15189/ RvA accreditatie. In 2009 steeg de totale productie met 16%. Dit hing samen met de uitbreiding van productie door samenwerking met het Havenziekenhuis. Er was uitbreiding met 2fte maar geen uitbreiding van de pathologenstaf. Dit veroorzaakte vertraging in de afwerking en, helaas, een stijging in incidentmeldingen. In 2011 werden de vereiste aanpassingen van de uitsnijkamer alsnog gerealiseerd en sindsdien beschikt de afdeling over een goed geoutilleerde uitsnijkamer. In de loop van 2010 waren wel problemen ontstaan door de stafkrapte. In 2011 namen de afdeling afscheid van het afdelingshoofd. Het was niet gemakkelijk een goede opvolger te vinden (pas eind 2012 lukte dit). Prof Fre Bosman nam waar. Begin 2012 werd het contract met het Havenziekenhuis ontbonden. De rust in de staf was nog niet weergekeerd. Er vonden nogal wat mutaties plaats waarbij uiteindelijk vijf pathologen vertrokken. In de loop van 2012 kon de afdeling drie nieuwe pathologen aannemen. De afdeling verdient respect voor de wijze waarop, ondanks bovengenoemde gebeurtenissen, de zorgtaken al die tijden zo optimaal mogelijk zijn verricht. De basis motor van de afdeling, de diagnostische laboratoria, hebben continuïteit laten zien. De onderwijstaken liepen door en werden zelfs uitgebreid. Het onderzoek, tenslotte, van de afdeling, heeft in de jaren 2010, 2011 en 2012 doorlgelopen. Dit leverde 19 promoties op, circa 377 publicaties en er is grofweg voor 10 M aan projecten uit tweede, derde en vierde geldstroom binnen gehaald. Dit is ook mede mogelijk gemaakt door het tweede ad interim afdelingshoofd Prof Jan Lindemans, die het interim roer overnam tussen juli 2012 tot maart Het jaar 2013 zal een lastig en zwaar jaar zijn: er komt een reorganisatie plus bezuinigingen, maar ook een nieuwe kostprijsberekening en een herijking van de onderzoek zwaartepunten. Het volgende jaaroverzicht zal hierover gaan, maar dan wel weer een jaar betreffen. Folkert van Kemenade 5

6 1. DOELSTELLINGEN AFDELING PATHOLOGIE EMC In deze ongebruikelijke vorm van jaarverslaglegging (3 jaar in één), zal dit hoofdstuk doelstellingen ook anders zijn. Uiteraard liggen de drie hoofdtaken van de afdeling, namelijk onderzoek, onderwijs en zorg, ten grondslag aan alle activiteiten. De opleiding van AIOS kan daaraan expliciet worden toegevoegd omdat deze taak in de loop van de periode aanzienlijk veeleisender is geworden. De doelstellingen van de afdeling hebben verder continuïteit gekend tot en met begin Na april 2011, met het vertrek van het afdelingshoofd Prof Wolter Oosterhuis, is de vanzelfsprekendheid hiervan wat verminderd. In de hierop volgende interimtijd, tot en met eind 2012, heeft het kwaliteitssysteem de doelstellingenbasis ondersteund. Zodoende hield men koers en kon men een aantal zaken toch veranderen en effectueren, zoals bijvoorbeeld de verbouwing van de uitsnijkamers. Een overzicht van alle doelstelling over en de mate van realisatie over drie jaar, zou te veel zijn. De overzichten staan daarom in de bijlage. Daarom is op deze plaats ervoor gekozen de doelstelling kwaliteit en het voorkomen van verwisselingen er uit te lichten. 2010: Opname van alle protocollen in het kwaliteitsinformatiesysteem 2010: Risicomanagement systeem uitgewerkt mbt prismasystematiek 2010: Aanvraag accreditatie RvA (ISO norm 15189) voor med laboratoria 2011 en 2012: Voorkomen van verwisselingen 50% reductie tov gerealiseerd gerealiseerd Gepland 8 en 4 feb 11 Gerealiseerd en Niet gehaald Niet gehaald. Wel afname met 39% (van 88 54) Een andere doelstelling die zich over meerdere jaren (2011 en 2012) uitspreidde, was de doelstelling om jonge klinische stafleden meer systematisch te betrekken bij Wetenschappelijk onderzoek. Eind 2011 werd vastgesteld dat dit doel niet was gerealiseerd. In 2012 is hier opnieuw naar gekeken. In de bijlage kunt u dan lezen dat 2 jonge klinische pathologen zijn naar congres mouse pathology gestuurd zijn en dat voor het AIOS onderwijs een inhoudelijke pathologie research bespreking nog niet op de rails stond. Typisch een doelstelling voor Vanzelfsprekend zijn er meer doelstelling geformuleerd, zoals doelstellingen voor personeel, financiën, wetenschappelijk onderzoek en afstemming met het thema. U wordt verder verwezen naar bijlage 1 voor een gedetailleerd beschrijving. 6

7 2. KLINISCHE PATHOLOGIE: STAF EN PRODUCTIE Zoals ook al in het jaarverslag over 2008 is vermeld, bleef de werkdruk van de staf hoog. In 2009 zou het aanbod enorm toenemen: een toename van bijna 18% aan histologische inzendingen (biopten en resectiepreparaten), van bijna 29% aan cytologische inzendingen en 20% aan obducties. Het aantal immuunhistochemische en aanverwante bepalingen nam met 35% toe. De stijging vond plaats na overnamen van de diagnostiek van het Havenziekenhuis. De moleculaire diagnostiek nam met name 50% toe. De inzendingen vanuit het Erasmus MC (vooral de Centrumlocatie) nam in 2009 ook toe: met 3%. Hoewel deze productiestijging gepaard ging met een uitbreiding van de formatie met 2 fte, levert analyse van het aantal CTG eenheden per patholoog het beeld op dat reeds jaren bestaat, namelijk van een nog steeds toenemende werkbelasting, die vrijwel op het niveau ligt van een niet-academisch werkzame patholoog in loondienst. Vanuit deze situatie ging het laboratorium het jaar 2010 in. De bezetting van de klinische staf veranderde vanaf Dr. Rob Verdijk (2010) trad toe. Dr. Francien van Nederveen trad toe in Dr. M.A. den Bakker nam in maart 2011 afscheid, maar bleef als consulent beschikbaar voor o.a. longpathologie en onderwijs. Prof.dr. J.W. Oosterhuis nam in maart 2011 afscheid als afdelingshoofd Pathologie. In april 2011 werd Prof.dr. F. Bosman als interim afdelingshoofd aangesteld t/m juni Hierna is Prof.dr. J.M. Kros, als plaatsvervangend afdelingshoofd, en Prof.dr. J. Lindemans, als interim afdelingshoofd, aangesteld. In mei 2012 werd de staf versterkt met de komst van dr. Michael Doukas (aandachtsgebied GE). In juli 2012 namen we afscheid van Prof.dr. Ronald R. de Krijger en in september 2012 namen we afscheid van Dr. Francien van Nederveen. In september 2012 werd de staf uitgebreid met Dr. Marian Clahsen- van Groningen met aandachtsgebied nefropathologie. Vanwege de hoge werkdruk zijn er in 2011 en 2012 diverse consulenten/waarnemers ingehuurd. Niettemin werd eind 2011 besloten de diagnostiek voor het Havenziekenhuis per januari 2012 te gaan stoppen. Extra staf 2011 Extra staf 2012 Dr. R.J. Heinhuis (Pal Dordrecht) Dr. R.J. Heinhuis (Pal Dordrecht) Dr. A.C.F. Makkus (Pal Dordrecht) Dr. A.C.F. Makkus (Pal Dordrecht) Dr. L.A. Noorduijn (Pal Dordrecht) Dr. L.A. Noorduijn (Pal Dordrecht) Dr. P.J. Westenend (Pal Dordrecht) Dr. P.J. Westenend (Pal Dordrecht) Prof.dr. F.J.W. ten Kate Prof.dr. F.J.W. ten Kate Dr. M.A. den Bakker Dr. M.C.D. v/d Vegt Dr. V. Noordhoek Hegt (PATHAN) Dr. M.A. den Bakker Dr. V. Noordhoek Hegt (PATHAN) Dr. M.E.I. Schipper (UMC Utrecht) 7

8 Histotechniek, cytologie en postmortaal diagnostisch onderzoek Aantal PA-nummers Histologie (H) Histologie, Daniel (D) Histologie, Havenziekenhuis (RH-H) Totaal histologie Vriescoupes concordant Vriescoupes discordant Totaal vriescoupes Cytologie (C) Cytologie, Havenziekenhuis (RH-C) Totaal cytologie Cervixcytologie (CX) Cervixcytologie, Havenziekenhuis (RH-CX) Totaal cervixcytologie Obductie (S) Obductie, Havenziekenhuis (RH-S) Totaal obductie Hersenobductie (SH) Hersenobductie, Havenziekenhuis (RH-SH) Totaal hersenobductie Revisies Revisie intern Revisie extern Revisie extern concordant Revisie extern discordant Revisie ten behoeve van derden Speciale technieken Zelf verrichte puncties Immuunhisto-/ -cytologie en/of enzymhisto-/-cytochemie Electronenmicroscopie Moleculaire diagnostiek (bijvoorbeeld DNA-in situ hybridisatie / PCR)

9 9

10 Doorlooptijden 2010 C-verslagen in aantallen 2011 C-verslagen in aantallen 2012 C-verslagen in aantallen 2010 C-verslagen in percentages 2011 C-verslagen in percentages 2012 C-verslagen in percentages 10

11 2010 D-verslagen in aantallen 2011 D-verslagen in aantallen 2012 D-verslagen in aantallen 2010 D-verslagen in Percentages 2011 D-verslagen in percentages 2012 D-verslagen in percentages 11

12 2010 H-verslagen in aantallen 2011 H-verslagen in aantallen 2012 H-verslagen in aantallen 2010 H-verslagen in Percentages 2011 H-verslagen in percentages 2012 H-verslagen in percentages 12

13 2010 CX-verslagen in aantallen 2011 CX-verslagen in aantallen 2012 CX-verslagen in aantallen 2010 CX-verslagen in Percentages 2011 CX-verslagen in percentages 2012 CX-verslagen in percentages 13

14 2010 S-verslagen in aantallen 2011 S-verslagen in aantallen 2012 S-verslagen in aantallen 2010 S-verslagen in percentages 2011 S-verslagen in percentages 2012 S-verslagen in percentages 14

15 Follow up cytologie schildklier Schildklier cytologie 2010 (zonder revisies en consulten) N=196. HIstologische diagnose* Cytologische diagnose benigne maligne Geen FU PVW# Onvoldoende materiaal (46/23%) % Benigne (129) ,5% Atypie (4) % folliculaire laesies (5) 1 4 0% verdacht maligne (6) % Maligne (6) % Totaal (196) *1 x metastase carcinoom. ** bij 2 van de 4 is de zijdigheid onbekend # Positief voorspellende waarde Schildklier cytologie 2011 (zonder revisies en consulten) N=196. HIstologische diagnose* Cytologische diagnose benigne maligne Geen FU PVW# I (55/28%) ,9% II (117) ,9% III (2) 2 0% IV (7) % V (4) % VI (11) % Totaal (196) * bethesda classificatie is toegepast: I. Bethesda I: onvoldoende materiaal II. Bethesda II: benigne III. Bethesda III: atypie van onzekere betekenis/ folliculaire laesie IV. Bethesda IV: folliculaire proliferatie V. Bethesda V: verdacht maligne VI. Bethesda VI: maligne # Positief voorspellende waarde 15

16 Schildklier cytologie 2012 (zonder revisies en consulten) N=196. Geen Benigne Maligne Geen FU PVW Cytologische diagnose tumor tumor I (60/30%)) ,6% II (104) % III (10) % IV (6) % V (10) % VI (12) % Totaal (203)

17 Follow up cytologie mamma C1: onvoldoende; C2: benigne; C3: atypie, wrs benigne; C4: suspect en C5: maligne. Correlatie Histologie/Cytologie mammadiagnostiek 2010 Geen histologie (378) Histo B (80) Histo M (95) Totaal C C C C C Onvoldoende materiaal: 12,5% Sensitiviteit: 78,9 % Specificiteit: 95,0 % Fout positief: 2,3 % Fout negatief: 11,4 % Correlatie Histologie/Cytologie mammadiagnostiek 2011 Geen histologie (302) Histo B (87) Histo M (98) Totaal (487) C C C C C *** 72 *** Inclusief 1x maligne lymfoom, 1x metastase maligne melanoom, 2x recidief mammacarcinoom Onvoldoende materiaal: 17,3 Sensitiviteit: 85,7 % Specificiteit: 96,6 % Fout positief: 1,6 % Fout negatief: 12,2 % Correlatie Histologie/Cytologie mammadiagnostiek 2012 Geen histologie ( ) Histo B ( ) Histo M ( ) Totaal C1 C2 C3 C4 C5 Onvoldoende materiaal:3 Sensitiviteit: % Specificiteit: % Fout positief: % Fout negatief: % 17

18 3. VAKINHOUDELIJKE EN ORGANISATORISCHE ONTWIKKELINGEN Na oriëntatie, bezoeken on site en het uittesten van apparatuur en systemen, heeft de afdeling (in 2010 en 2011) een aantal investeringen gedaan voor de histologie, cytologie en immuno-histochemie; o.a. macropath digital system, uitsnijtafels, immunostainers BenchMark Ultra s, HPV HR (high risk). De aanschaf van de nieuwe immunostainers voor het immuno-histochemie laboratorium zorgt voor een snellere en efficiënte verwerking van de immunokleuringen. De aanschaf van de cassetteprinters en glasprinters zorgen voor een betere patiënt veiligheid (minder verwisselingen door het scannen van de barcode van het PA-nummer). De aanschaf van de Thin Prep Integrated Imager voor de (cervix) cytologie zorgt voor een kleiner percentage fout negatieve uitslagen van de cervix cytologie, in 2010 is op verzoek van de gynaecologie de Cervista HPV HR test ingevoerd. In 2011 heeft de afdeling het ISO certificaat behaald. Meer informatie hierover staat beschreven in het kwaliteitshandboek en management review. Eind 2011 is de infectiepreventie cursus voor laboratorium medewerkers (in samenwerking met de Medisch Microbiologie en Infectie Ziekten en de Arbo afdeling) gestart. Parallel hieraan liepen de BHV trainingen voor het gehele JNI. Hiernaast werden er regelmatig trainingen / cursussen gevolgd door verschillende medewerkers, bijvoorbeeld: conferentie Milieu en Veiligheid, VAP dag, dialoogtraining, PRISMA training en Symposium Vesalius. LEAN project Vanwege de hoge werkdruk, het tekort aan laboratorium personeel en de lange doorlooptijden was door het huidige afdelingshoofd aan ValueMetrix gevraagd of zij wilde kijken naar de efficiëntie van onze afdeling, met name het laboratorium gedeelte. ValueMetrix is een internationale consultancy en opleidingsbedrijf, die o.a. de gezondheidzorg helpt met kwaliteisverbetering, kostenbesparingen en verbetering van hun inkomsten. Zij doen dit door een systematische aanpak die ontwikkeld is door hun moederbedrijf Johnson&Johnson. In juli 2011 is door ValueMetrix een pilot (LEAN assesment) gehouden op onze afdeling. De belangrijkste doelstelling was om te kijken of de doorlooptijden van al het patiëntenmateriaal verkort kan worden. Door ValueMetrix is een LEAN project geschreven. LEAN wil zeggen; meer kunnen doen met minder. Je maakt dus eigenlijk gebruik van een minimum aan materiaal, gereedschap, ruimte, arbeid en tijd met hetzelfde resultaat. Met deze filosofie is de organisatie beter in staat om tegen lagere kosten sneller producten en diensten te leveren, waarbij kwaliteit hoog in het vaandel staat. Op 5 december 2011 werd het project gestart, 6 analisten/secretariële medewerkers van de pathologie werden opgeleid door de medewerkers van ValueMetrix, zodat zij meer inzicht hebben in wat LEAN nu is en wat je allemaal kunt doen met LEAN. Naast het LEAN-team was er ook een projectteam (leidinggevende diverse units) en een stuurgroep (management afdeling en themabestuur) samengesteld om de voortgang te bewaken. 18

19 Onder leiding van ValueMetrix worden diverse kleine projecten opgezet, hierbij wordt de flow van het materiaal (van binnenkomst tot aan de diagnose) onder de loep genomen. Er wordt gekeken of alle stappen binnen het proces wel toegevoegde waard heeft, of het efficiënter kan en of er geen verspilling is. Hiernaast wordt er ook naar de kwaliteit gekeken, omdat de efficiëntie niet ten koste van kwaliteit kan (én mag) gaan. Het LEAN project kost veel tijd aan begeleiding bij de medewerkers. In combinatie met een toename aan patiëntenmateriaal en een aantal nieuwe en onervaren collega s zorgt dit voor een behoorlijke werkdruk. Wat heeft het LEAN project ons opgeleverd? In een korte periode zijn we efficiënter gaan werken; standaardisatie en vernieuwing van 28 werkplekken (5S). Ook zijn de doorlooptijden van de biopten verbeterd met 66%. Verder is het Kanbansysteem (automatisch voorraadbeheer) opgezet en het EM/Plastic Laboratorium is 5S ingedeeld. Medewerkers zijn meer kwaliteitsbewust geworden. Na afloop van het LEAN project is er een LEAN facilitator aangesteld (0,5 fte). Nu wordt er Erasmus MC breed een werkgroep opgericht voor LEAN zaken. Eind 2012 is het cytologie laboratorium (voorheen gevestigd in de Daniel den Hoed locatie) verhuisd naar het JNI. De productiecijfers (cervix)cytologie van 2012 laten ten opzichte van 2011 een daling zien. Om de efficiëntie en inzetbaarheid van personeel te vergroten zijn er 2 (cytologie) analisten tevens ingewerkt in respectievelijk de uitsnijkamer en de immuunhistochemie. Mortuarium/obductiefaciliteit 2010 Per 1 Juni 2010 is het contract met het CMO opgezegd en zijn de door hen uitgevoerde zorgwerkzaamheden overgenomen door Mortalitas B.V. Het CMO zal vanaf juni 2010 alleen nog worden ingezet voor spoedobducties die incidenteel in het weekend kunnen plaatsvinden. De facturering van het mortuarium werd in het begin door de afdeling zelf verzorgd, via het clusterbureau. Na een periode van enkele maanden is mede op verzoek van de uitvaartondernemers, besloten om de facturering uit te besteden aan Mortalitas B.V. De belangrijkste reden hiervoor was de snelheid van de facturatie te bespoedigen. Het mortuarium van het Sophia ziekenhuis werd in 2010 definitief gesloten. De hier overleden patiënten worden overgebracht naar het mortuarium op de Centrum Locatie. Het mortuarium op de SEH (Spoed Eisende Hulp) is vernieuwd om nabestaanden in een representatieve ruimte afscheid te kunnen laten nemen. De dienstverlening zal per 2011 met thanatopraxie worden uitgebreid. Een obductiemedewerker dient hiervoor de vereiste cursus met goed gevolg doorlopen te hebben. Thanatopraxie is een tijdelijke balseming waarbij geen conventionele koeling meer nodig is. Het herstelt grotendeels het oorspronkelijke uiterlijk en vervaagt zichtbare kenmerken van een eventuele ziekte. Eind 2010 wordt er een FTE gecreëerd voor een nieuwe obductiemedewerker die naast de standaard obductie en verzorgingswerkzaamheden ook de coördinatie van het mortuarium op zich zal nemen. 19

20 2011 Per 1 januari is er een nieuwe obductiemedewerker aangenomen die, naast de standaard obductie- en verzorgingstaken, het mortuarium gaat coördineren. Hierbij zullen een groot aantal taken zoals de facturering, en klachtenafhandeling overgenomen worden van het (secretaresse) unithoofd, welke hier in eerste instantie voor zorg dragen. I.v.m. de sluiting van de doorgang van de Daniel den Hoed Kliniek en het Maasstad ziekenhuis worden per 1 januari alle, in de Daniel den Hoed kliniek, overleden patiënten overgebracht naar het grote mortuarium op de Centrum Locatie van het Erasmus MC. Het mortuarium op de SEH wordt in februari opgeleverd. Het resultaat hiervan is een grote verbetering t.o.v. de oude situatie. De overledenen worden na de schouw of confrontatie nog wel vanuit het mortuarium op de SEH overgebracht naar het grote mortuarium op de Centrum Locatie. Er wordt medio 2011 een start gemaakt met het geven van klinische lessen voor de zorgafdelingen. Hierin staan de diensten en de regelgeving van het mortuarium centraal. Ook bied dit een mooie mogelijkheid om eventuele vooroordelen of onduidelijkheden op te helderen en de samenwerking met de zorgafdelingen te verbeteren. Een obductiemedewerker heeft de opleiding thanatopraxie eind 2011 succesvol afgerond. Na aanschaf van de materialen zal begin 2012 uiteindelijk deze dienst worden aangeboden. Het mortuarium zal zich dit jaar ook als vaste stageplek voor de obductiecursus van de NVOA Vesalius aan gaan bieden waarbij er in eerste instantie één stageplek per jaar zal worden gecreëerd. Er wordt een opzet gemaakt voor de digitalisering van de papierstroom (met name de registratie en facturering) in het mortuarium. Eind augustus is er een klant tevredenheidonderzoek gehouden onder uitvaartondernemers uit de regio, waarbij de respons met ongeveer 14%, minimaal was. De reacties die binnenkwamen waren over het algemeen positief. Vooral de kwaliteit kwam als sterk punt naar boven. De bereikbaarheid van het mortuarium werd hoofdzakelijk door de verbouwing in de parkeergarage als zwak punt ervaren. Dit was na de verbouwing geen issue meer In 2012 wordt er gestart met het zogenaamde MIA (Minimaal Invasieve Autopsie) onderzoek. Bij dit onderzoek wordt de conventionele autopsie/obductie vergeleken met beeldvormende diagnostiek zoals CTen MRI-scans. Het MIA onderzoek wordt geleid door een arts-assistent van de afdeling Pathologie in samenwerking met het mortuarium. Begin 2012 is er tevens gestart met het aanbieden van de thanatopraxie. Hoewel het resultaat van deze behandeling door zowel de uitvaartondernemers als nabestaanden als positief wordt ervaren, is er gedurende het jaar 2012 weinig animo voor deze behandeling. Er wordt gekeken om met de tarievenwijziging van 2013 het voor de ondernemers financieel aantrekkelijker te maken om een dergelijke behandeling in het Erasmus MC uit te laten voeren. Tevens zal er gewerkt worden aan een presentatie voor ondernemers welke hen op de voordelen van de thanatopraxie kan wijzen. Het digitalisatie project is van start gegaan, hiermee wordt een hoop dubbel werk bespaard, en de kans op administratieve fouten tot een minimum beperkt. Begin 2013 wordt de laatste testfase verwacht, waarna het programma definitief in gebruik genomen kan worden. 20

21 De informatie in het Handboek Zorg & Nazorg rondom een overleden patiënt, informatiefolder laatste zorg na overlijden en de internet site worden geüpdatet. De nabestaanden worden zo op alle mogelijke manieren voorzien van de informatie over de laatste zorg, de aangeboden extra diensten en de tarieven hiervan. Eind 2012 geeft crematorium Zuid, waar tot op dat moment de ziekenhuiscrematies worden verricht, aan dit per 2013 niet meer kosteloos te verzorgen. Er wordt gekeken naar een alternatief in de regio. Kwaliteitszorg Voor het kwaliteitssysteem op de Klinische Pathologie is een kwaiteitshandboek geschreven, wat elk jaar wordt gereviseerd. Het kwaliteitshandboek is na te lezen op het centrale KwaliteitsInformatieSysteem (intranet). Overige onderwerpen, zoals klanttevredenheidsonderzoek, kwaliteitsindicatoren, klachten, incidenten (MIP meldingen), PRISMA analyses en interne audits staan uitgebreid beschreven in het Management Review (deze is op te vragen bij de Kwaliteitsmanager). Het Management Review is een verplicht onderdeel van de NEN-EN-ISO 15189:2007, waar de afdeling in 2011 een begin mee heeft gemaakt (accreditatie behaald ). Visitaties: 20 juni 2008 Landelijke Visitatie Commissie NVVP 9 december 2010 opleidingsvisitatie MSRC 8 en 14 februari 2011 RvA visitatie ISO15189 (initiële beoordeling ) 2 juli 2012 RvA visitatie ISO15189 (controle bezoek) 6 juli NIAZ visitatie 21

22 4. ONDERZOEK OP DE AFDELING PATHOLOGIE Experimental Pathology in the Erasmus MC: from the bench to the clinic A short guide to the current research activities: Riccardo Fodde, PhD Chairman of Experimental Pathology Since 1998, the Josephine Nefkens Institute (JNI) encompasses various research groups and departments from the Erasmus MC and the Daniel den Hoed Cancer center (DDHK) working on the molecular pathology of cancer. The JNI hosts more than 200 among scientists and clinicians appointed within 4 different departments (Pathology, Medical Oncology, Urology, Neuro-Oncology) collaborating in a multi-disciplinary fashion over 4000 m2 of laboratories and research facilities. Central to the JNI is the Department of Pathology, where a team of pathologists, biomedical scientists, and research technicians join forces to implement and improve high standards of diagnostic pathology and experimental research on the major tumor types including breast, brain, digestive, and urogenital cancers. Importantly, the research themes of the JNI- participating departments are generally focused on the elucidation of the molecular and cellular mechanisms underlying tumor onset and malignant progression in the above mentioned cancer types and their consequences for translational applications (see picture). This capitalizes on the need for collaborations. The general philosophy is to maximize the collaborative interaction around specific tumor types between i. clinical pathologists and scientists, and ii. our department and other clinical and research departments within the Erasmus MC. This is currently implemented and relatively successful although there are certainly margins of improvement to reinforce the collaborative network both within and outside the department. In this scenario, both fundamental and more translational aspects of cancer research are being pursued and benefit of the clinical environment and long-standing basic and fundamental science tradition at the Erasmus MC.. 22

23 Also, the department organizes its own FACS (Fluorescent Activated Cell Sorting) facility service and is responsible for four Erasmus MC facilities centered on state-of-the-art microscopy (Houtsmuller), tumor banking (Riegman), molecular diagnostics and pathology (Dinjens), apart from the routine immunehistopathology within the clinical unit.. Last but certainly not least, the Department of Pathology plays a central role in the organization of the JNI Oncology Lectures, a yearly program of lectures by top-notch cancer scientists from all over the world (see figure below). The caliber of the scientists which every year accept our invitation and are looking forward to interact with our faculties and PhD students is the best proof of the present visibility and profile of our department and institute in modern cancer research. 1. Molecular Aberrations in Neoplasia Principal Investigator: Winand Dinjens The research performed within the Laboratory for Molecular Diagnostics of the Department of Pathology is centered on three lines: 1. Research related directly to molecular diagnostics. Within the laboratory for molecular diagnostics a wide variety of molecular assays is performed to support the routine pathology diagnostics. The laboratory has extensive experience on detection of DNA aberrations in routine FFPE tissue specimens. With this expertise and in collaboration with pathologists and other departments (e.g. Clinical Genetics, Gastroenterology), research is performed both on an incidental and a more structural basis. This includes, among others, research on the clonality of multiple tumors within one patient, Lynch syndrome and glioma research. 2. Esophageal cancer research. In collaboration with the department of Surgery research is performed on the molecular aberrations in adenocarcinoma of the gastro-esophageal junction (GEJ). Within this research line we established two GEJ adenocarcinoma cell lines and more than 40 GEJ adenocarcinoma mouse xenografts. Molecular analysis of candidate genes and SNP arrays are performed in series of GEJ adenocarcinomas and cell lines and xenografts. Currently candidate inherited GEJ adenocarcinoma cases are investigated by next generation sequencing approaches. 3. Research on pheochromocytomas (PCC) and paragangliomas (PGL). In collaboration with the departments of Internal Medicine and Clinical Genetics research is performed on the molecular aberrations in sporadic and inherited PCC and PGL. Mutation detection in candidate genes as well as array CGH, SNP array, expression array and immunohistochemistry experiments are performed. Currently the goal is to identify molecular markers that predict the biological behavior (benign versus malignant) of these neoplasms. This research was executed with prof Ronald de Krijger and Dr Francien Nederveen. Both left the department in The Stem of Cancer Principal Investigator: Riccardo Fodde The main goal of our laboratory s research activity is the elucidation of the molecular and cellular mechanisms underlying stemness in homeostasis and cancer to eventually develop tailor-made therapeutic protocols to specifically target stem-like tumor cells and eradicate malignancies. Although the main tissue 23

24 and cancer type of interest has been and remains the crypt of Lieberkühn and colon cancer, the cancer stem cell (CSC) model applies to a broad spectrum of solid tumors which we are studying in collaborations with other laboratories within the Department of Pathology (germ cell tumors with L. Looijenga; esophageal cancer with W. Dinjens; bladder cancer with Ellen Zwarthoff), the Josephine Nefkens Institute (e.g. breast cancer with J. Martens and J. Foekens, Dept. of Medical Oncology; endometrial and ovarian cancer with L. Blok, Dept. of Obstetrics & Gynecology; experimental tumor immunology with R. Debets, Dept. of Medical Oncology), and the Erasmus MC at large (tumors of the digestive tract with J. van Lanschot and B. Wijnhoven, Dept. of Surgery, and with E. Kuipers, Dept. of Gastroenterology). This broad spectrum of cancer types is also reflected by the different projects being run in the laboratory, ranging from very fundamental aspects of stem cell biology (control of self- renewal and differentiation in embryonic stem cells) to more applied and translational research lines (mechanisms of therapy resistance of CSCs; development of a combinatorial treatment for triple- negative breast cancer based on methylation and Wnt signaling inhibition). Our group also provides a FACS facility service and is a reference point within the department and the JNI at large for the development of and experimentation on mouse models for common malignancies. 3. Functional Cell Anatomy Principal Investigator: Adriaan Houtsmuller We focus on the dynamic regulation of DNA repair, gene transcription regulation and cell migration, both when properly functioning in healthy cells as well as when deregulated due to disease. These model systems have in common that regulation of their specific cellular function involves the formation of subcellular structures ranging from 0.2 to 1 µm in diameter. DNA repair and gene transcription both work on DNA, either to detect and repair DNA damage or to detect gene regulatory regions and transcribe genes. We currently focus on the molecular mechanisms of the very first steps in both systems, i.e. 1) detection of relevant sites in the complex chromatin environment, 2) modification of local chromatin structure, and 3) initiation of the process, including the formation of said submicron structures. In recently initiated cell migration research we focus on formation and maintenance of adhesion structures and their functional relationship with coordinated cell movement. A particularly interesting molecular mechanism in many regulatory systems in the cell is regulation through molecular feedback loops to specifically localize or quickly transfer enzymatic activity. We recently identified molecular feedback mechanisms in a puzzling switch by the DNA UV-damage repair system at threshold UV dose. Similarly, in double strand break repair we hypothesize that molecular switches are involved in concentrating enzymatic activity breaks. Actin-myosin generated force in cell migration is also thought to be regulated by molecular feedback operating through focal adhesions. Research into different model systems involves intensive collaboration with groups in the relevant fields. Our contribution in these collaborations is strongly related to the Optical Imaging Centre, headed by ABH. The OIC (erasmusmc.nl/oic) is a center of excellence dedicated to development, implementation and application of advanced quantitative fluorescence microscopy. Technology development and implementation are fully driven by important current research queries, and coordinated by the OIC 24

Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm

Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm Genes, Molecular Mechanisms and Risk Prediction for Abdominal Aortic Aneurysm Arne IJpma Clinical Genetics Department, Erasmus MC, Rotterdam, The Netherlands Financial Disclosure I have no financial relationships

Nadere informatie

What to include in an array report?

What to include in an array report? What to include in an array report? December 17-19, 2007 Nicole de Leeuw, PhD Department of Human Genetics Radboud University Nijmegen Medical Centre The Netherlands Array analyse criteria a) SNP call

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de moleculaire pathologie. Werkgroep Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie. Morfologisch. Functioneel

Ontwikkelingen in de moleculaire pathologie. Werkgroep Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie. Morfologisch. Functioneel Ontwikkelingen in de moleculaire pathologie Moleculaire dag WMDP Carel van Noesel Utrecht, 29 januari 2010 Morfologisch Functioneel Werkgroep Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Opleiding tot klinisch

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Sneldiagnostiek bij verdenking op kanker: de nieuwe norm?

Sneldiagnostiek bij verdenking op kanker: de nieuwe norm? Sneldiagnostiek bij verdenking op kanker: de nieuwe norm? Prof. dr. Paul J van Diest Hoofd afdeling Pathologie, UMC Utrecht p.j.vandiest@umcutrecht.nl De diagnostische keten in de oncologie Anamnese/lichamelijk

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Predicting peptide interactions using protein building blocks

Predicting peptide interactions using protein building blocks Faculty of Science and Bio-engineering Sciences Department of Bio-engineering Sciences Predicting peptide interactions using protein building blocks Thesis submitted in partial fulfilment of the requirements

Nadere informatie

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN Dr Doede J Binnema Programm leader Food&Nutrition HANNN Why is a cluster needed? Healthy Ageing has become an important pillar of R&D (e.g. Lifelines & ERIBA) in the three provinces of the Northern Netherlands

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Secondary use of human biological materials for scientific research

Secondary use of human biological materials for scientific research This presentation is the intellectual property of the author/presenter. Contact mk.schmidt@nki.nl for permission to reprint and/or distribute. Secondary use of human biological materials for scientific

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Werken met gecodeerde data in a biobank, Hebben we TTP wel nodig?

Werken met gecodeerde data in a biobank, Hebben we TTP wel nodig? Werken met gecodeerde data in a biobank, Hebben we TTP wel nodig? Peter Riegman WEON Coreon sessie Holiday Inn Ijmuiden Seaport Beach 10 Juni 2011 Presentation Type biobank Procedures Data Vastleggen Data

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN

ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN NEDERLANDSE VERENIGING voor ONCOLOGIE ONCOLOGIE- en MILESTONEDAGEN De Oncologiedagen worden georganiseerd door: NVvO, NKI-AVL en ERASMUS MC 1. Larynx- en hypofarynxafwijkingen 09-05-1970 2. Hormonen en

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015 Concept development Haga Hospital 17 september 2015 Marije Talstra 2015 Healthcare consultant at fluent 2003-2015 Healthcare consultant at Twynstra Gudde TUDelft, real estate & housing, urban planning

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

European frameworks for VET

European frameworks for VET European frameworks for VET VLOR Brussels, 4 June 2014 Carlo Scatoli Vocational Training and Adult Learning 2002 The Copenhagen Declaration 30 November 2002 Strengthen the European dimension Improve transparency,

Nadere informatie

Pien de Haas en John de Klerk nucleair geneeskundigen Meander Medisch Centrum Amersfoort. 2e Mammacongres 28 januari 2011 Harderwijk

Pien de Haas en John de Klerk nucleair geneeskundigen Meander Medisch Centrum Amersfoort. 2e Mammacongres 28 januari 2011 Harderwijk Pien de Haas en John de Klerk nucleair geneeskundigen Meander Medisch Centrum Amersfoort 2e Mammacongres 28 januari 2011 Harderwijk Siemens Biograph true point PET/CT 40 slice Sinds 21 januari 2011 Sinds

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ. Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015

Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ. Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015 Medical ethics & genomics Current legal framework and FAQ Eline Bunnik Genomic Resequencing in Medical Diagnostics 24 September 2015 First of all: NGS is here NGS is becoming a standard diagnostic tool

Nadere informatie

Post-ASCO 2014 Nieuwe geneesmiddelen. Hans Gelderblom

Post-ASCO 2014 Nieuwe geneesmiddelen. Hans Gelderblom Post-ASCO 2014 Nieuwe geneesmiddelen Hans Gelderblom Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

New sequencing technologies:

New sequencing technologies: New sequencing technologies: possibili4es and limita4ons for archival DNA studies 1 Outline Basic concepts of NGS Overview NGS sequencing plaoorms NGS applica4ons: Whole genome Targeted- resequencing technologies

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Ebola een harde wake-up call

Ebola een harde wake-up call VHF national reference laboratory VHF WHO collaborating centre Ebola een harde wake-up call Paraatheid van internationale laboratoria Chantal Reusken Viroscience ErasmusMC Paraatheid van internationale

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Transvorm Actueel. en de zorg verandert mee. Het werk(en) in de zorg verandert. Hoe reageert u als werkgever en wat doet dat met uw medewerkers?

Transvorm Actueel. en de zorg verandert mee. Het werk(en) in de zorg verandert. Hoe reageert u als werkgever en wat doet dat met uw medewerkers? Transvorm Actueel en de zorg verandert mee Het werk(en) in de zorg verandert. Hoe reageert u als werkgever en wat doet dat met uw medewerkers? Woensdag 17 december 2015 Dr. Monique Veld E-mail: monique.veld@ou.nl

Nadere informatie

Patiëntveiligheid door Klinische Paden

Patiëntveiligheid door Klinische Paden Patiëntveiligheid door Klinische Paden Dr. Kris Vanhaecht CZV-KULeuven Secretary General European Pathway Association Kris.Vanhaecht@med.kuleuven.be Klinisch Pad Een middel om een patiëntgericht programma

Nadere informatie

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie.

Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. Innovaties in de revalidatiezorg. Nieuwe vormen van revalidatie. Inleiding in de revalidatiegeneeskunde 2011. Hoe is het revalidatie zorggebied op dit moment vormgegeven. De rol van de zorgverzekeraars. Innovaties in de revalidatiezorg. Wat is multidisciplinair. Pijnrevalidatie.

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

VU University Medical Center Amsterdam The Netherlands

VU University Medical Center Amsterdam The Netherlands VU University Medical Center Hematon openingscongres shared decision making P.C.Huijgens 29 maart 2014 VU University Medical Center VU University Medical Center VU University Medical Center VU University

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

Publications PUBLICATIONS

Publications PUBLICATIONS Publications 164 Publications PUBLICATIONS 1. Heemskerk B, Veltrop-Duits LA, van Vreeswijk T, ten Dam MM, Heidt S, Toes RE, van Tol MJ, Schilham MW. Extensive cross-reactivity of CD4 + adenovirus-specific

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter. 4 maart 2009 1

Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter. 4 maart 2009 1 Roadmaps Ben Linders Jan Jaap Cannegieter 4 maart 2009 1 Geschiedenis van de roadmaps 2001 2006: ervaring opgedaan met continue representatie 15 september 2005: moeilijke discussie bij een opdrachtgever

Nadere informatie

Unlocking the potential of public available gene expression data for large-scale analysis

Unlocking the potential of public available gene expression data for large-scale analysis Faculty of Science and Bio-engineering Sciences Department of Computer Science Computational Modeling Lab Unlocking the potential of public available gene expression data for large-scale analysis Jonatan

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011 Effective leesprogramma s voor leerlingen die de taal leren en anderssprekende leerlingen samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op

Nadere informatie

Nutrition Management Module

Nutrition Management Module Nutrition Management Module with new detection method for subclinical ketosis via milk recording Hiemke Knijn General facts CRV 2012 Owners: CR Delta and VRV (co-operatives) 50.000 customers world-wide

Nadere informatie

Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie

Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Pharmacogenomics: een uitdaging voor de Moleculaire Diagnostiek in de Pathologie Winand Dinjens Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut Erasmus MC, Rotterdam w.dinjens@erasmusmc.nl Werkgroep Moleculaire

Nadere informatie

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article Original English article CLINICAL REVIEW Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat Josephine P. Isaacs School of Veterinary Science The University of Queensland 4072 ABSTRACT

Nadere informatie

QUICK SCAN BESTAAND RDM BELEID 1/2

QUICK SCAN BESTAAND RDM BELEID 1/2 Vraagstelling - Wat staat in bestaand instellings beleid (elementen/inhoud)? Aangetroffen bij Universiteiten uit UK, Australië en US - Welke best practices zijn bruikbaar voor NL? RDM beleid volop in ontwikkeling

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Mammacarcinoom en zwangerschap. PJ Westenend Laboratorium voor Pathologie Dordrecht

Mammacarcinoom en zwangerschap. PJ Westenend Laboratorium voor Pathologie Dordrecht Mammacarcinoom en zwangerschap PJ Westenend Laboratorium voor Pathologie Dordrecht Relatie met zwangerschap Zwangerschap en risico later mammacarcinoom te krijgen Mammacarcinoom tijdens de zwangerschap

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

right place, right time

right place, right time right place, right time PND: constructie èn industriële verhuizingen Combinatie van twee disciplines maakt PND tot de ideale partner Het verhaal achter de succesformule van PND is eenvoudig. Van oorsprong

Nadere informatie

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma

Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive. Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma Running head: HET SIGNALEREN VAN PROBLEMEN NA EEN IC-OPNAME 1 Het Signaleren van Problemen 3 Maanden na Ontslag van de Intensive Care en de Noodzaak van een Nazorgprogramma The Screening of Problems 3

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

EFSI Info-session for the Flemish Region

EFSI Info-session for the Flemish Region EFSI Info-session for the Flemish Region Publieke financiering van infrastructuurprojecten voor transport, ziekenhuizen, onderwijs, water en energie,... Brussels, 14 September 2015 1 Eligibility voor EFSI

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Zorgpaden en verslavingszorg: een introductie. Lezing bij het Centrum Maliebaan op dinsdag 6 november 2012 door prof. dr.

Zorgpaden en verslavingszorg: een introductie. Lezing bij het Centrum Maliebaan op dinsdag 6 november 2012 door prof. dr. Zorgpaden en verslavingszorg: een introductie Lezing bij het Centrum Maliebaan op dinsdag 6 november 2012 door prof. dr.guus Schrijvers Introductie Inleiding Definitie Zorgpad Variantie analyse: evaluatie

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Center for Medical Imaging North-East Netherlands

Center for Medical Imaging North-East Netherlands Center for Medical Imaging North-East Netherlands CMI NEN - University of Twente Branch Prof. Dr G.P. Vooijs CMI Supervisory Board MIRA: Institute for Biomedical Technology and Technical Medicine University

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie