-jdsc rift voor 2 KANTOOR XXXV. z: u...j. z: u...j f-- u...j. z: u...j. a::: u...j MEI 1990 DRIEMAANDELIJKS JAARGANG VAN AFGIFTE LEUVEN X. U u...

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "-jdsc rift voor 2 KANTOOR XXXV. z: u...j. z: u...j f-- u...j. z: u...j. a::: u...j MEI 1990 DRIEMAANDELIJKS JAARGANG VAN AFGIFTE LEUVEN X. U u..."

Transcriptie

1 2 KANTOOR VAN AFGIFTE LEUVEN X z: u...j CL CL e:::t: ::::I: U (/) z: u...j f-- u...j 3: u...j ::::I: U (/) 2: 0 z: 0 U u...j -jdsc rift voor cono ee an e t u...j f-- (/) e:::t: CL u...j <:...:l u...j 0 f-- z: u...j u...j ::::I: U (/) ~ 0 z: 0 U u...j a::: u...j 0 f-- u...j f-- ---l :::> U e:::t: l..l... MEI 1990 DRIEMAANDELIJKS JAARGANG XXXV

2 pp-p pp - Tijdschriff -- v66r -- - economie en Driemaandelijks publikatie van de Faculteit der Econornische en Toegepaste Econornische Wetenschappen van de Katholieke Universiteit Leuven, uitgegeven met medewerking van Ekonomika, vereniging van afgestudeerden van de faculteit, uitgegeven met de steun van het Ministerie van de Vlaarnse Gerneenschap. REDACTIE : Hoofdredacteur: Prof. Dr. R. De Bondt Kernredactie : Prof. Dr. L. Baeck, Prof. Dr. L. Berlage, Dr. G. De Bruyne, Prof. Dr. P. De Grauwe, Prof. Dr. D. Heremans, M. Janssens, Prof. Dr. M. Lambrecht, Prof. Dr. C. Lefebvre, E. Meyermans, Dr. P. Sercu, Prof. Dr. F. Spinnewyn, Dr. P. Van Cayseele, Prof. Dr. P. Vanden Abeele, Prof. Dr. G. Van Herck, Prof. Dr. L. Vanthienen. Redactieraad : Deze raad omvat naast de hoofdredacteur en de leden van de kernredactie eveneens : Dr. P. Beghin (R.U.Gent), Prof. Dr. H. Daems (K.U.Leuven), Dr. M. Dombrecht, (Nat. Bank, Brussel), Dr. S. Proost (K.U.Leuven), Dr. E. Schokkaert (K.U.Leuven), Prof. Dr. W. Vanthielen (E.H. Limburg), Prof. Dr. J. Vuchelen (V.U. Brussel). Redactiesecretariaat : A. Ronsmans Tijdschrift voor Economie en Management Dekenstraat 2, 3000 LEUVEN Tel Fax Verantwoordelijke uitgever: R. De Bondt, Tervuursesteenweg 417, 3030 Leuven. ABONNEMENTSVOORWAARDEN : Volledige jaargang : 4 afleveringen (ca. 500 blz.) BF als steunabonnement* BF als institutioneel abonnement (bibliotheken, instellingen, bedrijven) 800 BF als persoonlijk abonnement (vooraf te betalen via persoonlijke rekening) 350 BF als student 300 BF als K.U.Leuven student BF of $25 als buitenlands abonnement. 250 BF als 10s nummer * De lijst van steunabonnementen wordt eenmaal per jaar gepubliceerd in het Tijdschrift. Abonnementen en bestellingen worden uitsluitend- vereffend op P.R Tijdschrift voor Economie en Management, Leuven.

3 KATHOLIEKE UNlVERSlTElT TE LEUVEN FACULTEIT DER ECONOMISCHE EN TOEGEPASTE ECONOMISCHE WETENSCHAPPEN management Advertenties Chaos in de wisselmarkten? K. VAN!~ANTEN De sluiting van de Kempense steen koolmijnen S. PROOST "Human Resource Accounting"? N. LYBAERT Development through Tourism A. MAMOOZADEH AND D.L. MCKEE Advertenties 1992: het paard van Troje voor de Belgische industrie? L. SLEUWAEGEN EN P. VANDEN HOUTE ME DRIEMAANDELIJKS JAARGANG xxxv

4 W acco Frans J. M. van Doorne & Jack J. Vromen MAATSCMAPPELIJKE WERKELIJKHEID EN ECONOMISCHE WETENSCHAP Filosofische analyse van een verstoorde relatie De economische wetenschap wordt doorgaans voorgesteld als een aspectwetenschap : zij bestudeert menselijk gedrag onder het aspect van 'schaarste'. Naar buiten toe wordt hiermee de indruk gewekt dat deze wetenschap haar vertrekpunt heeft in een elementaire menselijke ervaring. De praktijk echter ondersteunt deze gedachte niet. Ze heeft zich almaar verder verwijderd van het economisch leven van alledag. Binnen en buiten de economie groeit de kritiek op deze ontwikkeling. De relatie tussen de economische wetenschap en de maatschappelijke werkelijkheid is immers grondig verstoord. De huidige situatie vraagt om een ingrijpende herorientatie op de grondslagen van de economie. Dit boek zet het denken en handelen op een ander spoor. Het laat zien dat economie een maatschappij-wetenschap is. Van daaruit moet de economie haar referentiekader vinden, want ze kan niet anders dan een 'natuurwetenschappelijke' basis hebben. De auteurs maken dit des te duidelijker door de problematische situatie van de economie hoofdzakelijk te belichten vanuit de momenteel erg vitale bedrijfseconomie. Deze uitgave is van groot belang voor iedereen die begaan is - of zou moeten zijn - met de fundering van de economische bedrijvigheid. Daarom is ze ook aangewezen als studieboek in diverse opleidingen. DR. FRANS J.M. VAN DOORNE en DRS. JACK J. VROMEN doceren beiden filosofie aan de economische faculteit van respectievelijk de Katholieke Universiteit Brabant en de Erasmusuniversiteit Rotterdam. 168 blz., 420 fr. TIENSESTRAAT LEUVEN (TEL. : ) POSTBUS AJ AMERSFOORT (TEL )

5 - - DE TOP M. De weg naar het sukses is hard en steil. Maar de ASLK klimt met U mee. Haar KMO-service baant voor U het pad. De ASLK-Verzekeringen zorgen voor stevige steunpunten. Zodat uw bedrijf veilig en we1 hogerop geraakt. En morgen misschien a1 de top bereikt. Uw bank + verzekeringsteain doet met U mee. In haar agentschappen. En via haar gespecialiseerde KMO-diensten. BAN p - W X p

6

7 BES EBES kent een richting: voowaarts. In alle do- nische redenen kan niet alle geproduceerde meinen. Op alle vlakken. In al haar activiteiten. vliegas hergebruikt worden. De overblijven- Vooruitgang mag echter niet willekeurig ge- de vliegas wordt dan gestort op geschikte beuren, kost wat kost. Daarom bij- stortplaatsen die met aangepaste voorbeeld heeft EBES beslist haar technieken bezaaid en beplant worvliegasstorten ecologisch te herstel- den. Het resultaat is de effectieve len. Vliegas is een fijn grijs poeder groei van verschillende boomsoordat met de verbrandingsgassen uit ten, de ware ecologische de ketel van de centrales naar de herstelling van de omgeschoorsteen wordt meegevoerd en ving. opgevangen door "elektrofilters:' Ook dit is vooruitgang. Omwille van kwantitatieve en tech- Ook dit is EBES. EBES

8 Voor m'n autoverzekering heb ik een veel makkelijker weg gekozen : de KB-Autoverzekering*. Als ik tijdens het weekend de Ardense bossen induik, neem ik steevast de moeilijkste routes. Op m'n 4x4 kan ik altijd en overal rekenen. Net zoals op mijn bank trouwens, de Kredietbank. Toen ik deze jeep kocht met een KB-Autolening, ben ik bij de KB gaan aankloppen voor een autoverzekering. De KB heeft immers een pak interessante formules uitgedokterd, die vlot af te stemmen zijn op ieders budget en wensen : een uitgebreide Burgerlijke Aansprakelijkheid, Omnium, Rechtsbijstand of een Verkeersongevallen verzekering voor het hele gezin. Een totaal service-pakket, waarbij je bovendien een beroep kunt doen op de groene telefoon ( ) voor alle mogelijke financiele problemen. Mijn KB-kantoordirecteur adviseerde me tenslotte een Alle Risico's-verzekering. Kan ik helemaal inkomen. Wie graag de begane paden verlaat, kan beter op alles voorbereid zijn. *Omniver N.V., verzekerings- toegelaten onder codemaatschappj nummer Beter van hier.

9 Elke donderdag Trends Magazine en Trends Beleggen Nu abonneren via de gratis telefoon (geen zonenummer nodig)

10

11 Tijdschrift voor Economie en Management Vol. XXXV, 2, 1990 Chaos in de wisselmarkten? door K. VANSANTEN" I. INLEIDING Sinds de opheffing van het Bretton Woods systeem in 1973 kunnen wisselkoersen vrij fluctueren (op enkele belangrijke uitzonderingen na zoals de onderlinge pariteiten binnen het EMS). Gezien de onzekerheid die dit veroorzaakt in de buitenlandse handel en de enorme bedragen die door excessieve fluctuaties kunnen verspeeld worden, is het dan ook niet venvonderlijk dat heel wat onderzoek is verricht om het dynamisch gedrag van wisselkoersen te begrijpen. Meer nog, intensieve inspanningen werden (en worden nog steeds) verricht om modellen op te stellen die de toekomstige evolutie van de wisselkoersen voorspellen. Het belang hiervan is duidelijk : een multinational die beschikt over informatie over de toekomstige evolutie van wisselkoersen heeft een duidelijk comparatief voordeel tegenover zijn concurrenten. Het resultaat van a1 deze inspanningen is vaak teleurstellend. Zo blijkt het model dat het best presteert op het vlak van voorspellingen een "random walk" model te zijn, dit wil zeggen een model dat ervan uitgaat dat fluctuaties in de waarde van de wisselkoers bepaald worden door de invloed van willekeurige, stochastische schokken. Deze schokken worden "nieuws" genoemd : bij de perceptie van een onverwacht gebeuren (dat per definitie niet kan voorspeld worden) reageert de markt onmiddellijk, hetgeen verklaart waarom wisselkoersen stochastisch (onvoorspelbaar) fluctueren. En inderdaad, bij historische analyses van het verloop van wisselkoersen blijkt vaak dat onverwach- " Bank Brussel Lambert, Brussel. De tekst werd geschreven toen de auteur rnedewerker was aan het Centrurn voor Economische Studien van de K.U.Leuven. Hij dankt Prof. P. De Grauwe en Wim Vanhaverbeke voor de talloze suggesties en opbouwende discussies bij het onderzoek dat vooraf ging. alsook voor hun advies bij de totstandkoming van dit artikel.

12 te schokken in de wisselkoersen overeenkomen met bepaalde exogene gebeurtenissen (het zogenaamde "nieuws"). Nochtans levert bovenstaande theorie bij velen een weinig comfortabel gevoel op. Ten eerste plaatst het elke onderzoeker die aktief is op dit domein in een patsituatie : aangezien de wisselkoers bepaald wordt door nieuws van buitenaf (door exogene schokken), kan men maar best helemaal geen onderzoek meer doen en is de kous daarmee af. Ten tweede lijkt de realiteit toch niet helemaal overeen te komen met wat vooropgesteld wordt. Zo treden er vaak variaties in de wisselkoers op die ofwel helemaal geen, ofwel een buitensporig grote of kleine relatie vertonen met optredende exogene schokken. Zo kan de stijging van de koers van de dollar de ene maand toegeschreven worden aan een toename van de werkloosheid in de V.S., tenvijl een andere maand een daling van de koers toegeschreven wordi aan iietzelfde fenomeen. Hier ontbreekt duidelijk de logica die men op het eerste zicht zou mogen venvachten. Het huidig onderzoek vertrekt van een nieuwe benadering. Daar waar vroegere modellen ovenvegend gebaseerd zijn op lineaire of loglineaire relaties tussen de optredende variabelen, waaraan stochastische termen toegevoegd worden die representatief zijn voor de invloed van "nieuws", gaat men nu ook niet-lineaire specifikaties introduceren en houdt men expliciet rekening met optredende vertragingspatronen. Bij deze nieuwe benadering wordt in eerste instantie geen gebruik meer gemaakt van stochastische factoren gelet op de onbevredigende resultaten die hiermee bereikt werden. Onder bepaalde voonvaarden blijkt dat dergelijke modellen een gedragspatroon genereren dat eruit ziet alsof de onderliggende struktuur onderhevig is aan min of meer grote exogene schokken, hoewel dit uitdrukkelijk niet zo is. Verderop zullen we aantonen hoe dit mogelijk is en welke conclusies daaruit kunnen getrokken worden. Dergelijk gedrag wordt in de vakliteratuur "deterministische chaos" genoemd, omdat het gegenereerde patroon er willekeurig ("chaotisch") uitziet tenvijl de onderliggende struktuur toch volledig bepaald ("deterministisch") is. Naast een kort overzicht van de betekenis, eigenschappen en voorwaarden van zulk een chaotisch gedrag willen we ook meer gedetailleerd ingaan op de mogelijke toepassingsgebieden. Meer bepaald komen de mogelijkheden en beperkingen van deze chaostheorie op het domein van de wisselkoersen aan bod.

13 11. CHAOSTHEORIE : WAAR HET ALLEMAAL OM DRAAIT Zoals gezegd, behandelt men in de chaostheorie de dynamische verschijnselen die veroorzaakt worden door (soms zeer eenvoudige) systemen die in hun struktuur 6th of meerdere niet-lineaire, of anders gezegd niet-proportionele terugkoppelingen vertonen. Men kan nu wiskundig aantonen dat dergelijke systemen onder bepaalde voonvaarden (die in essentie inhouden dat de mate van nietproportionaliteit in de terugkoppelingen groot genoeg moet zijn) een dynamisch gedrag kunnen vertonen dat ongemeen komplex is (zie Li en Yorke (1975)). Zelfs in die mate dat de observatie van het dynamisch gedrag totaal geen informatie meer verschaft over de onderliggende struktuur : het is alsof er geen onderliggende struktuur aanwezig is, met andere woorden, de geobserveerde opeenvolgende toestanden schijnen willekeurig, haast chaotisch tot stand te komen. Vandaar de naam chaostheorie : men onderzoekt het bestaan en de voonvaarden van strukturen die dergelijk dynamisch gedrag opleveren. Vereenvoudigd kan het ontstaan van zulk een aperiodisch gedrag als volgt verklaard worden. Stel dat we een systeem hebben waarin er krachten zijn die evenwichtszoekend werken en andere die net het tegengestelde effekt hebben. Stel verder dat in de buurt van het evenwicht de evenwichtsvliedende krachten een ovenvegende invloed hebben, maar dat verder van het evenwicht weg de evenwichtszoekende krachten de overhand krijgen. Door het samenspel van deze aan elkaar tegengestelde krachten kan er een situatie ontstaan waarbij het systeem vanuit een initieel onevenwicht voortdurend rond het evenwicht blijft fluctueren. Zodra de afwijking namelijk te groot wordt zullen de evenwichtszoekende krachten het systeem terug naar het evenwicht toe bewegen, tenvijl eens in de omgeving hiervan gekomen de evenwichtsvliedende krachten ervoor zullen zorgen dat de afwijkingen terug groter worden. In de dynamische patronen die aldus gegenereerd worden kan men geen enkele periodiciteit bespeuren : het dynamisch gedrag is aperiodisch, of anders gezegd : het systeem vertoont deterministische chaos. Het evenwichtspunt zelf, dat afwisselend aantrekkend en afstotend werkt, wordt een "Strange Attractor" genoemd om aan te duiden dat het geen evenwicht is in de klassieke betekenis van het woord. Naast de aperiodiciteit bezitten zulke systemen nog een tweede merkwaardige eigenschap. Het blijkt namelijk dat het specifieke geob-

14 serveerde tijdspatroon extreem afhankelijk is van de opgelegde begintoestand en van (CCn of meerdere) strukturele parameters van het systeem. Dit wil zeggen dat het geobserveerde dynamisch gedrag volledig kan verschillen indien men een uiterst minieme wijziging aanbrengt in de begintoestand of de struktuur van het systeem. In de vakliteratuur spreekt men in dit verband van het "butterfly-effect", of het "vlindereffekt" l. De gevolgen van deze eigenschap zijn verstrekkend : stel dat een bepaald economisch fenomeen bepaald wordt door een dergclijke chaosstruktuur, dan wordt het extreem moeilijk om aan de hand van econometrische modellen uitspraken te doen over de toekomstige evolutie van die economische grootheid. Immers, stel dat we met behulp van econometrische modellen erin zouden slagen om een model te specifikren dat het werkeiijke modei praktisch exact benadert. Dan voorspelt de chaostheorie dat de voorspellingen die met dit model gemaakt worden a1 na enkele periodes zeer grote afwijkingen zullen vertonen met de werkelijk voorkomende waarden, tengevolge van de inherente dynamische eigenschappen van het model. Zelfs ais men erin zou slagen om het onderliggend model perfekt te schatten (wat in de praktijk nooit kan gebeuren), dan dient men nog exact de begintoestand te kennen. Indien men bij het schatten van deze begintoestand een fout maakt van bv %, dan zal dit zeer snel aanleiding geven tot sterke afwijkingen tussen voorspelde en geobserveerde waarden van de chaotisch fluctuerende grootheid, hoewe1 nergens externe storingen inwerken op het model. Indien een systeem dus voldoet aan de voonvaarden voor chaotisch gedrag dient men zeer voorzichtig on1 te springen bij het hanteren van econometrische modellen. Dit wil echter niet zeggen dat het gebruik van econometrische modellen in dergelijke situaties niet kan leiden tot gunstige resultaten. Het blijkt namelijk dat de opeenvolgende gegenereerde waarden in een deterministisch-chaotisch proces gedurende kortere periodes een quasi-cyciisch gedrag kunnen vertonen, om nadien weer volledig andere onberekenbare cycli te gaan beschrijven. Zolang het systeem zulk quasi-cyclisch gedrag beschrijft kan men met behulp van econometrische modellen succesvol voorspellingen aangaande toekomstige evoluties maken. Nochtans bieden deze voorspellingen geen enkele garantie : op een bepaald ogenblik zal het werkelijk dynamisch gedrag kompleet afwijken van deze quasi-cycliciteit, zodat alle voorspellingen op dat ogenblik waardeloos worden. Dit kan verklaren waarom

15 modellen die gebaseerd zijn op waarnemingen in het verleden soms tijdelijk succesvol kunnen zijn, maar meestal falen bij het voorspellen van drastische wijzigingen in het dynamisch patroon CI-IAOS IN DE WISSELMARICTEN : HOEZO? Bovenstaande theorie lijkt bij uitstek geschikt om toegepast te worden op wisselkoersen : ten eerste bevatten de onderliggende processen die de wisselkoersen deterrnineren duidelijk vertragingen en niet-lineaire elementen" en ten tweede levert de observatie van wisselkoersen in de praktijk voldoende evidentie op om de hypothese van een deterministisch chaotisch systeem verder te onderzoeken. Bij het onderzoek dat verricht werd en waarvan de resultaten gebundeid zijn in een artikel van De Grailwe eii 'daiisanten (19801, wordt uitgegaan van een vereenvo~tdigd partieel evenwichtsmodel waarbij in essentie zes grootheden worden gei'ncorporeerd waarvan men veronderstelt dat ze bepalend zijn voor de waarde van de wisselkoers. Figuur 1 geeft de relaties tussen deze verschillende blokken weer. Zoals Figuur 1 aantoont, kan men met deze veronderstellingen twee dynamische terugkoppelingen onderscheiden die tijdsvertragingen zullen introduceren in het systeem. Ten eerste is het niveau van de wisselkoers bepalend voor het saldo van de handelsbalans. Dit saldo wordt echter niet alleen bei'nvloed door de waarde van de wisselkoers nu, maar ook door de waarde ervan in de vorige periodes (we veronderstellen dat de invloed tot drie periodes teruggaat). Hierdoor worden vertragingen in het systeem gei'nduceerd. Het saldo in de handelsbalans bei'nvloedt op zijn beurt het evenwicht in de betalingsbalans. Indien er hier een onevenwicht geschapen wordt moet dat op zijn beurt weggewerkt worden door een aanpassing van de wisselkoers, waardoor de eerste kringloop gesloten is. Een tweede dynamische terugkoppeling kan men afleiden aan de hand van de volgende redenering. Agenten die aktief zijn in de wisselmarkten vormen zich een idee over de verwachte evolutie van de wisselkoersen in de volgende periodes. Hiervoor baseren zij zich gedeeltelijk op de evolutie van de wisselltoers in de vorige periodes, hetgeen een eerste tijdsvertraging introduceert, en gedeeltelijk op de huidige waarde ervan. Op basis van deze verwachte evoluties en met kennis van de (konstant veronderstelde) interestvoeten zullen zij posities innemen in de verschillende munten. Hierdoor wordt een overschot of een tekort op de kapitaalbalans gegenereerd hetgeen tot uiting komt

16 FIGUUR 1 Pal-tieel Even wiclztsmodel vertraging = 0.1.2,3 kringloop 1 in een onevenwicht van de betalingsbalans. Om dit onevenwicht weg te werken is weerom een aanpassing van de wisselkoers in de huidige periode nodig. Dit sluit de tweede kringloop in het model waardoor een tweede recursieve relatie ontstaat tussen de huidige waarde van de wisselkoers en de waarde ervan in de vorige periodes. Om de realiteitswaarde van het model te verhogen werden verder twee niet-lineariteiten gei'ncorporeerd. Zo werd verondersteld dat de handelsbalans bij een optredende wisselkoersverandering aanvankelijk averechts reageert. Dit noemt men het "J-curve effect"" Evidentie hiervoor kan men bijvoorbeeld vinden bij de devaluatie van de BEF in 1982 : aanvankelijk verslechterde de handelsbalans nog verder, om slechts na meerdere maanden de eerste tekenen van verbetering te vertonen. Ten tweede werd verondersteld dat agenten die aktief zijn in de wisselmarkten zich bij het opstellen van hun venvachtingen aangaande

17 de toekomstige evolutie van de wisselkoersen "chartistisch" of "fundarnentalistisch" opstellen? De chartisten baseren zich voor hun posities in vreemde munten op de geobserveerde waarden van de wisselkoers in het verleden en extrapoleren de hierin ontdekte trends naar de toekomst. De fundamentalisten daarentegen baseren zich op een evenwichtskoers (bijvoorbeeld bepaald door de koopkrachtpariteitsrelatie), en zullen hun voorspellingen maken in funktie van deze evenwichtskoers. In het model geven twee parameters aan in welke mate elke groep agenten invloed heeft op de markt. In een markt waar men zich vooral baseert op technische analyses van het koersverloop zal de verhouding van de "chartistn- ten opzichte van de "fundamentalistn- parameter groter zijn dan in een markt gedomineerd door fundamentele analyses en vice versa. Om de komplexiteit van het model niet nodeloos op te drijven werd verder verondersteld dat de evenwichtswaarde van de wisselkoers, prijs, inkomen van de bevolking en interestvoeten in binnen-en buitenland konstant zijn. In een verder stadium kan nagegaan worden wat er gebeurt indien deze grootheden geendogeniseerd worden. Het binnenbrengen van de hogervernoemde assumpties in de overeenkomstige blokken uit Figuur 1 en het venvijderen van de intermediaire variabelen laat toe een recursieve relatie op te stellen die de actuele waarde van de wisselkoers bepaalt in funktie van de waarde in de vorige periodes en van een aantal parameters (zie De Grauwe en Vansanten (1990)). Aan de hand hiervan kan het dynamisch gedrag van de wisselkoers onder gegeven voonvaarden gesimuleerd worden. De resultaten van deze simulaties worden besproken in de volgende paragraaf. IV. RESULTATEN De recursieve relatie die het dynamisch gedrag van de wisselkoers beschrijft bevat een aantal nader te specifieren parameters. Om numerieke, computergestuurde simulaties te kunnen uitvoeren moeten aan deze parameters concrete cijfenvaarden gegeven worden. Uit de simulaties blijkt dat voor een relevant domein van parametenvaarden het gesimuleerde gedrag alle kenmerken vertoont van deterministische chaos. Zo toont Figuur 2 duidelijk dat het gegenereerde patroon volledig aperiodisch is. Figuur 2a toont het verloop van de wisselkoers in een

18 FIGUUR 2a Dy~~amiscl~ gedrng van de refere~lfzetest Iteraties Bron: De Grauwe en Vansanten (1990) tijd tijdsdiagram voor 60 iteratiewaarden, vanaf iteratie 3000~. Figuur 2b toont de daaropvolgende 60 iteraties (&in periode komt in het model ongeveer overeen met Cin kwartaal). Uit deze figuren blijkt dat de berekende waarden van de wisselkoers telkens in de buurt van het evenwichtspunt terechtkomen, zonder dit echter ooit te bereiken. Dit duidt crop dat de evenwichtswaarde van de wisselkoers de rol vervult van cen "Strange Attractor". Bovendien is er geen enkele periodiciteit te ontdekken in de opeenvolgiug van de berekende wisselkoerswaarden. Indien men in een fazediagram (met op de assen resp. de waarde van de wisselkoers op tijdstip t en op tijdstip (t + l)), een onbeperlct aantal iteratiewaarden uitzet dan merkt men dat eenzelfde combinatie waarden nooit twee keer exact herhaald wordt, hoeveel waarden men ook toevoegt. Ook de tweede eigenschap van deterministische chaos, namelijk de extreme gevoeligheid voor beginvoorwaarden en parametenvijzigingen, blijkt voldaan te zijn zoals aangegeven is in Figuren 3 en 4.

19 FIGUUR 2b Dynarnisclz gedrng van de referentietesf Iteraties Broiz: De Grauwe en Vallsantell (1990) tijd Figuur 3 toont hetzelfde tijdsdiagram als Figuur 2a, maar nu werd een tweede tijdreeks bijgevoegd. Bij deze tweede reeks werd in de 3000ste periode een eenmalige perturbatie van 5% aangebracht in de berekende waarde van de wisselkoers ten opzichte van de referentiereeks. Verder werd geen enkele wijziging aangebracht. Uit de sirnulaties blijkt dat beide tijdreeksen a1 na enkele iteraties een volledig ander verloop kennen. Het is alsof beide reeksen gegenereerd werden door volledig verschillende processen. Nochtans werd enkel na 3000 iteraties een eenmalige, minieme wijziging aangebracht in de begintoestand van het systeem op dat ogenblik, en bleef dc onderliggende struktuur totaal ongewijzigd. Wieruit kan men besluiten dat kleine, eenmalige wijzigingen in de toestand van een systeem, aanleiding kunnen geven tot permanente, grote afwijkirlgen van de gegenereerde tijdreeksen. Figuur 4 tenslotte toont de extreme gevoeligheid van de gegenereerde waarden voor wijzigingen in de struktuur van het model zelf. In casu geeft de figuur de vergelijking weer tussen het oorspronkelijke

20 FIGUUR 3 Gelioeligheid voor begi~z~jool.wanrden 0.5 L..,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,l tijd Iteraties ; einmalige schok van 5% op t = 3000 referentietest + geperturbeerde waarden Bron : De Grauwe en Vansanten (1990) model (cfr. Fig. 2a)en een model waarbij men veronderstelt dat (vanaf iteratie 3000) het belang van de chartists met 1% toeneemt. Ook hier blijkt dat zeer snel zeer grote afwijkingen optreden tussen beide tijdreeksen. Hoewel het voorgestelde model slechts een partieel evenwichtsmodel is kunnen we toch aannemen dat het dynamisch gedrag van wisselkoersen in realiteit kan bepaald worden door deterministisch-chaotische systemen. Hieruit volgt dan onmiddellijk dat men bij het hanteren van econometrische modellen met de nodige omzichtigheid moet te werk gaan. V. MOGELIJKE TOEPASSINGSGEBIEDEN Zoals reeds vroeger werd gezegd is het niet aangeraden om deze modellen te gebruiken bij het voorspellen van individuele waarden van de wisselkoers in de toekomst. We1 is het mogelijk om de invloed van

21 FIGUUR 4 Gevoelighrid ~.oor. prrr-n~neterwijzigi~~ge~l tijd Iteraties ; toename chartists 1% o referentietest t geperturbeerde waarden Bron : De Grauwe en Vansanten (1990). wijzigingen in de struktuur van het model na te gaan op de globale dynamische stabiliteit van het systeem. Men kan bijvoorbeeld nagaan wat het effect is van een toegenomen speculatieve ingesteldheid op de volatiliteit van de wisselkoersen. In dat geval tracht men een uitspraak te doen over de venvachte evolutie van de gemiddelde afwijking van de wisselkoers t.0.v. het evenwicht. Zo kan men voor elke significante parameter binnen het model nagaan wat het effekt is van wijzigingen in de waarde ervan op het dynamisch gedrag van de wisselkoers. Bovendien kan men ook nagaan wat het effekt is als men elementen toevoegt aan het model, bv. als men het optreden van de overheid in rekening brengt. Hieronder worden kort enkele gevallen behandeld. Gezien de huidige stand van het onderzoek dienen de aangehaalde besluiten indicatief te worden opgevat.

22 A. Effect 1)ar1 o~~erheidsirlte?.vetlties Edn van de meest voor de hand liggende toepassingen is na te gaan wat de invloed is van overheidsoptreden op de volatiliteit en de stabiliteit van de wisselkoers. In onze studie werd bij wijze van voorbeeld de invloed nagegaan van twee verschillende soorten overhcidsinterventies in de wisselmarkt. Ten eerste werd nagegaan wat het effekt is op de stabiliteit van de wisselkoers wanneer de overheid een politiek volgt waarbij de geldhoeveelheid wordt aangepast in functie van de afwijkingen van de wisselkoers (ook we1 "niet-gesteriliseerde overheidsinterventie" genoemd). In dat geval blijft de binnenlandse interestvoet niet langer konstant, maar varieert hij in funktie van de aanpassingen in de geldhoeveelheid.!e het schema van Figuiir 1 ontstaat hierdoor een bijkomende dynamische terugltoppeling langswaar de overheid zijn invloed op de wisselkoers kan uitoefenen. Uit de simulaties blijkt dat dergelijke politiek stabiliserend werkt op het dynamisch gedrag van de wisselkoers (dalende volatiliteit) wanneer de aanpassingen van de geldhoeveelheid gebeuren op basis van recente informatie. Indien de aanpassingen daarentegen gebeuren op basis van verouderde informatie blijkt dat dergelijke politiek destabiliserend werkt (hogere volatiliteit en zelfs instabiliteit van het systeem bij voldoende grote interventieelasticiteiten). Een tweede vorm van overheidsoptreden die getest werd bestaat erin om afwijkingen in de waarde van de wisselkoers te bestrijden door het aanpassen van de voorraad vreemde deviezen van de monetaire overheid, waarbij de geldhoeveelheid konstant gehouden wordt (ook we1 "gesteriliseerde overheidsinterventie" genoemd). De resultaten zijn in essentie dezelfde als bij niet-gesteriliseerde interventie : indien de overheid reageert op basis van recente informatie, dan werkt deze politiek stabiliserend ; in het andere geval werkt hij destabiliserend. B. Effect van pennanente wijzigingen ill de orngeving Wanneer permanente wijzigingen in de omgeving optreden dan kan dit gesimuleerd worden door de waarden van de significante parameters in het model dienovereenkomstig te wijzigen. Bij wijze van voorbeeld behandelen we hier enkel het effekt van wijzigingen in het gedrag van de agenten die werkzaam zijn in de wisselmarkt.

23 Uit de simulaties blijkt dat naarmate het relatief belang van de chartisten ten opzichte van de fundarnentalistcn groter wordt, de volatiliteit van de wisselkoers toeneemt. Indien de impakt van de fundamentalisten te klein wordt kan dit zelfs leiden tot instabiliteit met ineenstorting van de wisselkoers tot gevolg. Dit zou dus betekenen dat, indien op een bepaald ogenblik de koers van de dollar bepaald wordt door speculatieve ovenvegingen, de volatiliteit van de dollarkoers t.0.v. de andere munten toeneemt. Het voorgestelde model is eel1 partieel evenwichtsmodel, hetgeen betekent dat niet alle economische grootheden in rekening werden genomeii. Bovendicn werd de evenwichtwaarde van de >visse!keers kenstant verondersteld. Hieruit volgt onmiddellijk dat het model niet geschikt is om het effekt na te gaan van permanente wijzigingen in de parametenvaarden op de lange-termijn evenwichtskoers. Tenslotte werden ook constante waarden aangenomen voor interestvoeten, prij- Zen en inkomens hetgeen een beperking vormt voor de veralgemening van de bekomen resultaten. VI. BESEUIT De manier waarop wisselltoersbewegingen gei'nterpreteerd worden is sterk bei'nvloed door het onderliggende theoretische model dat we inons achterhoofd hebben. Tot hiertoe waren dergelijke modellen hoofdzakelijk gebaseerd op de idee dat wisselkoersbewegingen veroorzaakt worden door exogene schokken (het zogenaamde "nieuws"). In dit artikel hebben wc aangetoond dat er heel wat aanduidingen bestaan om aan te nemen dat deze stelling overdreven is. Zonder het feit te betwisten dat nieuws effektief invloed kan hebben op de wisselkoers, kunnen we met quasi zekerheid stellen dat niet alle bewegingen hiermee kunnen verklaard worden. Zoals uit de studie blijkt kan een deel van de optredende schommelingen toegeschreven worden aan inherente dynamische eigenschappen van de onderliggende structuren zelf, hetgeen dus betekend dat ze endogeen worden gegenereerd. Hieruit volgt dat men door aanpassing van die strukturen invloed kan uitoefenen op de grootte van de optredende schommelingen. Zo kan men door een efficient overheidsoptreden de grootte van de optredende schommelingen trachten te beperken. Uit onze resultaten

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN

HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN 1 HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN 1. Op de beurs van New York worden de volgende koersen genoteerd : 100 JPY = 0,8 USD ; 1 GBP = 1,75 USD en 1 euro = 0,9273 USD. In Tokyo is de notering 1 USD = 140 JPY. In Londen

Nadere informatie

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Vraag 1 Bin. Munt/Buit. munt Hoeveelheid buitenlandse munt Beschouw bovenstaande grafiek met op de Y-as de hoeveelheid binnenlandse

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

1 Toegevoegde waarde in het BAU-scenario 2

1 Toegevoegde waarde in het BAU-scenario 2 ANNEX 4 MACRO-ECONOMISCHE ONDERBOUWING VAN HET BAU-SCENARIO Auteur: J. Duerinck INHOUD 1 Toegevoegde waarde in het BAU-scenario 2 1.1 Analyse trendmatige evoluties toegevoegde waarde 2 1.2 Methode voor

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

DEEL 1: Antwoordformulier voor de meerkeuzevragen, vragen 1 tot en met 6 (6 vragen van 3 punten = 18 punten)

DEEL 1: Antwoordformulier voor de meerkeuzevragen, vragen 1 tot en met 6 (6 vragen van 3 punten = 18 punten) DEEL 1: Antwoordformulier voor de meerkeuzevragen, vragen 1 tot en met 6 (6 vragen van 3 punten = 18 punten) 1. Hieronder zie je de bevolking in landen met een BBP per hoofd van de bevolking tussen x1

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Inleiding We hebben gezien uit welke componenten het nationaal product en het nationaal inkomen bestaat.

Inleiding We hebben gezien uit welke componenten het nationaal product en het nationaal inkomen bestaat. Bestedingsevenwicht - 1 van 15 MACRO-ECONOMISCH BESTEDINGSEVENWICHT Welke factoren bepalen de grootte van het nationaal inkomen? Inleiding We hebben gezien uit welke componenten het nationaal product en

Nadere informatie

Macro-economie voor AEO (225P05) Proeftentamen 1

Macro-economie voor AEO (225P05) Proeftentamen 1 Faculteit Economie en Bedrijfskunde Universiteit van Amsterdam Macro-economie voor AEO (225P05) Proeftentamen 1 November 2008 1. Zorg dat er niets op je tafel ligt behalve deze vragenbundel (plus lijsten

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Inflatie is de stijging van het algemeen prijspeil. De jaren 70 en 80 van de vorige eeuw waren periodes van relatief hoge inflatiecijfers in West-Europa, terwijl lage inflatie en deflatie

Nadere informatie

Is de ideologische kleur van regeringen belangrijk voor de evolutie van de werkloosheid en de inflatie?

Is de ideologische kleur van regeringen belangrijk voor de evolutie van de werkloosheid en de inflatie? Tijdschrift voor Economie en Management Vol. XXXII, nr. 1, 1987 Is de ideologische kleur van regeringen belangrijk voor de evolutie van de werkloosheid en de inflatie? door P. DE GRAUWE* I. INLEIDING Het

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14.3.2003 COM(2003) 114 definitief 2003/0050 (CNS) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de statistische gegevens die moeten worden gebruikt

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE

HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE HOOFDSTUK VII REGRESSIE ANALYSE 1 DOEL VAN REGRESSIE ANALYSE De relatie te bestuderen tussen een response variabele en een verzameling verklarende variabelen 1. LINEAIRE REGRESSIE Veronderstel dat gegevens

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap 1 Rekenen met procenten, basispunten en procentpunten... 1 2 Werken met indexcijfers... 3 3 Grafieken maken en lezen... 5 4a Tweedegraads functie: de parabool...

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Een aardbeving is een voorbeeld van een eenmalig-permanente en continue schok en de tijdelijke uitval van elektriciteit is bijvoorbeeld een eenmalige

Een aardbeving is een voorbeeld van een eenmalig-permanente en continue schok en de tijdelijke uitval van elektriciteit is bijvoorbeeld een eenmalige Samenvatting Een economische schok is een drastische verandering in het evenwicht of de continuïteit van een systeem. De wereld wordt gekenmerkt door een veelheid van schokken. En elke schok lijkt de economie

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

Regeling parameters pensioenfondsen. Artikel 1. Artikel 2. Regeling parameters pensioenfondsen

Regeling parameters pensioenfondsen. Artikel 1. Artikel 2. Regeling parameters pensioenfondsen Regeling parameters pensioenfondsen Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 19 december 2006, nr. AV/ PB/2006/102565b, tot vaststelling van de parameters voor pensioenfondsen

Nadere informatie

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem Anja Declercq Inhoud 1. Wat zijn complexe adaptieve systemen? 2. Waarom zou dat toepasbaar zijn op de geestelijke gezondheidszorg? 2 Chaos en

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

2. Simulatie van de impact van een "centen i.p.v. procenten"-systeem

2. Simulatie van de impact van een centen i.p.v. procenten-systeem Bijlage/Annexe 15 DEPARTEMENT STUDIËN Impact van een indexering in centen i.p.v. procenten 1. Inleiding Op regelmatige tijdstippen wordt vanuit verschillende bronnen gesuggereerd om het huidige indexeringssysteem

Nadere informatie

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse gezinnen bereikten vlak voor de crisis een naoorlogs dieptepunt. Na de crisis moeten huishoudens fors

Nadere informatie

VERSLAG AAN DE KONING

VERSLAG AAN DE KONING VERSLAG AAN DE KONING Sire, Het besluit dat wij de eer hebben aan de handtekening van Uwe Majesteit voor te leggen regelt de uitvoering van de wet van 24 maart 2003 tot wijziging van de wet van 12 juni

Nadere informatie

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land.

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. 1 De wisselmarkt 1.1 Begrip Wisselkoers = de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. bv: prijs van 1 USD = 0,7

Nadere informatie

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Auteur: Joost Bollens 1 Abstract In de loop van mei 2009 werd in Vlaanderen de zogenaamde systematische aanpak van de VDAB (de Vlaamse Dienst voor

Nadere informatie

Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan?

Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan? Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan? Hoe heeft de sociale zekerheid de economische crisis van 2009 en 2012 doorstaan? Die twee jaar bedraagt de economische groei respectievelijk -2,8% en

Nadere informatie

Financiële Informatiefiche voor fiscale levensverzekering

Financiële Informatiefiche voor fiscale levensverzekering Financiële Informatiefiche voor fiscale levensverzekering Geldig vanaf 6/2/2015 DL Strategy Type Levensverzekering Levensverzekering met intrestvoet gewaarborgd door de verzekeringsmaatschappij (Tak 21).

Nadere informatie

GROEPSVERZEKERING. Brochure werknemer. Pension@work. Mijn werk, mijn groepsverzekering, mijn toekomst!

GROEPSVERZEKERING. Brochure werknemer. Pension@work. Mijn werk, mijn groepsverzekering, mijn toekomst! GROEPSVERZEKERING Brochure werknemer Pension@work Mijn werk, mijn groepsverzekering, mijn toekomst! 2 Gefeliciteerd! Uw werkgever biedt u de groepsverzekering Pension@work aan. Daarmee bouwt hij voor u

Nadere informatie

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Arbeidsmarktbeleid Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Bollens, J. 2011. Evaluating the mandatory activation of older unemployed. WSE Report. Leuven: Steunpunt Werk en Sociale Economie.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Monte-Carlo simulatie voor financiële optieprijzen Studiepunten : 2

Monte-Carlo simulatie voor financiële optieprijzen Studiepunten : 2 1 INLEIDING 1 Monte-Carlo simulatie voor financiële optieprijzen Studiepunten : 2 Volg stap voor stap de tekst en los de vragen op. Bedoeling is dat je op het einde van de rit een verzorgd verslag afgeeft

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 De grafische sector in West-Vlaanderen Foto: : Febelgra Jens Vannieuwenhuyse sociaaleconomisch beleid, WES De grafische sector is zeer divers. Grafische bedrijven

Nadere informatie

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management Samenvatting Beginselen van Productie en Logistiek Management Pieter-Jan Smets 5 maart 2015 Inhoudsopgave I Voorraadbeheer 4 1 Inleiding 4 1.1 Globalisering........................................... 4

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

TopPerformance Plan Beloon uw medewerkers optimaal door minder belastingen te betalen.

TopPerformance Plan Beloon uw medewerkers optimaal door minder belastingen te betalen. TopPerformance Plan Beloon uw medewerkers optimaal door minder belastingen te betalen. Voor elke bonus die u aan uw medewerkers geeft, betaalt u het drievoudige. Vindt u dat normaal? Om de groei en de

Nadere informatie

COMMISSIE VOOR HET VRIJ AANVULLEND PENSIOEN VOOR ZELFSTANDIGEN ADVIES N 7 VAN 22 JUNI 2007

COMMISSIE VOOR HET VRIJ AANVULLEND PENSIOEN VOOR ZELFSTANDIGEN ADVIES N 7 VAN 22 JUNI 2007 COMMISSIE VOOR HET VRIJ AANVULLEND PENSIOEN VOOR ZELFSTANDIGEN ADVIES N 7 VAN 22 JUNI 2007 ONTWERP VAN REGLEMENT VAN DE CBFA MET BETREKKING TOT VASTSTELLING VAN DE STERFTETAFELS VOOR DE OMZETTING VAN KAPITAAL

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld De totale toegevoegde waarde van de Vlaamse zeehavens en luchthavens nam in 2006 toe. De directe toegevoegde waarde van de zeehavens nam af, maar

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 13.3 16.3 uur 2 3 Voor dit examen zijn maximaal zijn 88 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

CIRCULAIRE CPA-2006-2-CPA AAN DE VERZEKERINGSONDERNEMINGEN

CIRCULAIRE CPA-2006-2-CPA AAN DE VERZEKERINGSONDERNEMINGEN Prudentiële controle op de verzekeringsondernemingen Brussel, 19 september 6 CIRCULAIRE CPA-6-2-CPA AAN DE VERZEKERINGSONDERNEMINGEN BETREFT : VRIJSTELLING VAN SAMENSTELLING VAN DE AANVULLENDE VOORZIENING

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Migrerende euromunten

Migrerende euromunten Migrerende euromunten Inleiding Op 1 januari 2002 werden in vijftien Europese landen (twaalf grote en drie heel kleine) euromunten en - biljetten in omloop gebracht. Wat de munten betreft, ging het in

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

HOOFDSTUK 19: WISSELKOERS EN WISSELMARKT

HOOFDSTUK 19: WISSELKOERS EN WISSELMARKT 1 HOOFDSTUK 19: WISSELKOERS EN WISSELMARKT 1. PRIJSVORMING OP DE WISSELMARKTEN 1.1. Enkele begrippen Wisselkoers = prijs van de buitenlandse munt, uitgedrukt in nationale munt bv. wisselkoers () van de

Nadere informatie

Deel 1 werking van de woningmarkt. Studiedag Woonfiscaliteit 24 juni 2014 / Campus Sint Lucas Brussel

Deel 1 werking van de woningmarkt. Studiedag Woonfiscaliteit 24 juni 2014 / Campus Sint Lucas Brussel Deel 1 werking van de woningmarkt Frank vastmans CES Studiedag Woonfiscaliteit 24 juni 2014 / Campus Sint Lucas Brussel overzicht een goed begrip van de woningmarkt helpt om ideeën rond het hervormen van

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Samenvatting. Doelstelling

Samenvatting. Doelstelling Samenvatting In 2003 hebben de ministeries van Justitie, Financiën, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Algemene Zaken de afspraak gemaakt dat het ministerie van Justitie het voortouw zal nemen

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet.

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. AANVULLENDE SPECIFIEKE TIPS ECONOMIE VWO 2007 1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. : Leg uit dat loonmatiging in een open economie kan leiden tot

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 Werkgelegenheid stabiel, werkloosheid opnieuw in stijgende lijn Arbeidsmarktcijfers derde kwartaal 2013 Na het licht herstel van de arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model.

Figuur 1. Schematisch overzicht van de structuur van het twee-stadia recourse model. Samenvatting In dit proefschrift worden planningsproblemen op het gebied van routering en roostering bestudeerd met behulp van wiskundige modellen en (numerieke) optimalisatie. Kenmerkend voor de bestudeerde

Nadere informatie

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN Integrale versie 2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN In vergelijking met de vorig jaar gepubliceerde reeksen 2 over de kapitaalgoederenvoorraad (KGV) en de afschrijvingen zijn er drie methodologische aanpassingen

Nadere informatie

DE PERFECTE STORM Hoe de economische crisis de wereld overviel en vooral: hoe we eruit geraken Gert Peersman & Koen Schoors Universiteit Gent

DE PERFECTE STORM Hoe de economische crisis de wereld overviel en vooral: hoe we eruit geraken Gert Peersman & Koen Schoors Universiteit Gent DE PERFECTE STORM Hoe de economische crisis de wereld overviel en vooral: hoe we eruit geraken Gert Peersman & Koen Schoors Universiteit Gent 1 2 De Perfecte Storm Samenloop van drie crisissen die economische

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Folkert Buiter 2 oktober 2015

Folkert Buiter 2 oktober 2015 1 Nuchter kijken naar feiten en trends van aardbevingen in Groningen. Een versneld stijgende lijn van het aantal en de kracht van aardbevingen in Groningen. Hoe je ook naar de feitelijke metingen van de

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Expertisecentra kraamzorg

Expertisecentra kraamzorg Expertisecentra kraamzorg Financiële inspecties 2013 26 februari 2014 adres Koning Albert II-laan 35 bus 31 1030 Brussel telefoon 02 553 34 34 fax 02 553 34 35 mail contact@zorginspectie.be web www.zorginspectie.be

Nadere informatie

BIJLAGE A bij het. voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

BIJLAGE A bij het. voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD NL NL NL EUROPESE COMMISSIE Brussel, 20.12.2010 COM(2010) 774 definitief Bijlage A/Hoofdstuk 14 BIJLAGE A bij het voorstel voor een VERORDENING VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD betreffende het Europees

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

De onzekere toekomst van de pensioengerechtigde leeftijd

De onzekere toekomst van de pensioengerechtigde leeftijd 11 0 De onzekere toekomst van de pensioengerechtigde leeftijd Coen van Duin Publicatiedatum CBS-website: 2 september 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer

Nadere informatie

Door een aantal wettelijke beschikkingen moest een einde komen aan dergelijke vorm van aanvullende pensioenfondsen.

Door een aantal wettelijke beschikkingen moest een einde komen aan dergelijke vorm van aanvullende pensioenfondsen. PC 216 NOTARIAAT AANVULLEND PENSIOEN DER NOTARISBEDIENDEN Woord Vooraf In het verleden (vóór 1987) bestond er voor de notarisbedienden een aanvullend pensioen volgens een repartitiesysteem, verspreid over

Nadere informatie

Loonwijzer-rapport. Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van ontslagen voor blijvers. Inleiding. Ontslaan van werknemers

Loonwijzer-rapport. Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van ontslagen voor blijvers. Inleiding. Ontslaan van werknemers Loonwijzer-rapport Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van voor blijvers Tom Vandenbrande en Fernando Pauwels Hoger Instituut voor de Arbeid Katholieke Universiteit Leuven In dit

Nadere informatie

3 Effect van varianten zoals door de VROM-raad gevraagd

3 Effect van varianten zoals door de VROM-raad gevraagd belastingsderving (saldo HRA en EWF) tot 13,8 miljard doen toenemen in 2011. Daarbij is geen rekening gehouden met het drukkende effect van de rentestijging op de prijs van de woningen. 3 Effect van varianten

Nadere informatie

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS

Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Nieuwe resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje in ATLAS Op 4 juli 2012 presenteerde het ATLAS experiment een update van de actuele resultaten van de zoektocht naar het Higgs deeltje. Dat gebeurde

Nadere informatie

STUDIE (F)110506-CDC-1062

STUDIE (F)110506-CDC-1062 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel. 02/289.76.11 Fax 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS STUDIE

Nadere informatie

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten De daling van de dekkingsgraden heeft de afgelopen weken een uitgebreide discussie

Nadere informatie

Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen

Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen Voorspellingen en gerealiseerde productie PV 1 -zonnevermogen Publicatie op de website Samenvatting Dit document beschrijft de gebruikte gegevens en hypotheses waarop de online publicatie van zowel de

Nadere informatie

Coach Profession Profile

Coach Profession Profile Arenberggebouw Arenbergstraat 5 1000 Brussel Tel: 02 209 47 21 Fax: 02 209 47 15 Coach Profession Profile AUTEUR PROF. DR. HELMUT DIGEL / PROF. DR. ANSGAR THIEL VERTALING PUT K. INSTITUUT Katholieke Universiteit

Nadere informatie

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Monitoring Rapport: Januari 2012 Jan van Nispen Inleiding Sinds 2008 zijn woorden zoals crisis, financieringsproblemen, waarborgen en bailouts niet meer uit de

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja De prijselasticiteit

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee?

Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? 80 8 Wat doen ingenieurs en wat verdienen ze ermee? Arnaud Dupuy en Philip Marey Na hun afstuderen kunnen ingenieurs in verschillende soorten functies aan

Nadere informatie

Rentabiliteitsratio s

Rentabiliteitsratio s 18 Rentabiliteitsratio s Nu we de begrippen balans, resultatenrekening en kasstromentabel onder de knie hebben, kunnen we overgaan tot het meer interessante werk, nl. het onderzoek naar de performantie

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 4 Periode... 4 Overzicht voor de Federale-, Programmatorische overheidsdiensten, het Ministerie van

Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 4 Periode... 4 Overzicht voor de Federale-, Programmatorische overheidsdiensten, het Ministerie van Monitoring - Overheids Gebruik van de e-procurement-toepassingen door de diensten van de federale Staat juli 2013 september 2013 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 4 Periode... 4 Overzicht

Nadere informatie

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus

Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Implementations of Tests on the Exogeneity of Selected Variables and Their Performance in Practice M. Pleus Dat economie in essentie geen experimentele wetenschap is maakt de econometrie tot een onmisbaar

Nadere informatie

ONDERFINANCIERING HOGER ONDERWIJS IN KAART

ONDERFINANCIERING HOGER ONDERWIJS IN KAART 2016-04-13 ONDERFINANCIERING HOGER ONDERWIJS IN KAART Inleiding In wat volgt wordt een overzicht gegeven van de besparingsmaatregelen tijdens deze legislatuur op de werkingstoelagen en op de sociale toelagen,

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding

Het labjournaal. Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen. Inleiding Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Het labjournaal Verslaglegging van onderzoek naar nieuwe uitvindingen Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67

Nadere informatie

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel Page 1 of 6 Gepubliceerd op DeWereldMorgen.be (http://www.dewereldmorgen.be) De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel en aan wat? door Phi-Rana di, 2013-11-12 15:45 Phi-Rana Er wordt vaak gezegd

Nadere informatie

Jaarverslag Herplaatsingsfonds. 1.1 Aanvragen voor outplacementbegeleiding

Jaarverslag Herplaatsingsfonds. 1.1 Aanvragen voor outplacementbegeleiding Jaarverslag Herplaatsingsfonds 1.1 Aanvragen voor outplacementbegeleiding Het Herplaatsingsfonds financiert de outplacementbegeleiding van alle ontslagen werknemers tewerkgesteld in bedrijven in het Vlaamse

Nadere informatie

KBC-Vrij Aanvullend Pensioen voor Zelfstandigen. Vandaag fraaie fiscale voordelen. Morgen een mooi extra pensioen.

KBC-Vrij Aanvullend Pensioen voor Zelfstandigen. Vandaag fraaie fiscale voordelen. Morgen een mooi extra pensioen. KBC-Vrij Aanvullend Pensioen voor Zelfstandigen Vandaag fraaie fiscale voordelen. Morgen een mooi extra pensioen. U weet het zelf maar al te goed: als zelfstandige krijgt u een erg beperkt wettelijk pensioen.

Nadere informatie

Op de voordracht van Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, van. 2014;

Op de voordracht van Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, van. 2014; Besluit van houdende wijziging van het Besluit percentages drempel- en toetsingsinkomen zorgtoeslag in verband met gewijzigde percentages met ingang van het berekeningsjaar 2015 Op de voordracht van Onze

Nadere informatie

EMPEN C REDIT L INKED N OTE

EMPEN C REDIT L INKED N OTE EMPEN C REDIT L INKED N OTE per juli 2011 Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico De Europese rente staat momenteel op

Nadere informatie

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr.

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr. Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor Opgedragen aan Th. J. Dekker H. W. Lenstra, Jr. Uit de lineaire algebra is bekend dat het aantal oplossingen van een systeem lineaire vergelijkingen gelijk

Nadere informatie