Verantwoorde energie: duurzaam, degelijk, democratisch

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verantwoorde energie: duurzaam, degelijk, democratisch"

Transcriptie

1 Linkse keuzes voor de eeuw van de energie (1) Verantwoorde energie: duurzaam, degelijk, democratisch diederik samsom 24 Onze energievoorziening is afgezien van een kleine oprisping rond de oliecrises in de jaren zeventig nooit een hoofdthema geweest voor de drie Nederlandse politieke hoofdstromingen, ook niet voor de sociaal-democratie. Nu de aandacht voor klimaatverandering en de eindigheid van fossiele-brandstofvoorraden snel toeneemt, lijkt daar verandering in te komen. En dat is zeker voor de PvdA geen dag te vroeg. Het gebrek aan duurzaamheid van onze energievoorziening bedreigt niet alleen het milieu, maar brengt op termijn de verwezenlijking van cruciale sociaaldemocratische idealen in gevaar. Het wordt tijd dat de sociaal-democratie het streven naar een duurzame energievoorziening uit de goedbedoelende milieusfeer haalt en het plaatst in het hart van haar politiek. Gelukkig is het nodige voorwerk al verricht met een op dit punt goed beginselmanifest, een uitstekend verkiezingsprogramma en een gedegen uitwerking in het onlangs verschenen boek Nieuwe Energie. 1 De komende jaren kan de PvdA naar het zich laat aanzien vanuit de regering laten zien wat deze woorden waard zijn in de rauwe praktijk van dagelijkse belangenafwegingen. Het probleem van onze energievoorziening is in essentie tweeledig: de grondstoffen die we Over de auteur Diederik Samsom is lid van de Tweede Kamer voor de PvdA Noten zie pagina 31 ervoor nodig hebben zijn eindig en de atmosfeer waarin we de afvalstoffen van onze energiewinning (co 2 en andere gassen) lozen is kwetsbaar. Voorraden olie en gas zijn er nog wel voor enkele tientallen jaren, maar de snelheid waarmee de wereldwijde energievraag op dit moment stijgt, overtreft inmiddels bijna de snelheid waarmee de olie- en gaswinning kan worden opgevoerd. Onzeker is of het aanbod de vraag zal kunnen blijven bijhouden. Belangrijker nog is dat West-Europa en de vs het einde van hun olie- en gasvoorraden in zicht krijgen. Daarmee worden de twee grootste energieconsumerende blokken steeds afhankelijker van energievoorraden in landen als Rusland en het gebied rond de Perzische Golf. Binnenkort is Europa voor zijn energievoorziening voor meer dan 75% afhankelijk van deze regio s. Dan het tweede probleem: de opwarming van onze aarde. De concentratie co 2 in de atmosfeer bepalend voor de warmtebalans van onze aardbol neemt sinds de industriële revolutie gestaag toe door de enorme hoeveelheid co 2 die de verbranding van fossiele brandstoffen veroorzaakt. De daaruit voortvloeiende temperatuurverhoging van de aarde kan, als ze boven de twee graden Celsius 2 uitkomt, grote tot dramatische gevolgen hebben. Veranderende neerslagpatronen, sterkere orkanen, een stijgende zeespiegel, smeltend landijs en een verstoorde drinkwatervoorziening zetten wereldwijd samenlevingen onder druk. De gevolgen verschillen sterk per

2 regio en zijn deels onvoorspelbaar, maar het lijkt onverantwoord om een temperatuurstijging van meer dan twee graden te riskeren. Om binnen die marge te blijven zal de jaarlijkse co 2 -uitstoot rond 2050 wereldwijd met 25% tot 60% moeten zijn gedaald. Westerse landen zouden daarvan het leeuwendeel voor hun rekening moeten nemen, zodat anderen nog ruimte voor ontwikkeling houden. En er is haast bij, omdat we alle co 2 -kilo s die nu nog in de atmosfeer belanden niet meer kwijtraken. Het is zaak om vóór 2025 de wereldwijde groei van co 2 -uitstoot om te buigen in een daling. 3 Zie hier de dubbele uitdaging: de afhankelijkheid van buitenlandse energievoorraden sterk verkleinen en tegelijkertijd de uitstoot van co 2 drastisch verminderen. Het moet allebei en dat is minder triviaal dan het lijkt. Het is immers goed mogelijk om onze afhankelijkheid van olie- en gasvoorraden elders te verminderen zonder iets aan onze co 2 -uitstoot te doen, door bijvoorbeeld massaal over te schakelen op kolen. Europa heeft er nog genoeg van. Ook andere en onconventionelere oliesoorten, zoals teerzand (zeer zware olie in zanderige oppervlaktelagen), zijn voldoende beschikbaar, bijvoorbeeld in Canada, dat in politiek opzicht dichter bij ons staat dan Iran of Saoedi-Arabië. Maar kolen en teerzand zijn zeer co 2 -intensief en grootschalig gebruik ervan leidt dus tot extra co 2 -uitstoot. Bovendien gaat de exploitatie van teerzanden in Canada gepaard met een vorm van dagbouw die in kwalijkheid de Duitse bruinkoolwinning in haar slechtste jaren overtreft. Omgekeerd is het mogelijk om iets aan de co 2 -balans van onze aardbol te doen, door ontbossing tegen te gaan of massaal bos aan te planten, of door te investeren in betere fabrieken in China en Rusland. Dat is relatief goedkoop, maar het verandert niets aan onze energieafhankelijkheid. Europa zal dus haast moeten maken met een structurele oplossing voor beide problemen. Dat betekent niets minder dan een energierevolutie: van een verspillende en vervuilende energievoorziening overschakelen op een zeer efficiënte en schone energievoorziening. Dat is niet alleen nodig om ons eigen hachje te redden. Er staat meer op het spel. Klimaatverandering maakt, cynisch genoeg, juist de meeste slachtoffers in gebieden met de kleinste economische veerkracht. Vooral Afrika zal te lijden hebben onder veranderende neerslagpatronen. Honderden miljoen mensen langs de Golf van Bengalen zijn kwetsbaar voor enkele decimeters zeespiegelstijging. Bijna een miljard mensen zijn voor hun drinkwater afhankelijk van de Himalaya-gletsjers. De instabiliteit als gevolg van de strijd om grondstoffen in het algemeen en energievoorraden in het bijzonder, maakt op dit moment al veel slachtoffers en leidt tot stagnatie van democratiseringsprocessen. De manier waarop China in Afrika zijn grondstoffen veilig stelt, ondermijnt veel inspanningen om juist tot democratischer samenlevingen te komen. De destabiliserende concentratie van rijkdom bij de Russische elite is mede een uitvloeisel van de grondstoffenbonanza. En veel westerse landen slikken hun bezwaren tegen grove mensenrechtenschendingen in Kaukasische en Centraal-Aziatische republieken in, vanwege hun afhankelijkheid van de energievoorraden. De crisis in onze energievoorziening raakt, kortom, aan veel meer dan onze eigen energiebehoefte. Ze ondermijnt de meest essentiële van onze sociaal-democratische idealen: vrijheid, democratie, rechtvaardigheid, duurzaamheid en solidariteit. besparing en duurzame energie Kunnen we onze energiehonger stillen zónder fossiele brandstoffen? Kunnen we onze afhankelijkheid van deze eindige grondstoffen beëindigen, de wereldwijde co 2 -uitstoot met 60% terugdringen en tegelijkertijd onze welvaart behouden en die van andere delen van de wereld nog drastisch zien groeien? Ja, dat kan. Een volledig schone energievoorziening is theoretisch denkbaar en technisch mogelijk. De zon geeft ons iedere dag zesduizend keer meer energie dan we wereldwijd nodig hebben. Een 25

3 26 fractie daarvan hoeven we maar te grijpen om de fabrieken draaiende te houden, te rijden, onze huizen te verwarmen en te verlichten en de apparatuur gaande te houden. Tussen technisch mogelijk en praktisch uitvoerbaar zit natuurlijk een enorm verschil, maar ook praktische studies laten zien dat het potentieel van nu bekende technologieën voldoende groot is om de noodzakelijke omslag te maken. Bij het maken van keuzes spelen uiteraard de kosten van de benodigde technische opties een De crisis in onze energievoorziening ondermijnt de meest essentiële van onze sociaaldemocratische idealen: vrijheid, democratie, rechtvaardigheid, duurzaamheid en solidariteit rol, alsook de mogelijke reducties (het totale potentieel) ervan. Maar er zijn ook andere overwegingen, die voor sociaal-democraten minstens zo belangrijk zouden moeten zijn. Dat onze huidige energievoorziening gepaard gaat met ernstige problemen als buitensporige machtsconcentratie, mensenrechtenschendingen en extreme ongelijkheid noopt tot bezinning. Men spreekt in dit verband wel van een gewenste democratisering van de energievoorziening. Dat is nauwelijks een issue in onze westerse samenlevingen, maar des te meer in ontwikkelingslanden. Een nieuwe energievoorziening moet dus niet alleen schoon zijn, maar ook democratisch, dat wil zeggen macht verspreidend in plaats van concentrerend en rekening houdend met minderheden. Het spreekt voor zich dat lang niet alle energie-opties aan die criteria voldoen. Een goed voorbeeld is grootschalige waterkracht. In een aantal opzichten is dat een schone methode, maar het is er wel een die de macht over de energievoorziening concentreert bij die ene exploitant van een gigantische centrale en die gepaard kan gaan met sociale ontwrichting, door grootschalige en onvrijwillige relocaties van de bewoners van een gebied. Een optie die daar geen last van heeft en die ook anderszins de meest schone optie is, is uiteraard besparing: geen schonere en goedkopere energie dan géén energie. Ons energiegebruik kan een factor vier efficiënter. Met zuiniger auto s en verlichting, elektromotoren en vooral efficiëntere verwarming/koeling van gebouwen kunnen we wereldwijde vele miljarden tonnen aan fossiele brandstoffen besparen, tegen lage of zelfs negatieve kosten. Besparing is niet uitsluitend een technisch vraagstuk. Techniek is maar beperkt in staat om onze energievraag te reduceren. Apparatuur is de afgelopen jaren veel zuiniger geworden, maar die winst is ruimschoots tenietgedaan door het grotere aantal elektrische apparaten per huishouden. Automotoren zijn zuiniger maar moeten steeds meer kilo s blik over steeds grotere afstanden verplaatsen. Ons steeds gulziger consumptiepatroon botst op niet al te lange termijn met de groeiende noodzaak tot minder energieverbruik. Moeten we persoonlijke sauna s, plasmaschermen van een meter breed en suv s ongelimiteerd mogelijk blijven maken? Of grijpen we in en hoe dan? Het beïnvloeden van de keuze van consumenten door het extra beprijzen van energieverslindende televisies en auto s lost het probleem niet geheel op. Het helpt tot op zekere hoogte, maar wil je echt veel bereiken dan kan dat door de zeer geringe prijselasticiteit van energie alleen met zeer grote heffingen die het dilemma meteen verplaatsen richting een voor ons zo mogelijk nog pijnlijker vraagstuk: toegankelijkheid. Ingrijpen in ons consumptiepatroon is uiteindelijk onvermijdelijk. Dat moet niet gebeuren via het verbieden van gedrag een aantasting van de vrijheid maar via strikte normering. We accepteren uit veiligheidsoverwegingen een maximum absoluut stroomverbruik voor een strijkijzer (anders slaat de stop

4 in de meterkast door), waarom zouden we geen absolute maxima op het verbruik van televisies of auto s mogen aanbrengen uit milieuoverwegingen? De andere optie met grote potentie is duurzame energie. Binnen het duurzame spectrum is met name biomassa energie uit gewassen een aantrekkelijke keuze. Zo kan de mogelijke productie van vloeibare brandstoffen uit biomassa voldoende zijn om de wereldwijde vraag in de transportsector volledig te dekken, tegen relatief lage kosten. De verwachting is dat hierbij snel een verschuiving zal optreden van gewassen die concurreren met de voedselketen naar houtachtige gewassen. Dat is overigens ook een noodzakelijke voorwaarde om een hoge opbrengst van deze energievorm te genereren. Wind, zon en waterkracht vormen de andere hoofdmoot van de duurzame energieopties. Alledrie hebben ze hun eigen voor- en nadelen. Waterkracht levert op dit moment de grootste bijdrage, maar de mogelijkheden voor uitbreiding zijn beperkt en het democratisch gehalte is, zoals gezegd, dubieus. Windenergie is de komende decennia economisch een stuk aantrekkelijker dan zonne-energie. Na 2030 kan ook zonne-energie een rol gaan spelen. Uiteindelijk heeft die van alle duurzame bronnen de grootste potentie. Critici van windenergie, zoals Saïd Zwerver en Fred Jansen elders in dit nummer, stellen dat subsidies voor windmolens weggegooid geld zijn en pleiten voor intensivering van bio- en zonne-energie. Dat maakt hun betoog weinig consistent. Windenergie en biomassa zijn op dit moment ongeveer even rendabel en de kostencurve van windenergie daalt sneller dan die van biomassa. 4 Zonne-energie is nog een factor duurder en zal pas op termijn dezelfde prestaties leveren als windenergie nu. Wachten met duurzame energie tot zonne-energie rendabel is, spaart geen investeringen uit, maar verplaatst die slechts naar een later tijdstip. Dat is ongeoorloofd met het oog op klimaatverandering. Een duurzaam energiescenario is niet sluitend te maken zonder alle opties te gebruiken. De kritiek dat windmolens het landschap aantasten is op zich valide, maar wordt ondervangen door de ontwikkeling van windmolentechniek ver op zee, onder de zichthorizon. Daar zijn windmolens heel goed te plaatsen, met als bijkomende voordelen hardere en stabielere wind en minder vogels. Democratisering van de energievoorziening is nauwelijks een issue in westerse samenlevingen, maar des te meer in ontwikkelingslanden Een niet te veronachtzamen aspect van zonne- en windenergie is dat dit stromingsbronnen zijn: er wordt slechts energie geproduceerd als het licht is respectievelijk als het waait. Daardoor lopen vraag en aanbod niet parallel. Dit betekent dat opschaling van deze opties ook gepaard moet gaan met ofwel uitbreiding van de mogelijkheden om energie over grote afstanden te vervoeren, ofwel met de introductie van extra opslagmogelijkheden. schoon fossiel als tussenstap Met energiebesparing en duurzame energieopties kan zo tonen studies aan 5 op termijn de gehele energie- en klimaatopgave worden uitgevoerd. Er zijn daarvoor ruim voldoende mogelijkheden. Toch is het zeer onwaarschijnlijk dat met alleen besparing en duurzame energie ook op voldoende korte termijn de noodzakelijke co 2 -reducties gehaald kunnen worden. De noodzakelijke daling van de wereldwijde co 2 -uitstoot vóór 2025 is niet of slechts tegen exorbitante kosten haalbaar met alleen deze twee opties. We moeten dus op zoek naar mogelijkheden om, bij wijze van tussenoplossing, onze co 2 -uitstoot tijdelijk te dempen. 27

5 28 Moeten we persoonlijke sauna s, plasmaschermen van een meter breed en suv s ongelimiteerd mogelijk blijven maken? Daarvoor dienen zich twee opties aan: kernenergie en co 2 -opslag. Bij dat laatste (ook wel schoon fossiel genoemd) worden wel fossiele brandstoffen ingezet, maar wordt de vrijkomende co 2 opgevangen en in de grond opgeborgen, bijvoorbeeld in oude gasvelden, zodat het gas niet bijdraagt aan klimaatverandering. Kernenergie en schoon fossiel maken gebruik van eindige grondstoffen en zijn dus niet duurzaam. Beide dragen weliswaar niet bij aan de opwarming van de aarde, maar ze creëren wel een ander afvalproduct dat ons nog generaties lang kan bezighouden. Bovendien zijn zowel kernenergie als schoon fossiel grootschalige, hoogtechnologische energieopties die niet bijdragen aan een gewenste democratisering van onze energievoorziening. Kernenergie is op dit moment een goedkopere optie dan schoon fossiel. Daar staat tegenover dat schoon fossiel een veel grotere potentie heeft en dat aan kernenergie extra bezwaren kleven, zoals veiligheidsrisico s en de proliferatiegevoeligheid van de gehele splijtstofketen (het gevaar van misbruik van materiaal voor nucleaire bewapening of terrorisme). In zijn uitstekende pleidooi over kernenergie schetst Frans Sluijters deze bezwaren en geeft hij tevens aan dat er mogelijkheden zijn om ze te ondervangen. Kort gezegd komen die erop neer dat er nog twee zeer belangrijke technologische doorbraken nodig zijn: de ontwikkeling van inherent veilige reactoren (zogenaamde generatie iv reactoren ) en de toepassing (eveneens inherent veilig, naar ik aanneem) van reactoren die efficiënter kunnen omgaan met uranium en die actiniden kunnen verbranden. De noodzaak van deze verduurzaming van kernenergie onderschrijf ik volledig. De PvdA heeft al eerder het standpunt ingenomen dat deze ontwikkeling kernenergie acceptabel zou kunnen maken. 6 Maar aangezien de benodigde technologische innovaties om aanzienlijke investeringen van tijd en geld vragen, belandt deze duurzamere kernenergie op de ontwikkelingscurve voor energiebronnen wel áchter opties als biomassa en windenergie (zie figuur 1: gen iv splijting staat nog in de kinderschoenen). Daarmee vervalt ook de mogelijkheid om het gat richting de nu nog te kostbare echt duurzame energievoorziening te overbruggen. Voor dat laatste zou alleen de huidige generatie van kerncentrales en splijtstofcyclus kunnen worden ingezet, met alle bijbehorende nadelen. Ook voor de optie van co 2 -opslag moet nog technische vooruitgang worden geboekt en geld geïnvesteerd. Die kosten worden echter lager geschat dan de kosten voor de duurzamekernenergievariant. Nederland heeft bovendien een extra, zeer voor de hand liggende reden om te kiezen voor co 2 -opslag als tussenoplossing: wij hebben veel verstand van gasbehandeling en -opslag. Met kernenergie hebben we juist nauwelijks tot geen ervaring. Als het gaat om een combinatie van verduurzaming van onze energievoorziening met investeringen in innovatie en werkgelegenheid én een verbetering van de concurrentiepositie van onze nationale industrie, dan is de keus vrij eenvoudig. de pvda-ambities Besparing, duurzame energie en waar nodig schoon fossiel. En dan niet een beetje, maar heel erg veel. Dat is de uitdaging die de PvdA heeft geformuleerd in haar verkiezingsprogramma. In cijfers: 20% duurzame energie in 2020 en 2% besparing per jaar; resulterend in 30% co 2 - reductie in Wie zijn wenkbrauwen fronst over de vraag hoe deze getallen zich tot elkaar verhouden moet bedenken dat de besparing er in combinatie met economische groei (naar verwachting tussen de 1,5 en 2% langjarig) voor

6 zorgt dat we netto in 2020 maar een fractie minder energie gebruiken dan nu. Wie dus 20% duurzame energie wil combineren met 30% minder co 2 -uitstoot zal nog flink wat moeten doen aan de tussenoplossing schoon fossiel en/of een deel van de reductie uit het buitenland moeten halen. Maar de PvdA heeft naast de droge cijfers nog een uitdaging geformuleerd. Wij willen dat Nederland in 2020 de schoonste en meest efficiënte energievoorziening van Europa heeft. Daarmee introduceren we naast milieudoelen ook een ambitie op het gebied van innovatie, investeringen en concurrentiekracht. Nederland kan uitblinken en voorop lopen in Europa (en de wereld) op het gebied van offshore energiewinning. Onze tuinbouw kan de eerste energieneutrale of zelfs energieproducerende ter wereld zijn. Energiewinning uit de overgang tussen zoet en zout water kan in Nederland furore maken. Rotterdam, op dit moment hét fossiele brandstofknooppunt van Europa (inclusief overslag en raffinage) blijft dat knooppunt, maar dan voor biobrandstoffen (inclusief productie). En zo zijn er nog talloze andere voorbeelden. En uiteraard eindigen onze ambities niet bij de landsgrenzen. Voor Europa en Nederland is de verduurzaming van de energievoorziening weliswaar een grote uitdaging, maar wel een redelijk overzichtelijke. Het opbouwen van een duurzame energievoorziening in zich snel ontwikkelende landen of in landen die nog aan die ontwikkeling moeten beginnen, vormt de echte opgave van de komende eeuw. Onze bijdrage daaraan is tweeledig. Allereerst scheppen we milieu- en daarmee ontwikkelingsruimte door zelf onze energiehuishouding te verduurzamen. Daarnaast dienen we zowel technologisch als financieel bij te dragen aan de opbouw en verduurzaming van de energievoorziening in Afrika en Azië. De discussie over de vraag of we onze klimaatdoelen in binnen- of buitenland moeten realiseren is dan ook grotendeels een valse: beide zijn nodig om het uiteindelijke doel te bereiken. De noodzakelijke daling van de wereldwijde co 2 -uitstoot vóór 2025 is niet of slechts tegen exorbitante kosten haalbaar met alleen energiebesparing en duurzame energieopties Voor het realiseren van de PvdA-doelen is nogal wat nodig. Nederland heeft al wel een efficiënte energiehuishouding, maar maakt minder progressie dan de landen om ons heen. Ons duurzaam-energiepercentage schommelt op dit moment rond een schamele 3%. Er zal dus veel moeten gebeuren. Daarbij wordt al snel aan geld, veel overheidsgeld, gedacht. Dat is een misvatting. Natuurlijk, stimulering van onderzoek en toepassing van nieuwe technieken vergt subsidies en daar wil de PvdA dan ook de benodigde bedragen, in totaal 2 miljard euro per jaar, voor uittrekken. Maar het hart van het beleid moet worden gevormd door een stelsel van heldere doelen dat verplicht aan de gehele marktsector wordt opgelegd: voor energiebedrijven een gestaag oplopend verplicht aandeel duurzaam, voor transportbrandstofproducenten een verplicht aandeel biobrandstoffen. Daarnaast worden de energienormen voor woningen, bedrijfspanden en apparaten strenger, om zo besparing in de hand te werken. Zoals betoogd kan dat ertoe leiden dat sommige luxegoederen (tijdelijk) van de markt verdwijnen. Dergelijke maatregelen kosten geen belastinggeld. Ze vergen wel politieke moed, omdat er maatschappelijke kosten mee gemoeid zijn. Berekeningen laten zien dat die tussen de 0,5 en 2,5 miljard euro per jaar bedragen. 7 Niet alleen moet de machtige lobbies van projectontwikkelaars en industrie het hoofd worden geboden, we zullen ook de toorn van bijvoorbeeld het 29

7 30 Centraal Planbureau moeten trotseren. Dat presenteerde onlangs een rapport met negatieve adviezen over investeringen in duurzame energie. De lezer werd voorgerekend dat de reductie van broeikasgassen bij voorkeur niet via duurzame energieopties zoals offshore windenergie zou moeten plaatsvinden. 8 Buitenlandse investeringen in besparingen en bosaanplant Besparing, duurzame energie en waar nodig schoon fossiel. En dan niet een beetje, maar heel erg veel. Dat is de ambitie van de PvdA zouden kostenefficiënter zijn. Het realiseren van meer duurzame energie vereist volgens het cpb geen overheidsbeleid; dat gebeurt vanzelf als de olieprijzen stijgen. Overheidsbeleid zou die marktwerking alleen maar verstoren. Het is de typische fout van een eenzijdig economische benadering: in de wereld van het cpb wordt de strijd om grondstoffen louter met de portemonnee beslist. In werkelijkheid beslist in grote delen van de wereld de kalasjnikov, of erger. Dat gegeven past niet in de rekenmodellen, maar het is voor politici wel iets om rekening mee te houden en het is vooral iets waar we wat aan moeten doen. Dan maar wat minder kostenefficiënt. Vanuit eenzelfde optiek als het cpb pleit de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in een recent rapport onder andere voor meer aandacht voor maatregelen tegen de gevolgen van klimaatverandering. 9 Investeringen in dijken hebben rechtstreeks nut voor onze eigen veiligheid en kunnen volgens de wrr op een groter draagvlak rekenen dan co 2 -reducties, waarvan het effect wordt uitgesmeerd over de hele aardbol en die bovendien toch teniet worden gedaan door groeiende co 2 -uitstoot elders in de wereld. De wrr levert in feite een pleidooi voor terugtrekking achter de dijken een weinig solidaire gedachte. Moeten wij vanachter onze comfortabele dijken toekijken hoe de bevolking van Bangladesh, voor wie solide dijken onbetaalbaar zijn, wordt bedreigd door een stijgende zeespiegel? Voor politici met internationale idealen is dat een onverteerbaar vooruitzicht. Internationale inspanning is inderdaad zeer ingewikkeld, zo laat het moeizame Kyotoproces zien, maar de wrr faalt volstrekt in het noemen van een geloofwaardig alternatief. Het mislukken van de internationale klimaatonderhandelingen is simpelweg geen optie. Om wereldwijde samenwerking te realiseren dienen we ons niet terug te trekken achter onze dijken; we moeten juist meer inspanningen verrichten om ontwikkelingslanden over de streep te trekken en de confrontatie op dit punt met Amerika niet schuwen ook als dat thuis geen populair verhaal oplevert. Het energievraagstuk draait om meer dan techniek en milieu. Het raakt aan de kernwaarden van de sociaal-democratie. De PvdA streeft meer na dan alleen een goed draaiende economie. Duurzaamheid en internationale solidariteit zijn voor ons net zo belangrijk. Waar mogelijk proberen we zowel economie als duurzaamheid te bevorderen. Bij het oplossen van het energievraagstuk kan dat gelukkig tot op grote hoogte. Onze voorstellen zijn niet onnodig tobberig en maken volop gebruik van de kansen die investeringen in technologie ons op economisch gebied bieden. Maar het valt niet te ontkennen dat voor een schone energievoorziening en een leefbare wereld ook offers gebracht moeten worden. Lang leek het een kansloze onderneming om die offers van kiezers te vragen, maar de recente stijging van klimaat en energie op de maatschappelijke prioriteitenlijst biedt misschien nieuwe mogelijkheden. Politici die die kans niet ten volle benutten, zijn geen knip voor de neus waard. Uiteindelijk komt het aan op ons vermogen om mensen te winnen voor een realistisch verhaal vol dromen en idealen. Ik ben ervan overtuigd dat we het kunnen.

8 Figuur 1 Bron: Energieopties voor de 21 ste eeuw, wbs, 2004 Noten 1 René Rector, Nieuwe energie. Schaarste, klimaat, duurzaamheid. Amsterdam: wbs, ipcc, Third assesment report, mnp, Van klimaatdoel naar emissiereductie, november Junginger, Learning in renewable energy technology development, Utrecht, Bijvoorbeeld: erec, Energy [r]evolution. A world energy outlook, Werkgroep Sociaal Democratisch Energiebeleid, internetpublicatie verslag workshops, pag 171 e.v. 7 ecn en mnp, Potentieelverkenning klimaatdoelstellingen en energiebesparing tot 2020, februari cpb, Windenergie op zee. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse, wrr, Klimaatstrategie, tussen ambitie en realisme,

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong

Over hypes, innovaties en leren. EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Over hypes, innovaties en leren EOS evenement Energie in Beweging 4 juni 2007 Geert Verbong Trends: Toename wereldbevolking Grote toename industriële productie Dreigende uitputting van grondstoffen Problemen

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Voorzitter van de SER T.a.v. de heer dr. A.H,G, Rinnooy Kan Bezuidenhoutseweg 60 Postbus 90405 2509

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE 11-01-2015 GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE Vervuilende kolencentrales verdringen schonere gascentrales, hoe kan dat? Harry van Gelder De groene ideologen hadden het zo mooi bedacht. En de Duitse, maar

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort,

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort, Korten op EU subsidies Solidariteit éen van de belangrijkste principes is in de sociaaldemocratie, In Europa grote verdeeldheid heerst aangaande het opvangen en herverdelen van vluchtelingen; Enkele landen

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden.

Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. Toespraak Diederik Samsom, Toekomstfestival Duurzaamheid, 28 februari 2015, Leeuwarden. -Gesproken woord geldt- We zijn hier in een gebouw van de toekomst. Hier stroomt straks door de leiding geen Gronings

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen

Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Inleiding: energiegebruik in bedrijven en gebouwen Energie Energie is een eigenschap van de materie die kan worden omgezet in arbeid, warmte of straling. De eenheid van energie is de Joule. De fundamentele

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Eigen duurzame energie Is dat mogelijk? Jelle Vegt Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Waarom zouden we? 2-6-2015 3 2-6-2015 4 2-6-2015 5 Olie en gasvoorraden

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Windenergie in Pijnacker-Nootdorp

Windenergie in Pijnacker-Nootdorp Windenergie in Pijnacker-Nootdorp J. H. Fred Jansen www.nkpw.nl Opbrengst windenergie in Nederland en Pijnacker-Nootdorp Bruto en netto opbrengst Geluidnorm windturbines Hinder door windturbinegeluid Waardedaling

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

klimaatcasino Stellingenspel

klimaatcasino Stellingenspel Stelling 1 Dat een klein land als België z n CO 2 -uitstoot terugdringt, helpt niks. De grote landen moeten het doen. Stelling 2 Acties rond de opwarming van het klimaat zijn niet meer nodig omdat iedereen

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

EU Energy [R]evolution: Op weg naar 100% hernieuwbare energie tegen 2050

EU Energy [R]evolution: Op weg naar 100% hernieuwbare energie tegen 2050 Juli 2010 EU Energy [R]evolution: Op weg naar 100% hernieuwbare energie tegen 2050 Hernieuwbare energie kent een spectaculaire groei. Van alle nieuwe elektriciteitscentrales die in 2009 in gebruik werden

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie