Hoog Sensitieve Kinderen. gewoon anders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoog Sensitieve Kinderen. gewoon anders"

Transcriptie

1 Hoog Sensitieve Kinderen gewoon anders Door Ellen van der Weiden Opleiding Opvoedcoach Driebergen 2012

2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Voorwoord... 2 Inleiding... 3 Hoofdstuk H.1.1. Kenmerken van HSP volgens onderzoek door vele deskundigen... 5 H.1.2. Wijsheid van andere culturen... 9 H.1.3.De hoog sensitieve jongen in onze westerse cultuur, volgens Ted Zeff H.1.4. Waar moeten ouders op letten als ze een vermoeden van HS hebben? H.1.5. Rol van opvoedcoach Hoofdstuk H.2.1. De verwarring: Hooggevoeligheid, AD(H)D, PDD-NOS, Dyslexie/Dyscalculie, Beelddenken H.2.2. Begeleiding bij overprikkeling H.2.3. Rol van opvoedcoach in deze H.2.4. Signaleren en ondersteunen van HSK door leerkrachten en ouders H.2.5. Onderzoekje op eigen basisschool Hoofdstuk H.3.1. De basis voorwaarden tot optimaal functioneren die iedere opvoeder moet weten H.3.2. De rol van opvoedcoach in deze H.3.3. HSK en vitaliteit H.3.4. Rol van opvoedcoach in deze H.3.5. Bevorderen van talenten van HSK H.3.6. Tips voor opvoedcoaches wanneer zij een hulpvraag krijgen van ouders van een HSK Conclusie Gebruikte afkortingen Gebruikte links en geraadpleegde literatuur Bijlagen Bijlage 1: Test van Elaine N. Aron Bijlage 2: Tips van een volwassen HSP aan ouders/leerkrachten van een HSK.: Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 1

3 Voorwoord De intuïtie is een heilige gave en de ratio een trouwe dienaar daarvan. We hebben een maatschappij gecreëerd die de dienaar vereert en de gave is vergeten. Albert Einstein Mijn inspiratie om over het thema hoog sensitieve kinderen (HSK) en hun problematiek een scriptie te schrijven, komt voort uit een diep gevoel van binnen meer over dit onderwerp te willen weten. Jarenlange ervaring in het onderwijs en het moederschap hebben de interesse alleen maar versterkt. Het komt voort uit jarenlange confrontaties met een dochter die niets van onze maatschappij en onze regels snapt. Een dochter die eerst het label dom kreeg, toen te gevoelig, dyslectisch, ADD. Een dochter die met 5 jaar al zei, er klopt iets niet hoor, iedereen is zo onaardig en oneerlijk. Een dochter die op de eerste schooldag haar juf/meester scande waardoor de toon gezet was voor het hele jaar. Was de conclusie niet eerlijk of niet echt (lees oprecht) dan kwam het verder ook niet meer goed tussen haar en de leerkracht. Een dochter die tot voor kort (november 2011 afgestudeerd HBO vrijetijdsmanagement met als scriptie thema: meditatie en yoga mogelijkheden in Amsterdam!) thuis kwam, haar jas uit deed en vervolgens op de bank neerstortte en in een diepe slaap viel. Een dochter die met 6 jaar al vroeg wanneer ze niet meer naar school hoefde want ze leerde er toch niks wat echt belangrijk was. Een dochter die, na overleg met haar middelbare school, 5 minuten later dan de rest op school kwam. Dan zat iedereen in de klas en had ze minder last van alles wat ze zag, voelde en hoorde op het plein als ze kwam aan fietsen. Kortom, achteraf gezien, een HSK, in heel veel opzichten. Nooit geweten, nooit heeft iemand mij daarop attent gemaakt, terwijl ik toch zelf veel las, open stond voor veel mogelijkheden, en veel hulpverleners heb bezocht. Aangezien HS erfelijk is, werden ook voor mij veel zaken ineens helder. Ik had als kind al vroeg in de gaten dat ik moest veranderen, wilde ik overleven. Ik werd sterk, daadkrachtig en duwde ieder gevoel weg. Het mocht er niet zijn. Ja zeker, het heeft me veel gebracht. Helaas uiteindelijk ook een burnout op mijn 41 ste. Ik was totaal op, heb een jaar thuis gezeten en kon toen, met veel hulp, weer langzaam gaan voelen wie ik werkelijk was. Door de ogen van mijn dochter zag ik weer de wereld die ik kende als kind. Ik zag mijzelf eenzaam ploeteren over mijn levenspad met lieve, maar totaal onwetende ouders, die dachten dat je met gevoelig zijn toch echt niet ver komt. Mijn geluk was dat de maatschappij toen nog overzichtelijk was. Veel minder stressgevoelig en prestatie gericht. ADD, dyslexie, het bestond nog niet in de beleving van mijn docenten en ouders. Door mijn hart weer te openen, ging er weer een wereld voor mij open. Een wereld waarin ik erkend wordt, waarin ik mag zijn wie ik ben. Ik hoop met deze scriptie dat veel mensen wakker worden. Dat veel mensen geïnspireerd raken door alles wat een HSK is, nodig heeft en waar ze doet groeien. Ik hoop dat we een voorbeeld kunnen nemen aan andere culturen (H.1.2.) waarin HS gezien wordt als een kwaliteit. Waar deze kinderen aan de hand worden genomen door ervaringsdeskundigen en zo op weg geholpen om hun kwaliteiten te laten groeien en in de wereld neer te zetten. Ik nodig je uit deze scriptie te lezen en alle tips en ervaringen ter harte te nemen. Ik hoop dat jij als opvoeder/leerkracht geïnspireerd raakt door wat deze kinderen ons laten zien. Ik hoop dat hierdoor heel wat leed bij HSK voorkomen kan worden en dat ze, indien nodig, gepaste hulp kunnen krijgen. Maar ik hoop vooral dat deze kinderen opgroeien tot evenwichtige volwassenen, vol vertrouwen in de toekomst. Van last naar KRACHT! Veel inspiratie en leesplezier! Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 2

4 Inleiding Onderzoeksvraag: HSK en waar lopen hun ouders en professionele opvoeders tegenaan. Met mijn scriptie hoop ik meer duidelijkheid te geven over wat hoog sensitief (HS) nu eigenlijk is, de kenmerken, en hoe andere culturen ermee omgaan. Waar lopen hun ouders en professionele opvoeders in de praktijk tegenaan. In mijn onderzoek kwam naar voren dat vooral jongens er veel last van kunnen ondervinden. Ik heb daarom een extra stuk besteed aan HSJ (hoog sensitieve jongens). Daarnaast is er een heel hoofdstuk besteed aan de verwarring over hoog sensitiviteit, verkeerde diagnoses, en het onderwijsveld. Wat moet daar gebeuren. Wat hebben HSK nodig in het onderwijs om tot bloei te komen. Hoe wordt er nu met HSK omgegaan, wat weet de professionele opvoeder over HSK. Aangezien ik zelf werkzaam ben in het onderwijs (professionele opvoeder) is dit een zeer belangrijk hoofdstuk voor mij. Maar ook, hoe kunnen ouders deze kinderen het beste begeleiden. Een belangrijk onderdeel is de tips van volwassen HSP (H.4. bijlage) aan ouders met een HSK. Zij zijn tenslotte de ervaringsdeskundigen. Is het dan alleen maar moeilijk? Nee, zeker niet, daarom het laatste hoofdstuk over HSK en hun talenten. Talenten komen tot uiting als het kind, m.n. fysiek in balans is. Zit het kind lekker in zijn vel dan zal het zich ontwikkelen. Helaas komt bij deze kinderen eczeem, astma en allergieën regelmatig voor. Naast een grotere vermoeidheid zorgt dat niet voor een goede vitaliteit. Vitaliteit is de motor is tot ontwikkeling. Hoewel het begrip HSP bij sommige wetenschappers tot scepsis leidt, kunnen we er niet omheen dat het boek van Elaine Aron een bestseller van betekenis gebleken is. Daarmee heeft HSP zich bewezen als een gedragskenmerk dat aandacht verdient. In het reguliere circuit is het bestaan van HSP nog omstreden. Nog steeds is er vaak een gebrek aan kennis en ervaring in de reguliere gezondheidszorg ten aanzien van hooggevoeligheid. In de meeste reguliere opleidingen wordt hier dan ook geen of weinig aandacht aan besteed. Ik hoop met deze scriptie, HSK nog meer onder de aandacht van opvoeders en professionele opvoeders te brengen. Het belangrijkste is, dat ik als opvoedcoach goed op de hoogte ben van de kenmerken van HSK en de eventuele problematiek bij deze groep. Hoe kan ik ouders verder helpen als ze met een hulpvraag over hun HSK bij mij komen. Welke interventies kan ik toepassen. Achterin staan de verklaringen voor de afkortingen die je tegenkomt. Als ik het heb over hij bedoel ik ook zij (behalve in het stuk over HS jongens) en andersom. Voor de goede orde, veel tips m.b.t. de opvoeding van HSK kun je uiteraard ook toepassen bij niet HSK! Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 3

5 stilte 't is zo stil om je heen met grote, heldere ogen kijk je de wereld in met zoveel vragen in je hoofd maar niemand zegt het antwoord je zou zo graag meedoen maar je snapt de spelregels niet de manier waarop kinderen met elkaar omgaan waarop mensen met elkaar omgaan het doet vaak zo pijn de zin van het bestaan is jou niet duidelijk omdat de zin van jouw bestaan heel anders is jij die hier niets vindt dan eenzaamheid altijd alleen geen vriendjes niemand die jou begrijpt dan is er stilte en heimwee.. Cornel van Noppen Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 4

6 Hoofdstuk 1 H.1.1. Kenmerken van HSP volgens onderzoek door vele deskundigen Elaine N. Aron (het hoog sensitieve kind, 2004) : Eén op de vijf mensen is hoog sensitief ofwel hooggevoelig. Een hooggevoelig persoon ontvangt veel meer en sterkere signalen uit de omgeving (b.v. emoties en stress van anderen, geluiden) dan niet hooggevoelige personen. Daardoor hebben de hersenen van een hooggevoelig persoon meer signalen te verwerken en raakt deze persoon sneller overprikkeld. Vroeger werd van deze kinderen gezegd dat ze verlegen, stil, dromerig en lastig waren. Het komt even vaak bij jongens en meisjes voor. De meeste hoog sensitieve kinderen zijn beelddenkers. Bij HSK is vaak één of beide ouders ook hoog sensitief. Een aantal kenmerken volgens vele deskundigen: Nieuwsgierigheid Een gevoelig kind heeft een diepere band met de omgeving en dat maakt dat het geïnteresseerd is in die omgeving. Ze stellen veel vragen, soms zo veel dat je er moe van wordt. Ze zullen dan ook meer onderzoek doen dan de rest van hun leeftijdsgenootjes. Je hoeft ze daarom meestal geen twee keer iets uit te leggen. Het lijkt dan wel of ze hoogintelligent zijn maar dat hoeft niet. Ze zijn hooggevoelig, dat is een kwaliteit van het hart, intelligentie is een kwaliteit van het hoofd. Beide manieren kunnen gebruikt worden om te leren. Het kan uiteraard wel samen gaan, hetgeen de nieuwsgierigheid nog veel groter kan maken. Opmerkzaamheid Ze zullen sneller dan gemiddeld zien wat er verkeerd is of wat er moet gebeuren om iets te verbeteren. Het valt ze sneller op dat je een andere bril draagt, zelfs al zeggen ze dat niet. Omdat ze veel subtielere dingen opmerken, hebben ze een grotere stroom indrukken te verwerken waardoor ze snel overprikkeld kunnen raken. Dat komt omdat de informatiestroom complexer wordt verwerkt. En er zijn erg veel prikkels die binnenkomen en verwerkt moeten worden. Denk maar aan de TV en de computer, de radio en de krant. Maar ook op straat is het druk, er hangt bijna overal een geluidsdeken over de omgeving, altijd zijn er weer dingen te zien of te horen die onrust geven. Intensiteit Ze kunnen intens genieten van kleine dingen. Maar aan de andere kant kunnen zo ook intens boos worden. Ze zijn dus wat extremer. Als ze vrolijk zijn, dan zijn ze ook echt vrolijk en als ze boos zijn, Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 5

7 zijn ze ook echt helemaal boos. Het hangt er vanaf hoe het kind het uit, als het een extravert kind is kan het heel moe worden door zich extreem naar buiten te uiten. De intensiteit is ook van hun gezicht af te lezen. Ze kunnen slecht verbergen dat ze boos zijn, maar dat willen ze ook niet. Ze willen zichzelf zijn en dat is intens. De andere kant is dat ze dus ook heel erg tevreden en werkelijk gelukkig kunnen zijn. Van de groep HSK is 70% introvert en 30% extravert. Communicatief Als ze aandacht geven willen ze die ook voor 100% geven. Ze willen die 100% aandacht dan ook krijgen als zij aandacht nodig hebben. Als ze bezig zijn met een verhaal te vertellen wat voor hen belangrijk is en je neemt ondertussen een overgaande telefoon op, kan het goed zijn dat ze gekwetst zijn en zich gaan afsluiten. Eerlijkheid in communicatie is wat ze ook eisen, ze zullen dubbele boodschappen opvangen en niet weten wat ze er mee moeten doen. Als je met woorden het ene zegt maar met je lichaamstaal iets anders, zullen ze dat opmerken. Daar hebben ze geen psychologische training voor nodig. Het enige wat zal gebeuren, is dat ze in de war raken en een innerlijk conflict gaan krijgen. Gevoelig voor stemmingen en emoties van andere HSK kunnen een ruimte binnenkomen en aanvoelen wat er aan de hand is, ze weten in wat voor stemming je bent. Het hangt dan van het kind af of het je dat laat weten of niet. Maar denk niet dat het kind het niet voelt. Het kan dus positief zijn omdat ze weten hoe de zaken ervoor staan. Maar negatief kan ook, het kan zijn dat ze niet beseffen dat die emoties niet van hen zijn of dat ze verkeerde conclusies trekken uit wat ze voelen. En juist omdat ze zo subtiel zijn kunnen ze ook gemakkelijk overdonderd raken door emoties van anderen en zichzelf daarin volledig verliezen. Het is wel prettig om in elke situatie te kunnen voelen hoe je moet reageren, maar dit moet het kind wel geleerd worden. Fantasierijk Dat Fantasie is een bron van vreugde en creativiteit. Hooggevoelige kinderen hebben een bijzonder groot associatief vermogen en gebruiken dat ook om te leren. Met die fantasie kunnen hele werelden gecreëerd worden. Helaas, als ze zich niet thuis voelen zullen ze de fantasie gebruiken om een vluchtwereld te creëren. Een veilige liefdevolle omgeving hebben de kinderen nodig. Eén die ze ook stimuleert om de buitenwereld in te gaan. Maar dat zit meestal wel goed omdat ze ook nieuwsgierig zijn. Sterk ontwikkelde intuïtie Dat zal ze behoeden voor de 7 sloten, daar zullen ze niet gauw in lopen. Ze kunnen dingen doen die ze zelf en anderen nog niet begrijpen. Maar dat blijkt later een heel erg goede keuze geweest te zijn. De intuïtie hoort bij de eigenheid van het kind. Als het kind te vaak wordt bestraft of uitgelachen terwijl het zijn gevoel of intuïtie volgt, zal het zijn eigen intuïtie niet meer gaan vertrouwen en dan gaat de eigenheid van het kind verloren. Het is echter wel een bron van onbegrip voor leeftijdgenootjes en volwassenen, want er is geen logica die verklaart waarom het kind bepaalde dingen doet. Het vraagt een vertrouwen van de ouders in de innerlijke wijsheid van het kind. Natuurlijk is niet alles wat je niet begrijpt van het kind intuïtie, het maakt soms fouten. Maar soms zijn de fouten een gevolg van een onjuiste inschatting van de ouders. Niemand heeft ook beweerd dat opvoeden makkelijk is. Ze zijn wijs voor hun leeftijd, alhoewel dat vaak niet wordt onderkend. Volwassene hebben nogal eens de neiging om het kind te vertellen dat het niet zo werkt in deze wereld, maar beseffen niet dat het kind met het hart luistert. En dat is nu net wat veel volwassenen ook in hun jeugd hebben afgeleerd, die hebben vaak geleerd alleen maar meer met hun hoofd te luisteren. Denken veel en lang na Ze vragen zich voortdurend af waarom er iets gebeurd en wat de verbanden zijn. Het betekent ook dat als ze een keuze moeten maken, ze alles af zullen wegen. Er kan dus een probleem zijn met het maken Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 6

8 van keuzes. Het lijkt dan of ze traag zijn, maar alle mogelijke werelden spelen zich af in het koppie van het kind. Ze denken al veel na over van alles en nog wat, dat maakt wel dat hun aarding (met twee benen op de grond staan) een probleem kan zijn. Ze hebben grenzen en structuur nodig, een liefdevolle aanraking en een veilig thuis waar ze tot rust kunnen komen en welkom zijn. Om dat aarden te bevorderen is lichaamsbeweging heel goed voor ze. (zie H.3.3.) Hebben een sterk groepsgevoel Gevoelige kinderen zijn ook nieuwsgierig naar andere mensen. Ze kunnen zich dus wel in groepen begeven, maar dan wel onder bepaalde condities. Ze zullen mede Hsp s (hoog sensitieve personen) opzoeken of de neiging hebben om zich terug te trekken. Ze houden van echte gesprekken die ergens over gaan, over dingen die met het hart te maken hebben. Daarom is het dat ze eigenlijk liever één op één gesprekken hebben, die gaan meestal dieper. Als ze plotseling in de aandacht staan worden de kinderen nerveus. Als een gevoelig kind geen aandacht wil, is het beter dat ook te respecteren. Het is zelfs wijs om het kind zelf te vragen wat het wil. En soms is het nodig om het kind over de drempel te helpen zodat het geen bange volwassene zal worden voor wie de wereld vol bedreigingen is. Interesse in spiritualiteit Ze willen andere over het algemeen graag helpen en begrijpen. Daarnaast is er een sterke behoefte aan een dieper en intenser leven. Deze twee componenten samen zorgen er voor dat je al gauw uitkomt bij spiritualiteit. Waar een HSP r op moet letten is dat hij/zij zich niet mee laat slepen door alle input vanuit de spirituele hoek. Het gevaar is dan dat ze alle contact met de materiële wereld verliezen (gaan zweven), of zich terug trekken uit de samenleving om slechts met gelijkgestemden te vertoeven. Daarnaast kunnen ze eerder last hebben van verlies aan energie, uitputting, omdat ze zichzelf niet meer goed afschermen. Ze zijn niet meer geaard en nemen als een spons alles in zich op. HSK kunnen, indien niet goed begeleid op dit gebied, fysiek uitgeput raken. Ze moeten leren aarden en zich leren afschermen. Belangrijk is ook dat ze gaan voelen wat van hun zelf is en wat van hun omgeving. Nog even alle kenmerken op een rij met aanvullingen: Lichamelijke kenmerken: Hele gedetailleerde waarneming op zintuiglijk gebied, geluid/geuren/smaken/aanraking/pijn/kleuren/licht sterktes/textuur van voeding/kleding. Lichaamsbouw: ze lijken breekbaar/fragiel en lopen vaak op de tenen. Lichamelijke gevoeligheid: buikpijn/hoofdpijn/astma/allergie/vermoeidheid/maagklachten. Emotionele kenmerken: Ze lijken antennes te hebben voor de gevoelens van anderen. Ze voelen meer aan. Gauw van slag door emotionele uitingen van een ander, komt sterk bij ze binnen. Sterke behoefte aan zekerheid en een emotioneel rustige omgeving. Mentale kenmerken: Leergierig, ze willen het waarom weten! Goed geheugen. Zelfstandig. Creatieve manier van leren, daarbij soms gesteund door een grote woordenschat, goed kunnen associëren en combineren. Vaak een beelddenker. Gevoelig voor expressieve vakken. Spirituele kenmerken: Creëren de hele dag harmonie. Ze zoeken naar overeenkomsten, niet naar de verschillen. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 7

9 Houden zich bezig met de natuur en levensvragen. Sterke behoefte aan harmonie/vrede/rust/waarheid/liefde. Worden uit zichzelf soms overtuigd vegetarisch. Paranormale kenmerken: Sommige kunnen aura s zien, hebben contact met overleden personen, horen stemmen, hebben voorspellende dromen. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 8

10 H.1.2. Wijsheid van andere culturen Intuïtieve kinderen hebben in onze moderne cultuur vaak het gevoel dat ze een vreemde eend in de bijt zijn. Dat geldt zeker niet voor alle culturen van nu en van vroeger. In Aziatische landen is het vanzelfsprekender dat gevoelige mannen (en vrouwen) meer respect krijgen. Ze weten wanneer iemand gevoelig is en gaan daar liefdevol en respectvol mee om. Ze worden op school niet geplaagd en hebben in de regel veel vrienden. In onze westerse samenleving ligt dat heel anders. Als ouder is het goed om naar andere culturen te kijken. Wellicht leer je hierdoor je kind kracht en zelfvertrouwen mee te geven. Zoals bij de indianen. In veel van hun overleveringen komt steeds weer naar voren hoe belangrijk het is je intuïtie in het leven te respecteren. Catherine Crawford schrijft in haar boek: Hoog intuïtieve kinderen, dat ze onderzoek heeft gedaan bij afstammelingen uit Hawaï, Eskimo s uit Groenland en Maya s uit Guatemala. Hoe wordt er naar deze kinderen gekeken, hoe worden ze gesteund en beschermd en hoe worden hun talenten (eigenschappen) ontwikkeld. Op Hawaï werd bij de kinderen met deze gave een soort mentor aangesteld, die naast de ouders een belangrijke taak had dit kind te steunen en begeleiden. Het kind moest oefenen hoe hij/zij zijn intuïtieve boodschappen op een geschikte manier, respectvol en nederig kon overbrengen. Door het levende voorbeeld van de begeleidende volwassene (mentor) leerde ze vooral met geduld zichzelf verder te ontwikkelen. Het kind kreeg ruim de tijd om te groeien en om zich te ontwikkelen, zodat hun gevoel van eigenwaarde en hun intuïtieve weten stevig in hun fysieke lichaam werd verankerd. Dit zorgde weer voor harmonisch profiel. Ook de mentor stemde de mentale, emotionele en intuïtieve ontwikkeling af op het kind. Zodat het kind, door deze steun, hun taak goed konden vormgeven, maar vooral ook door stevig geworteld te zijn hier op aarde. Je hebt een heel dorp nodig om een kind op te voeden, was toen al een wijsheid. Een Eskimo stamleider verwoordt de begeleiding van kinderen met een sterk intuïtief/empatisch vermogen als volgt: de oudere generatie bracht ons bij hoe ermee om te gaan, hoe erop te vertrouwen. Het houdt de maatschappij en het volk sterk, daardoor blijft het voortbestaan. De hoog sensitieve kinderen voelen de pijn van de wereld. We zijn allemaal verantwoordelijk voor de vreugde in ons hart. Deze kinderen moeten dit verankerd krijgen. Binnen de Maya cultuur wordt hoog sensitiviteit niet gezien als een talent maar als een instrument. Afhankelijk wat het kind voor missie heeft in dit leven, kan het gebruik maken van zijn intuïtie. Eén van de gedragswetten van de Maya s is respect. Alles op aarde, in het leven verdient respect. Al vlak na de geboorte horen de ouders van een hoog geplaatste wijze, wat de levensmissie van dit kind is. De ouders voeden hun kind naar die maatstaaf op. Hun talenten worden gezien, erkend en gesteund. Ze voelen de veiligheid om te zijn wie ze zijn, binnen hun gemeenschap. Hierdoor worden al veel stressfactoren weggenomen die in de westerse wereld voor deze kinderen zeker aanwezig zijn. Onze kinderen moeten zich hier bij ons op aarde thuis voelen, zodat ze de ruimte krijgen hun wijsheid te uiten. Dit is één van de wijsheden van een Maya oudste. Ook nu nog is er een significant verschil tussen het oosten en het westen m.b.t. het hoog sensitieve kind. In het oosten, de Aziatische landen wordt het gezien als een bijzondere kwaliteit. Deze kinderen zijn de stille, maar zeer populaire kinderen op school. In het westen, de snelle maatschappij, waar de hardste schreeuwers gelijk krijgen, wordt het in het algemeen gezien als een negatieve kwaliteit. Het kind is te stil, te langzaam, te teruggetrokken. Op school zijn dit de minst populaire kinderen. Deze overprikkelde maatschappij (zeker voor HSP) zorgt voor uitputting en een groot gevoel van onbehagen, omdat ze de boodschap krijgen een vreemde eend in de bijt te zijn. Hun kwaliteiten worden niet erkend, laat staan gesteund en aangemoedigd zoals bij de Maya s. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 9

11 H.1.3.De hoog sensitieve jongen in onze westerse cultuur, volgens Ted Zeff Jongens krijgen, bij veel culturen, op zeer jonge leeftijd vaak al te horen dat ze hun emoties beter niet kunnen uiten. Jongens die hun angst, onzekerheid of verdriet laten zien, worden vaak als vrouwelijk beoordeeld. Feit is wel dat babyjongetjes emotioneler zijn dan babymeisjes! De enige emotie die getolereerd wordt is woede! Een jongen die niet wil vechten wordt gezien als niet mannelijk. Gevoelige jongens ervaren angst juist intenser, wat maakt dat ze nog banger zijn als ze fysiek worden bedreigd. Zelfs hoogsensitieve mannen huilen liever niet. Uit onderzoek van Elaine Aron kwam dit aspect naar voren. De enige vraag waarop gevoelige vrouwen hoger scoorden dan mannen, was op de vraag: ik huil snel. Terwijl er evenveel mannen als vrouwen hoog sensitief zijn. Het resultaat is dus dat veel jongens en mannen in stilte lijden, met alle gevolgen van dien. Bijvoorbeeld een hoger percentage depressieve jongens tussen de 8-12 jaar dan meisjes. Maar ook consequenties op het gebied van relaties, carrière en gezondheid. Mannen worden ook geleerd dat om hulp vragen een teken van zwakte is. De mensheid en de wereld staan voor een keerpunt: blijven onze wereldleiders zich volharden in hun ongevoeligheid, hun oorlogszuchtig gedrag, dan staat de wereld aan de rand van de afgrond. Echter kiezen we voor een nieuwe, op samenwerking gerichte, begripvolle benadering, dan staan we aan het begin van een nieuw tijdperk van wereld vrede. Ouders, leraren, gezinsleden en andere familie en vrienden van gevoelige jongens, is aan te raden, alert te zijn op signalen van depressiviteit, ernstige psychische angst of PTSS (post traumatische stress stoornis). PTSS is een ernstige angststoornis die meestal door een bedreigende fysieke of emotionele gebeurtenis of gebeurtenissen wordt veroorzaakt. Enkele symptomen zijn slaapstoornissen, teruggetrokkenheid, moeite met concentreren en emotionele verdoving. Dit kan bijvoorbeeld ontstaan als pesten overgaat in ernstige fysieke bedreigingen. De HSJ (hoog sensitieve jongen) zal zich terugtrekken en zichzelf isoleren. Wat zie je: De HSJ trekt zich terug in zijn kamer, sluit zich af voor mensen. Pubers doen dat ook, maar hebben daarnaast wel veel contact met hun vrienden. Veel buik en hoofdpijn klachten. Moeite met huiswerk en concentratie. Slaap problemen zoals nachtmerries en moeilijk in slaap komen. Hij kan een lusteloze of onverschillige indruk maken. Hij is overdreven alert, heel zenuwachtig, somber of licht ontvlambaar. Meer dan je van een puber mag verwachten. Wat kan een ouder doen in zo n situatie? Ouders en andere volwassene zouden een luisterend oor (moeten) bieden, zonder te oordelen. Hij moet weten dat je onvoorwaardelijk van hem houdt en dat je er voor hem bent. Gevoelige jongens voelen emoties intens waardoor ze er makkelijker in kunnen blijven hangen. Als ouder help je hem door hem te wijzen op wat er al wel goed gaat. Heel belangrijk als ouder is dat je hem helpt zijn negatieve gedachtes om te zetten in positieve! Een HSJ heeft meer slaap nodig. Een aantal tips om een HSJ makkelijker in slaap te laten komen zijn: Een rustige slaapkamer, goed verduistert en koel. Het moet een veilige plek zijn. Een uur voor het slapen ervoor zorgen dat er zo min mogelijk prikkels op hem af komen. Schakel elektronische apparatuur uit, lees een verhaaltje voor of masseer hem zachtjes. Oudere HSJ vinden het prettig om naar rustige muziek te luisteren of een inspirerend boek te lezen. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 10

12 Houd in de gaten naar welk televisie programma hij kijkt. Gewelddadige programma s verstoren zijn slaap. Beter te vroeg dan te laat naar bed. Zoals ik al zei, ze hebben veel slaap nodig. Praat met hem over eventuele problemen, maar sluit altijd af met de positieve aspecten in zijn leven. Geef hem een vast ritme, vaste tijd naar bed en vaste tijd weer op staan. Een aromatische verdamper met bijvoorbeeld lavendel olie helpt ontspannen. Ook een warm bad bevordert de slaap. Bij mijn dochter had ik het ritueel dat ze twee Peruaanse poppetjes (speciaal daarvoor gemaakt) onder haar kussen had liggen die nare dromen en zorgen tot zich namen. Ook een indiaanse dromenvanger in de hoek van hun slaapkamer, die nare dromen opvangt en verwijderd, kan rust geven. Een goede nachtrust bevordert de vitaliteit van het kind waardoor ze overdag weerbaarder zijn. Door gezond te blijven, zal het zijn opvattingen over zijn lichaam en over zichzelf positief beïnvloeden. Gezonde voeding en een goede lichaamsbeweging zijn daarbij onontbeerlijk. Lukt dit niet, dan wordt het tijd professionele hulp in te schakelen. Denk hierbij aan bijvoorbeeld therapie met spel en creatieve middelen, zeker voor jongens onder de 12 jaar. Praten is minder effectief op deze leeftijd. Ze voelen zich veiliger als de therapeut een activiteit met ze doet, bijvoorbeeld: kleien, tekenen, schilderen, musiceren, poppenspel of het spelen van creatieve spelletjes. Door zo n spelvorm kan de jongen zijn negatieve emoties makkelijker loslaten en helpt het bij het verwerken van innerlijke conflicten. Alle HSJ s zijn verschillend, daarom moeten hulpverleners telkens zorgvuldig nagaan welke therapeutische benadering het beste is. Soms is het beter dat de hulpverlener een man is. Deze kan dan een ondersteunend rolmodel zijn voor de HSJ. Zeker belangrijk wanneer de vader niet of weinig in beeld is. Mist de jongen een ondersteunende moeder (vrouw figuur) dan kan het juist goed zijn om een vrouwelijke therapeut te kiezen. Voor alle hulpverleners geldt dat de belangrijkste ingrediënten tot hulp zijn: aanmoediging en een luisterend oor. Daarnaast is het voor het kind (zowel voor jongens als voor meisjes) belangrijk dat ze leren zichzelf te beschermen tegen de energie van mensen in hun omgeving. Als een soort spons absorberen zij schuldgevoel, schaamte en verdriet van andere. Ze kunnen soms letterlijk de pijn van een ander voelen en zich daarmee identificeren alsof het van hun zelf is. Belangrijk is dat de hulpverlener in gesprek gaat met het kind over wat er gebeurde. Wat voelt het kind op het moment van de gebeurtenis. Laat het kind daarna benoemen welke emotie van hem is en welke behoort aan die ander. Door dit regelmatig te oefenen, wordt het kind zich bewust van het moment dat hij de emotie van een ander overneemt. Door dit besef kan het kind zichzelf beter beschermen, hij wordt minder beïnvloedt door stemmingen van anderen. Een ander hulpmiddel is een ademhalingsoefening. Hierdoor neemt de stress af en kan hij zich beter aarden. Deze gaat als volgt:ga rechtop zitten en sluit je ogen. Adem langzaam diep door de neus in, je buik wordt bol, hou even vast en blaas langzaam door de mond uit, je buik wordt weer plat. Even de adem vasthouden en dan weer op nieuw beginnen. Hierna zou je de volgende aarde oefening kunnen doen: Ga rechtop staan, voeten iets uit elkaar, schouders ontspannen. Sluit je ogen en ga met je aandacht naar je voeten. Voel dat je voeten op de grond staan, voel dat de aarde je draagt. Visualiseer nu dat er wortels uit je voeten de aarde in gaan, diep de aarde in. De wortels zuigen voedsel/energie op uit de aarde en laat het je lichaam in stromen. De energie stroomt langzaam naar alle delen van je lichaam. (je kan de lichaamsdelen één voor één opnoemen) Voel het stromen. Ga nu met je aandacht naar je kruin en voel dat er een onzichtbaar draadje loopt van je kruin de lucht in en weer terug. Door dat draadje stroomt ook energie. Voel die energie. Je hoeft het niet alleen te doen, je wordt gesteund. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 11

13 Je kunt je kind ook de volgende visualisatie oefening leren waardoor hij zich beter kan afschermen tegen negatieve energieën van anderen. Die gaat als volgt: Voordat je naar school gaat, of naar de stad of een andere plek waar je last hebt van veel negatieve energie, sta je stil bij deze oefening: Ga staan, sluit je ogen en visualiseer een groot gouden ei om je heen. Helemaal, je zit als het ware in dat gouden ei. Het ei is poreus, er kan alleen positieve energie naar binnen stromen, het goud beschermt je, jij kunt zelf ook positieve energie naar buiten laten vloeien. Probeer dit beeld een paar minuten vast te houden. Let op je ademhaling, je blijft ondertussen rustig in en uit ademen. Uiteraard zijn deze oefeningen geschikt voor iedere leeftijdsgroep, ongeacht het geslacht. Uiteraard zijn deze oefeningen ook heel goed voor alle HSK!!! Ook de HS puber heeft baat bij een goede therapeutische ondersteuning. In een liefdevolle, therapeutische omgeving waarin acceptatie de grondhouding is, zal een tiener goed gedijen. Wanneer de mannelijke gevoelige therapeut hem laat ervaren dat het ok is om je gevoelens te uiten, hoe waardevol het kan zijn ze te voelen, dan kan deze man een rolmodel worden voor de jongen. Maar ook een niet HSP als therapeut die ondersteunend is en niet oordeelt kan de redding zijn voor een HSJ met een laag zelfbeeld. De prikkelende wereld van een puber. In de puberteit probeert de HSJ onafhankelijk te worden. Belangrijk blijft de ondersteuning en hulp van de volwassene als hij die nodig heeft. Ook de blijk van liefde voor je kind blijft belangrijk, ook al zal hij dat niet gauw toegeven. Verder is het belangrijk dat je als ouder hem er op wijst dat hij niet zo n druk dagschema als zijn leeftijdsgenoten hoeft te hebben, het kan ook rustiger, bijvoorbeeld m.b.v. de social media. Het is voor hem belangrijk om met mensen om te gaan die hem begrijpen zodat hij zich niet steeds anders voor hoeft te doen als hij is (dat kost ook erg veel energie). HS pubers zien hun gevoeligheid vaak als nadeel, zeker als ze uit gaan. In onze cultuur zijn sterke stoere mannen in het voordeel. Maar naar mate ze ouder worden bemerken ze dat meisjes/vrouwen het juist prettig vinden als een man gemakkelijk over zijn gevoeligheid kan praten. Inheemse culturen erkennen de gevoelige jongen van oudsher als iemand met speciale krachten. Het gebruik was dat stamoudsten hem inwijdden tot sjamaan. Door de religieuze en spirituele ceremonies of via mentorschap door oudsten werd de gevoelige jongen op een geleidelijke vriendelijke manier begeleid naar het man-zijn. In onze cultuur is er bijvoorbeeld sprake van ontgroening op de universiteit, iets wat voor de gevoelige jongen een enorme stresservaring oplevert. I.p.v. ondersteuning naar volwassenheid wordt hij afgebrand en diep gekwetst. Worden hem echter verhalen verteld over spirituele helden, dan zal de jongeman ontdekken wat het betekent om een krachtige, gevoelige en meedogende man te zijn. Als het even kan dan is het belangrijk je zoon tijdens zijn studie thuis te laten wonen. Een druk studentenhuis in een drukke stad en ook nog de stress van een nieuwe studie, zijn vaak teveel voor ze. Hierdoor haken veel studenten al in het eerste jaar af. HSJ en zijn broers en of zussen. Als de positieve eigenschappen van een HSJ niet worden uitgelegd aan de rest van de familie zal dat tot wederzijds onbegrip leiden. Als ouder zal je moeten ingrijpen als je HSJ het zwarte schaap in de familie wordt vanwege zijn gevoeligheid. Leg aan ze uit welke kwaliteiten hij heeft en eis van ze dat ze hun broer met respect behandelen. Plagen mag altijd, maar wijs ze op de gevoeligheid van hun broer, op die, voor hen zo onschuldige plagerijtjes. Praat met elkaar erover. Erken ook het gevoel van je andere kinderen. Misschien vinden ze het wel heel jammer dat hij niet van ravotten houdt of mee wil doen met hun spelletjes. Benoem als ouder de mooie kanten van iedereen. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 12

14 Een aantal onderzoeksfeiten op een rij door Ted Zeff HSJ met ondersteunende ouders die deelname aan een teamsport werden zelden tot nooit gepest vanwege hun gevoeligheid. HSJ zonder ondersteunende ouders die niet deelname aan een teamsport werden geregeld of altijd gepest door andere kinderen. 85% van de HSJ houdt niet van teamsporten. 85% van de HSJ houdt niet van vechten en kijkt niet graag naar geweld op de televisie. 75% van de HSJ meldt dat ze geregeld of altijd dachten dat er iets mis met ze was, ook als ze ondersteunende ouders hadden. 95% gaf aan heteroseksueel te zijn. H.1.4. Waar moeten ouders op letten als ze een vermoeden van HS hebben? Als opvoedcoach kun je ze op het volgende attent maken: Mogelijk is er gezegd dat jouw kind een probleem heeft, terwijl jij het gevoel hebt dat het wel meevalt. Als ouder ben je ervan overtuigd dat het gedrag wat als probleem bestempeld wordt (bv emotioneel, verlegen, agressief) door overprikkeling komt en afhankelijk is van de situatie. Mocht dat het geval zijn, luister dan naar je eigen intuïtie. Als ouder ken jij je kind het beste. Daarnaast is het je taak als ouder om voor je kind op te komen. Twijfel je toch, dan geeft dit lijstje misschien de doorslag: Je hebt altijd al geweten dat je kind gevoelig is en dat het extra steun nodig heeft. Er wordt gezegd dat jouw kind angstig, overgevoelig, te verlegen of te emotioneel is. Je hebt het gevoel dat je kind anders is maar niet dat er iets mis is. Iemand heeft tegen je gezegd dat je kind een "open" of "nieuwetijds"-kind is maar je hebt geen idee wat dat betekent. Is jouw kind (in vergelijking tot andere kinderen) gevoeliger voor geluid, felle lichten, kriebelig materiaal, pijn, dingetjes in het eten, vuil, rommel, chaos,... Schrikt jouw kind sneller, raakt het sneller in paniek, heeft het moeite met verassingen en veranderingen? Raakt jouw kind gemakkelijk overstuur, geïrriteerd, oververmoeid, en geprikkeld in/na situaties waarbij er veel op het kind af komt (bijv. op school)? Heeft jouw kind meer tijd nodig om bij te tanken of aan nieuwe situaties te wennen? Heb je het gevoel dat jouw kind sterk reageert op je eigen stemmingen of die van anderen (door het over te nemen of juist te willen helpen)? Is jouw kind creatief, lijkt jouw kind al een sterke intuïtie te hebben, stelt het veel (diepzinnige) vragen? Bij veel herkenning is het kind waarschijnlijk HS. Maar HSK zijn niet allemaal hetzelfde. Er zitten verschillen in de mate van gevoeligheid en ook waarvoor ze gevoelig zijn. Luister vooral naar je eigen intuïtie. Meestal weet je als ouder wel dat je kind hoog sensitief. Je hebt al vroeg gemerkt dat je kind gevoelig is en extra steun van jou nodig heeft. Je weet dat je het soms moet helpen tot rust te komen. Je hebt geleerd dat je hem/haar omzichtiger moet benaderen dan andere kinderen, je weet dat je geen kriebelkleding moet kopen, je kent de soms pietluttige eetgewoonten, je houdt rekening met het feit Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 13

15 dat je kind genoeg rust krijgt, je helpt je kind zich staande te houden in stressvolle situaties, zet de tv uit als ze huiswerk moeten maken, je bereidt je kind voor op veranderingen en zorgt dat het niet voor grote verassingen komt te staan, etc. Twijfelt een ouder nog steeds dan kan de test van E.N.Aron (zie bijlage) gedaan worden. Zij heeft in de eind jaren 90 wetenschappelijk onderzoek gedaan naar HS en kwam met deze test. H.1.5. Rol van opvoedcoach Wanneer een ouder van een HSK bij jou komt met een opvoedvraag, is het naar mijn mening toch wel erg belangrijk dat je genoeg weet over deze diagnose. Ik gebruik bewust niet het woord gave of stoornis. Voor mij is HS zijn gewoon een bepaalde manier van zijn, met al het anders zijn er bij. Wel erg belangrijk vind ik het diagnosticeren van HS. Zodra er sprake is van HS zal je het handelen erop moeten aanpassen alleen al om erger te voorkomen. (zie H.2.3.) Voor jou als opvoedcoach is het dan belangrijk om er achter te komen of de ouders zich bewust zijn van het anders zijn van hun kind en hoe ze er in de dagelijkse praktijk mee om gaan. Je kan de ouders eventueel wijzen op literatuur, test van E.N. Aron, zie bijlage) of websites erover. Daarnaast kun je, door de juiste vraagstelling, er proberen achter te komen of één of beide ouders zelf ook HS is. Dit is van wezenlijk belang voor jouw coachtraject. (zie H.3.5) Zoals hierboven reeds aangegeven, is er ook een verschil in HS jongens en meisjes in onze samenleving. Uit onderzoek blijkt dat jongens liever een mannelijke coach treffen i.v.m. hun voorbeeld functie. Ik zou dan ook serieus onderzoeken of de hulpvraag van de ouders niet beter bij een mannelijke collega neergelegd kan worden. Kortom: goed geïnformeerd zijn als coach en als ouder/leerkracht is essentieel in de begeleiding van het HSK! In hoofdstuk 2 ga ik in op de verwarring m.b.t. HS en stoornissen als AD(H)D, PDD-NOS, DYSLEXIE/DYSCALCULIE. (zie afkortingenlijst) Er zijn veel raakvlakken maar het is niet hetzelfde!!! Daarbij is HS geen stoornis maar een manier van in de wereld staan. Het belang van goed onderwijs aan HSK gaat mij aan het hart. Hoofdstuk 2 is dan ook geheel gericht op HSK op in het onderwijs. Wordt er in het onderwijsveld wel adequaat omgegaan met HSK? Worden ze eigenlijk wel herkend? Wat doet een leerkracht als ze een vermoeden hebben? Veel HSK zijn beelddenkers. Dat impliceert een hoop voor het lesgeven wil je het kind tot zijn recht laten komen. Ik heb een onderzoekje gedaan binnen mijn eigen basisschool. Wat weten mijn directe collega s over HSK en hoe gaan ze ermee om. Dat is het laatste onderdeel van hoofdstuk 2. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 14

16 Hoofdstuk 2 H.2.1. De verwarring: Hooggevoeligheid, AD(H)D, PDD-NOS, Dyslexie/Dyscalculie, Beelddenken. Kinderen krijgen tegenwoordig veel labels opgeplakt. Kinderen met AD(H)D en hooggevoelige kinderen vertonen veel overeenkomstig gedrag. Hierdoor ontstaat veel verwarring en wordt er meer dan eens een verkeerde diagnose gesteld. Een diagnose kan helpen om bepaald gedrag beter te begrijpen en om het kind op de juiste manier te begeleiden. Het is dus een eerste stap. Maar wat als de diagnose toch niet helemaal klopt? Veel therapeuten en psychologen gespecialiseerd in hooggevoeligheid stellen dat veel kinderen met de diagnose AD(H)D naar hun mening eerder hoogsensitief zijn. Hetzelfde is te zien bij autismespectrum stoornissen of het syndroom van Asperger. Woedeaanvallen, huilbuien, zich terugtrekken, het zijn allemaal gedragingen die voortkomen uit overprikkeling, een teveel aan dagelijkse prikkels en indrukken. De oorzaak daarvan is enorm verschillend. Volgens onderzoek van B de Jong blijkt dat: HSK hogere scores behalen dan niet hoogsensitieve kinderen op ADHD en ADD en op vijf van de zeven gemeten dimensies van PDD-NOS, waaruit blijkt dat hoogsensitieve kinderen meer gedragskenmerken vertonen van deze stoornissen. Het Landelijk informatiecentrum Hoog Sensitieve Kinderen (LiHSK, 2009) heeft onder leiding van medeoprichter Henk-Jan van der Veen eveneens onderzoek gedaan naar de overeenkomsten en verschillen tussen hoogsensitiviteit en AD(H)D. Het LiHSK is van mening dat wanneer men alle stoornissen analyseert, de conclusie kan worden getrokken dat gedragskenmerken behorend bij ADD hoogstwaarschijnlijk het meest lijken op die van hoogsensitieve kinderen. Van kinderen met ADD kan gezegd worden dat zij erg (prikkel)gevoelig zijn en niet graag op de voorgrond treden. Ze nemen veel informatie uit de directe omgeving in zich op en raken dan snel overprikkeld door alle indrukken die zij opdoen. De prikkelgevoeligheid van kinderen met AD(H)D komt vaak aan de oppervlakte bij prikkels die gepaard gaan met licht, geluid en geuren. Overeenkomsten en verschillen tussen AD(H)D en hooggevoeligheid: AD(H)D hebben problemen met hun concentratie zijn impulsief (alleen bij ADHD) en hyperactief (ook alleen bij ADHD). Ze hebben problemen met tijdsbeleving. ADD kinderen zijn juist stil en teruggetrokken, lijken afwezig, kunnen hun werk moeilijk organiseren en presteren onder hun niveau. Hooggevoelige kinderen zijn ook snel afgeleid omdat ze zoveel subtiele dingen in hun omgeving opmerken. Ze zijn echter wel goed in besluitvorming, concentratie en het evalueren van hun resultaten mits de omgeving prikkel arm en veilig is. Dit kost ze wel veel energie, ze moeten meer moeite doen voor een resultaat dan andere kinderen, waardoor ze veel eerder moe zijn. Als ze niet leren hoe ze daar mee om moeten gaan (door zich af te schermen voor hun omgeving) raken ze sterk overprikkeld en gaan onderpresteren. Bij ADHD is er sprake van een sterkere doorbloeding in de linker hersenhelft, terwijl bij HSK juist de rechterhersenhelft sterker doorbloed wordt. De vaak overvolle klassen zorgen voor overprikkeling. Kan het kind zich dan niet concentreren dan wordt er snel aan ADHD gedacht. Echter in een rustige omgeving kan een hooggevoelig kind zich wel concentreren, in tegenstelling tot een kind met ADHD. Kortom een hooggevoelig kind wordt druk van de onrust van de klas of van de mensen om hem heen. Verder zal een hooggevoelig kind niet impulsief reageren maar eerder eerst reflecteren, behalve bij overprikkeling. Overeenkomsten en verschillen tussen een autismespectrumstoornis en hooggevoeligheid: Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 15

17 Het LiHSK (2009) verrichtte wel onderzoek naar de overeenkomsten en verschillen tussen hoogsensitiviteit en PDD-NOS. Hiervoor werden professionele zorgverleners (onder andere klinisch psychologen) en ouders met hoogsensitieve kinderen en/of kinderen met PDD-NOS geïnterviewd. Het LiHSK kwam tot de bevinding dat kinderen met PDD-NOS veel gewoonten hebben waar ze niet snel van afwijken. Confrontaties met veranderingen kunnen resulteren in paniek, waardoor PDD-NOS ers boos of opstandig gedrag kunnen vertonen. Hoogsensitieve kinderen staan echter meer open voor uitleg en correctie als het gaat om veranderingen, ook al ervaren zij wel moeilijkheden wanneer ze geconfronteerd worden met een andere situatie. Daarnaast hebben HSK s de capaciteiten om zich vrij snel te conformeren naar voor hun lastige situaties. Kinderen met PDD-NOS en HSK s kunnen snel afgeleid worden door onder andere harde geluiden, kriebelende kleren en lichamelijke ongemakken. De reactie op deze prikkels verschilt echter. HSK s kunnen de situatie duidelijk analyseren en zijn in staat uitleg te geven over het hoe en wat van hun handelen. Communiceren met een HSK is vaak eenvoudiger dan met een kind met PDD-NOS. Deze laatste groep reageert vaak overdreven heftig in relatie tot de situatie, waardoor anderen het kind moeilijk kunnen bijsturen. Ook is het zo dat HSK s sociaal beter zijn ontwikkeld dan kinderen met PDD-NOS, die het moeilijk vinden om contact te leggen. Daarnaast is het voor hen lastig om te gaan met non-verbale communicatie en sociale informatie (LiHSK, 2009). Kinderen met PDD-NOS nemen dingen letterlijk zoals ze gezegd worden en hebben moeite met nonverbale communicatie. Ze zijn gevoelig voor zintuiglijke indrukken echter niet voor sociale indrukken. HSK zijn juist erg goed in het non-verbaal communiceren en voelen feilloos aan wat de ander voelt, denkt of wil. Een HSK zal bij het spelen eerst de kat uit de boom kijken en op een afstandje alles observeren. Een autist neemt ook niet deel aan het spel, echter om een heel andere reden. Belangrijk is dat jij als opvoeder/leerkracht beseft dat je slechts het topje van de ijsberg ziet (het kind speelt niet mee), maar dat er een wereld van verschil schuilt achter het visueel zichtbare voor jou als buitenstaander. Zorg dat je informatie inwint over het hoe en waarom het kind niet mee doet. Observatie is hierbij een belangrijk instrument. HSK houden niet van veranderingen maar het is veel minder extreem als bij een PDD-NOS er.. Een HSK kan bij veranderingen overprikkeld raken en daarom angstig reageren. Ze kunnen echter wel, na uitleg, de verandering accepteren en integreren in hun leven. Veel HSK s zijn beelddenkers, de verwarring met dyslexie. School is een talig instituut, 80% is talig. Een beelddenker onthoudt het laatste wat je zegt. Beelddenkers hebben 35 beelden per seconde, tegenover 3 woorden per seconde bij de taaldenkers. Het onderwijs is na de kleuterperiode sterk gericht op woorden en begrippen en denken in taal. Het beeld is daarbij ondergeschikt aan de tekst, maar wel illustratief en ondersteunend. Creatieve en fantasierijke kinderen blijven consequent beelddenken. Zij richten zich op heldere driedimensionale beelden. Hun geest houdt behoefte aan iets concreets, zodat zij zich een beeld kunnen vormen van wat bedoeld wordt of wat de betekenis van iets is. Beelddenken is een term die men gebruikt om aan te duiden dat bij sommigen bewust gestuurde denkprocessen niet primair in woorden en begrippen maar in beelden verlopen. Zij hebben als gevolg daarvan soms hinder bij het leren lezen en spellen. Dit ligt niet zozeer aan de kinderen zelf als wel aan het feit dat het aanbod van talige leerstof van de zijde van de school en de vraag van beelddenkende jeugdigen niet goed op elkaar afgestemd zijn. De Groot & Paagman (2003) geven suggesties om dit probleem langs de weg van handelingsgerichte diagnostiek en specifieke, pedagogische en didactische maatregelen op te lossen en daarmee voor deze groep het effect van het leerproces te vergroten.(voor mensen in het onderwijsveld is dit duidelijk) Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 16

18 Linker Hersenhelft 1. Gebruikt logica 2. Oriëntatie op detail 3. Feiten regeren 4. Woorden en taal 5. Heden en verleden 6. Wiskunde en wetenschap 7. Kan begrijpen 8. Wetend 9. Herkennend 10. Orde en patronen perceptie 11. Weet namen van dingen 12. Realiteit gebaseerd 13. Maakt strategieën 14. Praktisch 15. Veilig Rechter Hersenhelft 1. Gebruikt gevoel 2. Oriëntatie op het geheel 3. Verbeelding spreekt 4. Symbolen en beelden 5. Heden en toekomst 6. Filosofie en religie 7. Betekenis 8. Geloven 9. Waardeerder 10. Ruimtelijke waarneming 11. Weet functies van dingen 12. Fantasie gebaseerd 13. Presenteert mogelijkheden 14. Improviserend 15. Neemt risico's De term beelddenken ontstaat al in de jaren 30 in Nederland. Ondanks de inspanningen van de bedenkster van de term, pedagoge Maria J. Krabbe en na haar pedagoge Nel Ojeman krijgt het begrip geen vaste voet aan de grond in Nederland. Tijdens het eerste landelijke dyslexiecongres te Nijmegen (1984) houdt Ojeman een lezing over de problematiek van dyslexie. Ojeman sticht (1985) vervolgens de Maria J. Krabbe stichting (op verzoek van veel ouders tijdens dit congres) en publiceert het boek Woordblindheid en Beelddenken, compensatie, correctie en preventie. Bijna gelijktijdig vindt in Amerika een andere ontwikkeling plaats. Ronald Davis (1937) richt het Davis Dyslexia Correction Center op. Davis, zelf beelddenker en dyslecticus, werd aanvankelijk gediagnosticeerd als autistisch en zwakzinnig. Tot zijn 17 de sprak hij nauwelijks en pas op zijn 38 ste las hij zijn eerste boek. Later bleek hij een IQ van 169 te hebben. Hij ontwikkelt, uit ervaring, een eigen methode, waarmee niet alleen problemen met dyslexie, maar ook problemen op het gebied van ADD/ADHD, dyscalculie, dyspraxie, handschrift, rekenen, coördinatie en communicatie gecorrigeerd kunnen worden. Hij publiceert 2 boeken: De gave van dyslexie en De gave van leren. Inde praktijk zien we dat velen het fenomeen beelddenken koppelen aan dyslexie, vaak vanwege de gelijksoortige verschijnselen op school, zoals omkeerfouten, raden in plaats van lezen binnen de context, analyse- en syntheseproblemen en moeite met begrijpend lezen. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 17

19 Bij de beelddenkers gaat het verwerven van visuele en auditieve informatie niet tegelijk op. De oren blijven als informatiebron als het ware achter bij de ogen. De ontwikkeling en nuancering (differentiatie) van de visuele informatie gaan ten koste van de specificatie van de auditieve. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de hersendominantie en het primaire denkproces van de beelddenker bij wie het woord niet centraal in de aandacht staat en de klank een diffuse belevingsklank blijft. Het woord beelddenken en de uitleg die er vaak bij gegeven wordt, roept bij velen misverstanden op, zelfs bij wetenschappelijke onderzoekers. Zij denken dat er sprake is van letterlijk zien van een beeld, een plaatje of een soort foto. Het is echter niet een echte vorm van 'zien', maar er is een beeld dat geschouwd wordt en als zodanig de essentie van de verkregen waarneming weergeeft (Ojemann, 1987). Beelddenken is denken met al je zintuigen, vindt Robin Temple, schrijver van het boek Dyslectische kinderen. Zoals Beethoven, ondanks zijn doofheid, muziek kon horen in zijn hoofd, zo kunnen sommige beelddenkers beweging voelen van binnen. Het is een veel rijkere manier van denken. Blake ziet beelddenken als een gave: Als je bedenkt dat een beelddenker 32 beelden per seconde verwerkt en een taaldenker twee tot drie woorden per seconde, dan krijg je een idee. Om dit te illustreren vroeg Blake eens aan een zakenrelatie om te beschrijven wat hij zag op een plaatje dat Blake hem toonde. De man antwoordde dat hij er niet aan kon beginnen. Het leek hem onmogelijk om het hele plaatje in alle nuance onder woorden te brengen. Letterlijk zei hij: Ik zie een film in mijn hoofd. Als je bedenkt dat een beelddenker niet één plaatje, maar 32 plaatjes per seconde ziet, wordt duidelijk waarom zo n kind ik weet het niet antwoordt als je vraagt wat hij of zij denkt. Deze film gaat feitelijk te snel om je bewust te zijn van de beelden die door je hoofd gaan. Pas met een snelheid van 24 beelden per seconde ben je je bewust van wat je ziet. Dit noemen we onze verbeelding. Tijdens het kijken naar hun eigen film kunnen beelddenkers derhalve gedesoriënteerd raken van de werkelijkheid. Terwijl zij in hun eigen wereld zitten, draait de wereld thuis of in de klas gewoon door. Als de kinderen uiteindelijk opschrikken uit hun gedachten, kunnen ze heel wat beleefd hebben, maar daardoor ook heel wat gemist Desoriëntatie en dyslexie Zowel Temple als Blake maken gebruik van de Davis-methode. Blake vindt deze methode zeer waardevol. Het doel van de Davis-methode is niet om beelddenkers te genezen, maar om ze te helpen te ervaren wat het is om gedesoriënteerd en georiënteerd te zijn. Zodra ze zich bewust zijn van het verschil, kunnen ze een keuze maken, vertelt hij. Ze leren dan ook dat ze zelf verantwoordelijk zijn. Volgens Temple zijn er meerdere oorzaken voor dyslexie. Er kan een erfelijke factor zijn, maar ook beelddenken kan een rol spelen. Desoriëntatie is hierin een belangrijke oorzaak. De grootste trigger voor een beelddenkend kind om weg te schieten in zijn of haar gedachtewereld is verwarring. En het moment waarop een beelddenker verward raakt, is het moment waarop zo n kind over moet schakelen naar woorddenken. Waar de meeste woorden, zoals boom of huis, een bepaald beeld zullen oproepen bij de lezer, doen woorden zoals de en het of meer abstracte woorden, zoals concept, dat beslist niet. Zo n beelddenkende leerling brengt uiteindelijk in de klas een hoop tijd door in zijn verbeelding en leert in die tijd niet wat anderen wel leren. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 18

20 Gelijktijdigheid vs. volgorderlijk Het is dan ook niet verbazingwekkend dat Van de Coolwijk en Bezem in hun boek noemen dat twee van de kenmerken van beelddenkers bestaan uit het maken van een slome/ trage, soms afwezige indruk en het hebben van woordvindingsproblemen. Daarnaast hebben beelddenkers moeite met het verwerken van seriële informatie (tijd en volgorde). De doelstelling van taal is om vanuit details en volgorde te werken. Voor een beelddenker ontstaat er dan een probleem. Zij willen informatie gelijktijdig verwerken. In het divergerend denken ziet Pieter Wielinga, GZ psycholoog en voorzitter van de Maria J. Krabbe Stichting een van de schijnbare overeenkomsten tussen beelddenken en hoogbegaafdheid. Bij beelddenken gaat het om het denken in beelden en handelen op basis van een ruimtelijke begaafdheid, zegt hij. Beelddenken wordt bovendien beïnvloed door het primair proces van denken, een vorm van alles tegelijk denken. Daarnaast vindt beelddenken plaats op basis van gelijktijdigheid in de waarneming. Bij hoogbegaafdheid is er ook sprake van sterke visuele input en van associatief denken. Maar er zijn ook verschillen, argumenteert hij. Het verschil zit m bijvoorbeeld in de gerichtheid van denken en handelen en in de mate van intelligent functioneren. Een beelddenker associeert in het vrije en loopt dan vast, verklaart Wielinga. Een hoogbegaafde beelddenker legt echter verbanden. Hij kan van het één naar het ander komen: van gelijktijdige waarneming tot veelzijdige waarneming. Men mag de volgende conclusies trekken: - Op basis van een uitgebreid literatuuronderzoek (De Groot & Paagman, 2003) concluderen we dat veel beelddenkers niet dyslectisch zijn. - De kans dat beelddenkende kinderen dyslectische verschijnselen krijgen, is wel aanwezig. - De vraag of dyslectici beelddenkers zijn, wordt ontkennend beantwoord. - Waarschijnlijk is er een groep dyslectici waarbij de ontwikkeling bepaald wordt door het beelddenken. Niet altijd een kwestie van of/of: Soms kan hooggevoeligheid ook samen gaan met een stoornis. Dan spreek je van een dubbeldiagnose. Belangrijk is dan om te onderkennen dat het kind ook hoogsensitief is. Beide diagnose zijn gelijkwaardig en er moet met beide rekening gehouden worden. Blijf alert op verkeerde diagnoses. Een kind krijgt tegenwoordig eerder de diagnose ADHD dan hoogsensitief. Met alle gevolgen van dien voor de toekomst. Ook het omgekeerde is waar, hooggevoeligheid mag geen excuus worden, terwijl er in feite sprake is van ADHD of een aan autisme verwante stoornis. Conclusie : De leerkracht zou, eerst samen met de ouders, na moeten gaan of er sprake is van hoogsensitiviteit. Als blijkt dat het niet zo is, dan kan er eventueel doorverwezen worden. Dit blijkt zowel uit het literatuuronderzoek als uit het praktijkonderzoek. Leerkrachten dienen over de eigenschap hoogsensitiviteit te leren en aan HSK overbrengen hoe zij hier het beste mee om kunnen gaan. Ellen van der Weiden Hoog Sensitieve Kinderen: gewoon anders 19

Praktijk Avana. Nieuwsbrief April 2015

Praktijk Avana. Nieuwsbrief April 2015 Praktijk Avana Nieuwsbrief April 2015 Beste nieuwsbrieflezer, Hooggevoelig, HSP of Hoog sensitief persoon? Het begrip HSP, of hoog sensitief persoon, hoor je tegenwoordig steeds vaker vallen, maar wat

Nadere informatie

VUB 13/05/2015 Symposium HSP LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden.be. linda@gevoeligopvoeden.be LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden.

VUB 13/05/2015 Symposium HSP LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden.be. linda@gevoeligopvoeden.be LINDA T'KINDT. www.gevoeligopvoeden. Hoogsensitieve kinderen en uitdagingen voor ouders http//: http//:www.hspvlaanderen.be linda@hspvlaanderen.be VUB 13/05/2015 Symposium HSP Wie ben ik? Linda T Kindt Mede auteur van het boek Mijn kind is

Nadere informatie

Hooggevoelige kinderen. Joke Klein Ikkink 27 maart 2014

Hooggevoelige kinderen. Joke Klein Ikkink 27 maart 2014 Hooggevoelige kinderen Joke Klein Ikkink 27 maart 2014 Programma Voorstellen Uitleg hooggevoeligheid deel 1 Oefening Uitleg hooggevoeligheid deel 2 Vragen Programma Voorstellen Uitleg hooggevoeligheid

Nadere informatie

Carin Jansen. Hoog sensitiviteit (HSP) en kinesiologie. Kinesiologiepraktijk Carin Jansen. Opleidingscentrum Espavo.

Carin Jansen. Hoog sensitiviteit (HSP) en kinesiologie. Kinesiologiepraktijk Carin Jansen. Opleidingscentrum Espavo. Hoog sensitiviteit (HSP) en kinesiologie Carin Jansen Kinesiologiepraktijk Carin Jansen Opleidingscentrum Espavo Espavo Remedies De term hoog sensitiviteit is geïntroduceerd in 1996 door Elaine N.Aron,

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Presentatie Ineke Vliem: anders denken, anders leren 9 oktober 2012. anders denken, anders leren. anders denken, anders leren

Presentatie Ineke Vliem: anders denken, anders leren 9 oktober 2012. anders denken, anders leren. anders denken, anders leren Presentatie Ineke Vliem: 9 oktober 2012 Dia 1 anders denken anders leren Ineke Vliem Dia 2 Anders denken, anders leren: en -problemen bij hoogbegaafdheid, ADHD, ADD, dyslexie Hoog sensitiviteit (HSP) Beelddenken

Nadere informatie

Logica brengt je van A naar B Verbeelding brengt je overal (Albert Einstein)

Logica brengt je van A naar B Verbeelding brengt je overal (Albert Einstein) Logica brengt je van A naar B Verbeelding brengt je overal (Albert Einstein) Een presentatie voor iedereen die meer wil weten over denken in beelden. Doelstelling van vandaag: Het proberen weg te nemen

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Het hoogsensitieve kind

Het hoogsensitieve kind Programma Programma: 19.30 Zaal open 20.00 Aanvang lezing deel 1 Het hoogsensitieve kind Wat een k(p)rachtig kind! Lezing 8 oktober 2015 Samenwerkingsverband Ijssel Berkel. Paulien Gruintjes Pauze Lezing

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Omgaan met hooggevoelige pubers WELKOM. De Vlaamse vereniging voor Hooggevoelige Personen vzw HSP Vlaanderen Linda T'Kindt - www.gevoeligopvoeden.

Omgaan met hooggevoelige pubers WELKOM. De Vlaamse vereniging voor Hooggevoelige Personen vzw HSP Vlaanderen Linda T'Kindt - www.gevoeligopvoeden. Omgaan met hooggevoelige pubers WELKOM De Vlaamse vereniging voor Hooggevoelige Personen vzw HSP Vlaanderen Linda T'Kindt - 1 Wat is HSP? Highly Sensitive Person of hooggevoelig persoon 15 tot 20 % is

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Kinderen bewust (op)voeden. Artikel door: Drs. K.M.W. (Karin) Janssen

Kinderen bewust (op)voeden. Artikel door: Drs. K.M.W. (Karin) Janssen Kinderen bewust (op)voeden Artikel door: Drs. K.M.W. (Karin) Janssen ADHD, ADD, PDD-NOS, autisme, dyslexie Steeds meer kinderen krijgen een label. In mijn praktijk voor Kindigo therapie zie ik het ook

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige

Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige Studieplan voor de training en/of bijscholing tot HSP/ADD en ADHD- begeleider of coach en onderdeel van de beroepsopleiding tot Gevoelsdeskundige Inhoudsopgave: Pag. 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding 4. Inhoud

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN Reinhilde Vermeulen 1. Inleiding: hooggevoeligheid Pionier: Elaine N. Aron en Arthur Aron Begrip HSP in 1997 geïntroduceerd in de wetenschappelijke literatuur Uitgangspunt:

Nadere informatie

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan.

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan. Over geluk, angst en weerbaar zijn Ouders willen hun kinderen opvoeden tot weerbare mensen. De laatste jaren is hier meer aandacht voor. De samenleving wordt steeds complexer, aan kinderen worden veel

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

De hooggevoelige ondernemer

De hooggevoelige ondernemer De hooggevoelige ondernemer Vraag en antwoordboek Drs. Bas van Vugt 1 Ten geleide: Aan de hand van praktische lezersvragen legt Bas uit wat hooggevoeligheid en de hooggevoelige ondernemer is. Tevens komen

Nadere informatie

Mind & Motion, Centrum voor BewustZijn

Mind & Motion, Centrum voor BewustZijn NIEUWSBRIEF Follow your it knows the way Mind & Motion, Centrum voor BewustZijn Nieuwsbrief 1 9 januari 2015 Lieve mensen, Een mooi en bijzonder nieuw jaar. Ik wens jullie allen een liefdevol, gezond,

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Welkom! HB Café Arnhem 25 april 2014 Eva Pama. Hooggevoeligheid, heel gewoon bij hoogbegaafden. Delphi model hoogbegaafdheid

Welkom! HB Café Arnhem 25 april 2014 Eva Pama. Hooggevoeligheid, heel gewoon bij hoogbegaafden. Delphi model hoogbegaafdheid HG in kracht Welkom! HB Café Arnhem 25 april 2014 Eva Pama Hooggevoeligheid, heel gewoon bij hoogbegaafden Herken en erken je hooggevoeligheid, en leer er praktisch mee om te gaan, zodat het jouw kracht

Nadere informatie

Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten.

Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten. Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten. Om je zeker en krachtig te voelen zijn geen ingewikkelde technieken nodig.

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde Overbelasting Mindfulness Theorie Praktijk (aanpassingen) Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

HAND- OUT GRATIS VIDEO CURSUS HOOGGEVOELIG KIND. Janneke van Olphen

HAND- OUT GRATIS VIDEO CURSUS HOOGGEVOELIG KIND. Janneke van Olphen HAND- OUT GRATIS VIDEO CURSUS HOOGGEVOELIG KIND Janneke van Olphen Aan welk gedrag herken je een hooggevoelig kind? Neemt subtiele veranderingen snel waar (in beeld, geluid, textuur, in sfeer) Heeft oog

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Talentrapportage 2 Inleiding De wereld en de arbeidsmarkt zijn constant in beweging. Maar waarheen? Niemand weet exact hoe het werkveld er

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Kinderen, rouw en beeldende therapie

Kinderen, rouw en beeldende therapie Rosanne van Alphen de Roo Kinderen, rouw en beeldende therapie Dingen die je moet weten als je met een rouwend kind te maken hebt De Zwaan, beeldende therapie 1 Kinderen en rouw In dit E-book krijg je

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015

Nieuwsbrief. Ouderpraat! Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 Nieuwsbrief www.intenzcoaching.nl / info@intenzcoaching.nl / T:0623552198 Wilma Versteegen Pedagogische begeleiding ondersteuning en training December 2015 In deze nieuwsbrief: Avond ouderpraat in Januari.

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

7 Handvatten voor je dagelijks leven.

7 Handvatten voor je dagelijks leven. Via 3 Wegen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen 7 Handvatten voor je dagelijks leven. Wieneke Timmermans www.jeoorsprong.nl Om je zeker, goed en krachtig te voelen zijn geen ingewikkelde technieken nodig.

Nadere informatie

Achtergrond informatie:

Achtergrond informatie: Pestprotocol Inleiding Voor u ligt het pestprotocol van de Koningin Wilhelminaschool. Met behulp van dit protocol willen wij het pestgedrag binnen de school voorkomen en indien nodig aanpakken. In onze

Nadere informatie

De vier onmetelijke vermogens van de geest

De vier onmetelijke vermogens van de geest De vier onmetelijke vermogens van de geest Geluk is alleen mogelijk als er liefde is. Ware liefde heeft het vermogen iedere situatie waarin we ons bevinden te genezen en te veranderen, en ons leven een

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Communiceren doe je met zijn tweeën Deze folder is bedoeld voor de goedhorenden die in hun omgeving iemand kennen die slechthorend is, en voor slechthorenden

Nadere informatie

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 Voorstellen Elly van Vliet Consulent MEE ZK Cursusleider Coördinator autisme netwerken convenant autisme Kennemerland en Amstelland en Meerlanden

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID...

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... Geplaatst op 28 juni, 2015 in het YOGI YOGA blad editie juli + augustus 2015 Lieve schat, je bent zo'n mooie, lieve en grappige vrouw, zelfs met je nukken

Nadere informatie

Inleiding Agenda van vandaag

Inleiding Agenda van vandaag Inleiding Agenda van vandaag Werkgebied GGD Deelname aan het ZAT Afname KIVPA vragenlijst Jongerenspreekuur op aanvraag (per mail aangevraagd) overleg mentoren, zorg coördinator en vertrouwenspersoon Preventief

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan?

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan? Leeratelier: Stress Hoe kan ik hiermee omgaan? Doe de stress-test! Wat is stress? Hoe (examen)stress voorkomen en ermee omgaan? < 7: Ook jij hebt af en toe last van zenuwen tijdens de examenperiode, maar

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde lezing Overbelasting bij mensen met autisme Werk en overbelasting Begeleiding Mindfulness

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Gezonde coping. Mindfulness 14/11/2012. Lijdensdruk. Verschillende meditatietechnieken

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Gezonde coping. Mindfulness 14/11/2012. Lijdensdruk. Verschillende meditatietechnieken Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Lijdensdruk Angst en depressie Meer bij volwassenen Dwangmatig denken /

Nadere informatie

Hier ben ik. Het is goed dat ik er ben. Ik ben te vertrouwen. Ik help. Ik speel niet de baas. Ik lach niet uit. Ik ben niet zielig.

Hier ben ik. Het is goed dat ik er ben. Ik ben te vertrouwen. Ik help. Ik speel niet de baas. Ik lach niet uit. Ik ben niet zielig. Hier ben ik. Het is goed dat ik er ben. Ik ben te vertrouwen. Ik help. Ik speel niet de baas. Ik lach niet uit. Ik ben niet zielig. Doet iemand expres naar? Dan denk ik: bekijk het maar! Ik gedraag me

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Dyslexie. Een grote tegenvaller. Een vervelend probleem

Dyslexie. Een grote tegenvaller. Een vervelend probleem Dyslexie Een grote tegenvaller Als iemand dyslexie heeft heet dat een dyslecticus. Het meervoud van een dyslecticus is dyslectici. Dyslexie is een woord uit de Griekse taal, het betekent `slecht lezen`.

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Het Dansende dierenbos

Het Dansende dierenbos Het Dansende dierenbos Kinder-yoga op muziek Jasper Merle & Hester van Toorenburg SPECTRUM over yoga, kinderen & dit boek In Het dansende dierenbos komen dieren, muziek en yoga samen. Er kan worden gedanst,

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26 Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld Kinderen die getuige zijn van geweld tussen hun

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?!

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?! Schoolkind Oorspronkelijke tekst Hilde Breet Wilma Poot Illustraties Harmen van Straaten Uitgave: januari 1998 Herziene uitgave: maart 2010 Het is toegestaan deze folder in ongewijzigde vorm te multipliceren

Nadere informatie

sociale problemen DYSLEXIE

sociale problemen DYSLEXIE Ik voelde mij raar 10 BALANS 7-2013 DYSLEXIE en erg opgelaten Meisjes met leesproblemen ervaren vaker sociale problemen Als leren lastig is, snappen we dat dat effect kan hebben op het zelfvertrouwen van

Nadere informatie

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT

INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT INFORMATIE KINDEREN IN ROUW 0-3 JAAR STICHTING STERRENKRACHT Voorwoord Beste ouders/verzorgers, Deze informatie is bedoeld om antwoord te geven op vragen als: Hoe ga ik om met het verdriet, angst of boosheid

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie