Getijdenenergie op de schelde

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Getijdenenergie op de schelde"

Transcriptie

1 Getijdenenergie op de schelde

2 2 index Geen groene, maar Blauwe energie? De partners van pro-tide Wat is waterkracht? Van waterrad tot krachtcentrale De kracht van vallend water Water in beweging De focus van pro-tide Het traject naar de juiste technologie Turbines voor potentiële energie Turbines voor kinetische energie Energiewinning op de schelde? De schelde: een stroom natuurtalent De voorspelbaarheid van getijden Van Vlissingen tot Gent De tests aan temsebrug De puzzel van de juiste plaats De toekomst van de test Vooruit kijken naar morgen p.3 p.3 p.4 p.4 p.5 p.7 p.7 p.8 p.8 p.9 p.11 p.11 p.12 p.13 p.14 p.14 p.14 p.15 Hallo! Ik ben Tidal tim Als energieke woordvoerder hou ik je persoonlijk op de hoogte van alle Pro-Tide nieuwtjes. Heb je zelf interessante informatie, case studies of vragen over getijdenenergie? Geef me dan snel een seintje via één van onderstaande communicatiekanalen. Tot gauw! Tidal Tim tim Tidal 2

3 Geen groene, maar blauwe energie? 3 De laatste jaren nam de aandacht voor duurzame energie enorm toe. In Duitsland levert stroom uit zon, wind, biomassa en water al de hoofdmoot van het totale energieverbruik. In België zijn we helaas nog niet zo ver. Meer nog: met 6,8% in 2012 blijven we een heel eind onder het Europese gemiddelde (14,1%). Dat is deels te wijten aan ons landschap. Onze regio is zeer dicht bevolkt, waardoor we haast nergens zomaar windmolens of stuwdammen kunnen bouwen. Ook ons aantal zonne-uren is beperkt. Toch wil Waterwegen en Zeekanaal NV bijkomende inspanningen leveren om de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen of kernenergie te verminderen. Daarbij nemen we ook minder evidente pistes onder de loep. Energiewinning op de Schelde is daar één van. De eindeloze opeenvolging van de getijden biedt kansen om energie te creëren uit de krachtige blauwe stroom. Is blauw het nieuwe groen? We vissen het voor je uit! De partners van Pro-Tide Pro-Tide is een Europees gesteund samenwerkingsverband waarin 5 partners uit de Noordzeeregio samen op zoek gaan naar de kracht van getijdenenergie. Wetenschappers en overheden uit België, Nederland, de UK en Frankrijk willen uitvissen of getijdenenergie een plaats heeft in ons toekomstige energiebeleid. Deze manier van energiewinning heeft vele voordelen: De installaties zijn niet zichtbaar en verstoren de omgeving dus niet. De fauna en flora ondervindt geen hinder. Ook niet onder water. De hoeveelheid opgewekte stroom is zeer accuraat voorspelbaar Maar er resteren nog vele vragen. Zijn er technologieën beschikbaar die kosteneffectieve energieproductie mogelijk maken? Kan een samenwerkingsverband met privébedrijven mogelijkheden creëren? Welke installaties zijn in welke omstandigheden het meest geschikt? Door kennis uit te wisselen en ervaringen te delen, ontstaat een krachtig netwerk van Europese experts. De blauwe pioniers van de toekomst. 3

4 4 Wat is waterkracht? VAN WATERRAD TOT KRACHTCENTRALE Waterkracht wordt al eeuwenlang gebruikt om arbeid te verlichten. Al in de derde eeuw voor christus bouwde men waterwielen, die door de kracht van het water in beweging kwamen. Vernuftige uitvinders verbonden de wielen aan allerlei mechanische installaties, die de bevolking hielp om water op te pompen, meel te malen, olie te persen, etc. In alle oude culturen (Grieken, Romeinen, Egyptenaren) staan verwijzingen naar de verdiensten van het waterrad. Met de jaren werden de mensen steeds ingenieuzer. Ze bouwden schoepen die sneller in beweging kwamen of behuizingen die het water efficiënter naar de rotoren begeleiden, met een grotere energiewinning tot gevolg. De installaties rond deze watermolens werden steeds complexer. In de 19e eeuw verrezen de eerste echte waterkrachtcentrales, die de waterkracht omzetten in elektriciteit. 4 waterwiel

5 DE TWEE GEZICHTEN VAN WATERKRACHT Er bestaan twee belangrijke soorten waterenergie: potentiële energie en kinetische energie. Beide soorten hebben hun eigen rendement, toepassingsmogelijkheden en technieken. In Pro-Tide onderzoeken de projectpartners welke oplossingen het meest geschikt zijn in ons vlakke landschap. Aangezien onze contreien geen grote hoogteverschillen herbergen en slechts een gematigde getijdenwerking op de rivier kennen, spreken we over een laagdynamisch gebied. Onderzoek moet uitwijzen of energiewinning uit water ook hier rendabel kan worden. DE KRACHT VAN VALLEND WATER De meeste waterkrachtcentrales teren op zogenaamde potentiële energie. Als water naar beneden valt (verval), stroomt het door turbines. De schoepen in die turbines beginnen te draaien en wekken mechanische energie op. Daarmee kan je andere installaties of generatoren van energie voorzien. Als je 1 kubieke meter water (1 m3) turbineert over 1 meter hoogteverschil, creëer je 0,0027 kilowattuur energie. Een gemiddeld gezin verbruikt 3800 kilowattuur (kwh) elektriciteit per jaar. Om voldoende energie op te wekken, worden vaak verschillende turbines naast elkaar geplaatst. Vanzelfsprekend liefst op plaatsen waar zoveel mogelijk water met een zo groot mogelijk verval passeert. Er bestaan verschillende soorten waterkrachtcentrales: Riviercentrales: Door natuurlijke hoogteverschillen in het landschap, krijgt het water een krachtige stroming. Een extreem voorbeeld, is de waterkrachtcentrale aan de Niagara watervallen, die 4.9 miljoen kwh produceert. Stuwdamcentrales Als een rivier onvoldoende natuurlijk verval heeft voor effectieve energiewinning, kan de mens een handje helpen. Door de rivier af te dammen, ontstaat een kunstmatig meer dat in bedwang wordt gehouden. Door bijvoorbeeld een koker met turbines in de dam te bouwen en het water daardoor te leiden, creëer je energie. De Kariba Dam is Zimbabwe bedwingt het grootste stuwmeer van de wereld en is met een oppervlakte van 5400 km2 ongeveer even groot als de provincies Vlaams-Brabant (2106 km2) en Oost-Vlaanderen (3007 km2) samen. De waterkrachtcentrale genereert jaarlijks 6,400 miljoen kilowattuur. Best indrukwekkend als je weet dat je met een elektrische wagen tot 10 kilometer kan rijden met 1 kwh. Pompcentrales Vooral in bergrijke gebieden als Zwitserland, vind je deze variatie op de stuwdamcentrales. Tijdens periodes met lager energieverbruik wordt de overtollige elektriciteit ingezet om water naar hoger gelegen bassins te pompen. Als er veel vraag is naar energie, stroomt het water via turbines naar een lager gelegen opvangbekken. Waarop een nieuwe cyclus start. Ook in het zuiden van ons land vind je dit systeem terug. De centrale van Coo-Trois-Ponts (Luik) is de belangrijkste spaarbekkencentrale van België. Tijdens periodes met lager energieverbruik pompt de overtollige elektriciteit van kerncentrales het water naar hoger gelegen bassins. 5 5

6 6 Wat doe je met 1000 KWH energie? Een verkeerslicht van stroom voorzien gedurende 3 MAANDEN Een koelkast op temperatuur houden gedurende 18 MAANDEN Liedjes downloaden Kannetjes koffie maken IPhones opladen 6

7 7 WATER IN BEWEGING Maar er bestaat nog een andere soort waterkracht: stromend water bevat bewegingsenergie of kinetische energie. Deze techniek lijkt hard op de technologie van een windmolen. De stroming van het water zet de schoepen van een turbine in gang en wekt zo elektriciteit op. Op verschillende plaatsen vind je al getijdenenergiecentrales terug. De eerste turbines op getijdenenergie werden al tijdens de middeleeuwen opgetrokken in Bretagne. Daar verrees ook de eerste en grootste getijdenenergiecentrale met 24 turbines van elk 10 megawatt. Deze machines werden met de jaren steeds ingenieuzer. Dankzij slimme behuizingen leiden ze de stroming in de gewenste richting, waardoor de schoepen sneller in beweging komen. Ook met de vorm van de bladen en de afstand tussen de verschillende schoepen werd duchtig geëxperimenteerd. Daardoor werden ze niet enkel effectiever, maar ook veiliger voor hun omgeving. DE FOCUS VAN PRO-TIDE Je merkte het al: elders in de wereld speelt waterkracht een belangrijke rol in de energievoorziening van de plaatselijke bevolking. Bij ons is dat nog minder het geval. Aangezien onze contreien geen grote hoogteverschillen herbergen en slechts een gematigde getijdenwerking op de rivier kennen, spreken we over een laagdynamisch gebied. In Pro- Tide onderzoeken de projectpartners welke oplossingen het meest geschikt zijn in ons vlakke landschap. Welke technieken leveren het beste rendement op? Welke locaties het meeste energie? Is het ooit mogelijk om de investeringskost van de installaties terug te verdienen? We zoeken het voor je uit. Dankzij traag draaiende rotoren vallen er geen slachtoffers in het visbestand en is de impact op de fauna en flora miniem. Waterkrachtcentrale 7

8 8 Het traject naar de juiste technologie Er bestaan verschillende soorten getijdenturbines, van ondernemers uit de hele wereld. Binnen Pro- Tide worden verschillende systemen van dichtbij bekeken. We zetten de meest gebruikte én opvallende oplossingen op een rijtje. TURBINES VOOR POTENTIËLE ENERGIE (ZIE: DE KRACHT VAN VALLEND WATER) De bulb turbine van la rance De waterkrachtcentrale van Rance is de eerste en nog steeds de op één na grootste getijdencentrale van de wereld. Je vindt deze installatie in Bretagne. schaalmodel La Rance De 24 turbines hebben schroeven van 5,4 meter diameter en leveren jaarlijks maar liefst 540 miljoen KwH elektriciteit. Volgens de uitbater voorziet de centrale in 90% van de totale Bretoense energiebehoefte. Meer weten: La Rance, Frankrijk 8

9 9 Sihwa, Noord-korea Zuid-Korea opende in augustus 2011 de grootste getijdencentrale ter wereld. Het stuwmeer werd in 1994 aangelegd voor landbouwdoeleinden, maar verloor zijn functie toen het water door industrie vervuild raakte. Met een verval van 5,6 meter zorgen 10 turbines jaarlijks voor de productie van maar liefst 550 GWh aan elektriciteit. Deze realisatie bestendigde de reputatie van Andritz Hydro als marktleider voor het aanleveren van turbines en generatoren uit waterkracht. Meer weten: TURBINES VOOR KINETISCHE ENERGIE (ZIE: WATER IN BEWEGING) Tocardo Turbines In Nederland bouwt Tocardo al sinds 2008 aan steeds betere turbines, die ook in sluizen kunnen worden gebouwd. Ze bieden oplossingen van verschillende formaten aan. Hun schoepen draaien in twee richtingen, afhankelijk van de stroming van het water. Bovendien ontwikkelden ze een gepatenteerd low cost rotorsysteem dat een lagere installatieen onderhoudskost garandeert. In den Oever in Nederland is al 5 jaar één van hun installaties actief. Meer weten: De technologie van de toekomst Naast bovenstaande vaste waardes met bewezen staat van dienst, bestaan ook experimentele technieken en installaties, die we je niet willen onthouden. Riviercentrales kregen er onlangs een interessante techniek bij. In de hevelturbine krijgt de turbine hulp van een tweede natuurkracht: wind. Het water stroomt niet door een gewone turbine, maar door een u-vormige koker. Op het hoogste punt in de koker daalt de druk in het water. Door op dat moment lucht aan het water toe te voegen, verhoogt de rotatiekracht van het water, met een grotere turbinesnelheid tot gevolg. Zo kan een goedkopere installatie hetzelfde rendement opleveren. De Pro-Tide lead partner, de Provincie Zeeland, overweegt het gebruik van deze turbines bij de Brouwersdam. Bluewater turbines Blue water turbine Cross axis turbines kunnen zowel vertikaal als horizontaal geplaatst worden. In beide gevallen stroomt het water loodrecht op de schoepen. Dit Nederlandse ontwerp is uitermate geschikt om te installeren onder bestaande infrastructuur als bruggen, windmolenplatformen en pontons. Meer weten: xxx 9

10 10 De technologie van de toekomst Deze Turbine Generator Unit is ontworpen als broertje van een dieselgenerator. Het is de bedoeling om deze units op de bodem van de rivier te plaatsen, met de bladen loodrecht op de stroomrichting. Ze zijn gemakkelijk aan elkaar te koppelen en elke unit levert tot 25 KW bij snelheden van 2,25 meter per seconde. Als de rivier onvoldoende stroom genereert vult de dieselmotor het verschil aan, waardoor een constante en betrouwbare electriciteitsvoorziening ontstaat, los van het traditionele electriciteitsnet. Een testinstallatie van 4 units levert een gemiddelde capactieit van 600 kw op. Meer weten: Flumill Aqua energy solutions Turbine Generator Unit De Noorweegse Flumill bestaat uit twee composiet spiralen, die in tegenovergestelde richting draaien. Ze zijn buigzaam, waardoor ze zich automatisch aanpassen aan de meest effectieve stroomrichting. Deze lichtgewicht installatie werkt al bij stroomsnelheden van 1 m/s en overleefde alle stresstests. De eerste installatie in Rystraumen (Noorwegen) staat nu al op de planning. Meer info op: Davidson-Hill Deze Davidson-Hill turbine leidt het water door een tunnel, de zogenaamde venturishroud. Hierdoor worden de turbines tot drie keer krachtiger. Door de tunnel op een draaibaar platform te installeren, vindt de tunnel vanzelf de meest effectieve richting. Meer weten: Ook een ontwerp uit Noorwegen, deze Aqua energy solutions oplossing. De installatie omvat een ketting, waaraan schoepen zijn bevestigd die loodrecht op de stroming gemonteerd worden. Door de stroming van het water, komen de bladen (en de ketting) in beweging. Generatoren zetten die beweging om in elektriciteit. Het bedrijf slaagde in de eerste tests en plant nu een lifesize prototype. Meer info op: 10

11 11 Schelde Energiewinning op de Schelde? DE SCHELDE: EEN STROOM NATUURTALENT Aangezien de Schelde uitmondt in de zee, leeft ook zij mee met de getijden. Massa s water stromen dagelijks het binnenland in, vermengen gradueel met het zoete regenwater en stromen weer terug. In Europa zijn nog maar weinig rivieren ongehinderd verbonden met de zee. Vele planten- en diersoorten houden echter van een leefomgeving met een heel specifieke zoet-zout variatie. Die vinden langs onze oevers een nieuwe thuis. De natuurlijke Schelde oevers spelen een hoofdrol in het Vlaamse biodiversiteitverhaal. Maar ook op vlak van economie geeft de Schelde Vlaanderen een stevige duw in de rug. Deze belangrijke waterweg ontlast ons verkeersnet door jaarlijks ongeveer 70 miljoen ton goederen te transporteren. Zoveel bedrijvigheid... en toch nog een bron van energie? Misschien, maar het is allerminst evident. Door het belang van scheepvaart, is de aanleg van een stuwmeer uitgesloten en kunnen ook turbines niet zomaar overal geplaatst worden. De volledige vaargeul van de rivier moet beschikbaar blijven voor het goederenvervoer. Ook langs de oevers is onvoldoende diepgang om turbines te plaatsen. En ruimte voor waterbassins met het oog op potentiële energie, is er evenmin. Maar toch is de denkoefening de moeite waard. Getijden vormen een immer constante brandstof, die nooit zal teleurstellen. In tegenstelling tot wind en zon, laten eb en vloed zich perfect voorspellen. Lees maar mee! 11

12 12 DE VOORSPELBAARHEID VAN GETIJDEN Vanzelfsprekend is de getijdenwerking de optelsom van ontelbare factoren: geografie, de wind, het ronddraaien van de wereldbol, en zo voort. Maar de hoofdmoot van de verklaring schuilt in ons universum. De ouden Grieken merkten al op dat de getijden leven op het ritme van de maan. Newton slaagde erin om dat fenomeen wetmatig te verklaren. Als je gemakshalve de continenten buiten beschouwing laat, kan je stellen dat het water een gelijkmatig verdeelde schil rond de aarde vormt. Door de aantrekkingskracht van de maan op de aarde, wordt het water naar de maan toe gezogen. De bol verandert als het ware in een rugbybalvorm die harder uitsteekt aan de kant van de maan. Het aardoppervlak dat zich het dichtste tegen de maan bevindt, geniet van hoog water. Aan de oevers van de rivier, zien we dat het vloed is. Maar aangezien de aarde om zijn as draait, neemt de aantrekkingskracht van de maan vlak daarna alweer af ten opzichte van onze locatie. Wat zich vertaalt in steeds lager water en uiteindelijk eb. Elke 29 dagen, 12 uren, 44 minuten en 28 seconden maakt de maan een volledige baan om de aarde. Als de zon, de maan en de aarde op één rechte lijn staan, oefenen de zon en de maan een gezamenlijke aantrekkingskracht op de aarde uit. De waterschil wordt dan extra aangetrokken, wat zich vertaalt in springtij. Dan stroomt een ongewoon hoge getijdengolf de Schelde in. Als de zon, de maan en de aarde een hoek van 90 vormen, heffen de krachten elkaar op en spreken we van dood tij: er treden veel kleinere getijdenverschillen op. Vanzelfsprekend heeft de kracht waarmee het water aanzwelt en afneemt een grote invloed op de hoeveelheid energie die op die locatie kan opgewekt worden. Toch hebben ook zogenaamde laagdynamische gebieden de troef van voorspelbaarheid op zak. We kunnen feilloos becijferen hoeveel energie op welk moment zal worden opgewekt. Wat helaas niet gezegd kan worden van zonne- of windenergie. MAAN LAAGTIJ AARDE HOOGTIJ ZON AARDE MAAN SPRINGTIJ DOODTIJ 12

13 VAN VLISSINGEN TOT GENT 13 De totale lengte van de Schelde, van bron tot aan monding in de Noordzee te Vlissingen bedraagt zowat 350 km. Ongeveer de helft van de rivier is onderhevig aan het getij. Aan de monding is de Schelde bij hoog water tot 5,2 kilometer breed. Naarmate je verder landinwaarts trekt, wordt de rivier steeds smaller. Aan de Belgisch-Nederlandse grens meet ze nog 2 kilometer, maar in Antwerpen neemt de breedte af naar 500 meter, 100 meter in Dendermonde en slechts een 50 meter in Gent. Een sluis roept de getijdenwerking daar een halt toe. Vanzelfsprekend heeft de omvang van de rivier een grote invloed op de hoeveelheid in- en uitstromend water. In Vlissingen stroomt twee maal daags gemiddeld 1 miljard m3 zeewater de Schelde in. Maar die massa neemt snel af. In Antwerpen meten we slechts 70 miljoen m3 en in Dendermonde een povere 6 miljoen m3. Al is dat nog altijd de inhoud van 2400 olympische zwembaden. Het verschil in waterpeil tussen hoog en laag water is dan weer groter in Antwerpen (gemiddeld 5,15 meter) dan in Vlissingen (gemiddeld 4 meter). Hoe meer water voorbij stroomt, hoe groter de hoeveelheid energie in theorie kan worden opgewekt. Dichtbij de Scheldemonding, zijn tal van locaties met een theoretisch gunstig rendement. Ook elders in Nederland zijn grote wateroppervlakten, die potentiële energiewinning mogelijk maken. De geplande getijdencentrale in het Nederlandse Grevelingenmeer, komt dankzij Pro-Tide bijvoorbeeld weer een stapje dichterbij. Enkele jaren geleden werd ook hardop gedroomd van een getijdenenergiecentrale in Antwerpen met voldoende capaciteit om 2600 huishoudens van energie te voorzien. Een uitgebreid studierapport bewees de haalbaarheid van deze denkpiste. Om de onderzoekscijfers te toetsen aan de werkelijkheid en ervaring op te doen met deze jonge technologie, voert Waterwegen en Zeekanaal in het najaar van 2014 praktijktesten uit op de Schelde. Zo weten we of de Schelde een efficiënte bron van duurzame energie kan zijn. 13 Antwerpen

14 14 De tests aan de Tweede Scheldebrug DE PUZZEL VAN DE JUISTE PLAATS Waterwegen en Zeekanaal bestelde een voorstudie om een geschikte locatie te vinden voor de eerste getijdenenergietest op de Schelde. Het projectteam hanteerde verschillende criteria om de keuze te maken: aanwezigheid van de nodige infrastructuur om de getijdenturbines aan te bevestigen grote snelheden van het water goede bereikbaarheid geen hinder voor de scheepvaart Vanzelfsprekend kwamen verschillende locaties in aanmerking. Tijdens de voorbereidingen passeerden bijvoorbeeld ook de steiger in Lillo en het ponton aan het steenplein in Antwerpen de revue. Maar uiteindelijk viel de keuze toch op de tweede Scheldebrug (ook gekend als de Temsebrug). De gemeenten Temse en Bornem bleken open te staan voor de plannen, waardoor deze vrij snel groen licht kregen. Eind 2014 gaan de eerste installaties te water. TURBINES IN DE STROOM Vanaf november 2014 gaan achtereenvolgens 3 verschillende turbines te water. 1. Water2Energy De primeur gaat naar een vertikale asturbine met hieronder 3 bladen die afhankelijk van de stand gestuurd worden. 3. Blue Energy Canada In januari is de laatste turbine aan de beurt. Deze heeft een speciale behuizing, waardoor het water naar een smallere gang wordt gestuwd, wat de snelheid opdrijft en dus ook het opgewekte vermogen. Na afloop kunnen we evalueren in welke mate België gebaat is bij energiewinning uit de Schelde en wat de effecten zijn van de installatie van de getijdenenergieturbine op de Schelde en omgekeerd. DE TOEKOMST VAN DE TEST Dankzij de testresultaten van de verschillende systemen, kunnen we perfect berekenen welke installaties op welke Scheldelocaties een mooi rendement kunnen leveren. Er bestaan stroomkaarten van de Schelde die in detail aangeven waar de grootste watersnelheden bestaan. In het getijdenboekje (http://www.vlaamsehydrografie.be) kijk je makkelijk de verwachte waterstanden na. Zo weten we hoeveel energie we van de getijdenenergieturbines kunnen verwachten. En hoe lang het duurt om de installatiekost terug te verdienen. 2. Aquascrew Vier weken later neemt de tweede installatie de testlocatie over. Deze testopstelling bestaat uit een horizontale schroef met oplopende diameter. 14

15 Vooruit kijken naar morgen 15 Op korte termijn vormt energiewinning op de Schelde geen rendabele oplossing. xxx Water2energy Door de uitgeputte fossiele brandstoffen en oplopende risico s van kernenergie, zou dat in de toekomst kunnen veranderen. De technologie is in volle ontwikkeling. Steeds meer leveranciers leveren slimme en budgetvriendelijke oplossingen aan. Bovendien is de energie bron (de getijdenstroming) continu aanwezig en (in tegenstelling tot andere energievormen) zeer betrouwbaar. Als waterwegbeheerder wil Waterwegen en Zeekanaal NV zich voorbereiden op de toekomst. Daarom zetten we onze schouders mee onder dit onderzoek. Nieuwsgierig naar het eindresultaat? Aquascrew turbine Je leest het op Blue energy Canada xxx 15

16 Pro-Tide partners Provincie Zeeland Abdij 6 PO Box LA Middelburg The Netherlands Leo van der Klip +31 (0) Waterwegen en Zeekanaal N.V. Lange Kievitstraat Antwerpen Belgium Roeland Notelé +32 (0) Universite du Littoral - Cote d Opale (ULCO) 1 place de lýser BP Dunkerque Cedex France Alexei Sentchev +33 (0) Isle of Wight Council County Hall PO30 1UD Newport United Kingdom Jim Fawcett +44 (0) ext6302 Dover Harbour Board Harbour House, Marine Parade CT17 9BU Dover United Kingdom Jack Goodhew +44 (0) ext4900

Energie uit getijstroming

Energie uit getijstroming Royal Netherlands Institute for Sea Research Energie uit getijstroming Janine Nauw a, Marck Smit a, Walther Lenting a, Belen Blanco b, Jurre de Vries c, Herman Ridderinkhof, Hendrik van Aken en Mathijs

Nadere informatie

Zx-ronde zondag 27 januari 2013

Zx-ronde zondag 27 januari 2013 Zx-ronde zondag 27 januari 2013 Elektriciteit uit waterkracht Dit verhaaltje is de laatste in serie verhaaltjes over duurzame energie opwekking. We hebben windturbines, zonnecellen en osmosecentrale`s

Nadere informatie

Waterkracht uit Getijdenbassins. Bedrijfsbezoek KIVI NIRIA 26-10-2010

Waterkracht uit Getijdenbassins. Bedrijfsbezoek KIVI NIRIA 26-10-2010 Waterkracht uit Getijdenbassins Bedrijfsbezoek KIVI NIRIA 26-10-2010 Inhoud Principe Turbines Model Vispassage Nijhuis concepten Grevelingen Conclusie La Rance (Frankrijk) Getijden energie Vloed ~ 6 uur

Nadere informatie

Energie uit Water. - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010

Energie uit Water. - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010 Energie uit Water - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010 Duurzame Energie uit Water Laagverval waterkracht Aquatische biomassa Golfenergie Thermische energie uit de zee Getij-energie bassin/

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Bestaat er witte steenkool?

Bestaat er witte steenkool? leestekst Bestaat er witte steenkool? Een woordje uitleg bij de werking van een waterkrachtcentrale. Is water sterk?, vroeg onze meester altijd. Natuurlijk, want er kunnen boten op varen!, grapte hij dan.

Nadere informatie

Project Singraven:Watermolen, KLAS 3H/V, April 2011 Watermolen Hulsbeek, een breed gedragen initiatief

Project Singraven:Watermolen, KLAS 3H/V, April 2011 Watermolen Hulsbeek, een breed gedragen initiatief Project Singraven:Watermolen, KLAS 3H/V, April 2011 Watermolen Hulsbeek, een breed gedragen initiatief 22 december 2010 Vrijdag 17 december werd in het Erve Hulsbeek, prachtig gelegen in het winterse landschap

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Ivoz-Ramet en Monsin, de tweeling

Ivoz-Ramet en Monsin, de tweeling Ivoz-Ramet en Monsin, de tweeling IVOZ-RAMET EN MONSIN De centrales van Ivoz-Ramet en Monsin waren de eerste hydraulische eenheden en werden in 1954 in gebruik genomen. Ze hebben dezelfde uitrusting: drie

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde EXCURSIEPUNT DE SCHELDEVALLEI Hoogte = Ter hoogte van het voormalige jachtpaviljoen, De Notelaar, gelegen aan de Schelde te Hingene (fig. 1 en 2), treffen we een vrij groot slikke- en schorregebied aan,

Nadere informatie

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive Hoe werkt een windturbine? Het basisprincipe is eenvoudig. De rotorbladen (wieken) zitten gemonteerd op een as. Als het waait draaien de rotorbladen en gaat de as draaien. De as laat vervolgens een generator

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 10 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Als Wedstrijd alternatieve vormen van energie voor leden en niet-leden van de K VIV

Als Wedstrijd alternatieve vormen van energie voor leden en niet-leden van de K VIV Als Wedstrijd alternatieve vormen van energie voor leden en niet-leden van de K VIV Voorstel 9 : In lijn generatoren door Eddy Thysman Tweede document met bijkomende informatie (Een nieuw soort watermolens

Nadere informatie

ENERGIE UIT WATER Jesper de Bruin en Maarten Brakkee Begeleider: MAJ Emmauscollege 09-03-2008

ENERGIE UIT WATER Jesper de Bruin en Maarten Brakkee Begeleider: MAJ Emmauscollege 09-03-2008 ENERGIE UIT WATER Jesper de Bruin en Maarten Brakkee Begeleider: MAJ Emmauscollege 09-03-2008 Voorwoord. Voor ons profielwerkstuk moesten wij, Jesper de Bruin en Maarten Brakkee van het Emmauscollege te

Nadere informatie

Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit.

Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit. Studenten van de elektronica afdeling van het VTI testen de vorig jaar gebouwde Savonius windturbine uit. VTI Aalst: een school van techniek en toegepaste wetenschappen. De Beer Gino, http://users.telenet.be/laboee/

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet Energieomzetting We maken veel gebruik van elektrische energie. Aan elektrische energie hebben we niet zoveel. Elektrische energie is maar een tussenvorm van energie. Bij een elektrische verwarming, willen

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

ZX- ronde 7 oktober 2012

ZX- ronde 7 oktober 2012 ZX- ronde 7 oktober 2012 Energietransitie De huidige fossiele energiebronnen raken en keer op in het huidige tempo waarop de mens er gebruik van maakt. Doordat er wordt uitgegaan van een onbeperkte groei

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult Kleine windturbines Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur Filip Arnou Green Energy Consult Windenergie De wind is een onuitputtelijke en natuurlijke bron om elektriciteit

Nadere informatie

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden:

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden: Uitwerking examen Natuurkunde1 HAVO 00 (1 e tijdvak) Opgave 1 Itaipu 1. De verbruikte elektrische energie kan worden omgerekend in oules: 17 = 9,3 kwh( = 9,3 3, ) = 3,3 De centrale draait (met de gegevens)

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Windenergie in Brussel

Windenergie in Brussel Windenergie in Brussel Utopie of realtiteit? Els Ampe Vlaamse Club 20 september 2010 1 Klassiekers 2 Klassiekers 3 Windenergie in de stad? 4 Imagine 5 Imagine Zero energy house San Francisco 07 6 Imagine

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Mogelijke onderwerpen: 1. Windturbineparken 2. Plastic soep 3. Beleidslijnen RWS Onderwerp Beleid olieen gasboringen Waddenzee 4. RWS: Welke beroepen?

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in?

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in? 1 Inhoudsopgave Voorblad, bladzijde 1 Inhoudsopgave, bladzijde 2 Inleiding, bladzijde 3 Wat houd duurzame-energie in?, bladzijde 4 Wat is zonne-energie?, bladzijde 5 Wat is waterkracht?, bladzijde 6 Wat

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek Met z n allen hebben wij dagelijks reusachtige hoeveelheden energie nodig. Kijk maar eens naar een heel normale dag: Je wordt s morgens gewekt door je wekkerradio. Deze krijgt de stroom natuurlijk uit

Nadere informatie

WINDTURBINES (HE 11)

WINDTURBINES (HE 11) WINDTURBINES (HE 11) De wind benutten om elektriciteit op te wekken en het broeikaseffect te bestrijden. 1 INLEIDING Gebruik maken van de wind voor energiedoeleinden is geen nieuw gegeven. De mens verplaatste

Nadere informatie

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur

Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur Tentamen Blijvende Energiebronnen (4P510) Datum: 11 oktober 2006 Tijd: 09.00 12.00 uur N.B. Aangezien de vraagstukken van dit tentamen door verschillende docenten worden beoordeeld, dient u elk vraagstuk

Nadere informatie

ECN Beleidsstudies. Kosten van kleinschalige waterkracht en getijdenenergie in Nederland. 1. Inleiding. 2. Afbakening

ECN Beleidsstudies. Kosten van kleinschalige waterkracht en getijdenenergie in Nederland. 1. Inleiding. 2. Afbakening ECN Beleidsstudies Notitie Aan Kopie aan Van ECN-BS--09-001 versie 2 26 januari 2009 Kosten van kleinschalige waterkracht en getijdenenergie in Nederland Ministerie van Economische Zaken Sander Lensink

Nadere informatie

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Energie in België EHA! 8 mei 2008 Nieuwerkerken 25 oktober 2007 Dirk Knapen Projectmedewerker energie en klimaat Inplanting van

Nadere informatie

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie?

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie? Windenergie ECN-facts 1. Wat is windenergie? Windenergie is de verzamelnaam voor technieken waarbij de bewegingsenergie die in wind zit, wordt omgezet in andere bewegingsenergie of in elektrische energie.

Nadere informatie

Debietmeting maken. Aan de hand van metingen aan de sloten en werken met natuurkundige formules een debietmeting leren maken.

Debietmeting maken. Aan de hand van metingen aan de sloten en werken met natuurkundige formules een debietmeting leren maken. Debietmeting maken Doel: Aan de hand van metingen aan de sloten en werken met natuurkundige formules een debietmeting leren maken. Benodigdheden: Groot meetlint / rolmeter Stok / lat om sloot op te meten

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Windenergie T E B. W i n d e n e r g i e W I N D E N E R G I E A L S D E T O E K O M S T M E T E E N O P L O S S I N G V O O R D E Z E T I J D

Windenergie T E B. W i n d e n e r g i e W I N D E N E R G I E A L S D E T O E K O M S T M E T E E N O P L O S S I N G V O O R D E Z E T I J D WIPOL Windturbine W i n d e n e r g i e W I N D E N E R G I E A L S D E T O E K O M S T M E T E E N O P L O S S I N G V O O R D E Z E T I J D D U U R ZA A M Windenergie is een onuitputtelijke en schone

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Duurzame energie met behulp van Vijzels

Duurzame energie met behulp van Vijzels Vijzel Generator Duurzame energie met behulp van Vijzels Sinds tientallen jaren staat Spaans Babcock bekend als s werelds grootste vijzelleverancier en is toonaangevend met innovaties. De vijzel generator

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Assenede

ASPIRAVI. Windpark Assenede ASPIRAVI Windpark Assenede SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK ASSENEDE Windpark Assenede: Projectlocatie Projectkenmerken Timing / planning van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

a. Bepaal hoeveel langer. b. Bepaal met figuur 1 de snelheid waarmee de parachutist neerkomt.

a. Bepaal hoeveel langer. b. Bepaal met figuur 1 de snelheid waarmee de parachutist neerkomt. Deze examentoets en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Bij het et krijg je in 100 minuten ongeveer 22 vragen Et3 stof vwo6 volgens het PTA: Onderwerpen uit samengevat: Rechtlijnige beweging Kracht

Nadere informatie

Windenergie in Vlaanderen groeit verder in 2012

Windenergie in Vlaanderen groeit verder in 2012 Persbericht Brussel, 15 januari 2013 Windenergie in Vlaanderen groeit verder in 2012 In 2012 groeide windenergie op land in Vlaanderen met 37 windturbines, goed voor een bijkomend vermogen van 78 MW. Daarmee

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Pretpark als laboratorium. Opdrachtenboekje secundair onderwijs

Pretpark als laboratorium. Opdrachtenboekje secundair onderwijs Pretpark als laboratorium Opdrachtenboekje secundair onderwijs Fysica in het pretpark: Opdrachten in Bobbejaanland - secundair onderwijs De oplossingen van de opdrachten zijn op uw vraag verkrijgbaar

Nadere informatie

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014

Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Thermische Centrales voor Elektriciteit College TB142Ea, 12 mei 2014 Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema E.On kolencentrales, Maasvlakte, Rotterdam. G.P.J. Dijkema 5 mei 2014 Faculty of Technology, Policy and Management

Nadere informatie

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science 1 2 3. 9 8 7 E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science N. B. De OPITEC bouwpakketten zijn gericht op het onderwijs. 1 Wat je nodig hebt: Voor de motorhouder: Voor de ventilator: 1 grote houten schijf

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Zelfvoorzienend Terschelling

Zelfvoorzienend Terschelling Zelfvoorzienend Terschelling Martijn Jongsma & Daan Gunnink 31-01-2014 Inleiding Zelfvoorzienend Terschelling, een idee waarin Terschelling zelf in staat is om haar elektrische behoefte te verzorgen. Binnen

Nadere informatie

Welk nut heeft de zee? Onderzoek aan gebruiksvoorwerpen

Welk nut heeft de zee? Onderzoek aan gebruiksvoorwerpen Onderzoek aan gebruiksvoorwerpen Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen ontdekken dat de zee invloed heeft op veel gebruiksvoorwerpen en andere zaken in hun dagelijkse leven. Afbeeldingen

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

PALWindmolen. 1.1 Theorie opdracht

PALWindmolen. 1.1 Theorie opdracht PALWindmolen 1.1 Theorie opdracht 1. Windmolens zijn er in vele soorten en maten. Vroeger pompten ze water of maalden ze graan tot meel. Tegenwoordig worden ze voornamelijk ingezet voor elektriciteit.

Nadere informatie

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word)

Mens en techniek. VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2. Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) Mens en techniek VMBO BASIS en KADER, leerjaar 2 Figuur 1 (Illustratie uit Microsoft Word) 1 ENERGIE... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Het omzetten van energie... 3 1.3. Het omzetten van energie - Opdrachten...

Nadere informatie

Demonstratieproject Spuistroomcentrale Kornwerderzand Sjoerd Keijser TOCARDO & Marcel Westerink Antea Group Kornwerderzand, 14 april 2016

Demonstratieproject Spuistroomcentrale Kornwerderzand Sjoerd Keijser TOCARDO & Marcel Westerink Antea Group Kornwerderzand, 14 april 2016 Clean, a flow Sustainable of and energy Demonstratieproject Spuistroomcentrale Kornwerderzand Sjoerd Keijser TOCARDO & Marcel Westerink Antea Group Kornwerderzand, 14 april 2016 Inhoud Introductie TOCARDO

Nadere informatie

Your added value provider

Your added value provider Energiebesparing Presentatie Energiebesparing waarom? Meer netto winst Efficient proces Energie besparen Minder CO2 beter milieu Minder onderhoud Energiebesparing: Energieverbruik Wereldwijd Rendement,

Nadere informatie

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee Een goede zaak Stadswarmte helpt mee Stadswarmte. Een goede zaak 3 Zo makkelijk kan het ook Ondernemen is vooruitzien. Beslissingen nemen die zorgen voor winstoptimalisatie, voor continuïteit en voor

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor energie en vermogen

Een beginners handleiding voor energie en vermogen Een beginners handleiding voor energie en vermogen Waarom moet je leren over energie en vermogen. Het antwoord is omdat we allemaal energie verbruiken in ons dagelijks leven om te verwarmen, te koelen,

Nadere informatie

Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen. De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines. Bat Protection System

Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen. De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines. Bat Protection System Ruim baan voor windenergie in het leefgebied van vleermuizen De optimale bescherming van vleermuizen rond windturbines Bat Protection System De missie van Topwind Meer kans op een succesvolle ontwikkeling

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde 1

Examen HAVO. natuurkunde 1 natuurkunde 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 3 mei 13.3 16.3 uur 2 6 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen; het examen bestaat uit 24 vragen.

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

QuickScan energie en water. DCMR milieudienst Rijnmond

QuickScan energie en water. DCMR milieudienst Rijnmond DCMR milieudienst Rijnmond m DCMR milieudienst Rijnmond Kwaliteitstoets Paraaf Autorisatie Paraaf Naam Koldo Verheij Naam Functie Tacï Schmidt Bureauhoofd KenV Auteur (s) :H.M. van Zoest Afdeling :Expertisecentrum

Nadere informatie

WKK in een industrieel proces.

WKK in een industrieel proces. WKK in een industrieel proces. Erik DEVIS Bergerat Monnoyeur Afdeling Eneria Inhoud 1. Wie? Wat? 2. Waarom WKK met gasmotoren? 3. Inpassing bij Agfa Gevaert. 4. Resultaat 2 MONNOYEUR GROUP 1906 Bergerat

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Werkkatern 6 Welkom in onze provincie

Werkkatern 6 Welkom in onze provincie 1 Les 1 en 2 Mijn provincie 1 Mijn provincie op kaart Voer eerst volgende opdrachten uit op de kaart van je provincie - Kleur de gemeente waarin je school staat rood - Kleur je provinciehoofdstad geel,

Nadere informatie

DE 4 DE REVOLUTIE ENERGIE AUTONOMIE. BronsGroen - Natuurpunt As Gemeente As Vrijetijdscentrum As, 4 december 2014 Dirk Knapen REScoop.

DE 4 DE REVOLUTIE ENERGIE AUTONOMIE. BronsGroen - Natuurpunt As Gemeente As Vrijetijdscentrum As, 4 december 2014 Dirk Knapen REScoop. BronsGroen - Natuurpunt As Gemeente As Vrijetijdscentrum As, 4 december 2014 Dirk Knapen REScoop.be REScoop REScoop.be, Federatie van groepen en coöperaties van burgers voor hernieuwbare energie A cooperative

Nadere informatie

Vraag 1: wat voor soort stroom gebruikt u om uw huis van elektriciteit te voorzien?

Vraag 1: wat voor soort stroom gebruikt u om uw huis van elektriciteit te voorzien? Uitslagen enquête HISWA Vraag 1: wat voor soort stroom gebruikt u om uw huis van elektriciteit te voorzien? Uitsluitend grijze stroom van mijn energiebedrijf 43,6% 123 Uitsluitend groene stroom van mijn

Nadere informatie

STROOMATLAS BENEDEN ZEESCHELDE VAK PROSPERPOLDER - KRUISSCHANS

STROOMATLAS BENEDEN ZEESCHELDE VAK PROSPERPOLDER - KRUISSCHANS MOD 78 WATERBOUWKUNDIG LABORATORIUM FLANDERS HYDRAULICS RESEARCH VAK PROSPERPOLDER - KRUISSCHANS SPRINGTIJ WATERBOUWKUNDIG LABORATORIUM EN HYDROLOGISCH ONDERZOEK Mod. 78 STROOMATLAS BENEDEN - ZEESCHELDE

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie Hoofdstuk 4: Arbeid en energie 4.1 Energiebronnen Arbeid: W =............. Energie:............................................................................... Potentiële energie: E p =.............

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Waterkracht. Innovatief, simpel en effectief. Een watermolen, Meindert Hobbema, 1665

Waterkracht. Innovatief, simpel en effectief. Een watermolen, Meindert Hobbema, 1665 Waterkracht Innovatief, simpel en effectief Een watermolen, Meindert Hobbema, 1665 D66 Statenfractie Kees de Wit Oktober 2007 Inhoudsopgave 1. Inleiding p. 3 2. Stroomgebied de Dommel p. 4 3. Stroomgebied

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Introductie windenergiesector

Introductie windenergiesector Introductie windenergiesector Blok 2 Sander Lagerveld Dag 10 Windenergie 1 Duurzaam werken op Zee Toepassing van windenergie in Nederland Duurzaam werken op zee 2 Windmolens verschijnen vanaf 12e eeuw

Nadere informatie

Geluid. De norm: 47 db L den

Geluid. De norm: 47 db L den Geluid De norm: 47 db L den Elk windenergieproject moet voldoen aan de wettelijke norm: 47 db L den bij alle geluidsgevoelige objecten in de buurt. Dit is de maximaal toegestane gemiddelde jaarlijkse geluidsdruk

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie