DE ONGEKENDE KANSEN VAN ENERGIE UIT WATER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE ONGEKENDE KANSEN VAN ENERGIE UIT WATER"

Transcriptie

1 1 Maandblad voor waterprofessionals 30 januari ste jaargang DE ONGEKENDE KANSEN VAN ENERGIE UIT WATER ROELOF KRUIZE: WATERSECTOR MOET SNEL VERANDEREN HOE LEUK IS HET VAK BIJ DOW EN TATA STEEL? WIM KESSELS HEEFT NOG ALTIJD PLEZIER IN DE PUT

2 2 ACHTER DE COVER Wie? Wim Kessels (56), opzichter winmiddelen bij WML, het Limburgse waterleidingbedrijf. Vanuit de installatietechniek belandde hij 33 jaar geleden bij de toenmalige spuiploeg van WML. We joegen schuimrubberen proppen door de leidingen om klachten over bruinwater te minimaliseren. Datzelfde systeem gebruiken ze ook om bierleidingen van vat tot pomp schoon te houden. Via de productie belandde hij bij de afdeling onderhoud in het Maasdorp Linne. Daarvandaan werken we aan de installaties, pomp- en waarnemingsputten in heel Limburg. Tekst Barbara Schilperoort Fotografie Kees Hummel Waar? Bij één van de circa 300 pompputten in het Limburgse landschap. Bovengronds zijn het onopvallende stenen bouwsels van een halve meter hoog en 2,25 meter in het vierkant. Meestal gelegen in natuur-(=waterwin-)gebieden. De meeste wandelaars zullen zich niet realiseren dat het kraanwater thuis hier omhoog komt. Ondergronds opgepompt via een pvc-buis van 30 tot 40 centimeter doorsnee en een lengte van 300 tot 360 meter. Via de filterspleten onderin stroomt grondwater binnen. Om te voorkomen dat teveel zand meekomt, zijn die filterspleten met grind omstort. Anders raakt het evenwicht in de bodem verstoord. Bovenin de buis hangt onder water - een pomp. Waaiers, aangedreven door een elektromotor, sturen het water naar het pompstation. Wat? Om allerlei redenen kunnen de filters in de loop der tijd verstopt raken. Dan maken we de luiken van zo n bouwsel open en takelen de pomp met een grote hijskraan uit de buis. Daarna laten we een camera in de buis zakken die 360 graden ronddraait en nauwkeurig de wanden inspecteert. Via monitoren in onze servicewagen kunnen we die waarnemingen nauwkeurig volgen. We maken buis, pomp en put met een speciale hogedrukspuit schoon. Eventueel met behulp van waterstofperoxide of andere chemicaliën om verstopt vuil los te weken. Soms gaan we jutteren. Daarbij persen we onder hoge druk water in de buis terug de grond in. Waarom? Er kunnen allerlei verzakkings-, verstoppings- of lekkageproblemen ontstaan. De bodem in deze provincie verschilt van Noord tot Zuid. Geen twee putten zijn hetzelfde. Vanwege onze expertise huren ook anderen ons in. We onderhouden bijvoorbeeld de grondwaterputten van het Academisch Ziekenhuis in Maastricht. We meten de grondwaterstand bij de mergelafgravingen van cementfabriek ENCI en bij de aanleg van de tunnel onder de A2. Mijn collega s en ik zijn echte probleemoplossers. Door dit gevarieerde werk zijn geen twee dagen hetzelfde. Dit is de leukste baan die ik me kan voorstellen.

3 3 INHOUD ENERGIEAKKOORD GEEFT IMPULS AAN WATER-ELEKTRICITEIT 10 NIEUWE SERIE HOOFDROLSPELERS, DEEL 1: ROELOF KRUIZE VASTE RUBRIEKEN Hoogstandje Hunze en Aa s produceert zandzakken in sneltreinvaart Waternetwerk Prijs voor scriptie over oude Romeinen Jong KNW: hoezo generatiekloof? Seminar over reststoffen Op pad met Corné van der Westen (Essent) 32 NR 1 / JANUARI HOE LEUK IS HET VOOR WATERPROFESSIONALS IN DE INDUSTRIE? 32 MISLUKT! FRIESE SAMENWERKING VAN DE BAAN Watertechniek Technische informatie uit de watersector Waterwetenschap Nadenken over vaste gewoonten levert waterschap veel op Snelheid waterstroom meten met kilometerslange glasvezel Hé, kijk nou: korrelslib in een zoutwaterzuivering Verder op H 2 O Online Overzicht van alle nieuwe vakinformatie op COLOFON Maandblad H2O is een uitgave van de Stichting H2O. REDACTIE Monique Bekkenutte (hoofdredacteur), Roel Smit (producent/ eindredacteur), Anne de Boer; Binckhorstlaan 36, M417, 2516 BE Den Haag, , REDACTIE RAAD René Arninkhof, Matthijs van den Brink, Erwin de Bruin, Roberta Hofman-Caris, Henk Dekker, Daphne de Koeijer, Hans Middendorp, Johan van Mourik, Jos Peters, Jan Roelsma, Joris Schaap, Veerle Sperber, André Struker, Marlies Verhoeven, Marie-José van de Vondervoort, Michiel van Willigen, en Jason Zondag. VORMGEVING Ronald Koopmans BLAD MANAGEMENT Gerrit Holtman ADVERTENTIEVER- KOOP PSH Media Sales, Shahin Habbah, Postbus 30095, 6803 GM Arnhem, , DRUK Senefelder Misset, Doetinchem ABONNEMENTEN NR1 / JANUARI 2014

4 4 Foto Tocardo T ENERGIEAKKOORD KAN WATERENERGIE EEN ZETJE GEVEN ELEKTRICITEIT UIT WATER GRIJPEN WE ONZE KANSEN? Naast wind- en zonne-energie stroomt er straks ook waterenergie door het elektriciteitsnet. Er wordt getest met energie uit getijdenstroming en een proef bij de Afsluitdijk moet blue energy opleveren door zoet en zout water te mengen. Volgens het Energieakkoord moet in 2023 maar liefst 16 procent van de energie duurzaam zijn (nu 4 procent). De kansen voor energie uit water groeien. Tekst Marloes Hooimeijer

5 THEMA 5 Energie uit water, het wordt ook wel het best bewaarde geheim in duurzaam Nederland genoemd. Want hoewel volgens waterinnovators maar liefst 10 procent van de Nederlandse elektriciteitsvraag uit water gewonnen kan worden, worden de beschikbare technieken nog slechts op kleine schaal toegepast. Vooral energieopwekking uit getijdenstroming en uit het mengen van zoet en zout water (via omgekeerde elektrodialyse) bieden voor Nederland perspectief. Nederlandse bedrijven als Bluerise en IHC Tidal Energy werken ook aan technieken om energie uit temperatuurverschillen in diepe en ondiepe zeelagen en uit golven op te wekken, maar die zijn voor Nederland niet of nog onvoldoende geschikt voor rendabele toepassing. De temperatuurverschillen en de golfkracht in de Noordzee zijn immers beperkt. In tegenstelling tot de grillige beschikbaarheid van zonne- en windenergie is energie uit water nagenoeg voorspelbaar. Daarom tonen elektriciteitsbedrijven zich ook zeer geïnteresseerd, zegt Hans van Breugel, directeur van waterturbinebouwer Tocardo en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Energie uit Water (EWA). Ze zijn ook best bereid een paar cent meer te betalen voor deze duurzame energie met leveringszekerheid. Overigens is de prijs van 15 cent per kilowattuur voor energie uit getijdenturbines op grotere parken (meer dan 50 megawatt) gelijk aan die van offshore-windmolens; dat is al een heel interessante prijs voor zo n nieuwe technologie. Met de ondertekening van het ambitieuze Energieakkoord voor duurzame groei in september 2013 lijken ook de kansen voor energie uit water toe te nemen. Het akkoord, dat de handtekening heeft van meer dan 40 organisaties, behelst een toename van het aandeel van duurzaam opgewekte energie, van ruim 4 procent nu naar14 procent in 2020 en naar 16 procent in 2023, maar schept ook ruimte voor commerciële toepassing van innovatie en schone energietechnologieën en heeft aandacht voor bevordering van werkgelegenheid in de CleanTech -sector. Van Breugel: Dit akkoord moeten we koesteren. Het geeft ons als jonge industrie de benodigde houvast en ruimte om door de leercurve heen te komen, die met hoge investeringen gepaard gaat. COMMERCIËLE WATERTURBINES Dit jaar installeert Tocardo in eigen beheer vijf commerciële waterturbines in de Oosterschelde. We hebben een vergunning van Rijkswaterstaat voor twintig jaar en verwachten duizend huishoudens van stroom uit deze turbines te kunnen voorzien, zegt de directeur. Op de Afsluitdijk draait al vijf jaar een Tocardo-test-/demonstratieturbine van 80 kilowatt in een van de spuisluizen en volgend jaar komen er nog drie testturbines bij. Het is de bedoeling dat er met de renovatie van de Afsluitdijk over enkele jaren dertig van onze turbines op de Afsluitdijk draaien, zegt Van Breugel. Samen met het Tidal Test Center start het bedrijf binnenkort ook een proef met een testopstelling voor 500 kilowatt getijdenenergie in het Marsdiep bij Texel. Investering: 4 miljoen euro. Net als de getijdenturbines van Tocardo valt de OceanMill van IHC Tidal Energy onder de noemer van vrijestromingturbines. Technisch manager Menno Broers van IHC: Het verschil is dat onze turbine in tegenstelling tot de meeste andere waterturbines niet om > NR1 / JANUARI 2014

6 6 Artist impression Tocardo Dit jaar installeert Tocardo commerciële turbines in de Oosterschelde Een testturbine in vol bedrijf (onder water) in een van de spuisluizen bij Den Oever (Afsluitdijk) Foto Tocardo Foto Unie van Waterschappen Waterkrachtcentrale Hezenbergerstuw een horizontale as, maar om een verticale as draait, en dat alleen de rotorbladen onder water zitten. Dat scheelt in onderhoud, zeker in zout zeewater, dat alles kapotmaakt. In de Westerschelde draait sinds 2009 een test- en demonstratiemodel van de OceanMill met een capaciteit van 30 kilowatt. Opschaling komt dichterbij met de bouw volgend jaar van drie commerciële turbines à 1 megawatt in de Oosterscheldekering. Hiervoor krijgt IHC steun van de Europese Unie, de provincie Zeeland en de rijksoverheid en heeft het van 2015 tot 2031 een vergunning van Rijkswaterstaat. Broers: Met een levering van megawattuur aan het net denken wij aan het eind van de rit op een klein plusje rendement uit te komen. Omdat zowel Tocardo als IHC in Natura 2000-gebied de Oosterschelde aan de gang wil, moesten zij vooraf een uitgebreide natuurtoets doen naar mogelijke ecologische effecten. Beide bedrijven benadrukken dat hun turbines zo langzaam draaien en bovendien vrij in de stroming liggen, dat vissen er geen hinder van ondervinden en er omheen zwemmen. De OceanMill maakt slechts dertig omwentelingen per minuut, zegt Broers. In de Westerschelde komen vissen weleens nieuwsgierig bij onze turbine kijken, maar een ongeval met vis of zeezoogdieren is er nooit geweest. Wel wordt het getij door de turbine beïnvloed, maar dat is millimeterwerk. De Zeeuwse Milieufederatie vond dit nadeel van de getijdenturbines minder groot dan horizonvervuiling van windmolens. WATERKRACHTCENTRALE HEZENBERGERSTUW VOORBEELD VOOR WATERSCHAPPEN Ook de Unie van Waterschappen zette begin september, met tientallen andere partijen, haar handtekening onder het Energieakkoord voor duurzame groei. In 2020 willen de waterschappen minstens 40 procent van het eigen energieverbruik zelf duurzaam opwekken (dat is nu ongeveer 25 procent). De Waterkrachtcentrale Hezenbergerstuw, in opdracht van het Waterschap Vallei en Veluwe in 2010 gerealiseerd, kan mogelijk als voorbeeld dienen. Toen het waterschap de stuw aan het Apeldoorns Kanaal wegens ouderdom en slijtage moest opknappen, zocht het naar een manier om wat te doen met de vrijkomende waterkracht door het verval van 2,5 meter over de stuw. Een vijzelturbine bleek geschikt: het vallende water drijft de vijzel aan en met een generator wordt energie opgewekt. De gemiddelde energieopbrengst is 150 megawattuur per jaar; dat staat gelijk aan het energieverbruik van veertig huishoudens per jaar, vertelt projectleider René Bruggeman. Er zijn al verschillende waterschappen naar onze vijzelturbine komen kijken. Zulke turbines zijn geschikt bij voldoende water, voldoende verval en een beperkte vuilaanvoer. De schroefbladen van de vijzel zijn afgeschermd met een rubberen strip om verwonding van vissen te voorkomen.

7 THEMA 7 GETIJDENCENTRALE BROUWERSDAM Energie uit water kwam via een omweg ook op de kaart te staan toen Rijkswaterstaat op zoek ging naar oplossingen om de verslechterende waterkwaliteit van de Grevelingen aan te pakken. Die achteruitgang wordt veroorzaakt door de dichte Brouwersdam, zegt Ben Spiering van Rijkswaterstaat. Er moest een oplossing komen om per 2027 te voldoen aan de eisen in de Kaderrichtlijn Water. Maar men vond 200 miljoen euro investeren in een doorlaat in de dam om uitsluitend de waterkwaliteit te verbeteren wat aan de dure kant. Dus werd gekeken of bij aanpassing van de dam niet direct extra functionaliteiten konden worden toegevoegd. Waterturbines die enerzijds groene energie kunnen opwekken en anderzijds ingezet kunnen worden om bij hoogwater op de rivieren water weg te pompen via de Grevelingen, zodat ze in Dordrecht ook op de lange termijn droge voeten houden. Samen met de provincies Zuid-Holland en Zeeland en de gemeenten Goeree-Overflakkee en Schouwen- Duiveland startte Rijkswaterstaat het project Getijdencentrale Brouwersdam. Spiering is projectdirecteur: Mét turbines gaat de renovatie volgens nog erg onzekere ramingen 450 miljoen euro kosten, maar dan kun je wel huishoudens van energie uit water voorzien. We gaan ervan uit dat de getijdencentrale circa 60 megawatt kan opleveren. Daarmee heeft dit project volgens hem de potentie om een bijdrage van ongeveer 0,5 procent aan de doelstelling uit het Energieakkoord te leveren. Maar het is nog geen gelopen race: Uit de marktconsultatie onder energiebedrijven, water(turbine)bouwers en financiers moet blijken of er commerciële partijen zijn die zo n project mede willen dragen. Niet alleen de maatschappelijke en innovatieve waarde, maar ook zeker de commerciële haalbaarheid zijn van doorslaggevend belang voor de komst van de getijdencentrale. Áls die er komt moet die in 2020 in gebruik genomen worden. Het is de eerste centrale bij een dam met een relatief laag getij. Daarom worden in een nog in te richten testcentrum bij de Grevelingendam vanaf 2015 de beschikbare turbinetechnieken getest. Hierbij is visvriendelijkheid een belangrijk criterium. Broers heeft in ieder geval de OceanMill-techniek al onder de aandacht gebracht tijdens de marktconsultatie: Wij denken er met onze techniek in plaats van 60 megawatt 100 megawatt aan capaciteit te kunnen realiseren. Bouw van de proefinstallatie voor blue energy op de Afsluitdijk BLUE ENERGY Naast getijdenenergie bestaat er ook zogenoemde blue energy, energie die vrijkomt bij het mengen van zoet en zout water. Op de Afsluitdijk leidt het Sneker bedrijf REDstack een project om de opwekking van blue energy vanaf komende maand gedurende enkele jaren uitvoerig te testen. Dit doet het samen met Fuji Film en Wetsus. Er staat een proefinstallatie aan de IJsselmeerzijde van de Afsluitdijk en door de buizen boven de weg stroomt hier per uur straks circa 200 kubieke meter zout water uit de Waddenzee binnen en wordt er evenveel zoet water uit het IJsselmeer aangevoerd. REDstack test er onder meer de voorbehandeling, stackontwerpen, verschillende membranen, stroomsnelheden en levering aan het net. Directeur Rik Siebers van REDstack: Uiteindelijk willen we met onze toepassing van reverse electrodialyses, RED dus, duurzame energie produceren die kan concurreren met andere vormen van energie. Als de proefinstallatie een succes wordt, willen we opschalen naar praktijkschaal en daarmee alle huishoudens van de drie noordelijke provincies van energie voorzien. Maar hoe zit het met de ecologische effecten? Wij vervuilen niks: er komt geen CO 2 vrij en we hebben een vergunning om het brakke water dat achterblijft terug te voeren naar de Waddenzee. We willen separaat onderzoeken wat onze techniek doet met de organismen in het water, zoals plankton. Blijft dat in leven of moeten we aanvullende maatregelen treffen? Als Siebers positieve beeld blijkt te kloppen, kan er ook op andere plekken in Nederland (en internationaal) gebruik worden gemaakt van de techniek. Dat kan overal waar zoet en zout water elkaar ontmoeten. Vooral bij uitmondingen van rivieren in zee, maar ook bij grote rioolwaterzuiveringsinstallaties die uitkomen op zee zie ik wel mogelijkheden. Dit artikel is tot stand gekomen met medewerking van Marcel Bruggers van Deltares en er is gebruikgemaakt van informatie op de website (energie uit water). Foto REDstack NR1 / JANUARI 2014

8 8 HOOGSTANDJE O H 2 Tekst Roel Smit Fotografie Marcel Molle HUNZE EN AA S PRODUCEERT ZANDZAKKEN IN SNELTREINVAART Het was half december. Het water stond hoog, maar zandzakken waren nog niet nodig. Voor de fotograaf van maandblad H 2 O (en voor een waterschap in de buurt dat het apparaat ook wel eens in werking wilde zien) gaf het waterschap Hunze en Aa s echter graag een demonstratie van zijn zandzakvulmachine. Stalen kegels in de vulopening zorgen voor een gelijkmatige verdeling van het zand

9 9 Iedere zandzak wordt met dezelfde hoeveelheid zand gevuld. Hierna wordt de zak met professionele machines dichtgenaaid. Door deze manier van werken ontstaan uniforme zandzakken die goed stapelbaar zijn Veiligheid en werkhouding speelden een belangrijke rol bij het ontwerp van de machine en het werkproces Ze zijn bij Hunze en Aa s trots op hun machine, die tot zandzakken per uur kan vullen. Een veelvoud van wat een grote groep vrijwilligers (meestal ondersteund door bereidwillige militairen) met de hand kan produceren. Afgelopen zomer werd de zandzakvulmachine met personele ondersteuning beschikbaar gesteld aan de oosterburen, waar in de strijd tegen het hoge water van de Elbe in vier dagen tijd maar liefst zandzakken werden geproduceerd. Dat was een idee van Klaas de Veen ( ik zag op televisie hoe hoog de nood daar was en dat ze met schepjes de zakken aan het vullen waren ). Samen met collega Wilco Reefman is hij betrokken bij de technische realisatie en de operationele inzet van de machine. De basis is geleverd door een Noord-Hollandse machinebouwer, maar handige mannen van het waterschap hebben de machine grondig aangepast en de kinderziekten eruit gehaald. Op het ontstane concept ligt octrooi van het waterschap. Reefman: Dat was dus geen werk van ingenieurs, maar van eigen medewerkers met technisch vernuft. De kunst is het zand zeer gelijkmatig via de nauwkeurig te regelen transportband en een grote trechter in de zandzakken te krijgen. Technische aanpassingen hadden vooral tot doel verstoppingen tegen te gaan en het zand weg te houden van plekken in de machine waar je het liever niet wilt hebben. Als de machine op volle toeren draait, dan komen er steeds vier gevulde zakken, elk met een gewicht van 16 tot 17 kilogram, tegelijk uit. Het dichtnaaien (met behulp van een naaimachine) en het plaatsen van de zakken op pallets blijft mensenwerk, zegt Klaas de Veen. Zwaar werk; de mensen die het doen moeten geregeld gewisseld worden. Dat bleek vorig jaar ook bij de Elbe, een operatie waarvan ze bij het waterschap overigens veel geleerd hebben. Al was het maar werken in een zandgroeve ( waar we nogal wat stenen en keien tegenkwamen ), het samenwerken in een andere werkcultuur en onder sterk wisselende weersomstandigheden. Dat andere waterschappen nog niet over vergelijkbare apparatuur beschikken, begrijpen ze niet zo goed bij Hunze en Aa s. Eigenlijk zou ieder waterschap zo n machine moeten hebben. We kunnen twee vrachtwagens per uur vullen met zandzakken. Daar kun je met een peloton militairen niet tegenop scheppen. NR1 / JANUARI 2014

10 10 O HOOFDROLSPELERS H 2 ROELOF KRUIZE: WATERSECTOR HEEFT INNOVATIE EN VERBREDING KEIHARD NODIG Tekst Roel Smit Fotografie Gabby Louwhoff

11 11 De watersector heeft de wind in de rug, maar de verbreding moet doorgaan en de innovatie moet versneld worden. Dat vindt Roelof Kruize, voorzitter van Koninklijk Nederlands Waternetwerk (KNW). Het eerste interview in een reeks met hoofdrolspelers in de Nederlandse watersector. Hij kent de watersector op zijn duimpje en is niet bang een mening te geven. Hij spreekt rechttoe rechtaan en gebruikt geen woord te veel. Roelof Kruize is algemeen directeur van het Amsterdamse watercyclusbedrijf Waternet en voorzitter van de beroepsorganisatie KNW. Directe aanleiding voor het vraaggesprek: KNW bestaat deze maand precies vijf jaar. HOE STAAT DE WATERSECTOR ER VOOR? WAAROM VERDIENEN WE IN HET BUITENLAND ZO WEINIG MET ONZE KENNIS OP WATERGEBIED? VERSNIPPERING IS HET ENIGE PROBLEEM? Kruize: We worden gezien en gewaardeerd, en dat is terecht. Wereldwijd wordt de wateropgave steeds meer onderkend, kijk alleen al naar de Verenigde Staten. En in Nederland is het belangrijk dat de watersector één van de economische topsectoren is. De huidige koning heeft daar in zijn rol op het gebied van watermanagement ook een belangrijke bijdrage aan geleverd. We hebben veel kennis en innovatieve kracht. De verbazing dat we daarvan qua export maar zo weinig profiteren is ook doorgedrongen tot het kabinet. Gelukkig maar. > De segmentatie, de versnippering van de sector is, denk ik, een belangrijke verklarende factor. Dat verandert maar heel langzaam. Als de Duitse auto-industrie naar het buitenland gaat, dan gaat de Duitse auto-industrie als geheel naar het buitenland. Merknamen als Opel, BMW en Mercedes zijn even ondergeschikt. Als Nederlanders naar het buitenland gaan, dan moet iedereen onder zijn zijn eigen vlag. En als waterschappen en drinkwaterbedrijven erbij betrokken zijn, dan ontstaat er al gauw een publiek debat: mag dat wel, dat werk in het buitenland? Wordt belastinggeld op die manier niet ingezet voor commerciële activiteiten? Ik vind Nederland op dit punt te strikt; andere Europese landen zijn in hun eigen belang wat soepeler. Juist om die gezamenlijkheid een zwaarder accent te geven, hecht ik ook zoveel belang aan bijvoorbeeld een International Water Week. > Dat is een belangrijk probleem. Ik snap best dat het historisch gegroeid is. Van de waterschappen in de Middeleeuwen zijn er nog 25 over. Schaalvergroting en professionalisering hebben plaatsgevonden, maar het wegnemen van barrières en belemmeringen, het mag van mij allemaal wel iets sneller. We hebben ook kansen gemist. Toen bijvoorbeeld in 1970 de Wet Verontreiniging Oppervlaktewater werd ingevoerd, is geen duidelijke keuze gemaakt: wie gaat precies wát doen? De gemeente, de provincie, het waterschap, iedereen doet wat. Daarom ben ik ook helemaal niet ongelukkig met het Bestuursakkoord Water en de financiële doelstelling van 450 miljoen euro aan besparingen die daaraan vastzit. Ik denk dat financiële druk helpt om de boel bij elkaar te brengen. Ook in het bedrijfsleven is segmentatie een feit: er zijn zo n ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf actief in de watersector, maar soms lijkt er nog altijd een muur te staan tussen deze bedrijven en de kennisinstellingen. De bedrijven in Nederland staan meer en meer onder een Angelsaksische invloed en kijken vooral naar resultaten op korte termijn; managers worden daarop afgerekend. Dat remt investeringen in watertechnologie bij veel bedrijven en dat is jammer. Als dat niet verandert, zijn we onze voorsprong over tien jaar > NR1 / JANUARI 2014

12 12 kwijt. Familiebedrijven als Pacques waar veel wordt geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling vormen wat dat betreft een positieve uitzondering, en kijk: die zijn bovendien enorm succesvol. Per saldo geeft de Nederlandse watersector te weinig uit aan innovatie, zeker als je het vergelijkt met Finland of Zweden. DAT IS DUS EEN UITDAGING! DAN MOETEN WATERPROFESSIONALS WEL OVER DE EIGEN SCHUTTING KIJKEN. ER IS BIJVOORBEELD WEINIG UITWISSELING TUSSEN DRINKWATER- BEDRIJVEN EN WATERSCHAPPEN. WAT IS DE ROL VAN KONINKLIJK NEDERLANDS WATERNETWERK IN DIT VERBAND? > Precies. De watersector kan meer samenwerken en meer investeren in innovatie. Daar moeten we het van hebben. Ook verbreding is belangrijk: er is een relatie tussen water en energie, er is een relatie tussen water en het terugwinnen van grondstoffen, tussen water en ruimtelijke ordening. Neem de energievoorziening: een groot deel van onze energiebedrijven is verkocht aan het buitenland. Ik denk dat we daarin zijn doorgeschoten. Tegelijk hebben burgers een toenemend wantrouwen ten opzichte van grote instituties. Dus ontstaan steeds meer lokale initiatieven: mensen plaatsen zonnepanelen, warmtewisselaars, doen aan warmte-koudeopslag. Waterbedrijven kunnen hierin een stimulerende rol spelen. > Dat klopt, maar ik zie dat de komende vijf jaar veranderen. Aan functies worden hogere eisen gesteld. Het zal minder gaan om het bouwen van beton en het draaien aan knoppen en meer om processturing, intelligente analyse van data, werken met sociale media. Dat laatste is ook een onderwerp waarop we bij KNW extra het accent willen leggen. Bestaande culturele verschillen zullen ook wegvallen. Wie bij een drinkwaterbedrijf werkte, keek vaak neer op de mensen van de rioolwaterzuivering. Maar op de zuivering is het al lang niet meer roeren in de poep ; het is daar hoogwaardige procestechnologie, terugwinnen van waardevolle grondstoffen. Ik zie wat dat betreft wel een ander probleem: de arbeidsmarkt. Neem ons eigen bedrijf, Waternet. In 2008, 2009, dus vlak voor de echte crisis, bestond 15 procent van onze formatie uit vacatures. De afgelopen jaren is dat aandeel door de crisis fors gedaald. Mensen kozen toch voor de zekerheid van een bedrijf dat aan de overheid gelieerd is, maar de komende vijf, zes jaar zal toch circa 30 procent van onze medewerkers met pensioen gaan. Het structurele probleem is dus niet opgelost. > KNW staat voor kennisoverdracht: ván elkaar leren, mét elkaar leren. Leren en inspireren is ook het thema voor De vereniging kan een voortrekkersrol vervullen als het gaat om het versterken en vooral ook het verbreden van de watersector. Wat dat betreft staat ook onze vereniging nog voor grote uitdagingen. We komen voort uit de NVA en de KVWN en beide bloedgroepen van waterschappen en drinkwaterbedrijven domineren de vereniging nog sterk. Ik zou graag meer verbreding zien in de richting van waterprofessionals bij gemeenten, bij industriële bedrijven, maar ook richting ruimtelijke ordening. Daarvoor moeten we ook brede thema s op de agenda blijven zetten. Ons voorjaarscongres van 2013 over decentrale ontwikkelingen en kleinschalige initiatieven was daarvan een voorbeeld. Ook al trekken zulke onderwerpen nu misschien nog wat minder aandacht. Een ander punt is verjonging. Ik ben blij met initiatieven als Jong KNW en de Young Waterprofessionals. Die zijn hard nodig, waarbij jongeren niet alleen elkaar ontmoeten, maar ook meer in contact komen met ouderen. De gemiddelde leeftijd van onze leden is behoorlijk hoog. De belangrijkste uitdaging voor KNW heeft wat mij betreft twee elementen: bestaande leden goed blijven bedienen, maar tegelijk verbreding en verjonging mogelijk maken. Roelof Kruize (57) studeerde waterzuivering aan de Universiteit van Wageningen en heeft het water sindsdien niet meer losgelaten. Hij is nu algemeen directeur van Waternet (de gemeenschappelijke organisatie van de gemeente Amsterdam en het waterschap Amstel, Gooi en Vecht). In 2003 werd hij gekozen als Overheidsmanager van het Jaar.

13 A N A L Y S E S M E T A A N D A C H T E N A D V I E S Geaccrediteerde monsterneming en analyse Legionella preventie en advies Volledige Legionella ontzorging met onze webapplicatie LEON Uitgebreide analyse pakketten voor geneesmiddelen Vervuilingsonderzoek HF Membranen Onderzoek biologische stabiliteit met Flow Cytometrie Legionella, mijn zorg! Uw partner in: (mobiele) slibont watering en slibdroging HYDraUlisCH en mechanisch baggeren schoonmaken van slib gisting tanks schoonmaken van beluchting bassins bouw en verhuur van apparatuur en installaties kurstjens is tevens specialist in extractieve grondreiniging BeL OnS MaiL OnS Meer info

14 14 KORT NIEUWS Nederlands team voorkomt rampen Het ministerie van Buitenlandse Zaken en het ministerie van Infrastructuur en Milieu roepen samen met de brede Nederlandse watersector het Dutch Risk Reduction (DRR) Team in het leven. Dit team is een database met de beste Nederlandse waterexperts die snel ingezet kunnen worden bij watergerelateerde rampen in het buitenland. Het betreft geen noodhulp, maar kennis en expertise op gebied van waterbeheer, waterveiligheid en watervoorziening ter ondersteuning van wederopbouw en preventie. Dit creëert ook kansen voor de Nederlandse watersector. Informatie: Sandra Cats en Koen Overkamp Waterkennisbank groeit verder In december heeft Waterschap Roer en Overmaas zich aangesloten bij de Waterkennisbank. Deze organisatie biedt deelnemers mogelijkheden om nieuwe matches te maken. Daarnaast faciliteert de Waterkennisbank nu ook interne job rotation bij het Hoogwaterschap Stichtse Rijnlanden. Dit betekent dat interne vacatures voor job rotation op Waterkennisbank worden geplaatst. Deze vacatures zijn alleen zichtbaar voor werknemers van Stichtse Rijnlanden die een profiel hebben aangemaakt op Waterkennisbank. Voor de projectenpool van het Hoogwaterbeschermingsprogramma is de Waterkennisbank nog op zoek naar deskundigen. Het gaat daarbij in eerste instantie om een vijftal rollen voor integraal projectmanagement (IPM), zoals die van projectmanager, manager projectbeheersing, technisch manager, contractmanager en omgevingsmanager. Daarnaast wordt gezocht naar kandidaten voor vier specialismen: inkoper, planner, risicomanager en kostendeskundige.geïnteresseerden kunnen contact opnemen met de Waterkennisbank, Ronald Wielinga Riviergod die de Tiber verbeeldt, afkomstig uit de tweede eeuw na Christus, waarschijnlijk de heerschappij van Trajanus. De identificatie is onzeker door knutselwerk van een aantal beeldhouwers uit de Renaissance PRIJS VOOR SCRIPTIE OVER BEELD VAN WATER BIJ OUDE ROMEINEN De Leidse student Stefan Penders won onlangs de jaarlijkse scriptieprijs van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis en de Volkskrant met een scriptie over riviergoden in het Romeinse Rijk. In de Oudheid dachten mensen heel anders over water dan tegenwoordig. Men had nog weinig verstand van water en waterlopen, het moderne hydraulische model bestond nog niet. Overstromingen leiden soms tot enorme verwoestingen, zonder dat men begreep wat nu precies de oorzaak was. Volgens Stefan Penders, die in 2012 afstudeerde met een scriptie over Roman river god art in context, zorgde dit ervoor dat men rivieren als goden zag. Sommige Romeinse schrijvers dichtten rivieren ook menselijke karaktereigenschappen toe. Zo zou de Eufraat verwikkeld zijn in hevige rivaliteit met het Taurusgebergte, en was de Nijl een corpulente man die vruchtbaarheid bracht. Het was in die context dat de Romeinen veel ontzag konden afdwingen als beheersers van het water. Penders: Volkeren in Noord-Europa konden in die tijd alleen met vlotjes of primitieve houten bruggen een rivier oversteken. Als dan de Romeinen een stenen brug bouwden, was dat een soort statement om duidelijk te maken dat de beschaving had gewonnen van de natuur. Om dat nog eens te benadrukken, werd op veel bruggen nog een triomfboog gebouwd. Alsof de natuur was overwonnen zoals ook barbaars volk werd overwonnen. Nabij Antiochië in Turkije groeven de Romeinen een groot kanaal dat parallel liep aan de rivier de Orontes. Om de paar mijl stond er een paal met een inscriptie die meldde dat het kanaal was aangelegd door keizer Vespasianus en zijn zonen. Het kanaal was zo groot, dat ze het omliggende land met een woordspeling omdoopten tot dipotamia: land van de twee rivieren. De Romeinen maakten ook dijken en aquaducten, man-made rivieren voor drinkwatervoorziening en badhuizen. Penders: Het waren dit soort bouwwerken die Romeinen tot Romeinen maakten. Met waterbeheersing zette je de natuur naar je hand. Het woeste, onproductieve water werd omgezet in vredig, rustig en productief water voor irrigatie of voor in het badhuis. Daarmee was waterbeheersing iets dat was weggelegd voor koningen en keizers, voor de machtigen der aarde.

15 WATERNETWERK NIEUWS UIT HET NETWERK VAN WATERPROFESSIONALS 15 Boven (vanaf links): Erik de Bruine en Johan Oost, onder: Kris Spierings, Esther Dieker, Twan Brinkhof en Maarten Buurmans KORT NIEUWS JONG KNW: WAT NOU GENERATION GAP? Jong KNW heeft een nieuwe voorzitter. Op 1 januari heeft Esther Dieker (Waterschap Rivierenland) het stokje overgenomen van Erik de Bruine (Witteveen+Bos), die vier jaar betrokken was bij Jong KNW, waarvan twee jaar als voorzitter. Dieker verheugt zich op haar nieuwe functie en heeft ambitieuze plannen voor de jonge professionals. Dieker: Ik werd benaderd vanuit Jong KNW om me aan te sluiten als kernlid. Omdat ik destijds nog bij het Limburgse drinkwaterbedrijf WML werkte, was het voor mij qua reistijd niet mogelijk om een actieve rol te spelen. Sinds kort werk ik echter bij Waterschap Rivierenland, centraler in het land. Tegelijkertijd kwam de vacature voor voorzitter van Jong KNW vrij. Daar heb ik toen op gesolliciteerd. Ik was al vaker aanwezig geweest tijdens bijeenkomsten van KNW, maar wilde nu een meer actieve rol op me nemen. Daar krijg ik nu de kans voor. Ik wil graag laten zien dat jongeren meer in hun mars hebben dan een hoog knuffelgehalte. Wij hebben inhoudelijk echt iets te bieden. Het gaat om kennis, competenties en teamsamenstelling, en niet om leeftijd. Jongeren merken dat, hoewel de sector vergrijst, bedrijven vaak nog steeds terughoudend zijn bij het aannemen van jonge medewerkers. Door te laten zien wat wij inhoudelijk te bieden hebben, en actief de samenwerking met andere generaties aan te gaan onder het motto, wat nou generation gap?!, willen we hierin verandering brengen. Er moet meer een wij-gevoel ontstaan onder jongeren in de watersector, zodat we dit samen kunnen bereiken. Wij willen graag fungeren als een faciliterend platform dat activiteiten voor jongeren in de watersector ondersteunt en promoot, en dat vanzelfsprekend betrokken wordt bij jongerenactiviteiten in de watersector. We zoeken dan ook actief de samenwerking met andere jongerenverenigingen, zoals Jong SKB en Jong Leefomgeving. Om te kunnen uitgroeien tot een dergelijk platform moeten we onze zichtbaarheid vergroten. Daarom gaan we meer gebruik maken van sociale media en frequente mailings en zullen we vaker netwerkbijeenkomsten rondom activiteiten organiseren. Ook willen we actiever aanhaken bij activiteiten van andere themagroepen van KNW, en dan met name het najaarscongres van Door meer zichtbaar te zijn en te laten zien wat wij in onze mars hebben, kan niemand in de watersector straks nog om ons heen. IJkdijk en Flood Control 2015 gaan samenwerken Verschillende partijen uit de overheid, het bedrijfsleven en van kennisinstellingen hebben een intentieverklaring getekend. Hiermee geven deze partijen, die alle partner zijn van de Stichting IJkdijk en Flood Control 2015, aan dat ze samen willen werken aan de grote uitdagingen op gebied van de waterveiligheid, zoals dijkmonitoring, omgaan met onzekerheden, besluitvorming, ontwerp, belastingen op waterkeringen, crisisbeheersing en meerlaagse veiligheid. De komende vijf jaar wordt in het kader van de samengevoegde programma s IJkdijk en Flood Control 2015 gewerkt aan het tot stand brengen en handhaven van voldoende veiligheid tegen overstromingen in Nederland en daarbuiten. Henk van t Land (rechts), voorzitter van het bestuur van Stichting IJkdijk, praat minister Melanie Schulz van Haegen (Infrastructuur en Milieu) bij over IJkdijk en Flood Control Links van haar Hans Huis in t Veld (Topsector Water) Naast Esther Dieker hebben nog drie enthousiaste mensen Jong KNW versterkt. De kerngroep bestaat nu uit zeven jonge waterprofessionals: Esther Dieker, Twan Brinkhof, Kris Spierings, Maarten Buurmans, Johan Oost, Marjolein de Jong en Emiel Boerma. NR1 / JANUARI 2014

16 16 AGENDA Organiseert u een evenement voor waterprofessionals dat vermelding verdient in de rubriek Agenda? Meld het dan aan de redactie van maandblad H 2 O: 4-6 FEBRUARI, HARDENBERG Infra Relatiedagen Hardenberg Trefpunt voor relaties in de grond-, weg- en waterbouwbranche. Exposanten tonen in Evenementenhal Hardenberg hun producten en/of diensten op het gebied van grond-, weg- en waterbouw en wat aan deze branche gerelateerd is. Organisatie: Evenementenhal Hardenberg. 6 FEBRUARI, UTRECHT Rioned-dag 2014 Deze dag heeft een nieuwe opzet: meer variatie, meer diepgang en meer interactie. Er worden zes verschillende kennisprogramma s aangeboden en s morgens tijdens het plenaire deel spreekt Karla Peijs (voorzitter van de Visitatiecommissie waterketen). Organisatie: Stichting Rioned. 6 FEBRUARI, MAARSSEN Aid & Trade in a day Bijeenkomst met divers programma, bedoeld om praktische handvatten te bieden en nieuwe ontwikkelingen te delen rondom ondernemen in ontwikkelingslanden. Organisatie: Netherlands Water Partnership 13 FEBRUARI, NIEUWEGEIN Waterinfodag 2014 Jaarlijkse podium voor informatievoorziening in het waterbeheer. Ontwikkelaars en gebruikers van informatiesystemen ontmoeten en informeren elkaar op de beurs en in een inspirerend programma. Organisatie: Waterinfodag. 13 MAART, UTRECHT Mini- en maxicursussen Cursussen van een dagdeel of een dag met praktijkinformatie voor rioleringsmedewerkers. Keuze uit 21 cursussen op het gebied van techniek, beheer, beleid en regelgeving. Organisatie: Stichting Rioned. 13 MAART, UTRECHT Emissiesymposium Jaarlijkse symposium. Organisatie: Deltares, STOWA, Koninklijk Nederlands Waternetwerk en Rijkswaterstaat Waterdienst. Meer informatie binnenkort beschikbaar MAART, GORINCHEM Aqua Nederland Vakbeurs Tijdens deze vakbeurs presenteren zich bedrijven gericht op waterbehandeling, legionellapreventie, desinfectie, pompen en meet- en regeltechniek. Gelijktijdig vinden de Rioleringsvakdagen plaats, waar bedrijven die gericht zijn op installatie, inspectie en beheer van rioleringsystemen en afvalwater zich presenteren. Organisatie: Evenementenhal Gorinchem. 27 MAART, BOXTEL Bijeenkomst Nicaragua Discussiebijeenkomst over (samenwerkings)projecten in Nicaragua. Organisatie: Koninklijk Nederlands Waternetwerk. 27 MAART OWNH-bijeenkomst anaërobie Onder-weg-naar-huisbijeenkomst over anaërobie. Organisatie: Koninklijk Nederlands Waternetwerk (locatie nog niet bekend). 27 MAART, UTRECHT OWNH-bijeenkomst Vrouwenwaternetwerk Onder-weg-naar-huisbijeenkomst van het Vrouwenwaternetwerk. Spreker is Renée Bergkamp, directeur van Vewin. Organisatie: Koninklijk Nederlands Waternetwerk APRIL, ROTTERDAM Emergency Expo 2014 Platform voor rampenbestrijding en crisisbeheersing. Alle partijen betrokken bij rampenbestrijding, risicomanagement en crisisbeheersing komen samen op Emergency Expo om kennis en ervaring uit te wisselen, met als doel gezamenlijk zo goed mogelijk voorbereid te zijn op noodsituaties. Organisatie: Ahoy Rotterdam. 10 APRIL, SOESTERBERG Voorjaarscongres KNW Congres over het waterbeheer van de toekomst naar aanleiding van het recent verschenen rapport van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) over water governance in Nederland. Daarnaast: Inspiratiemiddag in het kader van de leerlijn Vernieuwen. Organisatie: Koninklijk Nederlands Waternetwerk.

17 WATERNETWERK NIEUWS UIT HET NETWERK VAN WATERPROFESSIONALS 17 PERSONALIA Danny Traksel Frank Oesterholt Danny Traksel is sinds 1 januari commercieel directeur bij Veolia Water Solutions & Technologies. Traksel werkte hiervoor acht jaar bij KWR Watercycle Research Institute, waar hij de laatste tijd werkzaam was als teamleider van KWR Industrie, Afvalwater & Hergebruik. Deze rol wordt overgenomen door Frank Oesterholt. Luc Kohsiek, dijkgraaf van het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, is benoemd als voorzitter van de Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (Stowa). Hij volgt Hans Oosters op, die in oktober van dit jaar aftrad als voorzitter. Luc Kohsiek is van huis uit fysisch geograaf en begon zijn Luc Kohsiek loopbaan als onderzoeker bij het Waterloopkundig Laboratorium en de Universiteit van Utrecht. Daarna bekleedde hij managementfuncties bij Rijkswaterstaat en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Van 2002 tot zijn aantreden als dijkgraaf in 2009 was hij plaatsvervangend directeur-generaal bij Rijkswaterstaat. In die rol was hij onder meer betrokken bij de totstandkoming van de Omgevingswet, het Deltaprogramma en het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma. De directie van KWT Group is uitgebreid met Daniël ten Hoor, die de functie van algemeen directeur gaat vervullen. Ron den Hertog (voorheen algemeen directeur) is aangesteld als directeur Business Development. KWT Group, een onderdeel van de Bergschenhoek Groep, richt zich Daniël ten Hoor op de watermarkt en levert producten aan waterschappen, aannemers, betonproducenten, en gemeenten. Wilt u in de rubriek Personalia aandacht voor de benoeming of functiewijziging van een waterprofessional? Meld het dan aan de redactie van maandblad H 2 O: De winnaars van de Waterinnovatieprijs 2013 die op 10 december is uitgereikt door de Unie van Waterschappen PRIJZENREGEN IN WATERSECTOR Tijdens het congres Watervisie 2013, dat medio december werd gehouden in Rotterdam, is Aquaver uitgeroepen tot Water Innovator of the Year. Het bedrijf sleepte de prijs binnen met de techniek van vacuüm membraan distillatie. Deze waterzuiveringsmethode maakt gebruik van restwarmte. Verontreinigd water met een temperatuur van zestig tot tachtig graden wordt in het systeem gezogen en tussen een folie en een waterafstotend (hydrofoob) membraan geleid. Zo ontstaat een dunne waterfilm die kookt vanwege de lage systeemdruk. Het waterafstotende membraan laat de stoom door, die vervolgens condenseert op een folie aan de andere zijde van het membraan. Het condensaat (gedestilleerd water) wordt opgevangen in een tank. Eveneens in de maand december heeft de Unie van Waterschappen de winnaars bekend gemaakt van de Waterinnovatieprijs Het project van IJssellandschap heeft gewonnen in de categorie Water in de Buurt. Winnaar in de categorie Voldoende Water is de Rainwinner van Brooswater. De TU Delft, Royal HaskoningDHV, de Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA) en diverse waterschappen zijn bekroond met hun innovatie Productie Alginaat uit Afwalwater/Slib. Het Waterschap Rivierenland, Deltares, Stichting IJkdijk, Ten Cate en de Programmadirectie van Ruimte voor de Rivier hebben gewonnen in de categorie Droge Voeten. De inzending Bonte Internationaal (categorie Schoon Water ) kreeg een eervolle vermelding. Masterclasses Trainers Linda Reijerkerk en Paul van Koppen, beiden links op de foto, met vier cursisten MASTERCLASSES WATER VOOR JONGE PROFESSIONALS De inschrijving voor de derde serie van vijf masterclasses voor waterprofessionals die in het buitenland gaan werken, is geopend. De masterclasses zijn inspirerende, interactieve sessies van vier uur waarbij masters (doorgewinterde professionals) onderwerpen uit de waterwereld met jonge waterprofessionals bespreken. De masterclasses zijn gericht op het stimuleren van samenwerking en verandering in de sector, het beter begrijpen van het speelveld en het vergroten van de persoonlijke effectiviteit. De kickoff heeft plaatsgevonden op 23 januari. NR1 / JANUARI 2014

18 18 Een voorbeeld van slim reststoffen terugwinnen: luchtreizigers produceren genoeg fosfaat om Schiphol het eigen groen te kunnen laten onderhouden KORT NIEUWS YEP Water zoekt kandidaten Het Young Expert Programme Water (YEP Water) zoekt jonge professionals met internationale ambities om voor twee jaar uitgezonden te worden naar één van de 44 landen in het kader van Ontwikkelingssamenwerking & Handel. Je kunt solliciteren op een van de volgende functies: 1. Akvo, Burkina Faso, expert in GIS, water management, international development studies with high IT affinity and skills, WASH sector 2. MDF, Ghana, Entrepreneurial young expert in the WASH sector 3. MAX Foundation, Bangladesh, M&E specialist, WASH sector 4. WWF Zambia, Ecohydrologist, hydrologist or landscape ecologist 5. Royal HaskoningDHV, Colombia, Hydrologist/hydraulic engineer 6. Vitens Evides International, Bangladesh, Dhaka Belangstellenden kunnen ook solliciteren naar een plek in de pool van YEP Water kandidaten. Dat betekent dat je niet deze ronde ingezet wordt, maar dat je in een volgende ronde gematcht kunt worden met de beschikbare posities. SEMINAR OVER RESTSTOFFEN: DURF STAPPEN TE NEMEN Reststoffen terugwinnen uit de waterketen is een hot topic. Op 4 december werd een seminar over dit onderwerp gehouden door de Stichting Kennisuitwisseling Industriële Watertechnologie (SKIW) en KWR Watercycle Research Institute. Voor een kleine vijftig belangstellenden uit de industrie, van waterschappen, drinkwaterbedrijven en technologieleveranciers gaven deskundigen presentaties op het gebied van reststoffen. Conclusie van de dag was: durf stappen te nemen, kleine stapjes zijn voldoende, maar houdt de grote lijn van een duurzame waterketen in de gaten. Johan Raap (Royal Cosun) was dagvoorzitter en begon het seminar inspirerend, zoals we van hem gewend zijn. Waar vroeger de focus lag op het gebruiken van de stoffen voor je eindproduct de rest was afval is nu al een transitie zichtbaar naar processen die worden ingericht op wat erin gaat, met gebruik van alles wat er weer uitkomt. Marthe de Graaff van KWR gaf een inleidende presentatie over de projecten binnen het programma TKI Watertechnologie op het gebied van terugwinnen van reststoffen. Een van deze projecten laat zien dat op de luchthaven Schiphol de fosforcyclus lokaal gesloten kan worden. De passagiers van Schiphol produceren zoveel fosfaat dat Schiphol het eigen groen ermee kan onderhouden. Vervolgens introduceerde Jos Boere van KWR het samenwerkingsverband met de International Water Association (IWA) over reststoffen. Partijen uit de gehele waterketen zijn welkom om zich aan te sluiten en dit kan op verschillende manieren: financiering van projecten, detachering van personeel of deelname in het samenwerkingsverband. Michiel Adriaanse van Kenniscentrum Papier en karton gaf een presentatie over reststoffen in de waterketen van de papierindustrie. Wist je dat een blaadje papier soms maar 20 procent vezels kan bevatten? Andere stoffen in papier zijn vulstoffen zoals kalk en zetmeel, en stoffen zoals inkt en lijm. De aanwezigheid van al deze stoffen in gebruikt papier maakt het verwerken van oud papier extra uitdagend. Olaf van der Kolk van de Reststoffenunie benadrukte in zijn presentatie dat huidige product/ marktcombinaties hun maximale opbrengst behalen en dat nieuwe combinaties nodig zijn om te blijven innoveren en een belangrijke speler in de markt te blijven. Jan Hofman van KWR liet de eerste resultaten zien van een mogelijk nieuwe product/marktcombinatie: het produceren van ijzerkorrels voor fosfaatbinding in water. Etteke Wypkema van waterschap Brabantse Delta presenteerde namens alle waterschappen het initiatief De Grondstoffenfabriek. Ze gaf nadrukkelijk aan dat het nodig is om dit initiatief samen op te pakken. De waterschappen zijn aan het veranderen en staan steeds meer open voor samenwerking buiten de sector. De Grondstoffenfabriek heeft een inventarisatie gemaakt van alle grondstoffen in afvalwater en een onderverdeling gemaakt. Veelbelovende nieuwe grondstoffen zijn syngas uit slib, alginaten en metalen.

19 WATERNETWERK NIEUWS UIT HET NETWERK VAN WATERPROFESSIONALS 19 Mijn mening WAARDE VAN HET NEDERLANDSE WATERSCHAPSMODEL IS RELATIEF Erik Eggers Zuid-Afrika vormt waterschappen naar Nederlandse snit luidde de kop boven een artikel in maandblad H 2 O van december. Erik Eggers, die jarenlang in Zuid-Afrika werkte (onder andere bij het Department Water Affairs), ziet dat anders. De prestaties van het Nederlandse waterbeheer wekken terecht veel internationale belangstelling. In H 2 O van december wordt daaruit de (onjuiste) conclusie getrokken dat dit ook geldt voor het Nederlandse waterschapsmodel. Omdat vele waterschappen en gemeenten deel (gaan) nemen aan het Kingfisherprogramma van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Unie van WaterschappenVNG een paar corrigerende en toelichtende opmerkingen. 1. In het H 2 O-artikel wordt een aantal overeenkomsten en verschillen tussen de CMA s (Catchment Management Agencies) in Zuid-Afrika en de waterschappen genoemd. Het grootste (bestuurlijke) verschil wordt echter niet genoemd. Waar de waterschappen als regionale overheid in de grondwet zijn verankerd met een eigen belastinggebied en bestuurlijke grondslag (belang, betaling, zeggenschap), zijn de CMA s dat niet. Dat maakt nogal wat uit voor het bestuurlijk functioneren en de operationele taakuitoefening. De CMA s zijn ook beter te beschouwen als agentschappen van de centrale overheid in Pretoria, waarbij een aantal gedelegeerde regionale taken, onder andere op het gebied van planvorming en participatief waterbeheer, zijn toegekend. Het is daarom een gemis dat de kennis en ervaring die in Nederland zijn opgedaan met agentschappen (nog) niet in het Kingfisher-programma zijn opgenomen. 2. Zoals in het H 2 O-artikel terecht wordt genoemd, is in Zuid-Afrika de zorgplicht voor de drinkwatervoorziening en de sanitatie (riolering en zuivering) bij wet opgedragen aan de gemeenten. Maar voor de drinkwatervoorziening en met name de problematische sanitatie is tot nu toe weinig aandacht in het Kingfisher-programma. En dat is jammer, want de grootste waterproblemen (met gevolgen voor gezondheid en voedselproductie) in Zuid-Afrika betreffen de sanitatie, die ver is achtergebleven bij de drinkwatervoorziening. Meer dan een kwart van de bevolking heeft geen of onvoldoende sanitaire voorzieningen. Riolerings- en zuiveringspersoneel is onvoldoende gekwalificeerd. Vervuiling van waterbronnen is alarmerend. Het is jammer dat de grote ervaring in Nederland op het gebied (van de educatie) van waterketenbeheer niet sterker in het Kingfisher-programma doorklinkt. 3. Een aspect dat in het artikel onvoldoende aandacht heeft gekregen is het ontwikkelperspectief voor de Nederlandse deelnemers. Een van de doelstellingen van de CMA s is sociale en economische ontwikkeling mogelijk te maken in het stroomgebied. Daarbij wordt ook aandacht gegeven aan de positie van vrouwen en aan die van de armste en minst ontwikkelde bevolkingsgroepen. Dat betekent speciale aandacht in participatieprocessen voor deze doelgroepen en het reduceren van de invloed van traditionele (blanke) belangengroeperingen. Het sociale en vooral economische ontwikkelaspect biedt een interessant leerperspectief aan de deelnemende Nederlandse Kingfisher-partijen voor toepassing hier. Afsluitend: het is van belang dat de middelen en energie uit het Kingfisher-programma beter gebruikt worden voor de oplossing van de werkelijke problemen van het Zuidafrikaanse én Nederlandse waterbeheer. Het is duidelijk, ondanks de kop van het H 2 O-artikel, dat hierbij het Nederlandse waterschapsmodel niet voorop staat. Erik Eggers ewc (eggers Water Consulting) NIEUWE THEMAGROEP VOOR MBO(+) ZOEKT VERSTERKING De algemene ledenvergadering van Koninklijk Nederlands Waternetwerk heeft eind november ingestemd met vernieuwing en verbreding van de Kring Regionale Secties (KRS). Deze kring gaat functioneren als een themagroep voor de mbo-doelgroep. In de themagroep wordt gezocht naar de breedte, zodat naast de mbo-groep van waterzuivering, ook andere mbo-groepen, zoals die van drinkwater, beter kunnen worden bediend. De sectiebesturen worden omgevormd tot regionale coördinatieteams en leveren hun bijdrage in de landelijke themagroep voor de mbo(+)-doelgroep. De contributie wordt voor bestaande leden in 2014 niet verhoogd, maar nieuwe leden betalen het standaardtarief. De fondsen van de secties zullen gebruikt worden om meer activiteiten en faciliteiten voor deze doelgroep aan te bieden. Daarbij kunnen alle leden een bijdrage leveren aan de bijeenkomsten en het programma van Koninklijk Nederlands Waternetwerk, waarbij in 2014 wordt gewerkt met een overkoepelend thema: leren en inspireren. Meer hierover in het interview met KNW-voorzitter Roelof Kruize (pagina 10). Er is behoefte aan KNW-leden die zitting willen nemen in de centrale themagroep en aan leden die willen ondersteunen bij het organiseren van activiteiten in de regio in een coördinatieteam. Meer info of aanmelden: NR1 / JANUARI 2014

20 20 WATERSPECIALIST BIJ DE INDUSTRIE EEN COLLEGA ANDERS DAN DE REST? T

JONGERENCAMPAGNE VOOR DE WATERSECTOR

JONGERENCAMPAGNE VOOR DE WATERSECTOR JONGERENCAMPAGNE VOOR DE WATERSECTOR ACHTERGROND De instroom in de watersector moet worden vergroot. Maar jongeren denken niet snel aan een carrière in deze sector. Daarom is het nodig om jongeren op een

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

BIJLAGE Nadere toelichting op de projecten die meegaan in het Rijkscontract

BIJLAGE Nadere toelichting op de projecten die meegaan in het Rijkscontract BIJLAGE Nadere toelichting op de projecten die meegaan in het Rijkscontract Deze bijlage geeft een overzicht van de projecten waar DNA aan werkt. Op de website www.deafsluitdijk.nl is meer informatie te

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Waterschappen en Energieakkoord

Waterschappen en Energieakkoord Waterschappen en Energieakkoord Energiekansen in het Waterbeheer Hennie Roorda/Rafaël Lazaroms Unie van Waterschappen mei 5, 2014 1 Waar staan de waterschappen voor? Waterveiligheid (veilig wonen en werken

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart.

Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. 3 Water, energie en grondstoffen. We kunnen geen dag zonder. Ze zijn een bron van leven en welzijn. Een bron van nijverheid en welvaart. Een bron van inspiratie voor iedereen die wil bouwen aan een betere

Nadere informatie

KWR Watercycle Research Institute

KWR Watercycle Research Institute KWR Watercycle Research Institute Introductie KWR en activiteit team IAH Danny Traksel 1 1 Historie KWR Watercycle Research Institute 1948 Keurings Instituut Waterleiding Artikelen (Rijswijk) o Certificering

Nadere informatie

Demonstratieproject Spuistroomcentrale Kornwerderzand Sjoerd Keijser TOCARDO & Marcel Westerink Antea Group Kornwerderzand, 14 april 2016

Demonstratieproject Spuistroomcentrale Kornwerderzand Sjoerd Keijser TOCARDO & Marcel Westerink Antea Group Kornwerderzand, 14 april 2016 Clean, a flow Sustainable of and energy Demonstratieproject Spuistroomcentrale Kornwerderzand Sjoerd Keijser TOCARDO & Marcel Westerink Antea Group Kornwerderzand, 14 april 2016 Inhoud Introductie TOCARDO

Nadere informatie

Mijn naam is Zoë de Gruijter en sinds februari 2012 jeugdbestuurder van Waterschap Rivierenland in het Nationaal Jeugdwaterschap.

Mijn naam is Zoë de Gruijter en sinds februari 2012 jeugdbestuurder van Waterschap Rivierenland in het Nationaal Jeugdwaterschap. Mijn naam is Zoë de Gruijter en sinds februari 2012 jeugdbestuurder van Waterschap Rivierenland in het Nationaal Jeugdwaterschap. 1 Het nationale jeugdwaterschap is een groep jongeren tussen de 14 en 17

Nadere informatie

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris Deltacommissaris > Retouradres Postbus 9Ũ653 2509 LR Den Haag Waterschap Peel en Maasvallei De weledelgestrenge heer mr. A.M.G. Gresel Postbus 3390 5902 RJ Venlo ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt.

Met het Global Water Partnership en ontwikkelingsbanken zijn afgelopen jaar nieuwe afspraken gemaakt. ---Speech 6 januari 2012--- Toespraak van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, Ben Knapen, bij Deltares op 9 januari 2012 te Delft (gesproken woord geldt) Dames en heren, Vandaag stuur ik de brief

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Mogelijke onderwerpen: 1. Windturbineparken 2. Plastic soep 3. Beleidslijnen RWS Onderwerp Beleid olieen gasboringen Waddenzee 4. RWS: Welke beroepen?

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

Blue Energy in de Valley

Blue Energy in de Valley Blue Energy in de Valley Presentatie voor Jaarcongres KIVI 24 november 2015 Rik Siebers r.siebers@redstack.nl Wat is Blue Energy? Blue Energy = Energie, geoogst uit het verschil in zoutconcentratie tussen

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energie uit getijstroming

Energie uit getijstroming Royal Netherlands Institute for Sea Research Energie uit getijstroming Janine Nauw a, Marck Smit a, Walther Lenting a, Belen Blanco b, Jurre de Vries c, Herman Ridderinkhof, Hendrik van Aken en Mathijs

Nadere informatie

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health?

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health? jaargang 24 september 2013 Mediator Special Brilliant Failures Elke fout is een kans tot verbetering 4 Mislukken is 10 Wie wint de eerste ook een kunst Brilliant Failures Award Health? Interview met de

Nadere informatie

Ons kenmerk 1220039-005-VEB-0007. Aantal pagina's 5

Ons kenmerk 1220039-005-VEB-0007. Aantal pagina's 5 Verslag Datum verslag Project 1220039-005 Opgemaakt door Eric Huijskes Datum bespreking 16 juni 2015 Aantal pagina's 5 Vergadering Bijeenkomst "Noodmaatregelen bij hoogwater" - 16 juni 2015 Aanwezig Zie

Nadere informatie

Masterplan Beeldkwaliteit Afsluitdijk. Architectenbureau Paul de Ruiter Feddes/Olthof Landschapsarchitecten

Masterplan Beeldkwaliteit Afsluitdijk. Architectenbureau Paul de Ruiter Feddes/Olthof Landschapsarchitecten Masterplan Beeldkwaliteit Afsluitdijk Architectenbureau Paul de Ruiter Feddes/Olthof Landschapsarchitecten Friese kust Kornwerderzand Breezanddijk Toekomstbestendige Afsluitdijk Den Oever Monument Het

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

LEI NO. 4 SEP i:i. iixih-lhil'l-'i'i-li-'li-'li'-l-ll INGEK.

LEI NO. 4 SEP i:i. iixih-lhil'l-'i'i-li-'li-'li'-l-ll INGEK. WATE NO. 11 I 2012.18187 LEI INGEK. 4 SEP i:i > Retouradres Postbus 90653 2509 LR Den Haag Waterschap Peel en Maasvallei De weledelgestrenge heer mr. A.M.G. Gresel Postbus 3390 5902 PJ Venlo iixih-lhil'l-'i'i-li-'li-'li'-l-ll

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Cruquius Manifest. Strategische discussie over toekomstig waterbeheer in Nederland. Museumgemaal Cruquius, Dinsdag 28 Januari 2014

Cruquius Manifest. Strategische discussie over toekomstig waterbeheer in Nederland. Museumgemaal Cruquius, Dinsdag 28 Januari 2014 Cruquius Manifest Strategische discussie over toekomstig waterbeheer in Nederland Museumgemaal Cruquius, Dinsdag 28 Januari 2014 Waterbeheer in Nederland staat voor een groot uitdaging: Waterbeheerders

Nadere informatie

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage Wereldwijde toename wateroverlast Natuurrampen nemen toe in aantal en in omvang. Het gaat hierbij vooral om weergerelateerde rampen, zoals stormen

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie

Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie Jason Young Projectmanager, Alliander Energiebesparing Tjalle Weekenborg Consultant, Alliander IT Energietransitie 12 november 2012 Agenda Intro Energieaandeel Zoektocht naar klantbehoefte nav Energieakkoord

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Verbeteren afstemming en samenwerking bodem, water en ruimte

Verbeteren afstemming en samenwerking bodem, water en ruimte Verbeteren afstemming en samenwerking bodem, water en ruimte Project ondergrond - Team Implementatie Ondergrond Inleiding Het project ondergrond, onderdeel van het uitvoeringsprogramma (UP) van het convenant

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal. Maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Het gevaar van een overstroming

Nadere informatie

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam Kies Kleur in Groen Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam 1 Als onderdeel van het project Kies Kleur in Groen organiseerde FORUM in samenwerking met PBR en

Nadere informatie

Maatwerk in telemetrie en automatisering

Maatwerk in telemetrie en automatisering Maatwerk in telemetrie en automatisering Datawatt. Specialisten in vanzelfsprekendheden Wat gebeurt er wanneer onverwacht de elektriciteit uitvalt? Wat zijn de consequenties als er plotseling geen water

Nadere informatie

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer?

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer? Nederland waterland, Nederland waterschapsland Kernboodschap De waterschappen zijn gericht op de toekomst. Daarom hebben zij in het licht van de klimaatverandering en de economische crisis een plan gemaakt

Nadere informatie

Energie uit Water. - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010

Energie uit Water. - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010 Energie uit Water - Hype of Kans - Marcel Bruggers Deltares 29 april 2010 Duurzame Energie uit Water Laagverval waterkracht Aquatische biomassa Golfenergie Thermische energie uit de zee Getij-energie bassin/

Nadere informatie

Duurzame leefomgeving bij Rijkswaterstaat. Schakeldag 2015 25 juni 2015

Duurzame leefomgeving bij Rijkswaterstaat. Schakeldag 2015 25 juni 2015 Duurzame leefomgeving bij Schakeldag 2015 25 juni 2015 Één Samen met Anderen Elke dag beter uitvoeringsorganisatie I&M Missie/visie (OP2015): is de uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen. Kenniscoaches: wie, wat en hoe?

Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen. Kenniscoaches: wie, wat en hoe? Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen Kenniscoaches: wie, wat en hoe? Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen Kenniscoaches: wie, wat en hoe? In het Bestuursakkoord Water

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

FREE ENERGY NEWSLETTER

FREE ENERGY NEWSLETTER FREE ENERGY NEWSLETTER DE ENERGIEBRONNEN VAN DE 21 STE EEUW Nr. 20, 2011 INHOUDSOPGAVE Voorwoord... 2 Het Experiment deel 2... 4 Nieuwe rubriek: Gebruikers Vertellen... 8 Green Ebox MINI... 11 Speciale

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013

Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Speech Maxime Verhagen bij 50-jarig jubileum GMB Openluchtmuseum Arnhem, donderdagmiddag 5 september 2013 Geachte aanwezigen, Nederland heeft een al sterke internationale reputatie als het om deltatechnologie

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL. VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering)

FUNCTIEPROFIEL. VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering) FUNCTIEPROFIEL VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering) April 2016 DE ORGANISATIE Stichting is een onafhankelijke Nederlandse stichting die zich wereldwijd richt

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Parafering besluit PFO Hae 10-12-2014 I Gewijzigd akkoord Geparafeerd door: Boer, G. de D&H 06-01-2015 I - Geparafeerd door: Boer, G.

Parafering besluit PFO Hae 10-12-2014 I Gewijzigd akkoord Geparafeerd door: Boer, G. de D&H 06-01-2015 I - Geparafeerd door: Boer, G. agendapunt 3.b.10 1169960 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden KINGFISHER MISSIE ZUID-AFRIKA Portefeuillehouder Haersma Buma, M.A.P. van Datum 6 januari 2015 Aard bespreking Informatief Afstemming

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Samen duurzaam verder

Samen duurzaam verder Samen duurzaam verder Onlangs sloten we de pilot Duurzaam Severinus af met een brede evaluatie onder de pilot-woningen en locaties voor dagbesteding en thuisondersteuning met de medewerkers én de wettelijk

Nadere informatie

2015-2016: WE GAAN HET DOEN!

2015-2016: WE GAAN HET DOEN! 2015-2016: WE GAAN HET DOEN! De BZW is het krachtigste ondernemerscollectief in Zuid-Nederland en het regionale netwerk van VNO-NCW. De BZW is een inspirerende plek voor ontmoeting en samenwerking, succesvol

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

Inhoud: 1. Interview. Joep Hoedjes - Rol management in waterketen

Inhoud: 1. Interview. Joep Hoedjes - Rol management in waterketen Inhoud: 1. Interview met Joep Hoedjes 2. Stand van zaken: Samenwerken in clusters 3. Uitgelicht: Routekaart Afvalwaterketen 4. Ontwikkelingen: Samenwerking Laboratoria 5. Colofon 1. Interview Joep Hoedjes

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4.

The Freshmaker. 1. Inleiding. 2. Beschrijving van de maatregel. 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen. 4. The Freshmaker 1. Inleiding 2. Beschrijving van de maatregel 3. Hydrologische haalbaarheid Methoden Metingen Modellen 4. Resultaten 1 1 Inleiding The Freshmaker Zoetwateroverschotten inzetbaar bij droogte

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Geschiedenis en Techniek Groep 7

Geschiedenis en Techniek Groep 7 Geschiedenis en Techniek Groep 7 Water verplaatsen Grieken en Romeinen Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over

Nadere informatie

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen Facts & Figures Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen in de Gas, Wind en Olie industrie Nederland beschikt over veel kennis op het gebied van de Gas, Wind en Olie industrie. Samenwerkingen

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Wijs met water! Verkiezingsprogramma

Wijs met water! Verkiezingsprogramma Wijs met water! Verkiezingsprogramma Waterschap Hollandse Delta Lijst 10 www.wijsmetwaterhollandsedelta.nl In uw handen ligt het verkiezingsprogramma van onze partij. Graag willen wij u kennis laten maken

Nadere informatie

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam 1 Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam Introductie (Ik ben..., werk bij...) Ik wil jullie iets vertellen over de Canon van de Nederlandse ruimtelijke ordening. Die Canon

Nadere informatie

Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com

Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com Aan Weebale Foundation Datum 3 oktober 2010 Project Watervoorziening Banda, Oeganda Referentie 56-1 Opgesteld Email Onderwerp Sander de Haas en Cedrick Gijsbertsen sanderdehaas@samsamwater.com cedrickgijsbertsen@samsamwater.com

Nadere informatie

Ambitie brengt je naar een hoger niveau

Ambitie brengt je naar een hoger niveau Ambitie: Excellent Lokaal Overheidsmanagement Ambitie brengt je naar een hoger niveau Door: Rieke Veurink / Fotografie: Kees Winkelman Duizenden aanbieders van opleidingen zijn er in overheidsland. En

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Delta-knowhow biedt kansen

Delta-knowhow biedt kansen 11 november 2010 Artikel Deltacongres: Samen werken aan waterveiligheid en zoetwatervoorziening Donderdag 4 november opende prins Willem-Alexander het eerste nationaal deltacongres. Werk aan de delta was

Nadere informatie

Meer en Betere Recycling

Meer en Betere Recycling Meer en Betere Recycling als onderdeel van VANG Uw sprekers: Max de Vries Marco Kraakman Jacobine Meijer Emile Bruls Geert Cuperus Inhoud deelsessie Meer en Beter Recycling Inleiding Pitches projecten

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF Gerealiseerde installaties en leveringen van perforatieroosters, kettingroosters en overige apparatuur in 2011.

NIEUWSBRIEF Gerealiseerde installaties en leveringen van perforatieroosters, kettingroosters en overige apparatuur in 2011. L.VAN RAAK MILIEUTECHNIEK B.V. NIEUWSBRIEF Gerealiseerde installaties en leveringen van perforatieroosters, kettingroosters en overige apparatuur in 2011. PERFORATIEROOSTERS (Foto onder) RWZI Tholen Waterschap

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Ontharding duurzamer en goedkoper met pure kalkkorrels

Ontharding duurzamer en goedkoper met pure kalkkorrels 15 maart 2015 Ontharding duurzamer en goedkoper met pure kalkkorrels Marc Schetters (ARCADIS, Waternet, TU Delft), Jan Peter van der Hoek (Waternet, TU Delft), Eric Baars (Waternet), Bas Hofs (KWR), Hay

Nadere informatie

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014 MENS Staat van Utrecht 204 Bodemsanering Hoeveel humane spoedlocaties zijn nog niet volledig gesaneerd? 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd Kaart (Humane spoedlocaties bodemverontreiniging

Nadere informatie

16,7 miljoen mensen werken elke dag aan een oplossing voor het fosfaatprobleem. En toch houden we de kosten laag.

16,7 miljoen mensen werken elke dag aan een oplossing voor het fosfaatprobleem. En toch houden we de kosten laag. 16,7 miljoen mensen werken elke dag aan een oplossing voor het fosfaatprobleem. En toch houden we de kosten laag. WIJ HALEN MEER UIT SLIB SNB laat jaarlijks zo n half miljard kilo zuiveringsslib van waterzuiveringsinstallaties

Nadere informatie

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon Naar een energieneutrale waterkringloop Een stip op de horizon Een stip op de horizon Energie in de kringloop waterschap Regge en Dinkel en waterschap Groot Salland werken aan initiatieven op het gebied

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

De juiste partners voor uw innovaties

De juiste partners voor uw innovaties De juiste partners voor uw innovaties Een project van: Ondernemer met innovatieplan Juiste partner(s) Kennis Financiering Ondernemers Overheid Onderzoekers Onderwijs Innovatief idee verdient partnerschap

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie