Het Nederlands pensioenstelsel staat al jaren flink onder druk. Zo daalden de dekkingsgraden van veel pensioenfondsen en

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Nederlands pensioenstelsel staat al jaren flink onder druk. Zo daalden de dekkingsgraden van veel pensioenfondsen en"

Transcriptie

1 JA ARGANG 9 NUMMER 3 MEI 2012 INHOUD 1 De OR en het pensioen 2 aandachtspunten OR-rechten cao communicatie 2 Actuele stand van pensioenzaken 4 pensioenakkoord pensioenleeftijd dekkingsgraad garanties 3 Het pensioenstelsel 7 pensioenpijlers AOW WIA werkgeverspensioen 4 Regelingen werkgeverspensioen 11 pensioenovereenkomst middelloon eindloon beschikbare premie 5 Verzekerde risico s dossier pensioenen Inzicht voor uw OR of PVT in het pensioenstelsel Het Nederlands pensioenstelsel staat al jaren flink onder druk. Zo daalden de dekkingsgraden van veel pensioenfondsen en de financiële veerkracht van verzekeraars tot aanzienlijke dieptepunten en voerden de sociale partners verhitte discussies over de verhoging van de pensioen- en AOWleeftijd. De voornaamste reden dat de vakbonden de discussies over het pensioenstelsel zo serieus nemen, is dat het pensioen één van de belangrijkste arbeidsvoorwaarden is voor werknemers. Zij willen immers na jarenlang werken én sparen welverdiend van hun pensioen kunnen genieten. Daarbij is het nu nog maar de vraag in hoeverre dat ook echt mogelijk is. Niet alleen moeten sommige pensioenuitvoerders gaan korten op de uitkeringen, ook gaan de pensioenpremies mogelijk stijgen. Na het lezen van dit dossier bent u helemaal op de hoogte van recente wijzigingen in de wet- en regelgeving, de werking van het pensioenstelsel in Nederland en de rol van de OR bij de pensioenregeling van uw organisatie. werkgeverspensioen 15 ouderdom overlijden arbeids ongeschiktheid werkloosheid 6 Individueel aanvullend pensioen 18 lijfrente reserveringsruimte banksparen woekerpolis 7 Pensioenplichten 20 bedrijfstakpensioenfonds pensioenverzekeraar premies 8 Waardeoverdracht en pensioenbreuk 25 einde deelneming pensioengat slapers overdracht indexering 9 Toezicht op en inzicht in pensioen 30 bestuur beleggingen rente pensioenoverzicht klachten Bijlagen 34 Voorbeeld startbrief Berekening eindloon- en middelloonregeling THEMADOSSIER

2 1 De OR en het pensioen De meeste werknemers sparen hun hele werkende leven voor hun pensioen. Ze betalen AOW-premie en vaak bouwen ze via hun werkgever aanvullend pensioen op. Maar hoeveel al dat spaargeld uiteindelijk oplevert, hangt voor een groot deel af van de pensioenregeling. Pensioen is voor OR heeft namelijk instemmingsrecht bij het invoeren, intrekken of wijzigen van een regeling op het gebied van pensioenen. Dit brengt echter een grote verantwoordelijkheid met zich mee. veel werknemers een van de belangrijkste arbeidsvoorwaarden, maar Pensioenregeling aanbieden tegelijkertijd een van de meest ingewikkelde. Pensioen moet dus een De eerste vraag die u zich kunt stellen, is of uw bestuurder verplicht is om een pensioenregeling aan te bieden. Dit is namelijk geen wettelijk vastgelegde verplichting. Een werkgever kan het opbouwen van een aanvullend pensioen dus bovenop de AOW ook aan werknemers zelf overlaten. Maar de sociale partners leggen de verplichting om een specifieke pensioenregeling aan te bieden vaak op branche- of sectorniveau wél vast. Is een dergelijke verplichting niet vastgelegd, dan mag uw bestuurder zelf bepalen of hij een regeling aanbiedt. Kijk dus altijd of er in de cao waaraan uw organisatie is gebonden, of er bepalingen over pensioenregelingen in zijn opgenomen. speerpunt zijn voor iedere ondernemingsraad en personeelsvertegenwoordiging. Gelukkig heeft u belangrijke instrumenten in handen om echt invloed uit te oefenen op het pensioenbeleid van uw werkgever. Pensioen is een hot item. Dat is niet voor niets. Voor werknemers is pensioen van groot belang. Het werkgeverspensioen vormt vaak een groot deel van hun oude- Pensioenen in Nederland staan flink onder druk dagsvoorziening, en kan bovendien zorgen voor inkomen bij overlijden van de partner of bij bijvoorbeeld arbeidsongeschiktheid. Tegelijkertijd staan de pensioenen in Nederland onder druk. Door de economische crisis die sinds 2008 om zich heen grijpt, vallen de beleggingen van pensioenfondsen en verzekeraars tegen. Hierdoor blijken de garanties van vooral pensioenfondsen op een waardevast pensioen opeens niet meer zo hard te zijn. Voor werknemers die hun hele leven voor hun pensioen sparen, is dat natuurlijk bijzonder pijnlijk. Is de OR door deze omstandigheden nu machteloos? Zeker niet. De OR kan er wel degelijk op toezien dat de werkgever verantwoorde beslissingen neemt omtrent de pensioenregeling die hij zijn 2 werknemers aanbiedt. De raad heeft daar diverse goede mogelijkheden voor. 1.1 Aandachtspunten voor de OR Wil uw raad de werkgever én de werknemers goed kunnen adviseren over de pensioenregeling, dan moet de OR zelf natuurlijk ook voldoende verstand van zaken hebben. Dat lijkt een hele kluif, aangezien het onderwerp pensioen niet bepaald eenvoudig is. Toch kan uw OR dit met goede basiskennis van pensioenen en aanvullende adviezen van echte experts prima voor elkaar krijgen. Dit is niet alleen een keuze die uw OR kan maken, het is feitelijk zelfs een plicht. Uw Wenselijk Dit roept natuurlijk de vraag op of het dan wel wenselijk is om te doen. In veel gevallen zal het antwoord ja luiden. Het is immers een belangrijke en mits goed geregeld aantrekkelijk arbeidsvoorwaar- Cao beperkt uw invloed op pensioen Zoals gezegd regelen sociale partners op brancheniveau ook al veel met betrekking tot pensioen. Vaak richten zij hiervoor een bedrijfstakpensioenfonds op, dat als pensioenuitvoerder voor alle bedrijven in de branche fungeert. Veelal is ook bepaald dat alle werkgevers verplicht zijn hun werknemers bij dit fonds aan te melden als deelnemer. Feitelijk is pensioen dan een verplichte arbeidsvoorwaarde. Dit beperkt de rol van de OR sterk. Naast de deelnameverplichting is ook het soort pensioenregeling dan al vastgelegd, net als de verdeling van de pensioenlasten tussen werkgever en werknemer. Dat wil echter niet zeggen dat de OR volledig buiten spel staat. Uw raad moet zeker ook toezien op goede voorlichting van werknemers over hun pensioen. Dat is vaak best een forse taak.

3 1.2 OR-rechten en pensioen Goede pensioencommunicatie is een must! Het pensioen is ingewikkelde materie. Als uw ondernemingsraad al worstelt met alle mogelijkheden, regelingen en fiscale consequenties, wat moeten werknemers er dan wel niet van denken? Daarom is goede pensioencommunicatie onmisbaar. Alleen dan krijgen werknemers een goed beeld van hoe ze sparen en wat het uiteindelijk oplevert. De Pensioenwet geeft al heel wat regels omtrent communicatie de voor werknemers. Het zorgt voor een grotere werknemerstevredenheid, helpt bij het werven van werknemers en kan zelfs het verloop beperken Vormen van pensioen Als de bestuurder besluit een pensioenregeling aan te bieden, begint uw werk pas echt. Want hoe moet die regeling er precies uitzien? Gaat het alleen om ouderdomspensioen, of ook om andere pensioenvormen? Ouderdomspensioen is vaak de belangrijkste pensioenvorm die een regeling biedt. Daarnaast kan uw werkgever ook de optie op een nabestaandenpensioen bieden, of hij kan aan de regeling een arbeidsongeschiktheidspensioen toevoegen. Meer informatie over deze pensioenvormen vindt u in hoofdstuk 5. Soorten regelingen Daarnaast is het belangrijk om een passende pensioenregeling te kiezen. Dit bepaalt namelijk de garanties die de werknemer krijgt op een bepaalde pensioenuitkering. Bovendien is dit van belang voor de (onverwachte) pensioenkosten die de werkgever moet dragen. Meer over de diverse pensioenregelingen staat in hoofdstuk Lasten verdelen Het aanvullende pensioen via de werkgever wordt vaak werkgeverspensioen genoemd. Dat is natuurlijk niet voor niets zo. Niet alleen biedt de werkgever de regeling aan, hij betaalt er vaak ook aan mee. Het is daarom belangrijk dat uw ondernemingsraad zich buigt over de vraag over pensioen. Zo heeft zowel de werkgever als de pensioenuitvoerder communicatieplichten. Uw OR moet erop toezien dat ze deze plichten goed en tijdig nakomen. Maar de plichten in de Pensioenwet zijn wel het absolute minimum dat nodig is om werknemers voor te lichten over hun pensioen. De betrokken OR zal dan ook ijveren voor extra inspanningen van de werkgever op dit gebied. hoeveel de werkgever meebetaalt en hoeveel hij van de werknemers zelf verwacht. U kunt als richtlijn aanhouden dat een behoorlijke pensioenregeling de lasten gelijk verdeelt. De bestuurder betaalt 50% en de werknemer ook. U mag er bovendien van uitgaan dat een pensioenregeling al snel 15% van de loonsom van uw organisatie kost Vergaderen over pensioen Het is belangrijk dat uw ondernemingsraad geregeld de pensioenregeling onder de loep neemt. Plan in ieder geval eens per zittingsperiode een vergadering over de pensioenregeling in, waarbij de OR deze regeling weer eens helemaal door- Zorg dat uw OR bovenop de pensioenregeling zit neemt. Daarnaast bespreekt de raad natuurlijk zorgvuldig alle instemmingsverzoeken van de werkgever. Uw raad krijgt bijvoorbeeld zo n verzoek als de werkgever of de pensioenuitvoerder het pensioen reglement wil wijzigen of als er een nieuw contract wordt gesloten. Zorg dat uw OR hier bovenop zit! Omdat dergelijke regelingen vaak heel wat ingewikkelde details bevatten, is het verstandig om hiervoor als OR ook een deskundige te raadplegen. Deze kan uitleggen hoe de regeling precies uitwerkt voor beide partijen. Uw ondernemingsraad heeft forse invloed op het pensioenbeleid van de bestuurder. Zo heeft de OR instemmingsrecht bij het invoeren, wijzigingen of weer intrekken van een pensioenregeling. Dit geldt natuurlijk alleen als in de cao geen verplichtingen ten opzichte van pensioen zijn opgenomen die dit allemaal al regelen. Maar dan heeft uw OR ook meteen veel invloed. Wil de werkgever een regeling invoeren die te veel financiële risico s meebrengt voor de onderneming? Of die de werknemers te weinig garanties biedt? Dan is dat een geldige reden voor uw OR om instemming te weigeren. Andere rechten Uw toegevoegde waarde als OR is vaak het grootst als u ook gevraagd of ongevraagd adviseert bij belangrijke ontwikkelingen in de onderneming of bij politieke of maatschappelijke veranderingen. Daarnaast kunt u altijd van het initiatiefrecht gebruikmaken. De personeelsvertegenwoordiging heeft geen instemmingsrecht, maar adviesrecht over de pensioenregeling. 1.3 Deskundigen inschakelen Staat het uw bestuurder vrij om zelf een pensioenregeling aan te bieden? Zorg dan dat de ondernemingsraad voldoende kennis heeft over het onderwerp pensioen. Alleen dan kunt u goed onderbouwd initiatiefvoorstellen doen, adviseren of instemmen. Ook voor enkele OR-leden die zich erin specialiseren blijft de pensioenmaterie vaak te ingewikkeld om helemaal te beheersen. Het is daarom goed om daarvoor een pensioendeskundige in te schakelen. U kunt natuurlijk iemand van de pensioenverzekeraar of het pensioenfonds vragen om toelichting. Bedenk wel zeker als uw werkgever nog geen contract heeft gesloten met een pensioenverzekeraar dat deze niet onaf hankelijk is. Daarom is het nuttig om een onaf hankelijke pensioenadviseur in de arm te nemen die uw OR kan voorlichten. 3

4 2 Actuele stand van pensioenzaken De kranten staan er bol van: het gaat niet goed met de Nederlandse pen sioenen. Hoewel Nederland een van de beste pensioenstelsels ter wereld heeft, zijn de economische crisis en de toenemende vergrijzing moeilijk te incasseren. Misschien heeft u het idee dat uw OR hierbij machteloos aan de zijlijn staat. Maar dat is zeker niet het geval! Als u de ontwikkelingen goed volgt, kunt u de werkgever helpen de juiste keuzes te maken. De overheid en de sociale partners zijn al jaren op zoek naar manieren om het pensioenstelsel overeind te houden in de vergrijzingsgolf waar Nederland mee te maken heeft. Door de economische crisis zijn maatregelen niet langer vooruit te schuiven. De komende jaren gaat er heel wat veranderen. Dit zal gevolgen hebben voor alle drie de pijlers van het pensioenstelsel: 1 het overheidspensioen: de Algemene ouderdomswet (AOW); 2 het aanvullend pensioen: het werkgeverspensioen; 3 het individueel aanvullend pensioen: een lijfrente of levensverzekering die de werknemer zelf afsluit. Uw ondernemingsraad heeft weinig invloed op de eerste en de derde pijler. Uw invloed is echter groot binnen de tweede pijler, het werkgeverspensioen. Als u weet welke veranderingen eraan komen, kunt u op tijd ingrijpen als er problemen ontstaan voor de werknemers óf werkgever. Meer informatie over de drie pijlers vindt u in hoofdstuk Pensioenakkoord Nederlanders leven steeds langer. Dit betekent dat ze relatief een steeds korter deel van hun leven werken en een langer deel van hun pensioen genieten. Dit zet 4 de pensioenspaargelden uiteraard onder druk. De AOW wordt zo onbetaalbaar en pensioenfondsen en verzekeraars moeten steeds grotere reserves aanleggen. Daarom wil de overheid ingrijpen in het pensioenstelsel. Een van de belangrijkste en pijnlijkste maatregelen is het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd. Voor dergelijke ingrijpende veranderingen is echter maatschappelijk draagvlak nodig, zo meende het kabinet. Daarom is de kwestie bij de sociale partners neergelegd, die hebben geprobeerd Door de val van het kabinet in april 2012 staan de voorgenomen pensioenmaatregelen uit het pensioenakkoord op de tocht. Zorg daarom dat u ook het vakblad van OR Rendement nauwgezet in de gaten houdt. Op die manier bent u blijvend op de hoogte van de laatste wijzigingen. om samen met het kabinet tot een akkoord te komen. Dit heeft heel wat voeten in de aarde gehad, maar in september 2011 was het Pensioenakkoord een feit Pensioenleeftijd Dit akkoord heeft heel wat gevolgen voor uw onderneming. Zo is in het Pensioenakkoord vastgelegd dat per 2020 de AOW-leeftijd van 65 naar 66 jaar gaat. Daarna wordt iedere vijf jaar aan de hand van de gemiddelde levensverwachting bekeken of de AOW-leeftijd verder omhoog * Pensioenakkoord nu al op het hakblok? Het Nederlandse poldermodel produceerde in 2011 het pensioenakkoord: de sociale partners sloten een compromis over onder meer de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd. Om tot dit akkoord te komen, hebben de sociale partners lang moeten onderhandelen. Toen in april 2012 het kabinet Rutte viel over de nieuwe begrotingsmaatregelen, leek het pensioenakkoord echter ineens van tafel te worden geveegd. Diverse partijen uit de Tweede Kamer sloten in allerijl een bezuinigingsakkoord, waarin de pensioengerechtigde leeftijd sneller omhoog gaat dan in het pensioenakkoord was afgesproken: Vanaf 2013 gaat de AOWleeftijd met één maand omhoog, in de jaren daarna stijgt die leeftijd in stappen. Uiterlijk in 2019 moet de leeftijd op 66 jaar liggen en uiterlijk in 2024 op 67 jaar. Ook willen de partijen nu de aanvullende doorwerkbonus (zie pagina 5) afschaffen. Of dit akkoord standhoudt na de verkiezingen in september, is de vraag. Maar het pensioenakkoord staat duidelijk op losse schroeven. Voorlopig blijft de pensioensituatie dus nog onzeker. Zorg dat uw OR de ontwikkelingen bijhoudt!

5 moet. De kans is dan groot dat in 2025 de leeftijd verder stijgt naar 67.* U moet er dus rekening mee houden dat uw organisatie haar werknemers langer gezond en vitaal aan het werk moet houden. Werknemers mogen alsnog wel zelf kiezen om eerder of later met pensioen te gaan, maar dit heeft gevolgen voor de hoogte van hun AOW-uitkering. Is de AOW-leeftijd 66 jaar en wil een werknemer toch op zijn 65e met pensioen? Dan moet hij blijvend 6,5% van zijn AOW inleveren. Wie juist een jaar langer doorwerkt, krijgt er (levenslang) 6,5% bij. Om AOW-gerechtigden tegemoet te komen, gaat de AOW van 2013 tot en met 2028 wel jaarlijks met 0,6% omhoog bovenop de aanpassing aan de stijging van de cao-lonen Doorwerken stimuleren In het Pensioenakkoord is niet alleen afgesproken dat de pensioengerechtigde leeftijd omhoog gaat, maar ook dat langer doorwerken op andere manieren gestimuleerd wordt. Positieve financiële prikkels moeten ervoor zorgen dat werknemers zich inzetten om aan het werk te blijven. Daarom komt er vanaf 2013 een werkbonus voor werknemers tussen de 61 en 64 jaar. Zij kunnen maximaal verdienen als ze aan het werk blijven. Zware beroepen Er is veel discussie geweest over de gevolgen van een verhoging van de pensioenleeftijd voor mensen met zware beroepen. Ook mensen met een bovengemiddeld lang arbeidsverleden voornamelijk laagopgeleiden die al vroeg met werken begonnen zouden onevenredig veel nadeel hebben van de regeling. In het Pensioenakkoord is hiervoor ook een oplossing opgenomen. Naast de reguliere werkbonus is een aanvullende werkbonus voor werknemers vanaf 58 jaar die tussen 100% en ongeveer 150% van het minimumloon verdienen. Hoe lager het inkomen, hoe hoger de aanvullende werkbonus is, met een maximum van In het jaar dat mensen 65 worden, levert de werkbonus tot hun 65e verjaardag op minimumloonniveau Korten op de pensioenen Ook over het mogelijk korten op pensioenen door diverse grote pensioenfondsen is veel onenigheid. Hoewel het kabinet overtuigd lijkt dat korting op pensioenen nodig zal zijn, denken andere politieke partijen dat kortingen mogelijk niet nodig zijn. De rentestanden kunnen de komende jaren mogelijk weer stijgen en het Pensioenakkoord voorziet nu in een langere herstelperiode voor pensioenfondsen. Uiteindelijk blijft het koffiedik kijken. Maar de definitieve beslissing om wel of niet te korten, wordt pas eind 2012 genomen. De kortingen worden dan per 1 april 2013 ingevoerd op, verspreid over de jaren dat ze doorwerken. Zo kunnen deze werknemers zonder te veel inkomensverlies toch al op hun 65e met pensioen.* Ze zouden door deze regeling niet meer dan 3% achteruitgaan in AOW. Deeltijdpensioen De overheid wil vroegpensioen zoveel mogelijk ontmoedigen. De mogelijkheid tot af bouwen bestaat echter nog wel. Zo kunnen werknemers daar onder meer de vitaliteitsregeling voor gaan gebruiken, die in 2013 wordt ingevoerd. Via deze regeling kunnen werknemers fiscaal voordelig sparen. Ze kunnen hun maximale spaargeld van in een keer opnemen en vrij besteden. Vanaf hun 62e verjaardag mogen ze echter nog maar maximaal per jaar opnemen. Dit is genoeg om deeltijdpensioen te financieren, maar niet voldoende voor voltijdpensioen. De vitaliteitsregeling is de opvolger van de levensloopregeling, die afgebouwd wordt. De levensloopregeling kon nog wel worden gebruikt voor de financiering van vroegpensioen. 2.2 Dalende dekkingsgraden Niet alleen de toenemende vergrijzing speelt de oudedagsvoorziening parten, ook de economische crisis draagt flink bij aan de problemen. Dit brengt vooral ook de pensioenen in de tweede pijler in gevaar. Het rendement van pensioeninvesteringen is nu eenmaal afhankelijk van de financiële markten en de beurzen. Omdat de beurzen in zwaar weer verkeren en ook staatsobligaties door de oplopende staatsschulden bepaald geen zekerheid meer bieden, dalen de dekkingsgraden van pensioenfondsen fors. De dekkingsgraad is de verhouding tussen het vermogen van het pensioenfonds en de pensioenen die het fonds nu en in de toekomst moet uitkeren. Die dekkingsgraad moet minstens 105% zijn, maar veel fondsen zitten hier inmiddels onder Herstelplan Als de dekkingsgraad te laag is, moeten pensioenfondsen een herstelplan opstellen om de pensioenspaarpot weer op peil te brengen. Als pensioenfondsen immers te lang wachten met ingrijpen en maar gokken op een verbetering van de markten, is het mogelijk dat de dekkingsgraad fors tekortschiet voor pensioenen die in de toekomst betaald moeten worden. Zo worden problemen dus op een latere generatie pensioengerechtigden afgewenteld. Pensioengerechtigden vrezen het korten op de uitkeringen Maatregelen Fondsen kunnen onder meer de volgende maatregelen nemen: De pensioenpremies verhogen om zo de pensioenspaarpot aan te vullen. Het effect van deze maatregel op de korte termijn is echter klein. Pensioenen niet indexeren (pensioenen bevriezen), dus niet langer inflatiecorrectie toepassen. De koopkracht van pensioengerechtigden daalt hierdoor. Diverse pensioenfondsen hebben deze maatregel al moeten nemen. Korten op de uitkeringen. Dit betekent dat niet alleen het reële, maar ook het nominale inkomen van pensioengerechtigden daalt. 5

6 Ondernemingsraad, pas op voor woekerpensioenen! Werkgever en werknemer moeten flink hun beurs trekken voor een goede pensioenvoorziening. Maar let u als OR ook goed op wat er met dat geld gebeurt? Het is immers de bedoeling dat een pensioenfonds of -verzekeraar dit geld investeert om er uiteindelijk een flink pensioen van te kunnen betalen. Het is dus belangrijk dat u kijkt of er verstandig wordt geïnves- Die laatste maatregel wordt door pensioengerechtigden gevreesd. Het pensioen waar ze hun werkende leven voor hebben gespaard, wordt dan niet geheel uitbetaald. Toch hebben diverse grote pensioenfondsen waaronder ambtenarenfonds ABP begin 2012 al aangekondigd dat kortingen hoogstwaarschijnlijk onvermijdelijk zijn. De Pensioenfederatie maakte onlangs een lijst openbaar met de voorgenomen kortingen van tachtig pensioenuitvoerders. U vindt deze lijst op pensioenfederatie.nl Pijn verzachten In het Pensioenakkoord zijn ook afspraken gemaakt die de pijn voor pensioenfondsen moeten verzachten als de dekkingsgraad lijdt onder slechte beurskoersen en problemen op de financiële markten. Zo krijgen pensioenfondsen van De Nederlandsche Bank een langere periode om tekorten aan te vullen, zodat ze niet meer zo snel naar drastische maatregelen hoeven te grijpen zoals korten op pensioenen. Pensioenfondsen mogen zelf kiezen of ze meer of minder risicovol willen beleggen. Voorwaarde hiervoor is echter wel dat ze deelnemers hierover beter moeten informeren. Uw OR is een belangrijke partij om in de gaten te houden of dit ook echt gebeurt! Fondsen versus verzekeraars Het nieuws staat bol van de maatregelen die pensioenfondsen moeten nemen om hun dekkingsgraden op peil te houden. Maar hoe zit dat dan met pensioenverzekeraars? Die hebben immers ook te lijden van de dalende beurskoersen en de schuldencrisis. De verzekeraars hoeven geen 6 teerd. Vooral bij pensioenverzekeraars speelt nog een ander risico mee. Zij kunnen ook onevenredig hoge kosten inhouden voor de uitvoering van het pensioen. De waarde van het pensioen daalt dramatisch, terwijl de beurs van de verzekeraar steeds voller wordt. Zo wordt pensioensparen natuurlijk wel érg risicovol! Wees dus verdacht op woekerpensioenen. specifieke dekkingsgraad te bewaken, maar voor hen gelden eisen aan hun solvabiliteitspercentages. Die zijn zo streng, dat verzekeraars grotere reserves moeten opbouwen dan de fondsen. Dat is ook wel nodig, want de uitweg van het korten op pensioenen als de omstandigheden dat noodzakelijk maken, bestaat voor pensioenverzekeraars niet. Veel verzekeraars bieden echter ook regelingen aan waarbij er geen gegarandeerde pensioenuitkering of eindkapitaal is. De pensioenuitkering of het opgebouwde pensioenkapitaal is dan afhankelijk van de rendementen van beleggingen. Werknemers lopen het risico nomie op het laatste moment roet in het eten gooien. De kans is daarom ook groot dat het Pensioenakkoord pas het begin is van een langdurig proces van verandering in het pensioenstelsel Minder garanties Zowel op branche- als op bedrijfsniveau proberen werkgevers de risico s op hoge pensioenkosten te beperken. Regelingen die werkgevers de meeste onverwachte kosten kunnen opleveren, zoals de eindloonregeling, worden daarom steeds minder populair. In plaats daarvan wordt op brancheniveau vaak gekozen voor de minder risicovolle middelloonregeling. Werkgevers die niet aan een bedrijfstakpensioenfonds of aan cao-bepalingen zijn verbonden, kiezen zelfs steeds vaker voor een pensioenregeling waarbij de risico s helemaal bij de werknemer liggen, zoals de beschikbarepremieregeling. Vooral voor kleinere werknemers die graag een pensioenregeling aanbieden maar zich geen onverwachte grote uitgaven kunnen veroorloven, is dit een prima optie. Werknemers krijgen dus steeds minder garanties en moeten zelf actiever gaan nadenken over aanvullingen op hun pensioen Toezien op voorlichting Geen garanties meer voor een waardevast pensioen op een tegenvallend pensioen, maar verzekeraars noch werkgevers hoeven bij te betalen als de rendementen tegenvallen. 2.3 Grotere risico s Het pensioenlandschap is door de vergrijzing aan het veranderen. De economische crisis versnelt dit effect nog eens fors. Het wordt steeds duidelijker dat zelfs de grootste pensioenfondsen zoals het ABP geen garanties kunnen bieden voor een waardevast pensioen. Nederlanders zullen langer moeten werken en meer moeten sparen om zeker te zijn van een oudedagsvoorziening. En dan nog kan de staat van de eco- Deze ontwikkeling vergroot het belang van een goede pensioenvoorlichting voor werknemers. Zij moeten immers weten hoe groot het risico is dat hun inkomen uit pensioen straks tegenvalt. Alleen dan kunnen ze een goed afgewogen beslissing maken over het regelen van een individueel aanvullend pensioen. De pensioenuitvoerder het pensioenfonds of de pensioenverzekeraar heeft net als de werkgever enkele wettelijk vastgelegde taken met betrekking tot communicatie over pensioen. Maar uiteindelijk is de pensioencommunicatie de verantwoordelijkheid van degene die de pensioenregeling aanbiedt, dus van de werkgever. Daarom is het ook uw taak als ondernemingsraad om erop toe te zien dat dit tijdig, volledig en op voor werknemers begrijpelijk wijze gebeurt. Dit is een grote verantwoordelijkheid, waar u zeker niet te licht over moet denken. De toekomst van alle werknemers staat op het spel.

7 3 Het pensioenstelsel Iedereen in Nederland heeft recht op een behoorlijke oudedagsvoorziening. Daarnaast zijn er vangnetten voor inkomensverlies door bijvoorbeeld arbeidsongeschiktheid en verlies van een partner. In het pensioenstelsel zijn de lasten verdeeld. De overheid draagt een deel, werkgevers dragen hun steentje bij en als aanvulling kunnen mensen ook individueel sparen. Wil de ondernemingsraad kunnen meedenken, adviseren en beslissen over pensioenregelingen in uw onderneming, dan moet u het pensioenstelsel en deze verdeling van lasten en verantwoordelijkheden goed kennen. In Nederland zijn de pensioenlasten verdeeld over diverse partijen en heeft ieder individu de mogelijkheid om zelf te bepalen hoe hij zijn pensioen wil regelen en welke risico s en scenario s hij wil afdekken. Hierdoor kan pensioen ook een erg diffuus onderwerp worden. Daarom is het belangrijk dat de OR de basis van het stelsel goed begrijpt. Op die manier kunt u de risico s van diverse regelingen zo goed mogelijk inschatten en werkgever en werknemer goed van advies dienen. deze pensioenvorm en hij deelt de premielast met de werknemer. De werkgever moet zijn pensioentaken echter grotendeels uitbesteden aan een pensioenuitvoerder, meestal een pensioenfonds of pensioenverzekeraar. De derde pijler is het aanvullend individueel pensioen. Dit is een pensioenvorm die een persoon zelf kan opbouwen bovenop het overheidspensioen en het eventuele werkgeverspensioen. 3.1 Drie pensioenpijlers Het Nederlandse pensioenstelsel is erop gericht niemand in de kou te laten staan. Het Nederlandse pensioenstelsel berust op drie pijlers. Dit zijn drie verschillende wegen die mensen kunnen benutten om hun pensioen op te bouwen. Voor iedere pijler draagt een andere partij de verantwoordelijkheid. Ook wie de financiële lasten draagt, verschilt. De eerste pijler is het overheidspensioen. Dit is het basispensioen waar alle Nederlanders recht op hebben. Hiervoor dragen zij premies af. AOW is een vorm van overheidspensioen, maar ook bijvoorbeeld de Algemene nabestaandenwet (Anw). De tweede pijler is het werkgeverspensioen. Deze pijler zorgt voor een aanvulling op het overheidspensioen. De werkgever is de verantwoordelijke voor Gedeelde lasten Daarom heeft iedereen recht op een ouderdomspensioen van de overheid als hij voorlopig nog 65 jaar wordt. Hiervoor sparen Nederlandse burgers zelf. Omdat niet iedere Nederlander die leeftijd haalt, is er iets meer geld te verdelen over mensen die wel zo oud worden. De AOW-uitkering is niet hoog: het is echt een basispensioen. Daarom zijn er mogelijkheden om dit pensioen aan te vullen. Zo kunnen werknemers een pensioen opbouwen bij hun werkgever, als deze een pensioenregeling aanbiedt. De werkgever betaalt hieraan mee. Hij betaalt bijvoorbeeld 70% of 50% van de premie, als arbeidsvoorwaarde voor de werknemer. Als iemand geen volledig AOW opbouwt, kan hij zelf sparen voor een aanvulling. Dit geldt ook bij onvolledig of tegenvallend werkgeverspensioen, bijvoorbeeld door slechte beleggingen Soorten pensioen Wie het heeft over pensioen, zal in eerste instantie denken aan ouderdomspensioen. Maar Nederland kent ook andere pensioenvormen. Deze zijn bedoeld voor mensen die al vóór de pensioengerechtigde leeftijd door omstandigheden te maken Pensioenvormen binnen de drie pijlers ouderdom arbeidsongeschiktheid overlijden Overheid Werkgever Individueel AOW ouderdomspensioen lijfrente of kapitaalverzekering WIA (en WAO) Anw arbeidsongeschiktheids- arbeidsongeschiktheidspensioen verzekering nabestaandenpensioen lijfrente of kapitaalverzekering Tycho van der Klip 7

8 krijgen met inkomensachteruitgang. Het is mogelijk om in alle drie de pijlers voor verschillende pensioenvormen te sparen. Ouderdomspensioen Nederlanders sparen om vanaf een bepaalde leeftijd niet meer te hoeven werken. Ze gaan dan met ouderdomspensioen. Voor deze pensioenvorm sparen ze altijd in de eerste pijler, maar ook in de tweede en derde pijler kunnen mensen sparen voor hun ouderdomspensioen. Deze pensioenvorm is een opbouwverzekering. Nu gaat het ouderdomspensioen nog in als iemand 65 jaar wordt. Omdat Nederlanders steeds ouder worden, wordt het ouderdomspensioen echter steeds duurder. Daarom verhoogt de overheid de komende jaren de pensioengerechtigde leeftijd. Meer hierover leest u in hoofdstuk 2. De overheid verhoogt de komende jaren de pensioenleeftijd Nabestaandenpensioen Als iemand zijn partner verliest of als een jongere een ouder kwijtraakt, kan dat ook een forse achteruitgang in inkomen betekenen. Daarom is er ook een pensioenvorm voor nabestaanden. Ook dit kan binnen alle drie de pijlers worden opgebouwd. Het nabestaandenpensioen is geen opbouwverzekering, waarbij de verzekerde ervan uitgaat dat hij gebruik zal maken van het pensioen. Het is een risicoverzekering, wat betekent dat het pensioen pas wordt uitgekeerd als het verzekerde risico overlijden van de verzekerde zich voordoet. Arbeidsongeschiktheidspensioen Een ander helaas veelvoorkomend scenario is inkomensverlies door arbeidsongeschiktheid. Door ziekte of handicap kunnen mensen soms hun salaris niet meer (geheel) zelf verdienen. Als er nog een kans is op verbetering van de situatie of op re-integratie, is er niet werkelijk sprake van een pensioenvorm. Bij blij8 vende en volledige arbeidsongeschiktheid is iemand wel volledig afhankelijk van een (of meerdere) uitkeringen, die ook binnen alle drie de pijlers kunnen worden opgebouwd. Daarom wordt de Regeling inkomensvoorziening volledig arbeidsongeschikten (IVA) ook wel een arbeidsongeschiktheidspensioen genoemd. Ook dit is uiteraard een risicoverzekering. Alle werknemers zijn verzekerd voor de IVA. In hoofdstuk 5 wordt dieper ingegaan op deze verschillende pensioenvormen. 3.2 Overheidspensioen De overheid speelt een erg belangrijke rol bij het pensioen. Zo beschermt zij Nederlanders tegen de financiële gevolgen van onder meer ouderdom, arbeidsongeschiktheid en overlijden van een partner of ouder. Het overheidspensioen vormt daarmee de basis voor alle aanvullende pensioenvormen. Dit pensioen is vastgelegd in diverse wetten en regelingen en wordt bekostigd uit de premies volksverzekeringen en werknemersverzekeringen. Werknemers in uw organisatie hebben dus geen keuze: ze zijn wettelijk verplicht om te sparen voor deze drie vormen van overheidspensioen AOW Nederlanders sparen een groot deel van hun leven voor de Algemene ouderdomswet (AOW): ze bouwen AOW op van hun 15e tot hun 65e. Zo bouwen ze 2% AOW per jaar op. Ze moeten wel in Nederland Einde partnertoeslag Let op, want de partnertoeslag voor de AOW gaat verdwijnen! Mensen die 65 jaar worden op of ná 1 januari 2015, maken hierop geen aanspraak meer. Zij krijgen dan gewoon de uitkering van 50% van het minimumloon. Als hun partner geen eigen inkomen heeft, is het mogelijk dat zij onder het sociaal minimum uitkomen. Dit wordt ook wel het AOW-gat genoemd. Mensen die al vóór 1 januari 2015 partnertoeslag ontvingen, houden hier wel recht op. wonen. Voor ieder jaar dat ze in het buitenland wonen, missen ze dus 2% van hun AOW-opbouw. Nederlanders kunnen er dan wel voor kiezen zich vrijwillig te verzekeren voor de AOW. Dit loopt via de Sociale Verzekeringsbank (SVB). De uitkering De AOW-uitkering is geen vetpot. Voor een alleenstaande bedraagt die 70% van het nettominimumloon. In principe gaat iemand die fulltime werkte er met alleen een AOW-uitkering dus altijd op achteruit. AOW ers met een partner krijgen 50% van het nettominimumloon, zodat ze samen 100% van het nettominimumloon ontvangen. Als een AOW er een partner heeft die nog niet pensioengerechtigd is, kan hij bovenop zijn AOWuitkering van 50% een toeslag van maxi- De WIA stelt eisen aan een uitkering voor arbeidsongeschiktheid maal 50% krijgen. De hoogte van deze toeslag is echter afhankelijk van het inkomen van de jongere partner. De AOWgerechtigde moet wel gewoon loonheffingen betalen over zijn AOW-uitkering. De financiering De AOW wordt gefinancierd volgens het omslagstelsel. Dit houdt in dat de overheid de inkomsten van de AOW-premie direct weer uitbetaalt aan de AOW-gerechtigden op dat moment. Een Nederlander spaart dus voor zijn eigen AOW, maar in feite wordt zijn AOW-uitkering later betaald door mensen die op dat moment AOWpremie betalen. De AOW valt onder de volksverzekeringen, wat betekent dat alle Nederlanders niet alleen werknemers eraan meebetalen. In 2012 bedraagt de AOW-premie 17,90%. De AOW-uitkeringen worden uitbetaald door de SVB WIA Voor werknemers die arbeidsongeschikt raken, heeft de overheid in 2006 de Wet

9 OR: pas op voor grote risico s bij een PPI! Sinds 1 januari 2011 is er een nieuwe uitvoerder in pensioenland: de premiepensioeninstelling (PPI). Een PPI beheert alleen spaargeld voor het ouderdomspensioen. De PPI zegt geen vaste pensioenuitkering toe, er worden alleen afspraken gemaakt over de hoogte van de pensioenpremie. De hoogte van de uitkering is afhankelijk werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) ingevoerd. Dit is de opvolger van de Wet op de arbeidsongeschiktheid (WAO), die nog bestaat voor mensen die voor de invoering van de WIA al een WAO-uitkering hadden. Zowel de WIA als de WAO is bedoeld voor mensen die geheel of gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn. In de WIA zijn de eisen echter aangescherpt: een werknemer moet minstens 35% van zijn verdiencapaciteit verliezen wil hij in aanmerking komen voor een uitkering. En pas als hij duurzaam minstens 80% van zijn verdiencapaciteit kwijt is, maakt hij aanspraak op de uitkering voor volledig arbeidsongeschikten (IVA). Anders krijgt hij een uitkering in het kader van de regeling Werkhervatting gedeeltelijk arbeidsgeschikten (WGA). Bij de WGA ligt de nadruk op het optimaal benutten van de verdiencapaciteit en maximale re-integratie. Als iemand een IVA-uitkering heeft, gaat de overheid ervan uit dat re-integratie niet meer tot de mogelijkheden behoort. Er is dan werkelijk sprake van een arbeidsongeschiktheidspensioen. Uitkering en financiering De IVA-uitkering bestaat uit 75% van het laatstverdiende loon. De uitkering loopt in principe tot de uitkeringsgerechtigde recht krijgt op AOW. De IVA-uitkering wordt betaald uit de inkomsten van de werknemersverzekeringen. Hiertoe behoort namelijk een uniforme premie voor de WAO en de IVA, die 5,05% bedraagt in Anw Als een partner onverwacht komt te overlijden, kan dat grote inkomensgevolgen hebben voor de nabestaande. Daar be- van de rendementen van de beleggingen. Voor werkgevers is het voordeel hiervan dat het goedkoper is en dat de risico s bij de werknemers liggen. Voor werknemers is dit minder aantrekkelijk. De OR doet er dus goed aan voorstellen van de werkgever om over te stappen naar een PPI kritisch te bekijken. schermt het nabestaandenpensioen van de overheid tegen: de Algemene nabestaandenwet (Anw). Een nabestaande met een kind dat jonger is dan 18 jaar maakt aanspraak op een halfwezenuitkering als hij voldoet aan de volgende drie voorwaarden: de overleden partner woonde of werkte in Nederland; de nabestaande is jonger dan 65; het kind, pleegkind of stiefkind was een eigen kind van de overleden ouder. Daarnaast kan de nabestaande een nabestaandenuitkering krijgen als hij voldoet aan de volgende voorwaarden: de overleden partner woonde of werkte in Nederland; de nabestaande is jonger dan 65; de nabestaande is geboren vóór 1 januari 1950 of is meer dan 45% arbeidsgeschikt. Kinderen onder de 16 jaar die beide ouders verliezen, kunnen aanspraak maken op een wezenuitkering in het kader van de Anw. Voorwaarde is dat de ouder die het laatst overleed verzekerd was voor de Anw. Wezen tussen de 16 en 21 jaar kunnen onder bepaalde voorwaarden ook een wezenuitkering krijgen. De SVB verstrekt hierover meer informatie op svb.nl. Uitkering en financiering Ook de Anw-uitkering is echt een basisuitkering, want deze bedraagt slechts 70% van het nettominimumloon. Heeft een nabestaande ook een eigen inkomen, dan wordt dit in mindering gebracht op de nabestaandenuitkering Anw. Als het eigen inkomen echter daalt, kan de Anwuitkering wel stijgen. Op de hoogte van de halfwezenuitkering heeft eigen inkomen geen invloed, al kan een andere uit- kering wel invloed hebben op de hoogte van de halfwezenuitkering. De Anw is net als de AOW een volksverzekering. In 2012 geldt een premiepercentage van 1,10%. De Sociale Verzekeringsbank zorgt voor de uitvoering van de regeling. 3.3 Werkgeverspensioen Als iemand die een behoorlijk salaris verdient opeens moet rondkomen van de AOW alleen, is het inkomensverschil groot. Daarom is het verstandig om tijdens het werkende leven bij te sparen. Veel werkgevers bieden om die reden hun werknemers een pensioenregeling. Ze sparen dan een deel van hun loon, om na hun pensioen extra inkomsten te hebben. Werkgevers dragen meestal ook hun steentje bij, door een deel van de pensioenpremie voor hun rekening te nemen. Dit is een forse kostenpost, maar ook een aantrekkelijke arbeidsvoorwaarde Pensioenvormen Het pensioen dat werknemers via hun werkgever opbouwen, bestaat vrijwel altijd uit ouderdomspensioen. Daarnaast kan de werkgever een regeling aanbieden voor een arbeidsongeschiktheidspensioen. Bin- Werkgeverspensioen is een aantrekkelijke arbeidsvoorwaarde nen de regeling voor het ouderdomspensioen kan hij ook de mogelijkheid bieden om te sparen voor nabestaandenpensioen Rol van de werkgever Werkgevers zijn niet verplicht om een pensioenregeling aan te bieden. Wel maken de sociale partners op branche- of sectorniveau vaak afspraken over pensioen die worden vastgelegd in de cao waar uw werkgever zich aan moet houden. De werkgever is verantwoordelijk voor de pensioenregeling die hij aanbiedt. Hij mag de pensioengelden echter niet zelf beheren, omdat de pensioenspaargelden dan in ge- 9

10 Geen goede keuze zonder goede voorlichting Het opbouwen van individueel aanvullend pensioen is volledig de verantwoordelijkheid van de werknemer zelf. De werkgever draagt wel de verantwoordelijkheid voor goede voorlichting over het werkgeverspensioen. En dit is weer cruciaal voor de beslissing van werknemers om zelf in de derde pijler te gaan sparen. Voor uw OR ligt hier de rol van waak- hond: u moet erop toezien dat de werkgever zijn wettelijke communicatie- en voorlichtingsplichten goed nakomt. Helaas is dit wettelijk minimum vaak niet genoeg om pensioenzaken echt goed te begrijpen. Neem als OR eens het voortouw en organiseer bijvoorbeeld een pensioenworkshop. Daar kunnen de OR-leden ook heel wat van opsteken! vaar zouden komen bij bijvoorbeeld faillissement. Daarom moet hij hiervoor een overeenkomst sluiten met een pensioenuitvoerder. Dit kan een pensioenfonds zijn of een pensioenverzekeraar. al geregeld. Staat uw OR dan buiten spel? Zeker niet. Ook als uw werkgever wil wisselen van pensioenvorm of pensioenuitvoerder, heeft dit consequenties voor de pensioenregeling van de werknemers en heeft uw OR dus instemmingsrecht. Mogelijk willen juist de werknemers bijvoorbeeld naar aan andere uitvoerder overstappen. Dan kan de OR het initiatiefrecht gebruiken om daarvoor te pleiten. pensioenfondsen aan bepaalde eisen voldoen. De Nederlandsche Bank houdt hier toezicht op. Zowel fondsen als verzekeraars innen pensioenpremies die werkgevers afdragen en gedeeltelijk bij de werknemers inhouden. Deze premiegelden beleggen zij, om zo de waarde ervan te vermeerderen en te kunnen voldoen aan de pensioenaanspraken van deelnemers tegen de tijd dat zij met pensioen gaan. Meer informatie over de pensioenuitvoerder vindt u in hoofdstuk Individueel aanvullend pensioen Rol van de OR Hoe groot de rol van de OR is bij pensioen hangt af van de vrijheid die de werkgever heeft om zelf de pensioenregeling aan te bieden en in te richten. Als de pensioenregeling in de cao is dichtgetimmerd, moet de werkgever die afspraken uitvoeren. Zo kan zijn bepaald bij welk pensioenfonds hij werknemers moet aanmelden, voor welke soorten pensioenen zij daar sparen en wat de werkgever moet bijdragen. Er kunnen ook afspraken zijn gemaakt voor bepaalde beroepsgroepen. In deze gevallen heeft uw OR weinig in de melk te brokkelen. Wel kunt u toezien op de uitvoering van de regeling en communicatie met de pensioendeelnemers. Laat de cao ruimte voor eigen invulling door de onderneming, dan heeft de werkgever meer mogelijkheden. Mogelijk is hij niet verplicht zich bij een bepaald fonds aan te sluiten, of is er slechts een bepaling in de cao opgenomen over het minimale deel van de premie dat de werkgever moet bijdragen, en overweegt hij een groter deel van de premie op zich te nemen. Bij al deze beslissingen heeft de OR instemmingsrecht. De werkgever kan dus geen nieuwe regelingen invoeren of bestaande regelingen wijzigen of intrekken zonder instemming van uw raad. Het is daarom extra belangrijk dat u alle consequenties van veranderingen in de pensioenregeling overziet. Veel ondernemingen hebben hun pensioenzaken De pensioenuitvoerder Werkgevers zijn verplicht om een overeenkomst te sluiten met een pensioenuitvoer- U moet instemmen met wijzigingen in de pensioenregeling der. Dit kan een pensioenfonds zijn of een pensioenverzekeraar. Het voornaamste verschil is dat een pensioenfonds geen winstoogmerk heeft en een pensioenverzekeraar als commerciële organisatie natuurlijk wel. Branches waarin de sociale partners afspraken maken over pensioen, richten vaak een bedrijfstakpensioenfonds op. Maar ondernemingen kunnen ook zelf een ondernemingspensioenfonds oprichten. Dit heeft nogal wat voeten in de aarde, en dit is daarom ook alleen aantrekkelijk voor grote organisaties. Is er voor de branche geen pensioenfonds en wil uw ondernemer geen fonds oprichten voor het bedrijf, dan kan hij zich wenden tot een verzekeraar. Deze moet wel net als de Werknemers dragen natuurlijk ook zelf verantwoordelijkheid voor hun pensioen, net als zelfstandigen die geen werkgevers pensioen opbouwen. Hebben werknemers bijvoorbeeld te weinig pensioen opgebouwd, dan kunnen ze zelf een aanvullend pensioen regelen. In hoofdstuk 6 gaan we dieper in op het individueel aanvullend pensioen. Hieronder vindt u alvast de belangrijkste vormen. Kapitaalverzekering Een werknemer die zijn pensioen wil aanvullen, kan een kapitaalverzekering afsluiten. Hij doet dan een periodieke betaling aan een verzekeringsmaatschappij. Op een vastgelegd tijdstip krijgt hij dat geld weer uitbetaald, met het rendement. In de overeenkomst ligt vast welk bedrag de spaarder ontvangt op de afgesproken datum. Lijfrente De werknemer kan ook kiezen voor een lijfrente. Ook dan kan hij een periodiek bedrag betalen, maar hij kan ook een eenmalige koopsom inleggen. De opbrengsten liggen niet van te voren vast, dus het rendement kan hoger, maar bij tegenvallende beleggingen ook lager uitvallen dan bij een kapitaalverzekering. Banksparen Werknemers die minder risico willen lopen of gewoon precies willen weten hoeveel ze opbouwen aan pensioen, kunnen ook kiezen voor banksparen. Ze bouwen dan zelf een spaarpotje op, door periodiek vaste bedragen in te leggen tegen een bepaalde rente.

11 4 Regelingen voor het werkgeverspensioen Een werkgeverspensioen kan volgens diverse systemen of regelingen worden opgebouwd. Het soort regeling is van belang voor zowel de onderneming als de werknemer. Dit bepaalt namelijk hoe het pensioen wordt opgebouwd, hoe groot de zekerheid is over de hoogte van de pensioenuitkering en hoe groot de financiële risico s voor de werkgever zijn. Vaak moet uw OR hierbij de belangen van de ondernemer afwegen tegen die van de werknemers. Dit is geen gemakkelijke taak, maar wel een heel belangrijke! Er zijn veel pensioenregelingen die een werkgever kan aanbieden. Maar wanneer draait het echt nog om pensioen? Hier is geen wettelijke definitie van. Een werkgeverspensioen heeft wel drie kenmerken. Het is gebaseerd op werk, de werkgever is immers degene die de regeling aanbiedt. Daarnaast kent het pensioen een bepaalde opbouw door periodieke inleg van premie of een vast kapitaal. Ten slotte kent het een periodieke uitkering of een kapitaal dat moet worden besteed aan een periodieke uitkering. Maar er zijn verschillende regelingen die voldoen aan deze kenmerken. 4.1 Driehoeksverhouding Bij het werkgeverspensioen zijn drie partijen betrokken: de werkgever die de regeling aanbiedt; de uitvoerder die de regeling uitvoert; de werknemer die aan de regeling deelneemt. Welke verantwoordelijkheden deze drie partijen dragen en welke rechten en plichten ze hebben, is vastgelegd in de Pensioenwet (PW). Bovendien is in deze PW geregeld hoe de drie partijen hun afspraken moeten vastleggen. Dit doen ze met een drietal documenten: De werkgever sluit met de werknemer die deelneemt aan de pensioenregeling een pensioenovereenkomst. Met de pensioenuitvoerder moet de werkgever een uitvoeringsovereenkomst sluiten. De uitvoerder stelt voor de deelnemers een pensioenreglement op. De werkgever moet een nieuwe werknemer binnen één maand nadat deze is be- gonnen met zijn werkzaamheden laten weten of hij hem een pensioenregeling aanbiedt. Ook laat hij dan weten wanneer hij dat aanbod precies doet en wie de pensioenuitvoerder is. Het is belangrijk dat de OR erop toeziet dat de werkgever dit standaard tijdig doet! Anders mag de werknemer aannemen dat de werkgever hem een aanbod heeft gedaan, en dat hiervoor dezelfde voorwaarden gelden als voor andere werknemers in dezelfde groep Pensioenovereenkomst De basis van de pensioenregeling die de werkgever zijn werknemers aanbiedt, is de pensioenovereenkomst. Deze moet zorgvuldig worden opgesteld. Wat in de overeenkomst moet worden vastgelegd, staat in artikelen 10 tot en met 18 van de Pensioenwet. Ten eerste moet het soort pensioenovereenkomst zijn vastgelegd. Er zijn drie soorten pensioenovereenkomsten: Pensioen = AOW + werkgeverspensioen Het doel van de pensioenopbouw is om in totaal voor iedere werknemer uit te komen op 70% van zijn laatstverdiende loon. Dat betekent dat hij na zijn pensioen netto ongeveer net zoveel overhoudt als voor zijn pensioen. 70% is daarvoor ongeveer voldoende, omdat hij minder hoeft af te dragen aan belastingen en premies. Die 70% van het laatstverdiende loon hoeft de werknemer echter niet helemaal uit zijn werkgeverspensioen te halen: hij krijgt immers ook AOW. Daarom wordt het werkgeverspensioen berekend over de pensioengrondslag. Dat is het pensioengevend salaris min de AOW-franchise. Die franchise is een drempelbedrag. Over dat deel van het salaris bouwt de werknemer geen pensioen op, want daarvoor krijgt hij al AOW. De latere AOW-uitkering moet ook ongeveer 70% bedragen van het loon waarover het opgebouwd wordt. Daarom bedraagt de franchise meestal 10/7 maal de AOWuitkering op dat moment. Stel, de AOWuitkering per jaar bedraagt Dan is de AOW-franchise /7 = Als het volledig pensioengevend jaarsalaris van een werknemer bedraagt, is zijn pensioengrondslag =

12 Gewogen gemiddelde berekenen Bij een middelloonregeling wordt uitgegaan van het gemiddelde salaris. Dit gemiddelde hangt niet alleen af van alle salarisverhogingen, maar ook van de periode dat de werknemer een bepaald salaris kreeg. Daarom moet de pensioenuitvoerder voor de middelloonregeling het gewogen gemiddelde vaststellen. Dat wordt als volgt berekend. Stel, een werknemer treedt met 20 jaar in dienst en gaat met pensioen als hij 65 wordt. De opbouw van zijn pensioengrondslag (pensioengevend loon min AOW-franchise) verloopt zo: Leeftijd Pensioengrondslag Aantal jaar Opbouw jaar jaar jaar jaar jaar jaar jaar jaar De som is dan , en de gewogen gemiddelde pensioengrondslag bedraagt: / 45 dienstjaren = ,11 De uitgaven van de werkgever liggen vast en de uitvoerder hoeft niet op te draaien voor tegenvallende beleggingen. Voor de pensioendeelnemer is dit echter minder aantrekkelijk: hij krijgt geen garanties over de hoogte van zijn uiteindelijke pensioen. Alleen de inleg ligt vast. Daarom wordt deze pensioenovereenkomst ook wel de defined contributionregeling genoemd. Kapitaalovereenkomst Ten slotte is er nog de kapitaalovereenkomst. Ook hierbij staat de uitkering niet vast, wel het kapitaal dat wordt ingelegd. Het kapitaal is wel gegarandeerd, maar de hoogte van de pensioenuitkeringen niet. Die is namelijk afhankelijk van de rentestand en tarieven voor lijfrentes op het moment dat de deelnemer met pensioen gaat. Deze overeenkomsten komen minder voor dan de andere twee soorten Uitvoeringsovereenkomst uitkeringsovereenkomst; premieovereenkomst; kapitaalovereenkomst. Vooral de uitkerings- en premieovereenkomst komen bij het werkgeverspensioen veel voor. Daarnaast moet in de pensioenovereenkomst staan of het pensioen wordt geïndexeerd (of er toeslagen worden verleend), wat het ambitieniveau is van die indexatie en welke voorwaarden eraan zijn verbonden. Bij een ouderdomspensioen moet tevens zijn vastgelegd wat de duur is van de uitkering. Bij een vorm van vroegpensioen wordt deze bijvoorbeeld uitgekeerd tot het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd. Anders wordt het pensioen vanaf de pensioengerechtigde leeftijd levenslang uitgekeerd. De uitkering, het kapitaal en de premie moeten altijd in euro s vastgelegd zijn. Voor de vorm van de pensioenovereenkomst bestaan geen regels. Uw ondernemer mag die zelfs in de arbeidsovereenkomst opnemen. Uitkeringsovereenkomst Bij een uitkeringsovereenkomst spreekt de werkgever met de werknemer af wat de pensioenuitkering wordt. Dit is onder meer afhankelijk van de hoogte van het salaris, de hoogte van de premie en de 12 diensttijd van de werknemer. Voor werknemers is dit een prettige pensioenovereenkomst: ze krijgen duidelijkheid over hun toekomstige pensioen. De pensioenuitvoerder daarentegen draagt een groter risico: hij moet zorgen dat hij voldoende geld heeft om aan de uitkeringsverplichting te voldoen. Hij moet onder meer rekening houden met de gemiddelde levensverwachting en met de verwachte rendementen op beleggingen. Vooral dit laatste kan grillig zijn. Een uitkeringsovereenkomst wordt in pensioentaal ook wel een defined benefit-regeling genoemd. Het rendement op pensioenbeleggingen kan erg grillig zijn Premieovereenkomst Een premieovereenkomst werkt precies omgekeerd. Er worden geen afspraken gemaakt over de hoogte van de pensioenuitkering, maar over de hoogte van de premie-inleg. Voor pensioenuitvoerder en werkgever beperkt dit het risico. De werkgever mag zelf natuurlijk met instemming van uw OR! bepalen welk soort pensioenovereenkomst hij sluit met werknemers. Hij mag de pensioenen echter niet zelf uitvoeren. Hij mag bijvoorbeeld niet de pensioenspaargelden beheren. Dan zou het opgebouwde pensioen van de werknemers immers verdwijnen als de werkgever bijvoorbeeld failliet zou gaan. Daarvoor moet hij een pensioenuitvoerder in de arm nemen: een pensioenfonds, pensioenverzekeraar of, sinds 2011, een premiepensioeninstelling (PPI). Met deze uitvoerder sluit de werkgever een uitvoeringsovereenkomst. In hoofdstuk 7 van dit dossier leest u meer over de uitvoeringsovereenkomst Pensioenreglement Hoewel de werkgever de overeenkomst sluit met de pensioenuitvoerder, heeft de deelnemer (de werknemer) natuurlijk ook met die uitvoerder te maken. Daarom wordt de relatie tussen uitvoerder en deelnemer in een apart document vastgelegd: het pensioenreglement. De basis hiervoor is de pensioenovereenkomst die werkgever en werknemer hebben gesloten. Ook over het pensioenreglement vindt u meer in hoofdstuk 7.

13 4.2 Middelloonregeling Als een werkgever een uitkeringsovereenkomst aanbiedt, heeft hij nog de keuze uit diverse regelingen. Welke regeling hij kiest, heeft gevolgen voor de wijze van premieopbouw (en het uiteindelijke resultaat voor de deelnemer) en de risico s die de onderneming loopt. De meest gebruikte regeling binnen de uitkeringsovereenkomst is de middelloonregeling Pensioenopbouw Bij de middelloonregeling wordt het uiteindelijke pensioen gebaseerd op een gewogen gemiddelde van het salaris van de werknemer gedurende zijn deelnemingsjaren. Om tot een pensioenkapitaal te komen waarvan die pensioenuitkering kan worden bekostigd, betaalt de werkgever per jaar een vast percentage van de pensioengrondslag per jaar (zie kader op pagina 12). Het percentage van pensioenopbouw kan verschillen, maar mag maximaal 2,25% van de pensioengrondslag bedragen. Meestal ligt het tussen de 1,75% en 2,25%. Het einddoel is om na een deelname van 35 jaar uit te komen op ongeveer 70% van het eindloon. Het is echter maar de vraag of dat lukt. Als een werknemer bijvoorbeeld lange tijd weinig salarisverhoging heeft gehad, maar de laatste drie jaren opeens flinke verhogingen krijgt, zal zijn gewogen gemiddelde natuurlijk niet even snel stijgen. Hij zal dan na zijn pensioen in inkomen achteruitgaan Indexering Omdat het met de middelloonregeling moeilijk is om op 70% van het laatstverdiende loon uit te komen veel werknemers gaan immers gedurende hun loopbaan méér verdienen is het mogelijk om af te spreken dat het pensioen wordt geïndexeerd. Dit betekent dat de pensioenen met eenzelfde percentage worden verhoogd als de inflatie per jaar. Zo blijft het pensioen waardevast. Het is dan mogelijk om alle pensioengrondslagen te indexeren, of om alle premievrije polissen te indexeren. Dit zijn de pensioenpolissen waarin niet meer wordt ingelegd, bijvoorbeeld omdat de werknemer bij een andere werkgever is gaan werken en is overgestapt naar een andere pensioenregeling of -uitvoerder. Hij kan dan de waarde van zijn oude pensioenregeling naar zijn nieuwe laten overdragen, maar hij kan ook stoppen met premiebetaling in de oude polis. Het pensioenkapitaal blijft dan staan, maar is premievrij gemaakt. Wilt u zorgen dat werknemers niet te veel achteruitgaan in inkomsten na hun pensioen? Dan kan uw OR ijveren voor indexering. Maar bedenk wel dat dit uw bestuurder geld kost! Hij moet de indexering namelijk betalen. 4.3 Eindloonregeling De eindloonregeling binnen de uitvoeringsovereenkomst is onder werkgevers veel minder populair. Deze regeling brengt namelijk veel meer risico s met zich mee voor de werkgever. Bij de middelloonregeling geldt de gemiddelde pensioengrondslag als basis voor de uitkering. Steeds als het salaris en daarmee de pensioengrondslag stijgt, draagt de werkgever navenant meer premie af. Bij de eindloonregeling echter geldt het laatstverdiende loon als basis voor de uitkering. Dit betekent dat als het salaris van de werknemer stijgt, de pensioengrondslag stijgt en de te betalen premie dus ook. Maar de pensioengrondslag over de voorgaande jaren stijgt ook mee, wat betekent dat de werkgever bij iedere salarisstijging ook de verhoogde grondslag over de voorgaande jaren moet bijbetalen. Dit wordt backservice genoemd. De maximale premie ligt lager dan bij de middelloonregeling. Bij de eindloonregeling mag die slechts 2% bedragen Risico s werkgever Voor de werknemer is de eindloonregeling ideaal: hij heeft een optimale pensioenopbouw en gaat er in inkomen dus minimaal op achteruit als hij met pensioen gaat. Meestal is bovendien geregeld dat als een werknemer tegen het einde van zijn carrière juist minder gaat verdienen, zijn tot dan toe opgebouwde pensioenkapitaal gewoon blijft staan. Voor de werkgever is de regeling natuurlijk veel minder aantrekkelijk. Hij biedt zijn werknemers weliswaar een buitengewoon aantrekkelijke arbeidsvoorwaarde, maar kan zelf door de backserviceverplichting met heel hoge kosten blijven zitten. Dit maakt het voor de werkgever ook minder aantrekkelijk om werknemers een loonsverhoging te geven, zeker in de laatste jaren voor zijn pensioen. Dat levert natuurlijk onwenselijke situaties op. Daarom Pensioenopbouw volgens de eindloonregeling Dienst jaren Percentage van pensioengrondslag* Loon per jaar 1 t/m 5 2% ,50 6 t/m 10 2% ,50 11 t/m 15 2% ,50 16 t/m 20 2% ,50 21 t/m 25 2% ,50 26 t/m 30 2% ,50 31 t/m 35 2% ,50 36 t/m 40 2% ,50 41 t/m 45 2% ,50 Bij elkaar opgeteld, levert dit een jaarlijkse pensioenuitkering op van: ,50. Omdat dit een eindloonregeling is, wordt de uiteindelijke pensioenuitkering echter berekend over het laatstverdiende salaris. De opbouw van kapitaal in het laatste jaar bedraagt 2% van de pensioengrondslag Pensioengrondslag per jaar Pensioenopbouw in deze periode = 410,70. De totale opbouw volgens de eindloon regeling bedraagt daarom: 410,70 45 deelnemingsjaren = ,50. De backservice die de werkgever verschuldigd is, bedraagt: , ,50 =

14 Beschikbarepremieregeling: rekenen met premiestaffels De premiestaffel rekent met leeftijdsklassen van vijf jaar. Stel, een werknemer werkt vanaf zijn 20e tot zijn 65e bij een bedrijf en bouwt pensioen op volgens de beschikbarepremieregeling die aan onderstaande staffel voldoet. Voor de duidelijkheid gaan we ervan uit dat de werknemer iedere vijf jaar een salarisverhoging krijgt. Leeftijdsklassen Percentage van pensioengrondslag* Loon per jaar Pensioen grondslag Bruto-inleg 20 t/m 24 5,9% ,83 25 t/m 29 7,2% ,60 30 t/m 34 8,8% ,40 35 t/m 39 10,8% ,90 40 t/m 44 13,1% ,43 45 t/m 49 16,1% ,68 50 t/m 54 19,7% ,98 55 t/m 59 24,4% ,70 60 t/m 64 30,5% ,88 * Let op: deze premiestaffel geldt alleen voor het ouderdomspensioen * (zonder nabestaandenpensioen). zijn de afgelopen jaren heel veel werkgevers overgestapt op de middelloonregeling of een combinatieregeling Risico s beperken Vanwege de grote financiële risico s voor de werkgever komt de zuivere eindloonregeling inmiddels in Nederland nauwelijks meer voor. In het verleden maakten werkgevers wel gebruik van de zogenoemde gematigde eindloonregeling om de risico s te beperken. Daarbij telden vanaf een bepaalde leeftijd de loonstijgingen niet meer mee. Sinds invoering van de Wet gelijke behandeling naar leeftijd is dit echter niet meer toegestaan, omdat het neerkomt op leeftijdsdiscriminatie. Wel is het toegestaan om vanaf een bepaalde salarisdrempel een andere manier van salarisopbouw te hanteren, zoals de middelloonregeling. De werkgever biedt dan feitelijk een combinatie van regelingen aan. Deze optie wordt verderop in dit hoofdstuk behandeld. 4.4 Beschikbarepremieregeling Naast de regelingen die horen bij een uitkeringsovereenkomst, is het ook mogelijk een beschikbarepremieregeling aan te bieden. De werkgever sluit dan een premie14 overeenkomst met de werknemer, waarin hij afspraken maakt over een periodieke premie-inleg. De hoogte van die premieinleg is afhankelijk van de hoogte van het salaris. De werknemer weet echter niet hoe hoog zijn uiteindelijke pensioenuitkering is, aangezien dit afhankelijk is van de premie-inleg én het rendement op de beleggingen. Voordeel voor de werkgever is dat er ook geen nabetalingen nodig zijn. De werkgever legt in de pensioenovereenkomst vast wat de hoogte van de premie is en of hij daar een deel van betaalt (en zo ja, hoe groot dat deel is). De werkgever kan ook een nabestaanden- of arbeidsongeschiktheidspensioen aanbieden. Let dan goed op of die opbouw van dezelfde premie gebeurt. Dan zal het uiteindelijke ouderdomspensioen immers lager uitvallen. Bovendien houdt de uitvoerder ook de eigen kosten in op de ingelegde premie. Fiscale mogelijkheden Net als bij de eindloon- en middelloonregeling geldt ook voor de beschikbarepremieregeling een fiscaal maximum voor de jaarlijkse opbouw. Deze komt ongeveer overeen met de 2,25% van de middelloonregeling, maar wordt uitgedrukt in uniform toepasbare staffels, waarin de premie (een percentage van de pensioen- grondslag) oploopt als de deelnemer ouder wordt. De premie wordt geheven door middel van een door de staatssecretaris van Financiën goedgekeurde staffel. Een voorbeeld ziet u in het kader hiernaast. Beleggen De pensioendeelnemer loopt meer risico bij een beschikbarepremieregeling. Maar hij kan zelf wel enige invloed uitoefenen op de omvang van dat risico. Hij mag namelijk zelf kiezen in welke van de aangeboden beleggingsfondsen hij zijn premie laat investeren. Zo kan hij investeren in meer of minder risicovolle beleggingen. 4.5 Combinatieregelingen Bij het aanbieden van een pensioenregeling zoeken werkgevers vaak naar een goed compromis. De regeling moet aantrekkelijk zijn voor de werknemer, bij voorkeur met enige garanties over de hoogte van de uiteindelijke pensioenuitkering. Tegelijk wil de werkgever de (vooral onvoorspelbare) kosten drukken. In economisch onzekere tijden is dat belangrijker dan ooit. Daarom kan een combinatieregeling nuttig zijn. Soorten regelingen Er zijn diverse soorten combinatieregelingen mogelijk. Zo kan een werkgever tot een bepaalde pensioengrondslag een eindloonregeling bieden. Voor het salaris dat de werknemer daarboven opbouwt, kan hij pensioen opbouwen volgens de middelloonregeling of een beschikbarepremieregeling. Wil de werkgever helemaal geen backservice riskeren, dan kan hij tot een bepaalde pensioengrondslag pensioenopbouw volgens de middelloonregeling bieden en daarboven volgens de beschikbarepremieregeling. Hij kan ook een eindloon- of middelloonregeling op die manier aanvullen met een kapitaalovereenkomst. Bij dergelijke risicoafwegingen van de werkgever kan de OR goed adviseren, maar ook initiatiefvoorstellen doen. Een werkgever die twijfelt over een middelloonregeling, kunt u een nieuwe optie bieden door hem voor te stellen er een combinatieregeling met een beschikbarepremieregeling van te maken.

15 5 Verzekerde risico s werkgeverspensioen Het werkgeverspensioen bestaat vrijwel altijd uit ouderdomspensioen. Maar de bestuurder kan ook besluiten dat hij werknemers regelingen biedt om zich tegen andere risico s te verzekeren, zoals overlijden of arbeidsongeschiktheid. Daarnaast is het mogelijk om bij het optreden van bepaalde risico s de pensioenopbouw te laten doorlopen. Op die manier kan uw onderneming de werknemers optimaal beschermen. Dit maakt de pensioenregeling echter niet eenvoudiger, dus het is belangrijk dat uw OR zich ook over deze aanvullende pensioenvormen buigt. Volgens de Pensioenwet kan een werknemer via het werkgeverspensioen naast ouderdom verzekerd zijn voor de volgende risico s: het risico op overlijden van de werknemer die een partner achterlaat; het risico op overlijden van de werknemer die een of meer kinderen achterlaat; het risico op langdurige arbeidsongeschiktheid van de werknemer. 5.1 Ouderdomspensioen In de Pensioenwet is vastgelegd dat werknemers die bij hun werkgever pensioen opbouwen, dat kunnen doen vanaf hun 21e. De werkgever mag jonge werknemers dus niet op basis van hun leeftijd uitsluiten van de pensioenregeling. In Nederland is het gebruikelijk dat werknemers met hun 65e met pensioen gaan. Dat is immers ook de leeftijd dat ze AOW krijgen. Het is echter niet verplicht om de pensioenuitkering ook vanaf die leeftijd te laten ingaan. Het ook mogelijk om de uitkering eerder of later te laten ingaan. De pensioenuitkering mag volgens de PW niet eerder dan bij 55 jaar ingaan en moet uiterlijk met 70 jaar ingaan. De deelnemer houdt dan recht op een pensioenuitkering tot zijn overlijden Pensioenleeftijd Tot enkele jaren geleden was het door bepaalde regelingen nog fiscaal aantrekkelijk om vóór de leeftijd van 65 met pensioen te gaan. Nu de vergrijzingsgolf het noodzakelijk maakt om juist langer door te werken, zijn deze fiscale voordelen (zoals VUT en prepensioen) afgeschaft. Pensioenen gaan zelden eerder in dan bij het bereiken van de AOW-leeftijd. Bovendien is het voor werknemers vaak ook niet aantrekkelijk: de hoogste pensioenopbouw zit vaak in de laatste jaren dat ze salaris krijgen, omdat het opbouwpercentage dan hoger is en het salaris meestal Ingewikkelde pensioenzaken: uitgebreid informeren en inventariseren Veel werknemers denken bij pensioen alleen maar aan hun oude dag, en die lijkt in veel gevallen nog erg ver weg! Ze staan er lang niet altijd bij stil dat ze via hun pensioen ook verzekerd kunnen zijn voor andere risico s of dat dit juist niet het geval is. Uw OR kan hierbij een belangrijke rol spelen. U kunt er toezicht op houden dat de werknemers weten voor welke pensioenvormen ze eigenlijk betalen. Dring er bijvoorbeeld bij de ondernemer op aan dat hij de pensioenuitvoerder uitnodigt om de regeling voor werknemers uitbreid toe te lichten. Initiatiefrecht Het is ook nuttig om werknemers te vragen naar hun mening over pensioenvormen die niet bij de aangeboden regeling horen. Als werknemers weten wat al die pensioenvormen inhouden, kunt u inventariseren waarvoor werknemers zich eigenlijk graag zouden willen verzekeren. Misschien hebben werknemers wel grote belangstel- ling voor een WIA-hiaatverzekering, terwijl de werkgever deze helemaal niet aanbiedt. Als werknemers bereid zijn zelf de premie hiervoor te betalen, hoeft het de werkgever zelfs niets te kosten behalve de moeite om de regeling aan te bieden. En zo biedt hij wel meteen een aantrekkelijke arbeidsvoorwaarde. Hebben werknemers interesse in een pensioenvorm waarvoor de regeling geen mogelijkheden biedt? Dan kan uw ondernemingsraad zijn initiatiefrecht benutten! 15

16 Nabestaandenpensioen opbouwen Opbouwjaren Jaarsalaris Pensioen-grondslag Fictieve pensioengrondslag Opbouwpercentage Opbouw ,25% ,25% 156,69 169, ,25% 181, ,25% 194, ,25% 206, ,25% 219, ,25% 231, t/m ,25% 244, ,25% 4.151,19 Nabestaandenpensioen per jaar Totaal: 5.754,69 Nabestaandenpensioen per maand 479,56 Wezenpensioen per maand 40% 191,82 Halfwezenpensioen per maand 20% 95,91 In dit voorbeeld bouwt een werknemer acht jaar lang nabestaandenpensioen op, inclusief een wezenpensioen voor zijn kinderen, voordat hij overlijdt. Daarna is er een fictieve opbouw, totdat hij na 25 jaar bij leven de pensioengerechtigde leeftijd bereikt zou hebben. Over die jaren geldt de fictieve pensioengrondslag, die even hoog is als in het laatste jaar dat hij leefde. stijgt. Het is overigens ook mogelijk om de pensioendatum te verbinden aan een aantal deelnemingsjaren in plaats van aan leeftijd. Zo is er een 40-deelnemingsjarenpensioen, waarmee de werknemer na 40 jaren met pensioen kan. Dit strookt echter niet met de overheidsplannen om iedereen langer door te laten werken. Wel kan de termijn bijvoorbeeld worden opgerekt, door er een 45-deelnemingsjarenpensioen van te maken. Gevolgen voor pensioenrechten Gaat een werknemer toch voor zijn 65e met pensioen? Dan worden zijn opgebouwde pensioenrechten actuarieel gekort. Zijn opgebouwde rechten worden echter ook verhoogd als hij na zijn 65e met pensioen gaat, want dan kan hij gewoon doorsparen. Na zijn 70e bouwt hij echter geen pensioenrechten meer op en gaat zijn pensioenuitkering in. Het is dan dus mogelijk dat hij AOW ontvangt, een pensioenuitkering en salaris waarover hij geen pensioenpremie meer betaalt Sekseonderscheid Hoe langer een pensioengerechtigde leeft, hoe duurder hij voor de pensioenuitvoerder wordt. En het is bekend dat vrouwen gemiddeld langer leven dan mannen. Daarom mogen pensioenuit16 voerders op dit gebied bij uitzondering onderscheid maken tussen mannen en vrouwen: ze mogen voor vrouwen op basis van de levensverwachting een hogere bijdrage vragen om tot dezelfde pensioenuitkering te komen. Het is namelijk wel verplicht om vrouwen dezelfde pensioenuitkering te bieden als mannen. Maar Partnerpensioen biedt levenslange uitkering aan nabestaanden let op: de eigen bijdragen van de mannelijke en vrouwelijke pensioendeelnemers mogen niet verschillen. Het verschil in premie-inleg berust dus bij de werkgever. Het verschil in inleg is echter ook het enige sekseonderscheid dat pensioenfondsen mogen maken. Ze mogen vrouwen bijvoorbeeld niet uitsluiten van deelname aan een pensioenregeling. Bovendien mogen ze geen onderscheid maken naar de leeftijd waarop deelnemers met pensioen gaan. Pensioenuitvoerders mogen wel onderscheid maken naar burgerlijke staat, dat wil zeggen mensen met of zonder partner. Maar ze mogen geen onderscheid maken tussen mensen die getrouwd zijn en mensen die een geregistreerd partnerschap zijn aangegaan. 5.2 Nabestaandenpensioen De werkgever kan zijn werknemers ook de mogelijkheid bieden om hun eventuele nabestaanden bij hun eigen overlijden te beschermen tegen de inkomensgevolgen. Dit is het nabestaandenpensioen of partnerpensioen. Ook deze pensioenvorm biedt een levenslange uitkering, maar dan aan de nabestaande van de pensioenverzekerde. Omdat nabestaanden tegenwoordig ook vaak een eigen inkomen (salaris of pensioen) hebben, fungeert het nabestaandenpensioen vooral als aanvulling daarop. De hoogte van de uitkering is afhankelijk van eigen inkomen, leeftijd en deelnemingsjaren Uitkering Er zijn twee soorten regelingen voor nabestaandenpensioen: de risicoverzekering en de opbouwregeling. Bij een risicoverzekering vervallen alle opgebouwde rechten op het moment dat de deelneming eindigt. De uitkering kan een vast afgesproken bedrag zijn, maar het kan ook een steeds groeiend bedrag zijn tijdens deelneming

17 aan de pensioenregeling. Een opbouwverzekering wordt bij beëindiging van deelname omgezet in een premievrije aanspraak. De werknemer houdt dan recht op een bepaald bedrag. Bij de opbouwverzekering bouwt de deelnemer een bepaald percentage op over zijn pensioengrondslag. Als hij overlijdt, wordt de laatste pensioengrondslag gebruikt om te berekenen hoeveel de werknemer nog opgebouwd zou hebben als hij was blijven leven. Dit zijn de fictieve jaren. Ook over die fictieve jaren krijgt de nabestaande een uitkering. De uitkering gaat in vanaf het moment van overlijden en loopt door tot ook de nabestaande overlijdt. Het is echter mogelijk om bepalingen op te nemen dat de uitkering stopt als de nabestaande bijvoorbeeld hertrouwt. loon, waardoor zijn inkomensterugval meevalt. Krijgt hij echter een WGA-uitkering voor gedeeltelijk arbeidsgeschikten, dan hangt de hoogte van de uitkering af van welk deel van zijn verdiencapaciteit hij benut. De inkomensachteruitgang kan dan fors zijn. Een WIA-hiaatverzekering kan zijn uitkering aanvullen tot 70% van zijn laatstverdiende loon WIA-excedentverzekering Om de uitkeringslasten te beperken, hanteert de overheid een maximumdagloon. Veelverdieners gaan harder achteruit in inkomen Anw-hiaatverzekering Niet iedere nabestaande komt in aanmerking voor een Anw-uitkering. Bovendien is deze uitkering afhankelijk van het eigen inkomen. Daarom is het mogelijk een Anw-hiaatverzekering af te sluiten. Bij overlijden krijgt de partner dan een uitkering die het partnerpensioen aanvult tot het bereiken van AOW-leeftijd. Dit is het nabestaandenoverbruggingspensioen Kinderen Bij overlijden kan een pensioendeelnemer ook kinderen achterlaten. Voor deze kinderen kan een uitkering zijn opgebouwd die een bepaald percentage bedraagt van het nabestaandenpensioen. Voor halfwezen is dat bijvoorbeeld 20%, voor wezen 40% van het nabestaandenpensioen per maand. 5.3 Arbeidsongeschiktheidspensioen Als een werknemer (gedeeltelijk) arbeidsongeschikt wordt en een WIA-uitkering krijgt, zal hij er in inkomen altijd op achteruitgaan. Ook tegen die inkomensachteruitgang kan de werkgever de werknemer echter een verzekering aanbieden WIA-hiaatverzekering Als een werknemer volledig arbeidsongeschikt raakt en een IVA-uitkering krijgt, ontvangt hij 75% van zijn laatstverdiende Als een werknemer meer dan dat maximumdagloon verdiende, wordt zijn uitkering toch maar over dat maximumdagloon berekend. Dit betekent dat werknemers die flink verdienden, er des te harder in inkomen op achteruitgaan. Dit kan ondervangen worden met een WIA-excedentverzekering. Een WIA-excedentdekking van 70% betekent dan bijvoorbeeld dat hij 70% van zijn laatstverdiende loon bóven de drempel van het maximumdagloon uitgekeerd krijgt. Het is mogelijk om in de pensioenregeling op te nemen dat de opbouw van het ouderdomspensioen premievrij doorloopt als de deelnemer een arbeidsongeschiktheidspensioen ontvangt. 5.4 Pensioenopbouw bij werkloosheid Als iemand werkloos raakt, kan dat heel veel gevolgen hebben, ook voor zijn pensioen. Daarom bestond de regeling Financiering Voortzetting Pensioenverzekering (FVP), die werd uitgevoerd door de Stichting FVP. Deze stichting betaalde onder bepaalde voorwaarden een bijdrage om de zogenoemde pensioenbreuk bij werkloosheid te beperken. De FVP staat door de hoge werkloosheid sinds de crisis die in 2008 begon echter onder druk. Daarom is de instroom in de regeling per 1 januari 2011 definitief beëindigd. Voor werknemers die voor die datum zijn ingestroomd, bestaat de regeling nog wel, maar biedt de FVP geen garanties meer over de uitkering. Informeren over gevolgen Dreigen er ontslagen in uw onderneming? Dan kan uw OR erop toezien dat werknemers die ontslag krijgen goed worden geïnformeerd over de gevolgen die dit heeft, ook voor hun pensioen. Zij kunnen dan zodra ze een nieuwe baan hebben bijvoorbeeld zelf een individueel aanvullend pensioen gaan opbouwen om hun pensioenbreuk op te vangen. Het is belangrijk om werknemers hier nadrukkelijk op te wijzen, omdat ze hier uitgerekend in een ontslagsituatie vaak zelf niet aan denken. Meer hierover leest u in hoofdstuk 6. Uitruilen van pensioenvormen is mogelijk Het is mogelijk om verschillende pensioenvormen uit te ruilen. Dit kan echter alleen als ook het nabestaandenpensioen een opbouwverzekering is. Dan kunnen deelnemers hun partnerpensioen ruilen voor een hoger ouderdomspensioen. Ze kunnen het partnerpensioen ook inruilen voor een eerdere ingangsdatum van het ouderdomspensioen of een combinatie van beide. In artikel 60 van de Pensioenwet is vastgelegd dat de mogelijkheid om te kiezen voor extra ouderdomspensioen minstens eenmaal moet worden geboden: op het moment dat de deelnemer met pensioen gaat. De partner van de pensioendeelnemer moet hier overigens wel mee instemmen! Sinds 2008 is het ook mogelijk om een deel van het ouderdomspensioen te ruilen voor een hoger partnerpensioen. Dan moet de pensioenovereenkomst hier echter wel in voorzien. De deelnemer kan hiervoor dan kiezen bij het beëindigen van de deelneming en bij ingang van zijn ouderdomspensioen. 17

18 6 Individueel aanvullend pensioen Werknemers kunnen niet zomaar achteroverleunen en ervan uitgaan dat hun werkgever hun pensioenvoorziening wel regelt. Ze kunnen immers op diverse manieren een pensioentekort krijgen. Is dat het geval, dan kunnen ze zelf zorgen voor een aanvullende regeling. De voornaamste manieren om individueel voor pensioen te sparen, is door een lijfrente af te sluiten of te sparen bij een bank. De werkgever speelt hierin feitelijk geen rol. Maar het is wel slim als uw OR zich hard maakt voor goede voorlichting over deze mogelijkheden. Dat is immers een teken van goed werkgeverschap! Een paar jaar in het buitenland scheelt ettelijke procenten AOW-opbouw. Lang gestudeerd en dus laat gaan werken? Dan heeft iemand al snel een paar jaar pensioenopbouw gemist. Dat geldt ook als hij langere tijd werkloos is geweest of gewoon lekker een lange sabbatical heeft genomen. Dan heeft een werknemer een pensioen- Iemand mist al snel een paar jaar pensioenopbouw gat. Zijn werkgever hoeft daarvoor geen maatregelen te treffen, maar kan hem wel wijzen op de mogelijkheden die hij zelf heeft om zijn pensioen aan te vullen. Dit geldt natuurlijk óók als de werknemer geen pensioengat heeft, maar wel graag na zijn 65e wat meer te besteden heeft. 6.1 Lijfrente Een lijfrenteverzekering is in feite gewoon een levensverzekering. De werknemer legt 18 een bedrag in bij een verzekeraar, die dit belegt. Na een bepaalde datum komt het bedrag vrij en wordt het als periodieke uitkering uitbetaald. Het is mogelijk om de verzekeringspremie periodiek in te leggen, maar de werknemer kan ook eenmalig een koopsom inleggen Fiscaal voordeel Onder bepaalde voorwaarden is de premie die de werknemer voor zijn lijfrenteverzekering betaalt, aftrekbaar van de inkomensbelasting (box 1). Als de lijfrente wordt uitgekeerd, is dit wel belast in box 1. Een lijfrentepremie is aftrekbaar op het moment dat hij wordt betaald of verrekend. Iemand kan premies die hij in 2012 betaalt, dus ook alleen in 2012 aftrekken. Het maximale bedrag dat iemand kan aftrekken, is in Hoe hoog de aftrekbare premie in een individueel geval is, hangt af van drie factoren: de jaarruimte; de reserveringsruimte; de lijfrentevorm. Jaarruimte De belangrijkste voorwaarde is dat de lijfrente benut wordt voor het opvullen van een pensioengat. Als iemand dus graag gewoon een hoger pensioen wil terwijl hij voldoende heeft opgebouwd, is de rente die hij daarvoor inlegt niet aftrekbaar. De jaarruimte is het bedrag dat iemand maximaal aan lijfrentepremie mag aftrekken in het betreffende jaar. Hoe groot de jaarruimte in 2012 is, hangt af van het tekort in pensioenopbouw in Iemand heeft een tekort aan pensioenopbouw als zijn werkgeverspensioen en AOW samen te weinig zijn als oudedagsvoorziening. Iemand heeft geen jaarruimte meer vanaf het jaar waarin hij op 1 januari 65 was. Reserveringsruimte Naast de jaarruimte speelt ook de reserveringsruimte een rol. Dit zijn alle jaarruimten van de afgelopen zeven jaar die iemand niet heeft benut om lijfrentepremie Jaarruimte berekenen Het is ook mogelijk om de jaarruimte zelf te berekenen. De formule luidt als volgt: 17% (loon AOW-franchise) 7,5 pensioenaanspraken van dat jaar. Stel dat een werknemer bijvoorbeeld aan loon verdient. De AOWfranchise is Zijn pensioenrechten uit het bedrijfstakpensioenfonds bedragen 700. Zijn jaarruimte bedraagt dan volgens de formule: 17% ( ) 7,5 700 = 899,07. Zou dezelfde werknemer helemaal geen pensioen hebben opgebouwd via zijn werkgever, dan is zijn jaarruimte flink groter: 17% ( ) 7,5 0 = 6.149,07.

19 Lijfrenteverzekering of toch sparen bij de bank Zowel banksparen als een lijfrente opbouwen heeft voor- en nadelen. Een belangrijk verschil is dat een lijfrente-uitkering vanaf een bepaalde datum de rest van het leven doorloopt. Bij banksparen is de uitkering begrensd tot een bepaalde einddatum. Als de uitkering bijvoorbeeld twintig jaar loopt en met de 65e verjaardag begint, en de spaarder wordt 93, dan moet hij de laatste jaren van zijn leven met een lager inkomen stellen. Het langlevenrisico ligt dus bij de spaarder. Dat hoeft geen probleem te zijn als iemand met het toenemen van de leeftijd minder gaat uitgeven. Dat zal echter niet altijd het geval zijn. Een ander verschil is dat een lijfrente niet altijd (volledig) wordt uitgekeerd aan de nabestaanden als de verzekerde komt te overlijden. Dit is afhankelijk van de voorwaarden die de verzekeraar biedt, en vaak geeft hij hier keuzemogelijkheden voor. Bij banksparen moet de bank de uitkering laten toekomen aan de nabestaanden. te betalen en af te trekken van de belasting. Dit bedraagt maximaal 17% van de pensioengrondslag, met een maximum van in Voor mensen die op 1 januari van het betreffende jaar 55 of ouder zijn, is het maximum Als iemand voor een bepaald jaar zowel jaarruimte heeft als reserveringsruimte, is het verstandig om die eerst te benutten om premies af te trekken. Reserveringsruimte vervalt immers na zeven jaar. Hebben werknemers vragen over hun exacte aftrekbare premie in een bepaald jaar? Dan kunt u hen doorverwijzen naar belastingdienst.nl, waar de Belastingdienst een online rekentool aanbiedt. ring mag niet eerder ingaan dan bij 65-jarige leeftijd en niet later dan bij 70-jarige leeftijd. Dit voorkomt dat de polis wordt gebruikt voor vervroegd pensioen. De looptijd mag maximaal vijf jaar zijn. Ook de hoogte van de lijfrente-uitkering is gemaximeerd, en wel op in Lijfrentevormen Sinds 1 januari 2008 is het ook mogelijk om gewoon bij de bank extra te sparen voor een goede oude dag. Er is dan spra- Er bestaan veel verschillende lijfrentevormen, maar ze zijn niet allemaal aftrekbaar in box 1. Dit geldt alleen voor de (tijdelijke) oudedagslijfrente en de nabestaandenlijfrente. Oudedagslijfrente De fiscaal voordelige oudedagslijfrente is bedoeld als levenslange oudedagsvoorziening, deze gaat uiterlijk in als de spaarder 70 jaar wordt. De uitkeringen mogen bovendien alleen aan de belastingplichtige toekomen. Tijdelijke oudedagslijfrente Een tijdelijke oudedagslijfrente is bedoeld als een tijdelijke aanvullende uitkering. Ook hier mogen de uitkeringen alleen aan de belastingplichtige toekomen. De uitke- Nabestaandenlijfrente Een nabestaandenlijfrente wordt uitgekeerd aan de partner of voormalig partner na het overlijden van de verzekerde. De lijfrente kan ook worden uitgekeerd na beëindiging van de Anw-uitkering. 6.2 Banksparen ke van een lijfrentespaarrekening of lijfrentebeleggingsrecht. En ook hier is de inleg fiscaal aftrekbaar, als de rekeninghouder fiscaal gezien over jaarruimte of reserveringsruimte beschikt. Verzekeraars hebben dus niet langer het monopolie op (fiscaal aantrekkelijke) aanvullende oudedagsvoorzieningen. Aan een bancaire lijfrente zijn natuurlijk ook voorwaarden verbonden: De uitkeringen lopen ten minste 20 jaar. De uitkeringen moeten uiterlijk ingaan als de rekeninghouder 70 jaar wordt. Gaat de uitkering in voordat de rekeninghouder 65 is, dan wordt de minimale looptijd van de uitkeringen vermeerderd met het aantal jaren dat de rekeninghouder jonger is dan 65. Vinden de uitkeringen plaats vanaf het moment dat iemand 63 wordt, dan is de looptijd dus minstens 22 jaar. Overlijdt de partner van de rekeninghouder, dan kan hij een uitkering aankopen waarvan de periode van de eerste en de laatste uitkering minimaal vijf jaar is. Banksparen is vooral aantrekkelijk voor werknemers die niet graag afhankelijk zijn van de grillige beleggingsmarkten. Bovendien is de rekeninghouder op deze manier ook zeker van een bepaalde uitkering. Dat is een voordeel ten opzichte van een gewone spaarrekening. Bovendien is de inleg bij een bancaire lijfrente onder voorwaarden aftrekbaar. Waarschuw werknemers voor woekerpolissen Het is voor werknemers niet altijd duidelijk bij welke regeling ze het grootste risico lopen. Daarom is het goed om ze te wijzen op het gevaar van woekerpolissen die door verzekeraars worden aangeboden. Verzekeraars kunnen bijvoorbeeld zulke hoge uitvoeringskosten inhouden op de lijfrente-inleg, dat er maar een klein deel van belegd wordt, en de uitkeringen dus flink kunnen tegenvallen. Ook als de beurzen onder druk staan, kan het rendement en dus de uitkering tegenvallen. Bij bank- sparen lopen spaarders dit risico niet: de bank biedt immers alleen een rentevergoeding. Dit betekent dat de kapitaalopbouw beperkt is, maar dat de spaarder wel grotere zekerheden heeft. De ene werknemer neemt liever risico s dan de andere. Maar aan een woekerpolis heeft niemand iets. Adviseer werknemers daarom goed te onderzoeken welke kosten een verzekeraar inhoudt en hierover duidelijkheid te eisen. Anders heeft dat typisch Hollandse sparen wel erg weinig zin. 19

20 7 Pensioenplichten Er zijn nogal wat partijen betrokken bij het werkgeverspensioen. Gelukkig is de verdeling van taken en verantwoordelijkheden vastgelegd in de Pensioenwet. Wil uw OR kunnen meedenken en meebeslissen over het werkgeverspensioen, dan moet u weten welke taken en plichten bij welke par- gens in bepaalde gevallen wel mogelijk om vrijstelling te krijgen van aansluiting, bijvoorbeeld als de werkgever deel is gaan uitmaken van een groep of als de onderneming een eigen cao heeft. tij berusten. De grootste invloed kunt u uitoefenen op de taken van de Ondernemingspensioenfonds werkgever. Maar de werkgever draagt ook de verantwoordelijkheid voor Het is ook mogelijk om voor de eigen onderneming een pensioenuitvoerder zonder winstoogmerk op te richten. Dit is een ondernemingspensioenfonds dat de pensioengelden van de werknemers bepaalde taken die de pensioenuitvoerder verricht. Als u op beide toezicht houdt, kunt u de rechten van uw ondernemingsraad optimaal inzetten. Wil uw werkgever een pensioenregeling aanbieden, dan moet hij veel beslissingen nemen. Gelukkig heeft de OR instemmingsrecht voor de pensioenregeling die de werkgever aanbiedt. De ondernemer is dus verplicht de raad op de hoogte te houden en zijn uiteindelijke voorgenomen regeling aan u voor te leggen. 7.1 Pensioenuitvoerder kiezen Een werkgever mag niet zelf de pensioenregeling uitvoeren, hiervoor moet hij een pensioenuitvoerder inschakelen. Er zijn diverse pensioenuitvoerders, die dezelfde taken kunnen verrichten Bedrijfstakpensioenfondsen De sociale partners willen het pensioen van de werknemers graag goed geregeld hebben. Daarom bieden ze vaak een regeling op brancheniveau aan. Vaak zijn zelfs alle bedrijven in de branche verplicht om hun werknemers bij deze regeling aan te melden. Dit heeft als bijkomend voordeel dat het niet of slechts beperkt mogelijk is om binnen de branche te concurreren op pensioen. In veel gevallen richten de sociale partners ook een pensioenuitvoerder zonder winstoogmerk op die de regeling gaat uitvoeren. Dit wordt een bedrijfstakpensioenfonds genoemd. 20 Verplicht In de statuten van het fonds is nauwkeurig beschreven welke ondernemingen, werknemers of zelfstandigen onder dit fonds vallen. In de Wet verplichte deelneming in het bedrijfstakpensioenfonds is bepaald dat het mogelijk is om aansluiting bij een bedrijfstakpensioenfonds verplicht te stellen. Vaak is deze verplichting ook in de cao verankerd. Is uw onderneming verplicht aangesloten bij een bedrijfstakpensioenfonds? Dan heeft de werkgever dus geen keuze meer in de pensioenuitvoerder. Ook de regeling ligt vaak (in grote lijnen) vast. Het is overi- Beroepspensioenfonds Het is mogelijk dat de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op verzoek een pensioenregeling verplicht stelt voor een bepaalde beroepsgroep. De pensioenregeling wordt dan uitgevoerd door een beroepspensioenfonds. Natuurlijk moet zo n verzoek wel door belangrijke organen binnen de beroepsgroep worden ingediend en moet dit breed gedragen worden. Zo n beroepspensioenfonds is er bijvoorbeeld voor diverse medische beroepen, notarissen en zelfstandig kunstenaars. De OR moet de plannen zorgvuldig en kritisch bekijken beheert. Dit fonds beheert de pensioenkas dus los van de geldstromen van de werkgever. De uitvoeringskosten van een ondernemingspensioenfonds zijn in de regel iets hoger dan die van een bedrijfstakpensioenfonds. Bovendien is het natuurlijk een enorme administratieve klus en een grote verantwoordelijkheid om zo n fonds op te zetten. Mocht de ondernemer hiervoor plannen hebben, dan moet de OR die dus heel zorgvuldig en kritisch bekijken! De laatste jaren zijn er dan ook heel wat kleine ondernemingspensioenfondsen verdwenen. In de praktijk is het alleen voor erg grote bedrijven en concerns nog interessant om een eigen pensioenfonds op te zetten Pensioenverzekeraar Is de werkgever niet verplicht zich bij een bedrijfstakpensioenfonds aan te sluiten? Dan kan hij zelf kiezen hoe hij het pensioen regelt. Is er geen bedrijfstakpensioenfonds? Dan ligt het voor de hand om

Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet

Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet 28 november 2014 Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet Jarenlang was pensioen géén actueel onderwerp. Je kreeg AOW als je 65 was en daarnaast een gegarandeerd pensioen dat via een werkgever

Nadere informatie

Lees hier meer over de afschaffing van de AOW Partnertoeslag

Lees hier meer over de afschaffing van de AOW Partnertoeslag Aanvullend pensioen Pensioen is in de meeste gevallen opgebouwd uit drie pijlers: pensioen vanuit de overheid (AOW), pensioen opgebouwd via een of meerdere werkgevers en het pensioen dat je zelf hebt opgebouwd.

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen.

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen. Hoe is jouw pensioen geregeld? Wat krijg je in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen Je bouwt ouderdomspensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Je krijgt dit ouderdomspensioen

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

AANVULLENDE PENSIOENREGELING

AANVULLENDE PENSIOENREGELING AANVULLENDE PENSIOENREGELING Stichting Bedrijfspensioenfonds voor de Agrarische en Voedselvoorzieningshandel Uw pensioen is onze zorg. Inleiding Voor u ligt de brochure over de aanvullende pensioenregelingen

Nadere informatie

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hartelijk welkom bij Pensioenfonds PGB! U bouwt pensioen bij ons op omdat u bij RELX werkt. In dit Pensioen 1-2-3 leest u hoe het zit met uw pensioen Lees in 3 stappen over uw pensioen Pensioen 1-2-3 bestaat

Nadere informatie

Neem voor vragen of meer informatie over uw pensioensituatie contact op met de Servicedesk van uw Werkgever(s) Referentiecode Pensioenovereenkomst

Neem voor vragen of meer informatie over uw pensioensituatie contact op met de Servicedesk van uw Werkgever(s) Referentiecode Pensioenovereenkomst Meer informatie? Stand per Wilt u straks meer pensioen? Pensioenfonds Neem voor vragen of meer informatie over uw pensioensituatie contact op met de Servicedesk van uw Werkgever(s) Elk U Er pensioenfonds:

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl.

Nadere informatie

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen.

Je bouwt partnerpensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Voor je kinderen is er wezenpensioen. Hoe is jouw pensioen geregeld? Wat krijg je in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen Je bouwt ouderdomspensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Detailhandel. Je krijgt dit ouderdomspensioen

Nadere informatie

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u duidelijkheid over wat u krijgt bij

Nadere informatie

CAPGEMINI PENSIOENFONDS. Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld?

CAPGEMINI PENSIOENFONDS. Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? Stichting PENSIOENFONDS CAPGEMINI Nederland Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie

Nadere informatie

Risico s rond pensioen

Risico s rond pensioen Risico s rond pensioen Uitgave maart 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds ) is van algemene aard, uitsluitend

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Pensioenfonds Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt

Nadere informatie

Nieuwsbrief MIJN HEINZ PENSIOEN

Nieuwsbrief MIJN HEINZ PENSIOEN Nieuwsbrief MIJN HEINZ PENSIOEN Dit is een uitgave van de Stichting Pensioenfonds Heinz. Met in deze uitgave: Dit is de 10e nieuwsbrief sinds 2006. Communicatie over pensioen wordt steeds belangrijker.

Nadere informatie

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming Wat u moet weten over uw pensioen Dit pensioenoverzicht ontvangt u omdat

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

Toelichting op het pensioenoverzicht 2010 KPN Uitkeringsovereenkomst voor de middelloonregeling

Toelichting op het pensioenoverzicht 2010 KPN Uitkeringsovereenkomst voor de middelloonregeling Toelichting op het pensioenoverzicht 2010 KPN Uitkeringsovereenkomst voor de middelloonregeling Wat u moet weten over uw pensioen Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u duidelijkheid over wat u krijgt bij

Nadere informatie

De feiten op een rij. De beschikbare premieregeling

De feiten op een rij. De beschikbare premieregeling De feiten op een rij De beschikbare premieregeling De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij De beschikbare premieregeling Verzekeraars bieden diverse pensioenregelingen aan, waaraan werknemers

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Nadere informatie

Verslag Mandema Update mei 2014

Verslag Mandema Update mei 2014 Verslag Mandema Update mei 2014 Terwijl de leden van de Eerste Kamer zich op 20 mei jl. bogen over de Wet verlaging maximumopbouw- en premiepercentages pensioen, kregen onze relaties te horen wat de consequenties

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl.

Nadere informatie

Hoe is uw pensioen geregeld?

Hoe is uw pensioen geregeld? Hoe is uw pensioen geregeld? Wat is Pensioen 1-2-3? Pensioen 1-2-3 is een initiatief van de Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars. In drie stappen, van hoofdlijn tot in detail, wordt u wegwijs

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? Beleggingspakket In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt

Nadere informatie

Werkt u in deeltijd of gaat u in deeltijd werken, dan bouwt u vanaf dat moment naar rato pensioen op.

Werkt u in deeltijd of gaat u in deeltijd werken, dan bouwt u vanaf dat moment naar rato pensioen op. 7 juni 2016 Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen U bouwt ouderdomspensioen op met de pensioenregeling van Pensioenfonds Cargill. Standaard krijgt u dit ouderdomspensioen vanaf uw 67e

Nadere informatie

Hoe is uw pensioen geregeld? Geachte heer, mevrouw,

Hoe is uw pensioen geregeld? Geachte heer, mevrouw, Hoe is uw pensioen geregeld? Geachte heer, mevrouw, Welkom bij Pensioenfonds Hoogovens! U bouwt pensioen bij ons op. Dit doet u via uw werkgever. Elke pensioenuitvoerder heeft zijn eigen regeling. In dit

Nadere informatie

Hoe is uw pensioen geregeld?

Hoe is uw pensioen geregeld? Hoe is uw pensioen geregeld? De Ahold Pensioenregeling 2015 Geachte heer, mevrouw, Welkom bij Ahold Pensioenfonds! Als u 21 jaar of ouder bent, bouwt u vanaf uw datum in dienst pensioen bij ons op. Dit

Nadere informatie

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij

De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij De beschikbare premieregeling: de feiten op een rij 3 De beschikbare premieregeling In Nederland bestaan grofweg twee categorieën pensioenregelingen: beschikbare premieregelingen enerzijds en middelloon-

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Welkom bij BPF Schilders. U bouwt verplicht pensioen bij ons op. Werkt u in loondienst? Dan doet u dit via uw werkgever. Bent u ondernemer? Dan betaalt u via uw onderneming zelf de premie. Elke pensioenuitvoerder

Nadere informatie

Hoe is jouw pensioen geregeld?

Hoe is jouw pensioen geregeld? Hoe is jouw pensioen geregeld? Beste deelnemer, Welkom bij Pensioenfonds Ernst & Young! Je bouwt vanaf je indiensttreding pensioen bij ons op. Dit doe je via je werkgever. Elke pensioenuitvoerder heeft

Nadere informatie

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Vragen en antwoorden over pensioenopbouw en verzekeren nabestaandenpensioen over uw pensioengevend salaris boven 100.000 Pagina 1 van 7 Vragen en antwoorden Wat

Nadere informatie

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Dit pensioenoverzicht ontvangt u omdat

Nadere informatie

Wat krijgt u in deze pensioenregeling?

Wat krijgt u in deze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? Welkom bij Conservatrix. U bouwt vanaf 1 juni 2008 pensioen bij ons op. Dit doet u via uw werkgever . In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt

Nadere informatie

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming Toelichting Uniform Pensioenoverzicht einde deelneming Wat u moet weten over uw pensioen Dit pensioenoverzicht ontvangt u omdat

Nadere informatie

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Onderwerpen 1. Pensioen, wat is pensioen? 2. Wijziging Wet op de ondernemingsraden 3. Outsourcing vanuit zorg en overheid OR (opeens)

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl.

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hartelijk welkom bij Pensioenfonds PGB! U bouwt pensioen bij ons op omdat u in de sector zeevisserij (walpersoneel) werkt. In dit Pensioen 1-2-3 leest u hoe het zit met uw pensioen. Lees in 3 stappen over

Nadere informatie

Veelgestelde vragen. Algemeen

Veelgestelde vragen. Algemeen Algemeen 1. Wat is een UPO? UPO staat voor Uniform Pensioenoverzicht. Het UPO geeft u inzicht in uw huidige en toekomstige financiºle situatie (en de situatie voor uw eventuele nabestaanden) bij pensionering,

Nadere informatie

PER 1 JANUARI 2015 IS UW PENSIOEN VERANDERD WAT BETEKENT DIT PRECIES VOOR U?

PER 1 JANUARI 2015 IS UW PENSIOEN VERANDERD WAT BETEKENT DIT PRECIES VOOR U? PENSIOEN Wijzigingen per 1 januari 2015 Opbouwpercentage blijft gelijk Risico partnerpensioen voor de pensioendatum is verlaagd Pensioenleeftijd is verhoogd Opgebouwde pensioenaanspraken worden omgezet

Nadere informatie

Het Goede Voorbeeld Hoe is uw pensioen geregeld?

Het Goede Voorbeeld Hoe is uw pensioen geregeld? Het Goede Voorbeeld Hoe is uw pensioen geregeld? Mevr. J. Jansen Voorbeeldstraat 51 2056 LG Voorbeeldplaats Geachte mevrouw Jansen, Welkom bij . U bouwt

Nadere informatie

VEELGESTELDE VRAGEN. Algemeen

VEELGESTELDE VRAGEN. Algemeen Algemeen 1 Wat is een UPO? UPO staat voor Uniform Pensioenoverzicht. Het UPO geeft u inzicht in uw huidige en toekomstige financiële situatie (en de situatie voor uw eventuele nabestaanden) bij pensionering,

Nadere informatie

Het AVEBE Pensioen samengevat

Het AVEBE Pensioen samengevat Het AVEBE Pensioen samengevat Deze folder is bedoeld voor alle medewerkers die bij AVEBE in dienst zijn getreden. Pensioenfonds Ouderdomspensioen: het AVEBE Pensioen vanaf uw pensionering Het AVEBE Pensioen

Nadere informatie

Pensioenfonds PNO Media. PNO pensioenregeling 1. MCO Sociaal plan en uw pensioen

Pensioenfonds PNO Media. PNO pensioenregeling 1. MCO Sociaal plan en uw pensioen Pensioenfonds PNO Media PNO pensioenregeling 1 MCO Sociaal plan en uw pensioen 1 Even voorstellen Rudi Brouwer Gertjan van den Hengel Media Pensioen Diensten (MPD) Uitvoerder van pensioenfonds PNO Media

Nadere informatie

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht 2015. Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Welke gebeurtenissen beïnvloeden uw pensioen?

Toelichting Uniform Pensioenoverzicht 2015. Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Welke gebeurtenissen beïnvloeden uw pensioen? Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat u krijgt bij pensionering en arbeidsongeschiktheid. In dit overzicht staat ook wat uw eventuele partner

Nadere informatie

Presentatie met uitleg per slide

Presentatie met uitleg per slide Presentatie met uitleg per slide 1 Terug- en vooruitblik In het principe cao-akkoord van december 2012 hebben we afspraken gemaakt over de noodzaak van een nieuwe en toekomstbestendige pensioenregeling

Nadere informatie

Via uw werkgever neemt u deel in de pensioenregeling van Q8 Pensioenfonds en bouwt u ouderdomspensioen op. Dat

Via uw werkgever neemt u deel in de pensioenregeling van Q8 Pensioenfonds en bouwt u ouderdomspensioen op. Dat WAT KRIJGT U IN UW PENSIOENREGELING? Ouderdomspensioen Gaat u met pensioen? Dan krijgt u ouderdomspensioen. Via uw werkgever neemt u deel in de pensioenregeling van Q8 Pensioenfonds en bouwt u ouderdomspensioen

Nadere informatie

Hoe is uw pensioen geregeld?

Hoe is uw pensioen geregeld? Hoe is uw pensioen geregeld? Mevr. J. Jansen Voorbeeldstraat 51 2056 LG Voorbeeldplaats Geachte mevrouw Jansen, Welkom bij . U bouwt vanaf pensioen bij ons op. Dit doet

Nadere informatie

Jouw Delta Lloyd Pensioen in het kort

Jouw Delta Lloyd Pensioen in het kort Jouw Delta Lloyd Pensioen in het kort Deze brochure is bedoeld voor alle medewerkers van Delta Lloyd die 18 jaar of ouder zijn en geeft je een goed overzicht van je pensioenregeling. Jouw Delta Lloyd Pensioen

Nadere informatie

Let op: Alle vermelde uitkeringen zijn bruto bedragen per jaar. Hierover moeten dus nog premies en belasting worden betaald.

Let op: Alle vermelde uitkeringen zijn bruto bedragen per jaar. Hierover moeten dus nog premies en belasting worden betaald. Uw vermogen om te leven Postbus 4806, 6401 JL Heerlen De heer A Voorbeeld Straat 12 1234 AB WOONPLAATS 1234ab49 Heerlen, 18 april 2014 Uniform Pensioenoverzicht 2014 Stand per 31 december 2013 Pensioenovereenkomst

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

Wat zijn voor mij argumenten voor en tegen waardeoverdracht naar PFZW?

Wat zijn voor mij argumenten voor en tegen waardeoverdracht naar PFZW? Start Deze Argumentenkaart laat zien wat vanuit het perspectief van een nieuwe deelnemer bij PFZW de belangrijkste argumenten individuele naar PFZW zijn. Een pensioenuitvoerder kan zowel een pensioenfonds

Nadere informatie

Waardeoverdracht. bij indiensttreding. Wat is waardeoverdracht? Is waardeoverdracht. verstandig? Goed om te weten. Een nieuwe baan.

Waardeoverdracht. bij indiensttreding. Wat is waardeoverdracht? Is waardeoverdracht. verstandig? Goed om te weten. Een nieuwe baan. Waardeoverdracht bij indiensttreding Meer weten? www.kpnpensioen.nl Wat is waardeoverdracht? 4 Zoek en vind 11 Een nieuwe baan 3 Is waardeoverdracht verstandig? Goed om te weten 6 Zo vraagt u aan 10 9

Nadere informatie

Oudere regelingen Wilt u meer informatie over prepensioen of oudere regelingen, kijk dan in de bijlagen van het huidige reglement (vanaf pagina 35).

Oudere regelingen Wilt u meer informatie over prepensioen of oudere regelingen, kijk dan in de bijlagen van het huidige reglement (vanaf pagina 35). 19 september 2016 Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen U bouwt bij ons een levenslang ouderdomspensioen op. Dit pensioen krijgt u zodra u 67 jaar wordt of met vervroegd pensioen gaat.

Nadere informatie

Wegwijzer GE Pensioen. Inzicht in uw pensioensituatie

Wegwijzer GE Pensioen. Inzicht in uw pensioensituatie Wegwijzer GE Pensioen Inzicht in uw pensioensituatie Inleiding Met de Wegwijzer GE Pensioen krijgt u informatie over uw pensioenregeling en kunt u inzicht krijgen in uw eigen pensioensituatie. De pensioenwijzer

Nadere informatie

ALS U ER NIET MEER BENT...

ALS U ER NIET MEER BENT... Deze brochure is onderdeel van de brochurereeks over pensioen van Stichting Algemeen Pensioenfonds KLM en is bedoeld voor deelnemers aan het pensioenreglement 2006. Hiertoe behoren KLM-medewerkers in een

Nadere informatie

Waardeoverdracht van uw pensioenopbouw

Waardeoverdracht van uw pensioenopbouw Waardeoverdracht van uw pensioenopbouw Een nieuwe baan! Gefeliciteerd! U heeft een andere baan. Met andere collega s en misschien wel heel ander werk. Een nieuwe stap, die ook gevolgen heeft voor de opbouw

Nadere informatie

Het Goede Voorbeeld Hoe is uw pensioen geregeld?

Het Goede Voorbeeld Hoe is uw pensioen geregeld? Het Goede Voorbeeld Hoe is uw pensioen geregeld? Mevr. J. Jansen Voorbeeldstraat 51 2056 LG Voorbeeldplaats maand - jaar Beste mevrouw Jansen, Welkom bij ! U bouwt

Nadere informatie

Wijzigingen in de pensioenwetgeving... 2. Belangrijke gevolgen van de pensioenwijzigingen... 4

Wijzigingen in de pensioenwetgeving... 2. Belangrijke gevolgen van de pensioenwijzigingen... 4 UPDATE Pensioenspecial september 2014 Sneller op de hoogte zijn van het nieuws? Volg ons op Social Media! Mandema & Partners helpt u graag bij het interpreteren van de pensioenwijzigingen die voor u en

Nadere informatie

Wanneer ga jij met pensioen?

Wanneer ga jij met pensioen? Wanneer ga jij met pensioen? Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 AOW-gerechtigde leeftijd... 4 1.1 Algemeen... 4 1.2 Verhoging van 65 naar 67... 4 1.3 Verdere verhoging op basis van de levensverwachting...

Nadere informatie

Verstandig je pensioen regelen

Verstandig je pensioen regelen Consumenteninformatie van de Autoriteit Financiële Markten Let op de risico s van je pensioen Verstandig je pensioen regelen Denk nu na over je pensioen Voor wie is deze folder? Deze folder is voor iedereen

Nadere informatie

UNIFORM PENSIOENOVERZICHT 2011 Delta Lloyd Levensverzekering NV DATUM PERSOONLIJK PENSIOEN PLAN september 2011

UNIFORM PENSIOENOVERZICHT 2011 Delta Lloyd Levensverzekering NV DATUM PERSOONLIJK PENSIOEN PLAN september 2011 UNIFORM PENSIOENOVERZICHT 2011 Delta Lloyd Levensverzekering NV DATUM PERSOONLIJK PENSIOEN PLAN september 2011 ONZE REFERENTIE: UPO0000035929 Stand per 01.01.2011 Productnaam PERSOONLIJK PENSIOEN PLAN

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Uitleg pensioenregeling Pensioenfonds MN In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Dat is belangrijk om te weten, bijvoorbeeld als u van baan verandert, arbeidsongeschikt

Nadere informatie

Van gegarandeerd pensioen naar een pensioenspaarpot

Van gegarandeerd pensioen naar een pensioenspaarpot Van gegarandeerd pensioen naar een pensioenspaarpot Ons pensioenstelsel is van oudsher een stelsel dat voor werknemers zekerheden biedt. Met zekerheden wordt hier verstaan: de werknemer weet al ruim voor

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen. Benieuwd naar uw totale pensioen? Kijk op www.mijnpensioenoverzicht.nl

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen. Benieuwd naar uw totale pensioen? Kijk op www.mijnpensioenoverzicht.nl Hoe is uw pensioen geregeld? Welkom bij Pensioenfonds TenCate! U bouwt vanaf uw indiensttreding verplicht pensioen bij ons op. Dit doet u via uw werkgever. Elke werkgever heeft zijn eigen pensioenregeling.

Nadere informatie

MIJN HEINZ PENSIOEN Algemene informatie

MIJN HEINZ PENSIOEN Algemene informatie MIJN HEINZ PENSIOEN Algemene informatie Arthur Theunissen, juni 2010 Deze slides zijn in juni 2010 gepresenteerd aan deelnemers aan de informatiesessies 3 modules: algemene informatie / Werking beschikbare

Nadere informatie

Startbrief. 1. Algemeen. Waardeoverdracht. Informatie die u geeft. Wanneer bent u deelnemer in de Basisregeling?

Startbrief. 1. Algemeen. Waardeoverdracht. Informatie die u geeft. Wanneer bent u deelnemer in de Basisregeling? Startbrief Deze startbrief bestaat uit 3 delen: Algemeen, Basisregeling en Plusregeling. 1. Algemeen Uw werkgever: Tentoo Collective Freelance & Flex B.V. Uw pensioenuitvoerder: ABN AMRO Pensioenen Soort

Nadere informatie

Uw werknemers en hun pensioen in de Metaal en Techniek

Uw werknemers en hun pensioen in de Metaal en Techniek Uw werknemers en hun pensioen in de Metaal en Techniek Uw onderneming is actief in de Metaal en Techniek. Daarom is het pensioen van uw werknemers ondergebracht bij Pensioenfonds Metaal en Techniek (PMT).

Nadere informatie

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 AOW-gerechtigde leeftijd... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2 Verhoging van 65 naar 67... 4 2.3 Verdere verhoging op basis van de levensverwachting... 4 3 Pensioenleeftijd... 6 3.1

Nadere informatie

De pensioenregeling van Stichting Pensioenfonds Groothandel Vegro. 11 december 2007

De pensioenregeling van Stichting Pensioenfonds Groothandel Vegro. 11 december 2007 De pensioenregeling van Stichting Pensioenfonds Groothandel Vegro 11 december 2007 Wat is pensioen? Wat is Pensioen? Een uitkering bij: Ouderdom (65 jaar) Overlijden Arbeidsongeschiktheid (tot 65 jaar)

Nadere informatie

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Er verandert wat aan je pensioen 15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Over de pensioenleeftijd en de AOW 1. Moet ik nu blijven werken tot 67 jaar? Het pensioen dat je vanaf

Nadere informatie

Veelgestelde vragen en antwoorden

Veelgestelde vragen en antwoorden Veelgestelde vragen en antwoorden Algemeen 1. Wat is een UPO? UPO staat voor Uniform Pensioenoverzicht. Het UPO geeft u inzicht in uw huidige en toekomstige financiºle situatie (en de situatie voor uw

Nadere informatie

Kijk ook op www.mijnpensioenoverzicht.nl voor je totale pensioen, inclusief het pensioen dat je via eventuele vorige werkgevers hebt opgebouwd.

Kijk ook op www.mijnpensioenoverzicht.nl voor je totale pensioen, inclusief het pensioen dat je via eventuele vorige werkgevers hebt opgebouwd. 8 januari 2016 Wat krijg je in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen Je bouwt bij ons een levenslang ouderdomspensioen op. Dit pensioen krijg je standaard uitbetaald zodra je 67 jaar wordt. Je kunt

Nadere informatie

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1 <Uitkeringsovereenkomst> <Premieovereenkomst> Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1 Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Unisys Nederland

Stichting Pensioenfonds Unisys Nederland Stichting Pensioenfonds Unisys Nederland De heer U. Pensioenoverzicht Januarilaan 1 2010 XX SCHIPHOL-RIJK Tupolevlaan 1 1119 NW Schiphol-Rijk Postbus 22610 1100 DC Amsterdam-Z.O. Tel 020-526 26 26 Fax

Nadere informatie

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Corporate Pensioen 4 Juni 2009 Vragen 1. Hoe zeker is mijn toekomstige pensioenvoorziening bij Nationale-Nederlanden? 3. Hoe weet ik hoeveel pensioen

Nadere informatie

Pensioenbrochure. Stichting Pensioenfonds Koninklijke Cosun mei 2007. De pensioenregeling van Cosun in het kort

Pensioenbrochure. Stichting Pensioenfonds Koninklijke Cosun mei 2007. De pensioenregeling van Cosun in het kort Pensioenbrochure Stichting Pensioenfonds Koninklijke Cosun mei 2007 De pensioenregeling van Cosun in het kort mei 2007 Inhoudsopgave Inleiding 2 Pensioen in het algemeen Pensioen bij Cosun Opbouw via een

Nadere informatie

Risico s rond pensioen. Versie 29-12-2015

Risico s rond pensioen. Versie 29-12-2015 Risico s rond pensioen Versie 29-12-2015 Versie 29-12-2015 Risico s rond pensioen Volgens een onderzoek van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) blijken de meeste Nederlanders nog hoge, ja vaak te hoge,

Nadere informatie

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hartelijk welkom bij Pensioenfonds PGB! U bouwt pensioen bij ons op. Dit doet u via uw werkgever in de verf- en drukinktindustrie. In dit Pensioen 1-2-3 leest u hoe het zit met uw pensioen. Lees in 3 stappen

Nadere informatie

De heer W.I.W. Voorbeeld Straat 12 1234 AB WOONPLAATS 1234ab49. Heerlen, April 2016. Beste heer Voorbeeld,

De heer W.I.W. Voorbeeld Straat 12 1234 AB WOONPLAATS 1234ab49. Heerlen, April 2016. Beste heer Voorbeeld, De heer W.I.W. Voorbeeld Straat 12 1234 AB WOONPLAATS 1234ab49 Heerlen, April 2016 Beste heer Voorbeeld, U bouwt pensioen op bij het Pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI). Gaat u met pensioen? Dan

Nadere informatie

Wijziging pensioenregeling

Wijziging pensioenregeling Stichting Pensioenfonds TNO Wijziging pensioenregeling 2014 Wat vindt u in deze brochure? In deze brochure vindt u een overzicht van de wijzigingen van de pensioenregeling per 1 januari 2014. Introductie

Nadere informatie

BEWAAR UW PENSIOENOVERZICHT ZORGVULDIG. LEES OOK DE TOELICHTING. DEZE IS ONDERDEEL VAN HET UNIFORM PENSIOENOVERZICHT.

BEWAAR UW PENSIOENOVERZICHT ZORGVULDIG. LEES OOK DE TOELICHTING. DEZE IS ONDERDEEL VAN HET UNIFORM PENSIOENOVERZICHT. Stand per 31 december 2008 Uw pensioenregeling bij Bijvoorbeeld N.V. Uitkeringsovereenkomst Voorbeeldwerkgever B.V. Kenmerk: 987456 U krijgt elk jaar een pensioenoverzicht omdat u deelneemt in een pensioenregeling

Nadere informatie

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

1. Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hartelijk welkom bij Pensioenfonds PGB! U bouwt pensioen bij ons op. Dit doet u via uw werkgever in de chemie. In dit Pensioen 1-2-3 leest u hoe het zit met uw pensioen. Lees in 3 stappen over uw pensioen

Nadere informatie

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 3 Premieovereenkomst

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 3 Premieovereenkomst Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 3 Premieovereenkomst Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat u krijgt bij pensionering

Nadere informatie

JE TIJD ANDERS INDELEN

JE TIJD ANDERS INDELEN Deze brochure is onderdeel van de brochurereeks over pensioen van Stichting Algemeen Pensioenfonds KLM en is bedoeld voor deelnemers aan het pensioenreglement 2006. Hiertoe behoren KLM-medewerkers in een

Nadere informatie

Stichting Algemeen Pensioenfonds KLM

Stichting Algemeen Pensioenfonds KLM Stichting Algemeen Pensioenfonds KLM Q&A Pensioensessies Cargo nieuwe deelnemers vanuit Martinair Maart en april 2014 Amstelveen, 10 april 2014 Inhoud 1 Q&A 3 1.1 Wettelijke bepalingen 3 1.2 Waardeoverdracht

Nadere informatie

Wilt u weten hoeveel pensioen u in totaal heeft opgebouwd, dus ook bij vorige werkgevers? Kijk dan op www.mijnpensioenoverzicht.nl.

Wilt u weten hoeveel pensioen u in totaal heeft opgebouwd, dus ook bij vorige werkgevers? Kijk dan op www.mijnpensioenoverzicht.nl. 26 januari 2016 Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen U krijgt ouderdomspensioen vanaf uw pensioendatum. Het pensioen stopt als u overlijdt. Het ouderdomspensioen is een aanvulling op

Nadere informatie

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 3 Premieovereenkomst

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 3 Premieovereenkomst Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 3 Premieovereenkomst Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat u krijgt bij pensionering

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen geregeld? In dit Pensioen 1-2-3 leest u wat u wel en niet krijgt in onze pensioenregeling. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonlijke informatie over uw pensioen. Die vindt u wel op www.mijnpensioenoverzicht.nl.

Nadere informatie

Financieel rapport. Financiële risico s de baas. Overzicht met de mogelijke ontwikkeling van de financiële positie van:

Financieel rapport. Financiële risico s de baas. Overzicht met de mogelijke ontwikkeling van de financiële positie van: Financieel rapport Financiële risico s de baas Overzicht met de mogelijke ontwikkeling van de financiële positie van: de heer Henk Voorbeeld en mevrouw Lydia Fictief 21 juni 2012 Inhoudsopgave Waarom een

Nadere informatie

Pensioenregeling. Uw pensioenregeling in het kort

Pensioenregeling. Uw pensioenregeling in het kort Pensioenregeling Uw pensioenregeling in het kort Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1 Pensioen in het algemeen 3 1.2 Algemene pensioentermen 4 1.3 Pensioen bij Vopak 5 1.4 Hoe wordt uw pensioen gefinancierd?

Nadere informatie

De hoogte van de Anw-uitkering voor uw partner hangt af van zijn of haar inkomen.

De hoogte van de Anw-uitkering voor uw partner hangt af van zijn of haar inkomen. 3 november 2015 Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Ouderdomspensioen U bouwt bij ons een levenslang ouderdomspensioen op. Dit pensioen krijgt u uitbetaald zodra u 67 jaar wordt of met vervroegd pensioen

Nadere informatie

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1A

Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1A <Uitkeringsovereenkomst> <Premieovereenkomst> Voorbeeld Toelichting Uniform Pensioenoverzicht Model 1A Wat heeft u aan het Uniform Pensioenoverzicht? Het Uniform Pensioenoverzicht geeft u inzicht in wat

Nadere informatie