Haalbaarheidstudie Energiesprong Slachthuisbuurt-Zuid Haarlem

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Haalbaarheidstudie Energiesprong Slachthuisbuurt-Zuid Haarlem"

Transcriptie

1 Haalbaarheidstudie Energiesprong Slachthuisbuurt-Zuid Haarlem Datum: 17 maart 2011 Projectnr: 1138

2 Inhoudsopgave Samenvatting Inleiding Uitgangspunten en context Projectinformatie Landelijke ontwikkelingen en beleidskader Landelijk klimaatbeleid Energieprijsontwikkelingen Plaatselijk beleidskader Fasering en kenmerken van de woningblokken Ambitieniveaus Inventarisatie energieconcepten Gebouwgebonden energiereductie Variant: PV-panelen Variant: Individuele warmtepomp Variant: Collectieve warmtepomp Utiliteitsbouw Energiegebruik Gebruikersgebonden energiereductie Gebiedsgebonden energiereductie Financiële analyse Investeringskosten Investeringskosten gebouwgebonden maatregelen Investeringskosten gebruikersgebonden maatregelen Investeringskosten gebiedsgebonden maatregelen Exploitatiekosten gebouwgebonden maatregelen Rentabiliteit Waardevermeerdering koopwoningen Benadering meerkosten huurwoningen Oprichten eigen energiebedrijf of outsourcing Proces aandachtspunten...26 Bijlage 1: Overzicht maatregelen referenties en varianten...29 Bijlage 2: Technische parameters...31 Bijlage 3: Uitsplitsing investeringskosten

3 Bijlage 4: Financiële parameters

4 Samenvatting De gemeente Haarlem is samen met de betrokken woningbouwcorporaties voornemens om het gebied Slachthuisbuurt-Zuid de komende jaren te herontwikkelen, waarbij het de bedoeling is de bestaande voorraad te slopen en te vervangen door nieuwbouw. Middels een subsidie wil de Stuurgroep Experimentele Volkshuisvesting (SEV) publiek-private consortia uitdagen om een grote stap in energiereductie in bestaand gebouwd gebied te realiseren. Om in aanmerking te komen voor deze subsidie hebben woningbouwcorporaties Ymere en Elan Wonen, in overleg de gemeente Haarlem, besloten om twee gebouwblokken (circa 200 woningen) in de Slachthuisbuurt-Zuid op te geven als mogelijke experimentlocatie. De minimale eis hierbij is om voor het totale gebiedsoppervlakte een energiegerelateerde CO 2 -emissiereductie van minimaal 45% te behalen ten opzichte van de oude situatie. Bovendien geldt dat voor nieuwbouw een maximale EPC van 0,4 dient te worden behaald. Om inzichtelijk te maken welke energieconcepten (gebouwgebonden, gebruikersgebonden en gebiedsgebonden) passen binnen deze eisen en wat hiervan de technische en financiële consequenties zijn, is deze haalbaarheidstudie uitgevoerd. Op basis van deze rapportage kunnen de woningbouwcorporaties een onderbouwd besluit nemen om al dan niet subsidie aan te vragen ter realisatie van het project. Gebouwgebonden energiereductie Om aan de maximale EPC-eis van 0,4 te voldoen, zijn een drietal varianten opgesteld: 1) Variant PV-panelen: Deze variant gaat uit van individuele HR-ketels per woning. De bouwkundige schil is hierbij geoptimaliseerd tot passiefhuis bouwen niveau. Om tot een EPC van 0,4 te komen wordt PV-panelen toegepast. Afhankelijk van het type woning zijn 11 tot 15m 2 benodigd. 2) Variant individuele warmtepomp: Deze variant gaat uit van een individuele elektrische warmtepomp per woning. De warmtebron hierbij is een collectief WKO-systeem. Ook voor deze variant is de bouwkundige schil geoptimaliseerd tot passiefhuis bouwen niveau. Aanvullende dienen, afhankelijk van het type woning, 2 tot 3 m 2 aan PV-panelen te worden toegepast. 3) Variant collectieve warmtepomp: In deze variant wordt, naast een optimalisatie van de bouwkundige schil tot passiefhuis bouwen niveau, een collectieve gasabsorptiewarmtepomp toegepast in de appartementencomplexen. In de eengezinswoningen worden individuele elektrische warmtepompen toegepast. Voor zowel de appartementen als de eengezinswoningen wordt een collectief WKO-systeem als warmtebron gebruikt. Om tot een EPC van 0,4 te komen wordt aanvullend een energydak toegepast. Bovenstaande varianten zijn vergeleken met het pakket aan maatregelen zoals opgenomen in het ontwerp voor het gebouwblok Ritzen (EPC van 0,8) respectievelijk een huidig gangbaar pakket aan maatregelen voor het gebouwblok Elan Wonen (EPC van 0,6). In onderstaande tabel staan de meerinvesteringen weergegeven van de verschillende varianten. De weergegeven bandbreedte heeft betrekking op de verschillen tussen appartementen enerzijds en eengezinswoningen anderzijds. De weergegeven totale meerinvestering is inclusief de meerinvestering in utiliteitsbouw. Variant PV-panelen Variant ind. WP Variant col. WP Ritzen Per woning Totaal Elan Wonen Per woning Totaal

5 Uit de financiële analyse is gebleken dat de variant met PV-panelen en de variant met collectieve warmtepomp, significant lagere investeringskosten met zich meebrengt dan de variant met individuele warmtepompen. De varianten met warmtepompen hebben de laagste jaarlijkse exploitatiekosten (energieen onderhoudskosten). Gebruikersgebonden energiereductie Naast de gebouwgebonden energiereductie, dient ook het gebruikersgebonden energiegebruik gereduceerd te worden. Om hiertoe te komen zullen de volgende maatregelen worden toegepast: - Gebruikersbeïnvloeding; - Energiezuinig verlichting; - Standby killers; - A++ label koelkasten. Om bovenstaande maatregelen daadwerkelijk toe te passen, zullen de bewoners/huurders moet worden gestimuleerd en geïnformeerd. Om de energiereductie d.m.v. gebruikersbeïnvloeding te realiseren zal een voorlichtingscampagne deel uitmaken van de maatregelen. Om de overige gebruikersgebonden maatregelen te realiseren, zal per woning een subsidiebedrag worden gereserveerd van 500 ter compensatie van de (hogere) investeringskosten. Naast de meerinvestering in gebouwgebonden energiemaatregelen, dient er daarom voor het gebouwblok Ritzen en voor het gebouwblok Elan Wonen te worden gereserveerd ter stimulering van de gebruikersgebonden energiereductie. Gebiedsgebonden energiereductie Om het gebiedsgebonden energiegebruik te reduceren, zal de openbare verlichting worden vervangen door LED-verlichting met bovendien dimbare uitvoeringen via stand-alone dynadimmer. Het totale op te stellen vermogen kan hiermee worden gereduceerd met als gevolg een energiereductie van circa 60%. De kosten van deze investering (circa ) zijn voor rekening van de gemeente. Rentabiliteit Voor het bepalen van de rentabiliteit van de verschillende varianten is een netto contante waarde berekening uitgevoerd. In onderstaande tabel staan de resultaten hiervan weergegeven. Referentie Ritzen Referentie Elan Wonen Variant PVpanelen Variant ind. WP Variant col. WP NCW (30 jaar) NCW t.o.v. referentie Ritzen NCW t.o.v. referentie Elan Wonen Zonder subsidie, blijken alle varianten een onrendabele top te hebben ten opzichte van de referentiesituatie. Echter indien gebruik gemaakt zou worden van de subsidie ter realisatie van het project, dan komt de netto contante waarde van de verschillende varianten er anders uit te zien. Naar alle waarschijnlijkheid zal in dat geval zowel de variant PV-panelen, als de variant met collectieve warmtepomp rendabel worden. 5

6 Opgemerkt dient te worden, dat bij de varianten geen rekening gehouden is met de waardevermeerdering van de woningen als gevolg van een duurzame casco. Er is een trend waarneembaar dat meerinvesteringen in duurzame woningbouw zich in steeds grotere mate vertalen in hogere vastgoedwaarde ( ). Hierdoor kunnen de meerkosten grotendeels worden opgenomen in de VON prijs. Bij de varianten met een warmtepomp wordt bovendien gratis koeling geleverd. Voor de koopwoningen betekent dit dat de woning een hogere vastgoedwaarde vertegenwoordigt van Bij huurwoningen kunnen deze varianten rendabel worden gemaakt door toepassing van het niet-meer-dan-anders principe en/of een extra bijdrage bij de huurders in rekening te brengen voor de geleverde koeling. Hiervoor dient dan wel een eigen energiebedrijf te worden opgericht of de warmtevoorziening wordt geoutsourced aan een externe partij (bv. energiebedrijf). 6

7 1 Inleiding De gemeente Haarlem is, samen met de betrokken woningbouwcorporaties, voornemens om het gebied Slachthuisbuurt-Zuid de komende jaren te herontwikkelen; hierbij is het de bedoeling de bestaande voorraad te slopen en te vervangen door nieuwbouw. De circa 600 galerijwoningen uit 1957 bevinden zich in slechte staat en voldoen niet meer aan de eisen van deze tijd. Voor de herstructurering van het gebied wil de gemeente de woonkwaliteit en de energiezuinigheid van het gebied dan ook drastisch verbeteren. Om een grote stap in energiereductie op gebouw- en wijkniveau te realiseren, is door de Stuurgroep Experimentele Volkshuisvesting (SEV) het experiment Energiesprong kleinschalige Binnenstedelijke Gebieden uitgezet. Middels een financiële ondersteuning wil men publiekprivate consortia uitdagen om deze grote stap in energiereductie in bestaand gebouwd gebied ook daadwerkelijk te realiseren. Om in aanmerking te komen voor deze financiële ondersteuning hebben woningbouwcorporaties Ymere en Elan Wonen, in overleg de gemeente Haarlem, besloten om drie gebouwblokken (circa 300 woningen) in de Slachthuisbuurt-Zuid op te geven als mogelijke experimentlocatie. De minimale ambitie is om voor het totale gebiedsoppervlakte een energiegerelateerde CO 2 -emissiereductie van minimaal 45% te behalen ten opzichte van de oude situatie. Bovendien geldt dat voor nieuwbouw een maximale EPC van 0,4 dient te worden behaald. Doel van deze haalbaarheidstudie is, om inzichtelijk te maken welke energieconcepten kunnen worden toegepast op zowel gebouw- als gebiedsniveau om de gestelde ambitie ook daadwerkelijk te realiseren, en wat hiervan de technische en financiële consequenties zijn. Voor de uitvoering van deze haalbaarheidstudie is door de SEV reeds een subsidie verstrekt. Op basis van deze rapportage kunnen de woningbouwcorporaties een onderbouwd besluit nemen t.a.v. de gestelde ambitie, en zodoende om al dan niet subsidie aan te vragen ter realisatie van het project. 7

8 2 Uitgangspunten en context 2.1 Projectinformatie De volgende documenten zijn als bron gebruikt voor de haalbaarheidstudie: - Handleiding Experiment Energiesprong kleinschalige Binnenstedelijke Gebieden; - Visie Slachthuisbuurt-Zuid Haarlem, augustus 2007; - Openbare Verlichting Slachthuisbuurt-Zuid, gemeente Haarlem, 13 december 2010; - Ontwerpen gebouwblok Kuhne, Architektenburo Kuhne & Co, 28 mei 2010; - Ontwerpen gebouwblok Ritzen, Ritzen Architecten, 15 september 2010; - Bouwfysisch advies gebouwblok Ritzen, Wolf en Dikken adviseurs, 10 september 2010; - Bouwfysisch advies gebouwblok Kuhne, Wolf en Dikken adviseurs, 17 september 2010; - Massastudie gebouwblok Elan Wonen. 2.2 Landelijke ontwikkelingen en beleidskader Landelijk klimaatbeleid De gebouwde omgeving is met ruim 30% een van de grootste landelijke energiegebruikers en daarmee een belangrijke veroorzaker van de CO 2 -uitstoot in Nederland. De Nederlandse overheid zet in op een reductie van de uitstoot van broeikasgassen (waaronder CO 2 ) van 20% in 2020 (t.o.v. 1990). Daarnaast wil het kabinet dat de inzet van duurzame energie van 3% oploopt naar 20% in Hiertoe zijn met de verschillende branches (Aedes, Woonbond, NEPROM, NVB en Bouwend Nederland) sectorakkoorden ( Energiebesparing woningcorporatiesector en Lente-akkoord ) afgesproken. In het Lente-akkoord is, onder andere, afgesproken dat voor nieuwbouwwoningen uitgegaan wordt van een EPC van 0,6 in 2011 en 0,4 in 2015 en gestreefd wordt naar energieneutrale woningen in 2020 (zie figuur 2.1). VROM zal overgaan tot wettelijk aanscherping van de genoemde waarden als de convenanten niet naar tevredenheid worden ingevuld. Ook de Europese wetgeving dwingt energiezuinig bouwen af. Recent (mei 2010) is afgesproken dat nieuwbouw vanaf 2020 energieneutraal gebouwd dient te worden. 8

9 Figuur 2.1 Verloop EPC woningbouw in de tijd sinds invoering in Energieprijsontwikkelingen Energieprijzen stijgen harder dan de kosten voor levensonderhoud (zie figuur 2.2). De betaalbaarheid van de woonlasten hangt sterk samen met de energielasten. Figuur 2.2 Tariefontwikkeling energieprijzen (Bron: CBS) Om de betaalbaarheid van de woonlasten voor de bewoners van de geplande nieuwbouw te borgen, is het dus zaak om de (gebouwgebonden) energiebehoefte zoveel mogelijk te beperken. Het verloop van de energieprijs is lastig te voorspellen. Het krachtenveld is hierbij divers en complex. De prijs is o.a. afhankelijk van geopolitieke, technische- en economische ontwikkelingen, de toekomstige energievraag en de gas- en oliereserves (zie volgende paragraaf). Een manier om met deze onzekerheid om te gaan, is te kijken naar het verleden. 9

10 Hierbij spelen de relatieve energieprijsstijgingen ten opzicht van de verschillende energiedragers een belangrijke rol. De onderstaande grafiek (figuur 2.3) geeft de prijsstijgingen van gas- en elektriciteit weer over de afgelopen 10 jaar in Nederland. Te zien is, dat in de afgelopen 10 jaar de gasprijs harder is gestegen dan de elektriciteitsprijs. De verwachting is dat deze trend zich voortzet. Figuur 2.3 Energiekostenstijging t.o.v Plaatselijk beleidskader In 2007 is de raadsmotie Haarlem Klimaatneutraal vastgesteld. Hierin staat vermeld dat Haarlem in 2030 een klimaatneutrale stad wil zijn. Om deze ambitie daadwerkelijk te realiseren, sloot de gemeente in 2009 een convenant af met verschillende partners die een substantiële bijdrage willen leveren. Zowel woningcorporatie Ymere, als Elan Wonen zijn hierin partner. Door het stellen van hoge duurzaamheidambities aan nieuwbouw en renovatieprojecten, kan een belangrijke bijdrage worden geleverd aan de doelstellingen. Het project Energiesprong Slachthuisbuurt-Zuid is een gebiedsgerichte vertaling van de doelstellingen zoals vermeld in het convenant Haarlem Klimaatneutraal

11 2.4 Fasering en kenmerken van de woningblokken Woningbouwcorporatie Ymere heeft aangegeven dat het ontwerp van het gebouwblok Kuhne in een dusdanig vergevorderd stadium zit, dat aanpassingen hierin niet haalbaar worden geacht. Daarom is besloten de verdere studie te richten op de gebouwblokken Ritzen en Elan Wonen. In tabel 2.1 staat een overzicht van het aantal en type woningen die worden gerealiseerd in deze gebouwblokken. In de gebouwblokken zullen zowel huur- als koopappartementen en eengezinswoningen worden gerealiseerd. Bovendien zal een gedeelte worden gebruikt voor bedrijfsonroerend goed (BOG) in de vorm van winkels en mogelijk kantoorruimten. Tabel 2.1 Overzicht woningtypes Gebouwblok Type Aantal BVO (m 2 ) GBO (m 2 ) Totaal oppervlak (m 2 ) Eengezinswoning Ritzen Appartement 88 BOG (winkels) Elan Wonen Eengezinswoning Appartement 66 BOG (winkels) Totaal De sloop-nieuwbouw van de Slachthuisbuurt-Zuid zal gefaseerd worden uitgevoerd. Deze studie heeft betrekking op de sloop en nieuwbouw van de twee gebouwblokken zoals aangegeven in onderstaand figuur. Uitgaande van de kleinst mogelijke rechthoek die getrokken kan worden rondom de buitenste rand van de binnen het gebied liggende aan te pakken gebouwen, bedraagt het gebiedsoppervlak ongeveer m 2. Dit komt neer op een gebouwdichtheid van 1,5 m 2 per m 2 gebiedsoppervlak. Figuur 2.4 Fasering Slachthuisbuurt-Zuid De start van de bouw van zowel het gebouwblok Ritzen als het gebouwblok Elan Wonen staat eind 2012 gepland. 11

12 3 Ambitieniveaus Om aan de eisen van de subsidie ter realisatie van het project te voldoen, dient een energiegerelateerde CO 2 -emissiereductie van minimaal 45% te worden behaald ten opzichte van de oude situatie. Voor de nieuwbouw geldt dat voor het referentiegebruik, en hiermee de uistoot in de referentiesituatie, dient te worden uitgegaan van forfaitaire waardes zoals opgegeven door de SEV (bouwjaar ). Deze forfaitaire waardes hebben betrekking op zowel het gebouwgebonden energiegebruik als het gebruikersgebonden energiegebruik. Voor het gebiedsgebonden energiegebruik geldt de forfaitaire waarde voor de CO 2 -uitstoot van 0,5 kg CO 2 /m 2 /jaar. In onderstaande tabel staat weergegeven wat de totale CO 2 - uitstoot is van het projectgebied in de referentiesituatie. CO 2 -uitstoot Type Forfaitaire waarde [kg CO 2 /m 2 ] Gebouw- en gebruikersgebonden energiegebruik Referentiesituatie [kg CO 2 ] Appartement Eengezinswoning Winkel Gebiedsgebonden energiegebruik - 0, Totaal De totale CO 2 -uitstoot voor het gehele projectgebied bedraagt voor de referentiesituatie dus ongeveer kg CO 2. Om te voldoen aan de minimale energiegerelateerde CO 2 -emissiereductie van 45% dient er dus indicatief kg CO 2 bespaart te worden. Voor nieuwbouw geldt tevens dat een maximale EPC van 0,4 moet worden behaald. Voor het gebouwblok Ritzen is reeds voor 1 januari 2011 een bouwaanvraag ingediend. Hierdoor gold voor de woningen nog een EPC-eis van 0,8. Om aan de eisen van de subsidie ter realisatie van het project te voldoen, dient voor nieuwbouwwoningen een maximale EPC van 0,4 te worden behaald. Voor het gebouwblok Ritzen zal daarom worden geïnventariseerd op welke wijze deze EPC-eis kan worden behaald. Voor het gebouwblok van Elan Wonen is nog geen bouwaanvraag ingediend. Derhalve dient voor dit gebouwblok een EPC-eis van 0,6 te worden behaald. Ook voor het gebouwblok van Elan Wonen zal geïnventariseerd worden hoe aan de maximale EPC-eis van 0,4 kan worden voldaan. 12

13 4 Inventarisatie energieconcepten Om in aanmerking te komen voor de subsidie ter realisatie van het project, dient voor de totale gebiedsoppervlakte dus een energiegerelateerde CO 2 -emissiereductie van minimaal 45% te worden behaald ten opzichte van de referentiesituatie. Deze energiegerelateerde CO 2 -emissiereductie heeft betrekking op: 1) Het gebouwgebonden energiegebruik (verwarming, koeling, warm tapwater, ventilatie, etc.); 2) Het gebruikersgebonden energiegebruik (gebruikersapparatuur); 3) Het gebiedsgebonden energiegebruik (openbare verlichting); Per type energiegebruik wordt in dit hoofdstuk geïnventariseerd welke besparingsmogelijkheden er zijn. 4.1 Gebouwgebonden energiereductie Bij het samenstellen van perspectiefvolle energieconcepten voor de verschillende gebouwblokken wordt het vierstappenmodel gehanteerd (zie onderstaand figuur). Kern van dit model, dat vergelijkbaar is met het trias-energetica model, is dat eerst gekeken wordt of de energievraag zo ver mogelijk gereduceerd kan worden, alvorens na te denken over de duurzame invulling van de (resterende) energievraag. Bij een volledig klimaatneutraal gebouw (EPC=0) zal daarom stap 4 overbodig worden. Stap 1 Stap 2 Stap 3 Stap 4 Beperking energievraag (bijv. goede isolatie, HR++ glas, daglichttoetreding) Warmteterugwinning (bijv. warmterugwinning uit ventilatielucht) Duurzame energie (bijv. warmtepomp, energieopslag, zonne-paneel) Efficient fossiel (bijv. HR-ketel) Op basis van bovenstaand model zijn voor de verschillende gebouwblokken (appartementen, eengezinswoningen en utiliteitsbouw) een samenhangend pakket aan bouwkundige en installatietechnische maatregelen opgesteld waarmee voldaan kan worden aan de eisen voor de subsidie ter realisatie van het project. 13

14 Als referentie voor het gebouwblok Ritzen is uitgegaan van het pakket aan maatregelen zoals opgenomen in het ontwerp, en waarmee voldaan wordt aan de EPC-eis van 0,8. Voor het gebouwblok van Elan Wonen is als referentie uitgegaan van een huidig gangbaar pakket aan maatregelen, waarmee voldaan wordt aan de EPC-eis van 0,6. Voor beide referenties wordt uitgegaan van individuele HR-ketels. Voor het gebouwblok van Elan Wonen betekent dit dat, ten opzichte van het gebouwblok Ritzen, extra cascomaatregelen moeten worden getroffen om de EPC-eis van 0,6 te realiseren. Voor de eengezinswoningen van Elan Wonen dient bovendien een zonneboiler te worden toegepast om, met individuele HR-ketels, te voldoen aan deze EPCeis. Als referentie voor de utiliteitsbouw is uitgegaan van het pakket aan maatregelen zoals opgenomen in het ontwerp van gebouwblok Ritzen. Uiteindelijk zijn, naast de referentie, drie varianten opgesteld waarmee een EPC van 0,4 kan worden behaald en dus aan de eisen van de subsidie wordt voldaan. De referenties en varianten staan samengevat weergegeven in tabel 4.1. Tabel 4.1 Overzicht referenties en varianten Referentie Maatregelen Individuele HR-ketel Variant PVpanelen Duurzaam casco, individuele HRketel, PV-panelen Variant Individuele warmtepomp Duurzaam casco, individuele warmtepomp, PVpanelen Variant Collectieve warmtepomp Duurzaam casco, collectieve warmtepomp, energydak Resultaten Ritzen EPC [-] 0,8 0,4 0,4 0,4 CO 2 -uitstoot [kg CO 2 /m 2 ] Elan Wonen EPC [-] 0,6 0,4 0,4 0,4 CO 2 -uitstoot [kg CO 2 /m 2 ] Utiliteitsbouw CO 2 -uitstoot [kg CO 2 /m 2 ] De varianten worden nader beschreven in onderstaande paragrafen. Een uitgebreid overzicht van de toegepaste maatregelen van de referenties en varianten staan in bijlage Variant: PV-panelen Dit is in feite de referentievariant, maar dan met verbeterde isolatie en aangevuld met PV-panelen om te komen tot een EPC van 0,4. De isolatiemaatregelen bij deze variant zit op het niveau van passiefhuis bouwen. Dit betekent dat zowel het dak als de vloer en de gevel zeer goed zijn geïsoleerd (Rc-waarde > 6,5 m 2 *K/W), er HR+++ beglazing met goed geïsoleerde kozijnen wordt toegepast en er sprake is van een zeer hoge luchtdichtheid. Door deze optimalisatie van de bouwkundige schil zullen warmteverliezen worden beperkt tot een minimum en volstaat een verwarmingsinstallaties met een kleiner vermogen (3-4 kw per woning). Bijkomend voordeel door de toepassing van HR+++ beglazing is een hoger comfort (minder koudestraling) en een betere geluidswering wat i.r.t. de drukke Schipholweg een voordeel is. Om een EPC van 0,4 te realiseren, dienen naast het optimaliseren van de bouwkundige schil PV-panelen te worden toegepast. Randvoorwaarde voor deze variant is wel dat er voldoende ruimte moet zijn op het dak voor de plaatsing van PV-panelen. 14

15 Uitgaande van het appartementencomplex Ritzen, is het totale dakoppervlak circa m 2 (incl. dak verkeersruimten). Hiervan ligt het dak op de 3 de verdieping (+/- 385 m 2 ) grotendeels in de schaduw, waardoor deze niet in zijn totaliteit benut kan worden voor de plaatsing van PV-panelen. Een vuistregel is dat het instralingverlies, als gevolg van belemmeringen (schaduw), maximaal 10% mag zijn. Dit betekent dat de belemmeringhoek niet meer dan 24 o mag bedragen. Voor het dak op de 3 de verdieping betekent dit dat ongeveer 155 m 2 geschikt is voor de plaatsing van PV-panelen. De daken op de 4 de en 6 de verdieping hebben geen belemmeringen, waardoor in principe het volledige dakoppervlak geschikt is voor de plaatsing van PV-panelen. Echter, door onderlinge schaduwwerking en andere obstakels (liftschachten, glazenwasserinstallaties, etc.) is, in het meest gunstige geval, slechts 60% van dit dakoppervlak geschikt voor de plaatsing van PV-panelen. Dit komt neer op een bruikbaar oppervlak van m 2 voor het plaatsen van PV-panelen. Per appartement dienen circa 11 m 2 PV-panelen te worden geplaatst om een EPC van 0,4 te realiseren. Dit betekent dat in totaal ongeveer 800 m 2 PV-panelen moeten worden geplaatst voor het appartementencomplex. Er is dus voldoende dakoppervlak beschikbaar om te voldoen aan deze EPC. De daken van de eengezinswoningen zijn zuid-georiënteerd en worden slechts in beperkte mate beschaduwd door het appartementencomplex (belemmeringshoek is +/- 10 o ). Het dakoppervlak per woning bedraagt circa 32 m 2. Om een EPC van 0,4 te realiseren zijn per eengezinswoning 15 m 2 PV-panelen benodigd. Ervan uitgaande dat 60% van het dakoppervlak (18 m 2 ) kan worden benut voor de plaatsing van PV-panelen, is het realiseren van een EPC van 0,4 met deze variant dus een haalbare kaart Variant: Individuele warmtepomp Ook in deze variant wordt de bouwkundige schil geoptimaliseerd tot passiefhuis bouwen niveau. De individuele HR-(combi)ketels worden vervangen door individuele elektrische (combi)warmtepompen. Deze warmtepomp verzorgt de ruimteverwarming en bereiding van warmtapwater middels het laden van een buffer/boiler. De grootte van de boiler kan variëren van 90 tot circa 200 liter en heeft een CW klasse tot 6. De afmeting van de combiwarmtepomp is 60x60cm (dxb) en afhankelijk van de uitvoering tot twee meter hoog. De warmtebron is hierbij een collectief energieopslagsysteem. De energieopslag bestaat uit een koude en warme bron, die afhankelijk van de opbouw 20 tot 100 meter diep is. De bronnen kunnen op maaiveldniveau in plantsoenen of straat worden weggewerkt. Voor de twee gebouwblokken samen zou één grondwatersysteem met twee bronnen (brondebiet van circa 35 m 3 /h) volstaan. Voor toepassing van een energieopslagsysteem in de bodem is een vergunning in het kader van de Grondwaterwet vereist. Als er geen sprake is van hinder van andere partijen, een drinkwatergebied of grondwatervervuiling wordt deze vergunning veelal verleend. Bij verstrekking van de vergunning dient een jaarlijkse rapportage te worden opgemaakt voor de provincie met daarin de verpompte grondwaterhoeveelheden en opgeslagen/onttrokken energie. Om te voorkomen dat er onbalans in de bodem ontstaat, dient de energiebalans over een jaar gezien netto nul te zijn. Gezien de verwachte grotere verwarmingsvraag zal er extra warmte moeten worden geladen om de energiebalans in de bodem te waarborgen. Dit betekent dat er voor deze varianten waarschijnlijk aanvullende maatregelen (asfaltcollectoren, energydak, etc.) moeten worden getroffen. Een andere mogelijkheid is om het overschot aan koude te gebruiken voor koeling van gebouwen in de buurt. In de berekeningen is hier echter geen rekening mee gehouden. 15

16 Naast het toepassen van een individuele warmtepomp is, afhankelijk van het type woning, nog 2 tot 3 m 2 PV-panelen nodig om een EPC van 0,4 te realiseren. Groot voordeel van deze variant is dat tevens gratis koeling wordt geleverd. Bij met name de appartementencomplexen en de commerciële ruimten zal hierdoor het gebruik van energie-inefficiënte airco s worden voorkomen. Daarnaast heeft de aanwezigheid van koeling een waardeverhogend effect. Bovendien zal het plaatsen van een rookgasafvoer per appartement niet noodzakelijk zijn en vervallen de jaarlijkse vastrechtkosten voor de huurder/bewoner. Nadeel van deze variant is, dat er sprake is van een collectieve installatie die een collectieve beheervorm vraagt Variant: Collectieve warmtepomp In deze variant wordt, naast het optimaliseren van de bouwkundige schil tot passiefhuis bouwen niveau, de individuele HR-combiketel in het appartementencomplex vervangen door een collectieve gasabsorptiewarmtepomp. Deze collectieve gasabsorptiewarmtepomp verzorgt de ruimteverwarming en verwarmt het warmtapwater voor. Door middel van aanvullende HR-ketels wordt het warmtapwater verder verwarmt tot een legionella-veilige temperatuur van 60 o C. Middels een circulatienet wordt het warmtapwater gedistribueerd naar de verschillende appartementen. De aanvullende ketels dienen tevens om de piekvraag op te vangen, zodat het opgesteld vermogen aan warmtepompen kan worden beperkt. Ook bij deze variant wordt een collectief energieopslagsysteem gebruikt als warmtebron. Voor deze variant dient wel een centrale technische ruimte te worden gecreëerd van ongeveer 25m 2, bij voorkeur op maaiveldniveau. Het voordeel van een gasabsorptiewarmtepomp ten opzichte van een elektrische warmtepomp is dat de grootte van het WKO-systeem theoretisch gezien met ongeveer 40% kan worden verminderd. Met een elektrische warmtepomp (rendement van 400%), is 1 eenheid elektriciteit en 3 eenheden duurzame warmte uit de bron nodig om 4 eenheden warmte te produceren. Bij een gasabsorptiewarmtepomp (rendement van 170%) is 2,3 eenheden aardgas en 1,7 eenheden duurzame warmte uit de bron nodig om 4 eenheden warmte te produceren. Ten opzichte van een elektrische warmtepomp is bij een absorptiewarmtepomp dus ongeveer 40% minder duurzame warmte uit de bron nodig voor het produceren van 4 eenheden warmte. Met name wanneer de koudevraag beperkt is, kan dit aanzienlijk schelen in de brongrootte en hiermee in de investeringskosten. Naast het toepassen van een collectieve gaswarmtepomp wordt een energydak toegepast. Een energydak is een manier om duurzame energie te winnen via het dakoppervlak. Door middel van warmtewisselaars in het dakoppervlak onder de dakbedekking, wordt energie gewonnen uit zonnewarmte. Deze energie kan vervolgens gebruikt worden voor de voorverwarming van warmtapwater, maar ook om de bronnen van het energieopslagsysteem te laden (koude in de winter en warmte in de zomer) en de bodem in balans te houden. Doordat de warmtewisselaars in de dakbedekking zijn verwerkt, blijft het dakoppervlak vrij van extra installaties, wat de esthetische waarde verhoogt. Door het toepassen van een zogenaamd energydak (+/- 2 m 2 per appartement) kan een EPC van 0,4 worden gerealiseerd. Voor de eengezinswoningen wordt wel een individuele elektrische warmtepomp toegepast. Door de relatief hoge distributieverliezen, is het voor deze woningen, vanuit energetisch oogpunt, niet aan te bevelen deze aan te sluiten op de collectieve warmtepomp van het appartementencomplex. Als warmtebron zal wel gebruik worden gemaakt van het collectieve energieopslagsysteem. Naast de 16

17 individuele warmtepomp dient nog circa 2 m 2 energydak te worden toegepast om een EPC van 0,4 te behalen. Het grote voordeel van deze variant is dat er gratis koeling wordt geleverd. Bij met name de appartementencomplexen en de commerciële ruimten zal hierdoor het gebruik van energie-inefficiënte airco s worden voorkomen. Naast comfortverhoging heeft dit tevens een waardeverhogend effect. Daar komt bij dat door het wegvallen van de technische ruimte per appartement, netto meer gebruiksoppervlak overblijft. Bovendien hoeft niet per appartement een rookgasafvoer te worden geplaatst en vervalt de jaarlijkse vastrechtkosten voor de huurder/bewoner. Nadeel van deze variant is, dat er sprake is van een collectieve installatie die een collectieve beheervorm vraagt Utiliteitsbouw Om aan de eisen voor de utiliteitsbouw te voldoen, worden ook hier extra maatregelen getroffen om het energiegebruik te beperken. Aangezien de commerciële ruimten bij beide gebouwblokken zich onder het appartementencomplex bevinden, zal ook hiervoor de bouwkundige schil worden geoptimaliseerd volgens de principes van passiefhuis bouwen. Tevens zal hetzelfde verwarmingsysteem worden toegepast als gedefinieerd in de verschillende varianten. Ten opzichte van de referentie kan bovendien de verlichting worden geoptimaliseerd; en door toepassing van warmteterugwinning op het gebalanceerd ventilatiesysteem kan het energiegebruik verder worden teruggebracht. Doordat de utiliteitsbouw casco zal worden opgeleverd zullen deze maatregelen niet worden meegenomen in de financiële analyse Energiegebruik Voor de referenties en de varianten is in beeld gebracht wat het daadwerkelijke energiegebruik is van de woningen en de commerciële ruimten voor warmteopwekking (tabel 4.2). Dit is dus exclusief het energiegebruik voor verlichting, ventilatie, huishoudelijke gebruik, etc., aangezien deze voor de referenties gelijk is als voor de varianten. Voor de commerciële ruimten zal het energiegebruik voor verlichting en ventilatie, door het toepassen van energiebesparende maatregelen, wel afnemen. Dit is echter niet meegenomen in de energieanalyse aangezien de commerciële ruimten casco zullen worden opgeleverd. De opgewekte elektriciteit van de PV-panelen in de variant PV-panelen is ook niet meegenomen in de energieanalyse, aangezien dit geen effect heeft op het energiegebruik m.b.t. de warmteopwekking. Het weergegeven energiegebruik dient als vertrekpunt voor het berekenen van de verschillen in exploitatiekosten. In bijlage 2 worden de gehanteerde aannames weergegeven. 17

18 Tabel 4.2 Overzicht energiegebruik Referentie Ritzen Referentie Elan Wonen Variant PVpanelen Variant Ind. WP Variant Col. WP Appartement m 3 aardgas kwh elek CO 2 -uitstoot Eengezinswoning m 3 aardgas kwh elek CO 2 -uitstoot Utiliteit m 3 aardgas kwh elek CO 2 -uitstoot Het lagere energiegebruik van de eengezinswoning in de referentie van Elan Wonen ten opzichte van de variant PV-panelen valt te verklaren door de zonneboiler die wordt toegepast in de referentie. Bij de varianten met warmtepompen wordt gratis koeling geleverd (met alleen wat pompenergie). Als in de referenties en de variant PV-panelen, de woningen worden gekoeld met een aparte koelunit, dan kost dit extra elektriciteit. Door de koelunit zal per woning het elektriciteitsgebruik 250 tot kwh per jaar toenemen. Deze stijging is afhankelijk van de grootte van de woning en de comfortwensen. 4.2 Gebruikersgebonden energiereductie Naast de gebouwgebonden energiereductie, dient ook het gebruikersgebonden energiegebruik drastisch te worden gereduceerd. Om het gebruikersgebonden energieverbruik te reduceren zullen de volgende maatregelen worden genomen: Maatregel Besparingspercentage 1 Gebruikersbeïnvloeding Reductie van 10% op totaal verbruik Energiezuinig verlichting Reductie van 75% op 6 kwh/m 2 Standby killers Reductie van 5% op totaal verbruik A++ label koelkast Reductie van 8% op totaal verbruik Uitgaande van een gebruikersgebonden elektriciteitsverbruik van kwh, kan met bovenstaande maatregelen ongeveer 980 tot 1133 kwh worden bespaard, afhankelijk van het woningtype. Om bovenstaande maatregelen daadwerkelijk toe te passen, zullen de bewoners/huurders moet worden gestimuleerd en geïnformeerd. Om de energiereductie d.m.v. gebruikersbeïnvloeding te realiseren zal een voorlichtingscampagne deel uitmaken van de maatregelen. Om de overige gebruikersgebonden maatregelen te realiseren, zal per woning een subsidiebedrag van ongeveer 500 worden gereserveerd ter compensatie van de (hogere) investeringskosten. 1 Gebaseerd op Voorbeeldenboek Kleinschalige Binnenstedelijke Gebieden, SEV

19 4.3 Gebiedsgebonden energiereductie Om ook het gebiedsgebonden energiegebruik te reduceren zal de openbare verlichting in het projectgebied worden vervangen door LED-verlichting. Door de gemeente Haarlem is een inventarisatie gemaakt van de openbare verlichting in de Slachthuisbuurt-Zuid. Uit de inventarisatie is gebleken dat er voor de gehele Slachthuisbuurt-Zuid momenteel een vermogen van Watt staat opgesteld. Door de oude verlichting te vervangen door LED-verlichting en bovendien dimbare uitvoeringen via standalone dynadimmer toe te passen kan 40% worden bespaart. Met het toevoegen van een dynadimmer in het armatuur is een bezuiniging in licht tijdens de nachtelijke uren mogelijk. Door de individuele instelling per armatuur is tevens een extra besparing mogelijk door het ontwerp te optimaliseren. De ideale mastafstanden en de ideale lampvermogens zijn niet altijd realiseerbaar respectievelijk te kopen, maar met een opmaat instelling van de dynadimmer is dit wel te benaderen (een extra besparing van ongeveer 5%). Hierbij moet gedacht worden aan kleinere mastafstanden door inritten, zijstraten, boomvakken, etc. Het totale op te stellen vermogen kan hiermee worden gereduceerd tot Watt. Dit is overeenkomstig met een energiereductie van circa 60%. De kosten bedragen circa /mast. In het projectgebied staan circa 20 lichtmasten opgesteld. De kosten voor deze investering zijn voor rekening van de gemeente. 19

20 5 Financiële analyse In dit hoofdstuk worden de financiële consequenties in beeld gebracht voor de ontwikkelaar/woningcorporaties (realisatie) en de gebruiker (exploitatie). 5.1 Investeringskosten Investeringskosten gebouwgebonden maatregelen In onderstaande tabellen wordt de samenvatting gegeven van de indicatieve investeringskosten en de meerkosten van de gebouwgebonden maatregelen van de referenties en de varianten. De weergegeven bandbreedte heeft betrekking op de verschillen tussen appartementen enerzijds en eengezinswoningen anderzijds. De kosten verbonden met de optimalisatie van de verlichting in de utiliteitsbouw is niet meegenomen, aangezien deze casco zullen worden opgeleverd. Voor een uitsplitsing en totstandkoming van de getallen wordt verwezen naar bijlage 3. Prijzen zijn prijspeil maart 2011, maar exclusief BTW. Tabel 5.1 (Meer)investering referentie Ritzen en varianten Referentie Ritzen Variant PV-panelen Variant Ind. WP Variant Col. WP Woningen Investeringskosten Meerinvestering Utiliteit Investeringskosten 5 /m 2 25 /m 2 70 /m 2 60 /m 2 Meerinvestering - 20 /m 2 65 /m 2 55 /m 2 Tabel 5.2 (Meer)investering referentie Elan Wonen en varianten Referentie Elan Wonen Variant PV-panelen Variant Ind. WP Variant Col. WP Woningen Investeringskosten Meerinvestering Utiliteit Investeringskosten 20 /m 2 25 /m 2 70 /m 2 60 /m 2 Meerinvestering - 5 /m 2 50 /m 2 40 /m 2 De referenties en de variant PV-panelen zijn niet voorzien van koeling. De varianten met warmtepompen zijn automatisch voorzien van koeling middels de bronnen van het energieopslagsysteem. Wil men voor de referenties en de variant PV-panelen ook uitgaan van koeling, dan bedragen de extra investeringskosten tot per woning, afhankelijk van grootte en uitvoering. 20

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

All-electric woningconcept

All-electric woningconcept All-electric woningconcept Kwalitatieve en kwantitatieve vergelijking tussen 3 energieconcepten Robbert van Rijswijk Merosch Inhoud 1. Voorstellen 2. Vergelijking energieconcepten 3. Uitwerking all-electric

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?,

EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, EPC 0,8: Over welke woningen en installatieconcepten hebben we het?, ir. F.W. (Freek) den Dulk Nieuwe eis per 1 januari 2006 EPC 0,8 Herziening norm: NEN 5128:2004 Energieprestatie van woonfuncties en

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Energiezuinige Nieuwbouw woonlasten voor huurder en koper. Symposium 22 april 2010

Energiezuinige Nieuwbouw woonlasten voor huurder en koper. Symposium 22 april 2010 woonlasten voor huurder en koper Symposium 22 april 2010 Harm van Papenrecht Adviseur & Interim Manager Focus op Woonlasten Duurzaamheid Energie Werkzaam voor: Woningcorporaties Gemeenten Instellingen

Nadere informatie

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen L escaut woonservice Woonburg Zeeuwland 1 De Wooneco-alliantie 2 Minder dan een

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar?

2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? Erik Franke Franke Architekten 1 oktober 2008 Den Haag 2008: 7 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar! 2020: 8 miljoen woningen belasten ons milieu onevenredig zwaar? 2020: 4,3 miljoen

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel

Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen. Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype en energielabel Financieringslastpercentages voor verschillende soorten woningen Verschillen naar woningtype

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper en terugverdientijden Niek Tramper en terugverdientijden Zonneboiler geeft warm tapwater Zonnepanelen geven elektriciteit Warmtepomp geeft verwarming Pelletkachel geeft verwarming Zonneboiler Uitgangspunt:

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

Energiebesparende maatregelen in een huisartsenpraktijk

Energiebesparende maatregelen in een huisartsenpraktijk Energiebesparende maatregelen in een huisartsenpraktijk Datum: 18 januari 2010 Projectnr: 1085 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Doel... 3 2 Uitgangspunten... 3 3 Energieprijs(ontwikkeling)...

Nadere informatie

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd HOGERE DOEL Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch wonen is! PROGRAMMA

Nadere informatie

Eindexamen vwo m&o 2012 - I

Eindexamen vwo m&o 2012 - I Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 5. In deze opgave blijft de btw buiten beschouwing. Projectontwikkelaar Bouwfonds ontwikkelt, bouwt en verkoopt het appartementencomplex

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Slimme energie-oplossingen voor bestaande en nieuwe woningen

Slimme energie-oplossingen voor bestaande en nieuwe woningen Slimme energie-oplossingen voor bestaande en nieuwe woningen Samen verduurzamen Uitdagingen op de Nederlandse markt De Nederlandse woningbouw staat voor een fikse uitdaging. De tijd van grote nieuwbouwprojecten

Nadere informatie

Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst!

Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst! Energiezuinige woningen met een EPC van 0,4: kies het concept dat je wenst! December 2014 Toolkit Selectietool Per 1 januari 2015 gaan we de volgende stap maken naar een EPC van 0,4 om uiteindelijk eind

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Voorstel Energie- en Installatie-opzet Boddegat CPO-project Boddegat, Ede door de werkgroep Energie en Installaties

Voorstel Energie- en Installatie-opzet Boddegat CPO-project Boddegat, Ede door de werkgroep Energie en Installaties Vastgesteld in ALV Boddegat op 2014-04-01 Voorstel Energie- en Installatie-opzet Boddegat CPO-project Boddegat, Ede door de werkgroep Energie en Installaties Inleiding Bij de energie- en installatieopzet

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Amstelstraat, Assen Type woningen: 107 flats met interne galerij, 50 m2, bedrijfs- en algemene ruimten op de begane grond Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Huurdersorganisatie Amstelflat

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam:

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam: Adviseurs & Ingenieurs Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk Documentnummer: 20140075-R04 Projectnaam: Gemeente Mill, onderzoek CV- en E- installatie. Datum: 9-12-2014

Nadere informatie

Hoe maken we het mogelijk?

Hoe maken we het mogelijk? Energiezuinig Wonen Hoe maken we het mogelijk? Jaarlijkse energielasten 12.000,00 10.000,00 8.000,00 6.000,00 4.000,00 2.000,00 0,00 0 10 20 30 40 Jaar referentie passiefhuis+ Met conceptueel bouwen! Inhoud

Nadere informatie

ISSO publicatie 82.2 aangepast 2014. Hoofdstuk 5 ISSO publicatie 82.2

ISSO publicatie 82.2 aangepast 2014. Hoofdstuk 5 ISSO publicatie 82.2 ISSO publicatie 82.2 aangepast 2014 Hoofdstuk 5 ISSO publicatie 82.2 5 Het EPA-maatwerkadviesrapport Het eindresultaat van het adviesproces moet men uiteindelijk vastleggen in een adviesrapport dat met

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

ZEN Platformbijeenkomst. Bouw op onze kennis

ZEN Platformbijeenkomst. Bouw op onze kennis ZEN Platformbijeenkomst Bouw op onze kennis Even voorstellen Patrick Harting Projectmanager Werkzaam sinds: 2007 "De uitdaging van mijn werk is niet het stapelen van de stenen, maar het inzetten van ieders

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW

ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW In t Hart van de Bouw ENERGIEBEHOEFTE WONINGBOUW Nederlandse Isolatie Industrie Postbus 8408 3503 RK UTRECHT 030-6623266 Vertegenwoordigd door: de heer ir. E. Las Nieman Raadgevende

Nadere informatie

Toolkit Selectietool. duurzame woningbouw 2013. Een hulpmiddel voor het selecteren van het best passende energieconcept.

Toolkit Selectietool. duurzame woningbouw 2013. Een hulpmiddel voor het selecteren van het best passende energieconcept. duurzame woningbouw 2013 Toolkit Selectietool Een hulpmiddel voor het selecteren van het best passende energieconcept. 22 november 2013 In opdracht van: - Platform31 (Energiesprong) - GEN (Gebieden Energie

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Ik ben de allergroenste

Ik ben de allergroenste Eteck maakt het nu al mogelijk voor projectontwikkelaars en woningcorporaties om nieuwbouwwoningen tegen geringe kosten energieneutraal of zelfs Nul op Meter te maken. Ik ben de allergroenste 1 van 5 Bouwbesluit

Nadere informatie

A (zie toelichting in bijlage)

A (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden A (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4

WOONLASTEN 4 15. Zijn de maandlasten voor huur + energie in een Passiefhuis lager dan in een normale woning? 4 PASSIEFHUIZEN COLUMBUSKWARTIER ALMERE VEEL GESTELDE VRAGEN PASSIEFHUIZEN EN WONEN IN EEN PASSIEFHUIS 2 1. Wat is een Passiefhuis? 2 2. Wat is het voordeel van een Passiefhuis? 2 3. Wat zijn bewonerservaringen

Nadere informatie

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Uitgangspunt Bestaand, oorspronkelijk gebouw had als gebruik een mix aan functies. Dit waren

Nadere informatie

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen en samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Energie-Index advies tbv huursector

Energie-Index advies tbv huursector Energie-Index advies tbv huursector Ulft, 2 juli 2015. Project: ATAG E-I oplossingen Projectnummer: 2015-018 Woningtype: Rij-tussenwoningen bj 46/64, 65/74, 75/91 Opdrachtgever: ATAG Verwarming Nederland

Nadere informatie

Klomps Bouwbedrijf Duurzaam en Energieneutraal Bouwen SBR Bouwlokalen. 23-04-2013 Klomps Bouwbedrijf

Klomps Bouwbedrijf Duurzaam en Energieneutraal Bouwen SBR Bouwlokalen. 23-04-2013 Klomps Bouwbedrijf Klomps Bouwbedrijf Duurzaam en Energieneutraal Bouwen SBR Bouwlokalen 1 Familiebedrijf sinds 1956 Platte organisatiestructuur met ca. 65 medewerkers Utiliteit- en woningbouw, restauratie Omzet: 15.300.000,-

Nadere informatie

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst

De NESK scholen duurzaam opgeleverd. Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst De NESK scholen duurzaam opgeleverd Focus-Huygens College gebouwd voor de toekomst Tabel actoren Projectfase Organisatie Programma van Eisen (PvE) Ontwerp Bestek/Inkoop Realisatie Gebruik Gemeente Heerhugowaard

Nadere informatie

Duurzaamheid & energiebesparing in de woningbouw! Onze wereld vraagt erom.

Duurzaamheid & energiebesparing in de woningbouw! Onze wereld vraagt erom. Duurzaamheid & energiebesparing in de woningbouw! Waar ligt de schat begraven??? HET PARETO PRINCIPE B&U-sector GWW-sector CO2-emissie 2007: CO2-emissie 2008: CO2-emissie 2009: Focus op exploitatieperiode

Nadere informatie

EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN EPV IN GESTAPELDE BOUW KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd EERST NOM PROJECT 2013 RIJSWIJK Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch

Nadere informatie

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland?

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? We hebben veelal nog verouderde woningen waarbij ongeveer een kwart van de huiseigenaren een hypotheekschuld heeft boven de huidige marktwaarde.

Nadere informatie

Info sessie warmtepompen met bodem energie

Info sessie warmtepompen met bodem energie Info sessie warmtepompen met bodem energie Waarom warmtepomp Werking warmtepomp Waarom hybride Werking hybride Leo Janssen TPA Vaillant T.b.v Omgevings Dienst Midden Holland November 2013 Waarom een warmtepomp?

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

Gezonde en zuinige scholen in Gelderland

Gezonde en zuinige scholen in Gelderland Gezonde en zuinige scholen in Gelderland Provincie Gelderland Yvonne Tieleman W/E adviseurs Janny Stevens Gezonde en zuinige scholen Gelders Klimaatprogramma 2008-2011 Aanpakken en aanpassen Naar een klimaatneutraal

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof

BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof Van: Kamiel Jansen en Jörg Blass [NIBE] Datum: 18-01-2015 (laatste aanpassingen

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Kwantitatieve ervaringen uit een duurzame woonwijk

Kwantitatieve ervaringen uit een duurzame woonwijk Kwantitatieve ervaringen uit een duurzame woonwijk Advies aan Minister Kamp Robbert van Rijswijk Merosch Inhoud 1. Voorstellen 2. RijswijkBuiten 3. Kwantitatieve bevindingen 4. Advies aan Minister Kamp

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Hoe komt energielabel tot stand Relatie (of niet!)

Nadere informatie

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE

RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE RENOVATIE KANTOOR NOTITIE ENERGIEBESPARING EN INVESTERINGEN INHOUDSPOGAVE SAMENVATTING 0. INLEIDING 1. ISOLATIE 2. INSTALLATIE 3. RAMEN EN KOZIJNEN 4. ZONWERING EN KOELING 5. VERLICHTING DIA duurzame auteur:

Nadere informatie

Passief Bouwen: waarom en hoe?

Passief Bouwen: waarom en hoe? Passief Bouwen: waarom en hoe? Ontwerpen en bouwen vanuit een visie ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur Energie & Duurzaamheid Passief Bouwen Kenmerken o hoogwaardige thermische schil o goed comfort

Nadere informatie

Rapport installatieconcept

Rapport installatieconcept Rapport installatieconcept voor het realiseren van een schoolpand annex nazorg voor delinquenten Adres: Teleportboulevard 2 Plaats: Amsterdam Stadsdeel: Sloterdijk Teleport Projectgroep: A-tomos Projectnummer:..

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

6-11-2012. Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie. Visie renovatie & energiezuinigheid. Programma. Renoveren in bestaande bouw

6-11-2012. Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie. Visie renovatie & energiezuinigheid. Programma. Renoveren in bestaande bouw Programma Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie van visie tot concept renovatie & energiezuinigheid Voorbeeldprojecten Toekomst + gebruiker (bestaande) bouw ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

foto : Project voorbeeld Straat Postcode /plaats Opdrachtgever Telefoon Contactpersoon Agent Rapport Behandeld door Sterk.co

foto : Project voorbeeld Straat Postcode /plaats Opdrachtgever Telefoon Contactpersoon Agent Rapport Behandeld door Sterk.co foto Project Straat Postode /plaats Opdrachtgever Straat Postcode /plaats Telefoon Contactpersoon Telefoon Agent Rapport Behandeld door Telefoon Sterk.co Rekenmodule basis gegevens Project nr Inhoud M3

Nadere informatie

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Auteurs Marcel Warnaar Jasja Bos Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 2 METHODE... 4 2.1 Inleiding... 4 2.2 Energielasten in de standaard berekening...

Nadere informatie

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen OMNIBUSENQUETE 2012 Deelrapport: energiebesparende maatregelen Mei 2014 Samenstelling rapport: Enquête-organisatie: In opdracht van: Marielle Bartels,

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

De effecten van en oplossingen voor aanpassing van salderingsregeling op NOM-woningen in 2020

De effecten van en oplossingen voor aanpassing van salderingsregeling op NOM-woningen in 2020 De effecten van en oplossingen voor aanpassing van salderingsregeling op NOM-woningen in 2020 Nederlandse samenvatting & discussie van de resultaten van het onderzoek Intended adjustments in net metering:

Nadere informatie

Energieprestatie van gebouwen

Energieprestatie van gebouwen Energieprestatie van gebouwen Caleffi Academy Pieter Nuiten Maart 2014 Planadvies W/E adviseurs Een betrouwbare partner in duurzaam vastgoed www.w- e.nl! Voor opdrachtgevers met ambi8e! 25 medewerkers!

Nadere informatie

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven.

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven. Dhr. Jansen Voorbeeldstraat 26 9411 VR Voorbeeldstad Beilen: 11 april 2014 Uw adviseur: Floris van Dijk Geachte heer Jansen, Op 2 april 2014 is uw woning door mij onderzocht om de mogelijkheden voor het

Nadere informatie

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Energiebesparende voorzieningen zijn in meerdere opzichten interessant: Structurele besparing tot 30% op

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

K I N J O Y K I N R O O I. 14 februari 2013

K I N J O Y K I N R O O I. 14 februari 2013 K I N J O Y K I N R O O I 14 februari 2013 I N D E X 1. LOCATIE 1.1 ligging projectgebied 1.2 locatie 1.3 bestaande situatie 1.5 ligging waterwoningen 2. EILAND 2.1 eiland 3. WATERWONING 3.1 situatie

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Bouwlokalen: Energieplus Bouwen en Renoveren. Haico van Nunen

Bouwlokalen: Energieplus Bouwen en Renoveren. Haico van Nunen : Energieplus Bouwen en Renoveren Haico van Nunen 2013 BOUWHULPGROEP: advies en architectuur Architectuur en stedenbouw: de bestaande stad Advisering: wijk- en locatieontwikkeling Innovatie: energie, milieu

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Inhoud. Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures. Uitdagingen richting energieneutraal

Inhoud. Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures. Uitdagingen richting energieneutraal Inhoud Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures Woningen nieuw en renovatie utiliteit: scholen en kantoren als voorbeeld Uitdagingen richting energieneutraal RVO en energieneutrale gebouwen

Nadere informatie

Projectgegevens. Openbaar Belang Binnengasthuisstraat 1 8022 NH, Zwolle T. (038) 45 67 222 E. info@openbaarbelang.nl. Projectteam PROJECT

Projectgegevens. Openbaar Belang Binnengasthuisstraat 1 8022 NH, Zwolle T. (038) 45 67 222 E. info@openbaarbelang.nl. Projectteam PROJECT Energieconcept Projectgegevens PROJECT De groene verbinding Nieuwbouw 15 duurzame woningen Pallandtmarke te Zwolle OPDRACHTGEVER Openbaar Belang Binnengasthuisstraat 1 8022 NH, Zwolle T. (038) 45 67 222

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV);

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN LEEUWARDEN; - in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); - gelet op de ASV artikel 2 en artikel 3 lid 3; - gelet op de

Nadere informatie

Duurzame accommodaties. Jaap Veld

Duurzame accommodaties. Jaap Veld Duurzame accommodaties Jaap Veld Zelziuz Zelziuz Advies Zon Thuis Zon Bedrijf Zon Agri Zon Thuis voor huurders Zonnestroom van Wp naar kwh Vermogen zonnestroominstallatie gespecificeerd in Watt peak (Wp)

Nadere informatie

28-10-2011. Welkom. Comfortabeler wonen zonder hogere woonlasten! Wat is er voor uw woning mogelijk? Namens; gemeente Súdwest Fryslân

28-10-2011. Welkom. Comfortabeler wonen zonder hogere woonlasten! Wat is er voor uw woning mogelijk? Namens; gemeente Súdwest Fryslân Comfortabeler wonen zonder hogere woonlasten! Wat is er voor uw woning mogelijk? Welkom Namens; gemeente Súdwest Fryslân EXTRA infoavond de Domp Objectieve en niet commerciele informatie 1 Goed nieuws

Nadere informatie