Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee 2015-2018. Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _15.02.10"

Transcriptie

1 Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _

2 0. Inleiding In 2010 stelden de samenwerkende partners van het Programma naar een rijke Waddenzee een streefbeeld voor 2030 op. Met de ogen dicht, zien de mensen in 2030 een uniek landschap, dat ademt op het ritme van eb en vloed: Mensen laten zich verrassen door het afwisselende landschap bestaand uit geulen, zandplaten, mosselbanken, slikwad, kwelders, witte stranden en duinen. Juist door de dynamiek van wind, zand en getijden is een wonderlijk gevarieerde natuur ontstaan. Zeldzame plant- en diersoorten weten zich te handhaven op de grens van land en water, in een gebied waar zoet en zout water elkaar ontmoeten. Het belang van de Waddennatuur is daarmee nauwelijks te onderschatten Als ecologische piketpalen formuleert het streefbeeld Rijke Waddenzee 2030, niet als einddoel, maar als een baken voor gezamenlijke aanpak en dialoog voor het werken aan een Rijke Zee. Voedselweb in evenwicht Grootschalige aanwezigheid van biobouwers Schoon en helder(genoeg) water De Waddenzee als veilige plek Optimaal ingebed in de internationale keten Dit reviewdocument gaat over de piketpalen Voedselweb in evenwicht en grootschalige aanwezigheid van biobouwers. De afgelopen jaren zijn deze thema s organisatorisch opgepakt vanuit de het cluster Voedselweb en biodiversiteit. Voor dit document laten we eventuele organisatorische indelingen even los en concentreren we ons op de inhoudelijke strategische lijnen. Opzet van dit document en leeswijzer: 1. Uit het Streefbeeld Rijke Waddenzee De gevolgde strategieën in de periode Conclusies en beoogde effecten 4. Voorstel voor een vervolg 5. De lange termijn

3 1. Uit het streefbeeld Rijke Waddenzee 2030 Met de ogen dicht zien we in 2030 een zee vol rijkdommen voor ons: een voor natuur en economie meer aantrekkelijke Rijke Zee, rijker dan nu! Een ecologisch gezonde zee met schoon water, uitgestrekte scheldierbanken en, wellicht, zeegrasvelden. Vissen, vogels en zoogdieren vinden er rust en voedsel. Ook de mens vindt er zijn plek, woont, werkt en recreëert er. Als ecologische piketpalen formuleert het streefbeeld Rijke Waddenzee 2030 Voedselweb in evenwicht Grootschalige aanwezigheid van biobouwers Schoon en helder(genoeg) water De Waddenzee als veilige plek Optimaal ingebed in de internationale keten Meer specifiek voor biobouwers & voedselweb in evenwicht: Het areaal aan mosselbanken is sterk toegenomen, eerst in kleine stappen, later meer grootschalig. In 2020 is de bodemberoerende mossel(zaad)visserij verdwenen. De innovatie via mosselzaadinvanginstallaties (MZI s) bleek succesvol en ook andere innovaties vanuit de sector zijn op gang gekomen. Ook de garnalensector is in staat gebleken te verduurzamen door innovaties en krijgt een hogere prijs voor een kwalitatief hoogwaardig waddenproduct. Nadat proeven met resistent zeegras succesvol bleken zijn deze verder uitgebreid en later, toen het water daarvoor weer geschikt was, ook spontaan weer ontstaan. De mosselbanken en zeegrasvelden leveren op hun beurt weer een bijdrage aan het vastleggen van sediment. Grootschalige aanwezigheid biobouwers Biobouwers, zoals mosselbanken, Sabellaria Riffen en zeegrasvelden zijn wenselijk voor een gezond leefklimaat in de rijke Waddenzee. Ze zorgen dat het water helder en schoon blijft en bieden beschutting aan allerlei planten en dieren. Ook dragen ze bij aan het opvangen van de effecten van klimaatverandering. In 2030 is er sprake van een groot areaal aan sediment stabiliserende biobouwers zoals zeegrasvelden, stabiele epibenthische schelpdierbanken, Sabellaria Riffen en kolonies Sertularia. Bij laag water is het wad weer groen in plaats van geel en grijs. Bij hoog water bieden de wuivende planten beschutting aan vissen, krabben, kreeftjes, garnalen en schelpdieren. Om de biobouwers kans te geven zich te herstellen wordt het oppervlak van de wadbodem niet zodanig verstoord dat de vestiging en ontwikkeling van biogene structuren en biobouwers er door wordt gehinderd. Voedselweb in evenwicht Het voedselweb is evenwichtig van opbouw, zowel wat betreft de primaire producenten (zoals bv algen en zeegras), primaire consumenten (zoals bv schelpdieren, harders en ganzen), secundaire consumenten (zoals garnalen, krabben, (plat)vissen en kanoetstrandlopers) en toppredatoren (zoals grote vissen, aalscholvers en zeehonden). Ook de populatiedynamiek (bijvoorbeeld geboorte, sterfte, migratie) van en de interactie tussen de soorten (bijvoorbeeld prooi-predator, interferentie) in het voedselweb worden niet of nauwelijks beïnvloed door menselijk handelen.

4 Schelpdieren, kreeftjes, garnalen en jonge vis vinden een thuis in uitgestrekte mosselbanken en, mogelijk, zeegrasvelden. Zij vormen op hun beurt een voedselbron voor vissen en vogels. Hieraan doen grote vissen en vogels, zeehonden en dolfijnen zich weer te goed. Een rijke Waddenzee is een kinderkamer voor vis en zeezoogdieren, een broedplaats voor vogels en een tankstation voor trekvogels. Herstel van uitgestrekte schelpdierbanken en mogelijk zeegrasvelden, betere visserijtechnieken, voldoende rustgebieden en schoon (spui)water hebben bijgedragen aan het verbeteren van het voedselweb. 2. De gevolgde strategieën in de periode Vertrekkend vanuit het streefbeeld en op basis van de bouwstenen is het programmaplan Naar een Rijke Waddenzee (PRW) opgebouwd. Vanuit de ontwikkelrichtingen in dit programmaplan zijn vervolgens strategieën uitgezet voor de periode van (document Vissen in Overvloed). Vanzelfsprekend kunnen de strategieën vanuit de verschillende ontwikkelrichtingen niet los van elkaar worden gezien, maar voor het bespreken ervan knippen we ze even los van elkaar. De hoofdlijn onder de strategieën voor het herstel van een evenwichtig voedselweb en grootschalig herstel van biobouwers, is vooral gericht op het creëren van gunstige randvoorwaarden voor het habitatherstel, door het terugdringen van de bodemberoering door visserij, mechanisch (met boten op mosselzaad of garnalen) of handmatig (kokkelvisserij en Japanse oesters). Vanuit deze hoofdlijn heeft het programma Naar een Rijke Waddenzee in de periode van op zes strategieën ingezet: Strategie 1: Transitie van de mosselsector Strategie 2: Transitie garnalensector Strategie 3: Regulering Visserij Japanse Oesters Strategie 4: Transitie handkokkelsector Strategie 5: Visie duurzame Waddenvisserij & Pieren Strategie 6: Kennisvergroting biobouwers Strategie 1: Transitie van de mosselsector Voor het terugdringen van bodemberoering door de visserij op mosselzaad zijn de afspraken uit het Convenant transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee van 2008 uitgevoerd. PRW heeft de uitvoering van de afspraken gecoördineerd. Er zijn mosselzaadinvanginstallaties (MZI s) geplaatst. De ongeveer vijftig actieve mosselzaadvissers in het Waddengebied zijn actief bij dit proces betrokken en hebben aanzienlijke investeringen gedaan. De transitie is in gang gezet en de MZI s leveren de verwachte mosselzaadproductie. Eind 2014 is ongeveer 28% van de mosselzaadbanken gesloten (9.500 ha miv 2015 niet bevist), we verwachten dat eind 2018 een minimaal areaal van 38% gesloten kan zijn. In de gesloten gebieden komt ongeveer ha mosselbanken voor. Het is nog te vroeg om te kunnen concluderen of ook het grootschalig herstel van mosselbanken en andere biobouwers nu zal optreden. Dit kan gerust enkele jaren op zich laten wachten. Voor volwaardig herstel van het voedselweb en de biobouwers is in het mosselconvenant afgesproken om jaarlijks een deel van de mosselzaadbanken te sluiten om in 2020 uiteindelijk 100% van de mosselzaadbanken voor visserij te sluiten. Recent is het jaartal losgelaten (de doelstelling

5 niet!). De resultaten van de monitoring op natuurherstel in de gesloten gebieden zullen in 2018 de input zijn voor een nieuwe beslissing over de opschaling van het sluiten van gebieden. Naast de investeringen in MZI s is er meer nodig om de transitie mogelijk te maken. Het programma Naar een Rijke Waddenzee vindt het belangrijk dat er in de periode ingezet wordt op nieuwe innovaties in de sector en op de monitoring van het natuurherstel. Innovatie in de sector is nodig om én een gezonde economische sector mogelijk te maken én natuurherstel in de Waddenzee te waarborgen. Strategie 2: Transitie garnalensector PRW heeft de onderhandelingen gecoördineerd om te komen tot het Convenant Viswad. De partners in dit convenant stellen zich ten doel om voor 2026 de bodemberoering te verminderen, de bijvangst te verminderen en een gezonde en toekomstbestendige sector te ontwikkelen. De partners streven naar een reductie van de visdruk in 2026 met 50%. Dat wordt gerealiseerd door een combinatie van gebiedsbescherming, reductie vlootcapaciteit en langs het spoor van innovatie. Eind 2014 is als eerste stap ongeveer 6,5% van de gebieden gesloten voor de garnalenvisserij. Om tot uitvoering van een groot deel van de afspraken te komen hebben de maatschappelijke partners een Waddenfondsaanvraag ingediend. Over de toekenning van deze aanvraag is nog geen definitief besluit genomen. In totaal zijn er in het Waddengebied zo n 90 garnalenvissers actief, van enkele grootschalige vissers tot meerdere kleinschalige vissers. Het streven is om binnen Viswad voor 2018 tot verdere opschaling van beschermde gebieden te komen binnen de Waddenzee. Daarvoor zijn de kombergingen Eilandersgat en het gebied onder Rottum in beeld. Ook bij de garnalenvisserij geldt dat in de gesloten gebieden het natuurherstel niet direct waarneembaar is, dat heeft tijd nodig, daarom vindt PRW het van belang dat er voor de periode goed op de monitoring van het natuurherstel wordt ingezet. PRW wil voor de periode stevig inzetten op het uitvoeren van de gemaakte afspraken en daarna samen met de sector innovaties gaan ontwikkelen. Het terugdringen van de vlootcapaciteit en verder opschalen van het oppervlak beschermd gebied zijn daarbij cruciaal. Strategie 3: Regulering Visserij Japanse Oesters De Japanse Oester is van oorsprong een invasieve soort. Desalniettemin constateren de deskundigen dat deze soort ook een betekenis heeft als biobouwer en daarmee bijdraagt aan de biodiversiteit. De visserij op Japanse oesters gebeurt handmatig en bevindt zich nog in een experimenteel stadium. Er zijn 18 experimentele vergunningen verleend voor de handmatige visserij op Japanse oesters voor de periode Omdat het niet bekend is wat de ecologische effecten van het oesterrapen zijn is er ook een begeleidend onderzoek uitgevoerd. Eind 2013 is gebleken dat de resultaten nog niet volledig waren en zijn de experimentele vergunningen voor 2 jaar verlengd. In de komende 2 jaar moeten de ecologische effecten van handmatig rapen van Japanse oesters in beeld worden gebracht, alsmede een inschatting van de bedrijfsmogelijkheden. Er wordt een meerjarenafspraken akkoord geformuleerd voor de toekomstige vergunning verstrekking door de provincie Friesland, inclusief het aantal vergunningen en de criteria om in aanmerking te komen voor een vergunning na verloop van de experimentele vergunningen. Op basis van de beleidslijn worden de afspraken met de nieuwe vergunninghouders in meerjarenafspraken vastgelegd, vergelijkbaar met de afspraken in de handmatige kokkelvisserij. De inventarisatie is nog niet afgerond. De meerjarenafspraken worden

6 naar verwachting in september 2015 afgerond. PRW voert op verzoek van de provincie Friesland de gemaakte afspraken voor de regulering van de visserij op Japanse Oesters uit. Naast de commerciële vissers zijn er ook organisaties die recreatieve excursies of wadlooptochten organiseren die zich speciaal richten op het rapen van Japanse oesters. De aantallen zijn niet exact bekend, maar we schatten in dat er zo n 20 aanbieders zijn. Recreanten mogen dagelijks zonder vergunning 10 kg schelpdieren rapen. Het is onvoldoende bekend in welke mate deze activiteiten het natuurherstel negatief beïnvloeden (voedsel vogels, verstoring). Wel is er de laatste tijd meer aandacht voor de risico s van schelpdiercholera door het eten van verse, maar ongecontroleerde schelpdieren die recreanten zelf rapen. Strategie 4: Transitie handkokkelsector In de Waddenzee zijn zo n eenendertig handkokkelaars actief. De uitgegeven vergunningen vertegenwoordigen een aanzienlijke economische waarde en zijn in een aantal gevallen verhandelbaar. Tegelijkertijd vormen kokkels een belangrijke voedingsbron voor scholeksters. Om natuurherstel mogelijk te maken heeft PRW afspraken gemaakt met de handkokkelsector. Er wordt meer verspreid over de gebieden gevist, zodat lokale overbevissing tot het verleden behoort. Handkokkelaars mogen nu in de magere jaren ook vissen. De transitie van de handmatige kokkelvisserij kan als voorbeeld dienen voor andere sectoren. PRW heeft hierin de procesbegeleiding verzorgd. Het meerjarenakkoord en de vergunningverlening lopen vrij soepel. In 2015 wordt een onderzoek met (o.a.) SOVON en VHL uitgezet en gecoördineerd om de effecten van de kokkelvisserij op de scholeksters in beeld te brengen. Strategie 5: Visie duurzame Waddenvisserij & Pieren In 2010 verscheen de Brede visie op een duurzame visserij in de Waddenzee, getrokken door de provincie Groningen. Deze visie schetst een toekomstbeeld van een visserij die is aangepast aan de natuur en de dynamiek van de Waddenzee, een goede inbedding kent in de regio en bij voorkeur ook regionaal geregeld is. Net als in het PRW zelf, staan ook in deze visie de natuur en de mens (in dit geval de visser) centraal. Het eindbeeld dat de visie schetst is een kleinschalige regionale visserij, specifiek aan de Waddenzee gebonden, dat een herkenbaar kwaliteitsproduct in de regionale, kleinere havens afzet. Vers verkrijgbaar, op te halen in de haven, gekoppeld aan het werelderfgoed keurmerk. De afgelopen jaren is de visie geconcretiseerd in een uitvoeringsprogramma, met steun van het Europees Fonds voor de visserij. In het uitvoeringsprogramma staan concrete aanbevelingen om de sector economisch gezonder te maken en zelf een bijdrage te leveren aan de afname van de impact van de visserij. Een economisch rendabele kleinschalige waddenvisserij zal een grote opgave zijn, waarbij we voor een integrale visserij op dit moment nog op de grenzen van wet- en regelgeving stuiten. Visserijvergunningen zijn nu gericht op sectoren (bv mosselzaadvisserij, garnalen, kokkels). Vanuit het PRW streven we naar een veerkrachtige en georganiseerde groep van wadvissers die een actieve rol in het zelfbeheer (en daarmee in het natuurherstel) ter hand neemt. Daar past een coördinerende rol vanuit PRW bij. Dit kan niet zonder een actieve visstrategie, zodat de aandacht voor de visserijsector en het natuurherstel hand in hand kunnen gaan.

7 Strategie 6: Kennisvergroting biobouwers De strategie kennisvergroting biobouwers heeft veel input geleverd voor de andere strategieën. In 2011 is er een biobouwersdag georganiseerd. Op grond van de adviezen uit deze kennisbijeenkomst zijn een aantal acties uitgevoerd. Zo is per komberging de verspreiding van mosselbanken geanalyseerd en is de rol van de Japanse oester in het ecosysteem besproken. Hiertoe is de actuele verspreiding van deze exoot in kaart gebracht, zijn ervaringen van gebruikers verzameld, en is vervolgens in een aparte workshop de functie van de oester bediscussieerd. De conclusie is dat de oesters een belangrijke biobouwer zijn. De in het programmaplan genoemde ontwikkelrichting leren van komberging is uitgevoerd. Het programma Naar een Rijke Waddenzee heeft onderzoek ondersteund naar de relevantie van kombergingsgebieden als logische eenheden voor onderzoek en implementatie van beleid. Een kombergingsgebied is het gedeelte van de Waddenzee tussen twee wantijen dat door een zeegat vol- en leegstroomt. De uitkomsten van het onderzoek wijzen inderdaad uit dat kombergingsgebieden in de meeste gevallen een relevante afbakening zijn voor het opzetten en implementeren van beleid en voor het uitvoeren van onderzoek naar de impact van menselijke activiteiten op de veranderingen in de natuurlijke omgeving. Leren van komberging heeft ook geresulteerd in een kansenkaart zeegras. Voor zeegras is er voor gekozen om experimenten met herintroductie te ondersteunen. In het kader van de kaderrichtlijn water (KRW) zijn de eerste experimenten met zeegras uitgevoerd. Het programma Naar een Rijke Waddenzee wil voor de periode inzetten op het grootschaliger doorzetten van deze experimenten met het uitzetten van zeegras onder water (sublitoraal). In de samenwerking tussen het Waddenfonds en de KRW wordt een meerjarige visie met een bijbehorend actieprogramma ontwikkeld. Met het uitvoeren van de transities in de mossel- en de garnalensector (hier relevant: sluiten van gebieden), is het zinvol om voor de periode steviger in te zetten op de kennisontwikkeling biobouwers.

8 3. Conclusies en beoogde effecten In de evaluatie van het Programma Naar een Rijke Waddenzee, uitgevoerd door Andersson Elffers Felix in april 2014 worden de strategische lijnen beoordeeld op hun progressie in de beleidscyclus en hun bijdrage aan het bereiken van het streefbeeld. Vorderingen in de beleidscyclus, vorderingen op papier, potentie in bijdrage aan het bereiken van het streefbeeld is niet hetzelfde als daadwerkelijk natuurherstel waarnemen in de Waddenzee. Dat vraagt geduld, van alle partijen. Maar naast geduld vraagt dat ook actie. Programma Naar een Rijke Waddenzee zet in de periode stevig door op een aantal strategieën voor herstel van een evenwichtig voedselweb en biobouwers, een aantal anderen zullen een koerswijziging ondergaan. Wie door de oogharen kijkt ziet in de gevolgde strategieën in een sterke aandacht voor de visserijsector. Dat past bij de doelstelling van het PRW: een Rijke Waddenzee voor mens en natuur: natuurherstel én duurzaam gebruik. Aandacht voor de visserijsector is aandacht voor mens én natuur, voor duurzame economie én ecologie. Nu de eerste resultaten in de transities bereikt zijn en in de komende periode de monitoring op natuurherstel stevig ter hand genomen kan worden, kan de aandacht voor een evenwichtig voedselweb zich gaan uitbreiden. Daarbij willen we leren van de ontwikkelingen in het systeem (o.a. referentiegebied Rottum) en de aandacht verbreden naar een breder spectrum aan economische activiteiten die van invloed zijn op het voedselweb. Uitvoeren van de gemaakte afspraken, inzetten op innovatie, monitoring en een visstrategie, de problematiek van de broedvogels en de exoten vragen onze aandacht om het streefbeeld in 2030 te realiseren.

9 4. Voorstel voor vervolg Voor het programma Naar een Rijke Waddenzee is de periode van groot belang. Een programma is altijd een tijdelijke organisatievorm, om de behaalde doelen en resultaten daarna aan de reguliere organisaties over te dragen. Het programma Naar een Rijke Waddenzee zal haar werk in 2018 afronden en stelt zich ten doel om haar rol en strategieën zo goed mogelijk over te dragen. Voor voedselweb en biodiversiteit wil het programma ook in de koers doorzetten in de richting van het streefbeeld: grootschalig voorkomen van biobouwers en een voedselweb in evenwicht. Dat betekent inzetten op habitatherstel door enerzijds het verminderen van de bodemberoering door visserij en ander activiteiten en anderzijds door actief herstel van bepaalde habitats zoals zeegrasvelden en brakwater gebieden, aandacht voor de problematiek van de broedvogels en exoten, uitzetten van een visstrategie en het verder verduurzamen van de Wadvisserij. De invloed van abiotische ontwikkelingen op het voedselweb (zoals temperatuurstijging, zoet-zout gradiënten en trofiegraad) zijn daarop van invloed. Deze worden meegenomen in het cluster Morfologie, Water en Randen van het Wad. Dit leidt tot de volgende nieuwe strategieën binnen voedselweb en biobouwers: Strategie 1: Voortzetten kennisontwikkeling biobouwers Strategie 2: Vogels: verbeteren van het broedsucces Strategie 3: Opzetten van een visstrategie Strategie 4: Gedifferentieerd voortzetten transities in de visserijsector - 4a: Uitvoeren gemaakte afspraken - 4b: Stimuleren van innovatie - 4c: Borgen monitoring natuurherstel - 4d: Inzetten op een duurzame Waddenvisserij sector Strategie 5: Opzetten uitvoeringsprogramma Europese richtlijn exoten vanuit een Trilaterale context Strategie 1: Voortzetten kennisontwikkeling biobouwers Voortzetten en betere feitelijke onderbouwing van herintroductie van zeegras onder water, experimenten opzetten met stimuleren van vestiging zeegras onder water (sublitoraal), met name in de voor bodemberoerende visserij gesloten gebieden. Borging van de monitoring op natuurherstel in de voor de mosselzaadvisserij gesloten gebieden: er voor zorgen dat de ontwikkeling van de wilde mosselbanken in de ha gesloten gebieden goed gevolgd wordt, zodat in 2018 een weloverwogen beslissing kan worden genomen over verdere opschaling. Kansen voor herintroductie van platte oester verkennen. Er zijn concrete plannen voor grote experimenten voor de herintroductie van deze soort op de Noordzee. Een stap naar de Waddenzee kan verkend worden. Het PRW kan het proces ondersteunen. Strategie 2: Vogels: verbeteren van het broedsucces Vier jaar na de start van het PRW weten we inmiddels dat er problemen zijn bij de broedvogels: voor sommige soorten loopt het voedsel terug, de predatie van broedplaatsen neemt toe en er is sprake van toenemende stormen in het voorjaar/zomer waardoor broedplaatsen overstromen. Er is voldoende kennis over de mogelijke oorzaken, nu is het zaak om te komen tot maatregelen en te

10 gaan leren door doen. PRW kan dit gesprek faciliteren, de proceservaringen die we hebben opgedaan in andere sectoren (bv handkokkelen) kunnen goed van pas komen. Maatregelen die nu al voorgesteld worden zijn: het ontwikkelen van binnendijkse broedgebieden, het ophogen van kwelders door dynamisch kustbeheer, het beschermen van kwelders door kustverdediging, het onderhoud van broedeilanden. Strategie 3: Opzetten van een visstrategie Trilateraal is overeengekomen dat alle landen hun beleid op het herstel van een compleet voedselweb zullen concretiseren. Nationaal en internationaal is er weinig afgestemd beleid op dit gebied. Er zijn weinig specifieke doelstellingen voor vis, behalve voor trekvis. Uit onderzoek van Imares en NIOZ dat in opdracht van PRW is uitgevoerd, blijkt dat het slecht gaat met de vispopulaties in de Waddenzee, slechter dan 30 jaar geleden. Binnenkort worden de definitieve resultaten van het onderzoek verwacht, waarin een beschrijving van de huidige situatie is opgenomen van vissoorten en de driving forces zijn benoemd voor herstel. Op basis van de uitkomsten worden voor zo n soorten factsheets opgesteld, met daarin de aanbevelingen beleidsdoelstellingen, kennisvragen en aanbevelingen voor habitatherstel. Consensus vorming over de oorzaken van de achteruitgang zal noodzakelijk zijn. PRW kan in dit gesprek een faciliterende rol vervullen. Momenteel loopt er ook een opdracht bij één van de Goede Vissers (stichting met vissers met respect voor de zee ) om te onderzoeken hoe de kennis en expertise van de vissers (beter) gebruikt kan worden in het beheer- en beleidsproces. De uitkomsten met de verschillende onderzoeken worden met de vissers besproken en er is in januari een trilaterale workshop geweest waarbij internationale experts hun actuele kennis m.b.t. vis in de Waddenzee hebben gepresenteerd. Op basis van de rapportages, factsheets en de uitkomsten van de workshop en discussies met de vissers kan PRW haar rol meer concreet beschrijven. Eind maart zal er een advies klaar zijn met als hoofdlijnen: Faciliterende rol in het gesprek om te komen tot uitvoeringsstrategieën Advies voor onderzoeksagenda Advies maatregelenpakket (incl. herstel zoet-zout, uitbreiden paai- en opgroeihabitats (zeegras en kwelders) en brakke zones, met bijzondere aandacht voor de populaties van trekvissen.) Advies hoe de vissers te betrekken in het proces van beheer en beleid (brug naar het opzetten van een visserij beheerscomité zoals in de Brede Visie verwoord) Advies vervolgstappen om (trilaterale) doelstellingen te kunnen behalen

11 Strategie 4: Gedifferentieerd voortzetten transities in de visserijsector De hoofdlijnen in deze strategie zijn: Het uitvoeren van de gemaakte afspraken Inzetten op innovaties in de sector Het monitoren van het natuurherstel PRW werkt hier niet alleen aan, de transitie van de mossel- en garnalensector hebben ook een eigen spoor. Voor de mosselsector is dat het mosselconvenant en de Focusgroep o.l.v. Hans Alders, voor de garnalensector is dat Viswad. In beide trajecten kan voor de innovatie nauw samengewerkt worden met bv de topsector Water. Voor de uitvoering van de gemaakte afspraken en het stimuleren van de innovatie kan PRW een verbindende rol en aanjaagrol vervullen. Voor beide trajecten geldt ook dat monitoring van het natuurherstel nog onvoldoende op gang komt, hierin kan PRW een aanjaagrol vervullen. PRW voert zelf geen monitoring uit, dit kan door bestaande organisaties gedaan worden. Nu de transities in de schelpdiervisserij en garnalensector goed op gang zijn, is het ook tijd om uit te breiden naar de Waddenvisserijsector (vis). Deze strategie vormt eveneens de belangrijkste invulling van Nederland van de visserijafspraken uit de verklaring van Tonder. Strategie 4a: Uitvoeren van de gemaakte afspraken Lichte inzet op uitvoeren afspraken Mosselconvenant (PRW levert coördinator) Stevig inzetten op het (laten) uitvoeren van de monitoring natuurherstel in de gesloten mosselzaad visserij gebieden zodat in 2018 een goede beslissing genomen kan worden Stevig inzetten op uitvoeren afspraken garnalensector, inclusief reductie aantal vergunningen (PRW levert coördinator) Mee koppelen met nieuwe ontwikkeling uitvoeringsprogramma garnalenvisserij Noordzee, als uitwerking van de VIBEG onderhandelingen, ook in samenwerking met partners als WNF en Stichting Noordzee In opdracht van provincie Fryslân procesbegeleiding van de gemaakte afspraken over kleinschalige handmatige visserij Japanse oesters. Bereikte resultaten handmatige kokkelvisserij benutten als voorbeeld voor bv de visstrategie. (laten) uitvoeren van de gemaakte afspraken over de effecten van de kokkelvisserij op de scholeksters. Strategie 4b: Stimuleren van innovaties Eerst in een brede context als middel om voedselweb te ontlasten Stimuleren van innovaties voor de Mosselzaadvisserij (bv Noordzee strategie; financieringsmogelijkheden of binnendijkse mosselzaadkwekerijen). PRW kan hierin een aanjaagrol vervullen. Nadrukkelijk zoeken van samenwerking met de topsector water hierin Stimuleren lopende innovaties zoals binnendijkse kokkelkwekerij of conserveren van zaad Stimuleren van regionale verwerking en afzet van de Hollandse garnaal (vraag: is dit aan PRW?) Stimuleren binnendijkse kweek van pieren Strategie 4c: Borgen monitoring van natuurherstel Zie voortzetten kennisontwikkeling biobouwers Borging onderzoek effect (afspraken) handmatige kokkelvisserij en scholeksters

12 Strategie 4d: Inzetten op een duurzame Waddenvisserij sector, door: Inzetten op een duurzame waddenvisserijsector die sociaal-economisch veerkrachtig is en die door zelforganisatie een actieve rol kan spelen in laten afnemen van de impact van visserij in de Waddenzee. Door bijvoorbeeld actief in te zetten op de rol die de vissers zelf kunnen spelen in het registeren en monitoren van de vissen, het creëren van de randvoorwaarden om die kennis te delen, het uitwisselen van de gegevens uit de monitoringsprogramma s voor bijvangst (internationaal), het op gang brengen van de samenwerking en de dialoog met de kennisinstituten. Maar ook door op zoek te gaan naar mogelijkheden om daadwerkelijk een integrale visserij (vissen op schelp- en schaaldieren en vissen) mogelijk te maken. Stimuleren van regionale verwerking en afzet van Waddenzeeproducten zoals de Hollandse garnaal en de harder, omdat die ontwikkeling een bijdrage de kan leveren aan de balans tussen visserij en kwaliteit van het ecosysteem van het waddengebied. Strategie 5: Opzetten uitvoeringsprogramma Europese Richtlijn Exoten Het bestrijden of voorkomen van exoten in de Waddenzee bestaat momenteel uit losse initiatieven. Nationaal is de aandacht voor exoten vooral op het land gericht en veel minder op de mariene leefomgeving. Op Europees niveau gaat vanaf 1 januari 2015 de richtlijn exoten van kracht en is Nederland verplicht een uitvoeringsprogramma op te stellen. Ook binnen UNESCO Werelderfgoed zijn doelen gesteld voor exoten. De taak van PRW is om de trilaterale afspraken te borgen en te zorgen voor de afstemming met de andere beleidskaders. Mogelijk nog niet/onvoldoende geborgd: In Morfologie, Water & Randen van het Wad is aandacht voor klimaatverandering uit oogpunt van veiligheid. Een strategie gericht op de ecologische gevolgen van de klimaatverandering (en daarmee een link me het Deltaprogramma en Kennis voor Klimaat) ontbreekt nog. In zo n strategie zou aandacht besteed kunnen worden aan de zeespiegelstijging, maar ook aan de toename van stormen, toename van verzilting binnendijks door het neerslagtekort in de zomer, en de gevolgen van de hogere watertemperatuur. Is er een verbinding tussen PRW, Deltaprogramma en Kennis voor Klimaat nodig om de aanbevelingen die deze programma s al doen uit te voeren? Geulen krijgen bij Morfologie, Water & Randen van het Wad aandacht. Mogelijk is extra aandacht nodig voor de ecologische aspecten die in en rond geulen spelen. 5. De lange termijn Programma naar een Rijke Waddenzee schetst een streefbeeld voor Tot 2018 werkt het programma er samen met haar partners hard aan om dat streefbeeld een stukje dichterbij te brengen. Maar wanneer het programma in 2018 zal ophouden te bestaan, is het ook van belang dat we nu al nadenken over dat wat we in 2018 willen achterlaten om de volgende 12 jaar richting 2030 het streefbeeld daadwerkelijk te realiseren.

13 Wat willen we achterlaten in 2018: Ook na 2018 mogen de transitietrajecten in de visserijsector niet stil komen te liggen of terugvallen. Adoptie van de transitie trajecten in de dan bestaande organisaties is nodig om de voortgang te boren. Een instituut voor de waddenvisserij van Lauwersoog tot Den Oever, gedragen door de sector zelf, maakt onderdeel uit van de toekomstige beheerorganisatie van de Waddenzee (wij beheren de Waddenzee als ware wij één organisatie). De noodzakelijkheid van een duurzame Waddenvisserij sector (in alle sectoren) wordt in belangrijke mate door de sectoren zelf gedragen en uitgedragen. Het sluiten van gebieden voor de bodemberoerende visserij vindt voortgang en wordt beter op elkaar afgestemd. De monitoring van natuurherstel vraagt de komende jaren nog extra aandacht. Na 2018 is monitoring een onlosmakelijk onderdeel van elk natuurherstelbeleid of project. Een langjarig geborgd monitoringssysteem gericht op de ecologische gevolgen van klimaatverandering in de Waddenzee. De eerste succesvolle voorbeelden van geschikte broedlocaties zijn in 2018 opgeleverd. Een breed gedragen actieprogramma gericht op het voorkomen van de introductie van invasieve exoten. De visstrategie is klaar voor doorzetting naar beleid (waar nodig).

Het streefbeeld voor 2030

Het streefbeeld voor 2030 STREEFBEELD 2030 Het streefbeeld voor 2030 In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma Naar een rijke Waddenzee als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van

Nadere informatie

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Vis in de Waddenzee Ontwikkelagenda voor vis in de Waddenzee en overzicht van soorten Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Inleiding De Waddenzee

Nadere informatie

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma Beleef de waddenzee! Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma waddenfonds 2014-2017 1 Dicht bij mijn hart waar een eiland is, klein land aan de zee. Luistert het nauw dat het helder is, zo fluistert de

Nadere informatie

Grenzen verleggen in het Waddengebied. Maarten Hajer

Grenzen verleggen in het Waddengebied. Maarten Hajer Grenzen verleggen in het Waddengebied Maarten Hajer De Waddenzee versterken: ja, maar hoe? 2 Waar J.C. Bloem niet geldt 3 En dan: wat is natuur nog in dit land? Waddenzee van (inter)nationaal belang Grootste

Nadere informatie

Advies. Aan: Waddenfonds Van: Waddenacademie Datum: April 2015 Betreft: Garnalenvisserij. Inleiding

Advies. Aan: Waddenfonds Van: Waddenacademie Datum: April 2015 Betreft: Garnalenvisserij. Inleiding Advies Aan: Waddenfonds Van: Waddenacademie Datum: April 2015 Betreft: Garnalenvisserij Inleiding Het Waddenfonds heeft de Waddenacademie gevraagd advies uit te brengen ten aanzien van het thema garnalenvisserij.

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie fryslân b rj,

provinsje fryslân provincie fryslân b rj, - 1 Ons provinsje fryslân provincie fryslân b rj, postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 -t J Statenfractie Partij voor de Dieren T.a.v. mevrouw

Nadere informatie

PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR

PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR [2014-2018] CONVENANT TRANSITIE MOSSELSECTOR EN NATUURHERSTEL WADDENZEE 1 DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, SHARON DIJKSMA PO MOSSELCULTUUR, DAAN VAN

Nadere informatie

Welkom bij de informatiebijeenkomst. Natura 2000-beheerplannen Waddenzee en Noordzeekustzone

Welkom bij de informatiebijeenkomst. Natura 2000-beheerplannen Waddenzee en Noordzeekustzone Welkom bij de informatiebijeenkomst Natura 2000-beheerplannen Waddenzee en Noordzeekustzone 1 Natura 2000-beheerplan Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Beheerplan Waddenzee 3. Beheerplan Noordzeekustzone

Nadere informatie

Programmaplan 2015-2018

Programmaplan 2015-2018 april 2015 1 2 3 Inhoud 1. Voorwoord 6 Strategie 5. Sedimenthuishouding voor veiligheid en biodiversiteit 46 Strategie 5a: Meegroeien met de zee 46 Strategie 5b: Vertroebeling aanpakken waar nodig 48 2.

Nadere informatie

Pionierprogramma Thema Visserij, Waddenfonds 2012-2013

Pionierprogramma Thema Visserij, Waddenfonds 2012-2013 Pionierprogramma Thema Visserij, Waddenfonds 2012-2013 Inleiding In het Waddengebied worden verschillende vormen van visserij bedreven: garnalenvisserij, schaal- en schelpdiervisserij en in beperktere

Nadere informatie

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Rijke Zee Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Coalitie Wadden Natuurlijk, januari 2009 Inleiding Wingebied of natuurgebied? Over de toekomst van de Waddenzee zijn stevige discussies gevoerd. Eind

Nadere informatie

MOSSELWAD ( ) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee

MOSSELWAD ( ) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee MOSSELWAD (2009 2014) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee EUCC, The Coastal Union Wageningen IMARES Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME) Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 5 september 2010 Op 4 maart 2010 gaf Minister Gerda Verburg van LNV samen met de voorzitter van het RCW, Commissaris van de Koningin John Jorritsma, het

Nadere informatie

Wat zijn de effecten van suppleties op de Habitats van zeebaars en harder?

Wat zijn de effecten van suppleties op de Habitats van zeebaars en harder? Wat zijn de effecten van suppleties op de Habitats van zeebaars en harder? Telt dit door in de aanwezigheid en vangbaarheid? 30-04-16, Marcel Rozemeijer Europese Unie, Europees Fonds voor Maritieme Zaken

Nadere informatie

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Growth of the world human population over last 10,000 yrs Campbell & Reese 2008 Hoofdthema s Sleutelprocessen

Nadere informatie

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE

zeehavens Wadden Building with Nature en Haven van Harlingen Waddenprommenade 1, Harlingen NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Programma Wadden zeehavens PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE en Werkatelier 12 december 2012 9.30-12.00 uur Waddenprommenade 1, Harlingen Agenda en Context 4 december 2012 Arjen Bosch Agenda 1. Context

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

DUURZAAM EN DYNAMISCH. Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij

DUURZAAM EN DYNAMISCH. Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij DUURZAAM EN DYNAMISCH Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij Juni 2004 Inleiding De Beleidsadviesgroep EVA II (BAG) is in juni 2003 door minister

Nadere informatie

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee Pauline Kamermans is een samenwerkingsverband tussen Wageningen UR en TNO De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 4 april 2010 Minister Gerda Verburg gaf begin 2009 de opdracht voor het opstellen van het meerjarig programma Naar een rijke Waddenzee. Het streven is om

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Succes Programma naar een Rijke Waddenzee smaakt naar meer

Succes Programma naar een Rijke Waddenzee smaakt naar meer 4 magazine over de zee # 3 juli 2014 Succes Programma naar een Rijke Waddenzee smaakt naar meer Tekst: Ine Bruijns Mosselbank. Het mosselconvenant was de directe aanleiding voor de oprichting van PRW.

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Programma Rijke Waddenzee & Hogeschool VHL

Programma Rijke Waddenzee & Hogeschool VHL Vergunningaanvraag en Visserijsector Vergunning- Visserijsector verlening en Vergunningaanvraag Provincies en en EL&I Vergunning- Passende Duurzame Beoordeling Visserijsector verlening Visserij en Inspraak

Nadere informatie

paspoort Veerse meer

paspoort Veerse meer paspoort Veerse meer 2 Datum uitgifte: 23 januari 2013 De stuurgroep Zuidwestelijke Delta werkt toe naar besluiten over de Zuidwestelijke Delta waarin veiligheid, ecologie en economie zijn geborgd en elkaar

Nadere informatie

Agroketens en Visserij De Voorzitter van de Tweede Kamer pnns ciausiaan EA DEN HAAG Onze referentie AKW/2009/3263

Agroketens en Visserij De Voorzitter van de Tweede Kamer pnns ciausiaan EA DEN HAAG  Onze referentie AKW/2009/3263 Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit > Retouradres Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG De Voorzitter van de Tweede Kamer pnns ciausiaan 8 der Staten-Generaal Po^b'Js^"^^! Postbus 20018 2500 EK

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Probleemstelling: Wat zijn de bedreigende factoren voor de vissen in de Waddenzee? En welke is de meest bedreigende?

Probleemstelling: Wat zijn de bedreigende factoren voor de vissen in de Waddenzee? En welke is de meest bedreigende? Klas: V5B/V5C Bio cluster 7/2 Datum: 21 05 2010 Namen v/d groep: Chris Klaver, Loes Klaver, Isabel Schilder en Lisanne van Dijk. Titel v/d opdracht: Visserij Omschrijving v/h onderwerp: Visserij in de

Nadere informatie

d u u r z a m e v i s s e r i j

d u u r z a m e v i s s e r i j b r e d e v i s i e o p d u u r z a m e v i s s e r i j i n d e w a d d e n z e e Brede visie op duurzame visserij in de Waddenzee Voorwoord Het Waddengebied is een uniek natuurgebied, de visserij is een

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Reflectie van een natuurbeschermer. natuurbeheerder. Michiel Firet, programmamanager Wadden Staatsbosbeheer. Bron: dansgroep Chaverim Deventer

Reflectie van een natuurbeschermer. natuurbeheerder. Michiel Firet, programmamanager Wadden Staatsbosbeheer. Bron: dansgroep Chaverim Deventer Reflectie van een natuurbeschermer natuurbeheerder Bron: dansgroep Chaverim Deventer Michiel Firet, programmamanager Wadden Staatsbosbeheer Van Dellewal-gevoel naar Meent, tragedie of kans Structurele

Nadere informatie

College 5. Exoten, Zoogdieren, Wadvogels

College 5. Exoten, Zoogdieren, Wadvogels College 5 Exoten, Zoogdieren, Wadvogels Programma 8 oktober 2015 Introductie Wadbiologie, het wad geomorfologie 15 oktober 2015 Fytoplankton en zeegras 29 oktober 2015 Schelpdieren en borstelwormen, filteraars

Nadere informatie

Innovatiebudget Sociaal Domein regio Arnhem

Innovatiebudget Sociaal Domein regio Arnhem Innovatiebudget Sociaal Domein regio Arnhem Eind juli is de eerste ronde afgerond voor de besteding van het regionale Innovatiebudget Sociaal Domein. In deze ronde is niet het volledige beschikbare budget

Nadere informatie

Ik ben Corrie nagel. Schipper eigenaar van het vissersschip HA31. Ik ben bestuurslid van visserijvereniging Ons Belang uit Harlingen.

Ik ben Corrie nagel. Schipper eigenaar van het vissersschip HA31. Ik ben bestuurslid van visserijvereniging Ons Belang uit Harlingen. BELEVING ALS GARNALENVISSER 1 Ik ben Corrie nagel. Schipper eigenaar van het vissersschip HA31 Ik ben bestuurslid van visserijvereniging Ons Belang uit Harlingen. Ik werk ook mee in het Europese onderzoek

Nadere informatie

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets Beschrijving: Dit habitat betreft ondiepe

Nadere informatie

Sportvisserij binnen de grenzen van Natura 2000

Sportvisserij binnen de grenzen van Natura 2000 Sportvisserij de grenzen Vissen binnenbinnen de grenzen van Natura 2000 van Natura 2000 Afspraken over het visserijbeheer in de Noordzeekustzone en Vlakte van de Raan voor de ontwikkeling vanopnatuur en

Nadere informatie

Voorgesteld wordt om: In te stemmen met het voorstel voor de verdeling van de verschillende onderdelen.

Voorgesteld wordt om: In te stemmen met het voorstel voor de verdeling van de verschillende onderdelen. Plan Van Aanpak Gebiedsontwikkeling Westerzeedijk 24 april 2017) Besluitvorming: Voorgesteld wordt om: In te stemmen met het voorstel voor de verdeling van de verschillende onderdelen. 1) Aanleiding Het

Nadere informatie

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 De Waddenvereniging organiseert schetsschuiten in het waddengebied: Hoe valt waterveiligheid te bereiken in combinatie met verbetering biodiversiteit? Afsluitdijk:

Nadere informatie

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones

Nadere informatie

Natuurlijk vissen op de Waddenzee

Natuurlijk vissen op de Waddenzee 19 november 2007 Natuurlijk vissen op de Waddenzee advies over duurzame Waddenzeevisserij ADVIES 2007/04 a a n b i e d i n g s b r i e f a a n b i e d i n g s b r i e f Samenvating 1 Inleiding 2 Waar

Nadere informatie

DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, LANDBOUW EN INNOVATIE,

DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, LANDBOUW EN INNOVATIE, Mededeling van de Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 7 december 2011, nr. 244122, betreffende het doen van een aanvraag voor een ontheffing voor het winnen van mosselzaad

Nadere informatie

upspiral randerij -

upspiral randerij - meer nieuwe banen voor uw regio (100 den) meer grondstoffen meer biodiversiteit meer klimaatcontrole meer vruchtbare bodem meer schone lucht meer schoon water meer veerkracht meer gezondheid meer plezier

Nadere informatie

Introductie Natuurversterking in windparken Wind op zee na 2035

Introductie Natuurversterking in windparken Wind op zee na 2035 Agenda Introductie Floris v. Hest (SDN) Natuurversterking in windparken Keuzemenu natuurversterking in windparken Guido Schild 10.10-10.20 Stellingen natuur in windparken (interactieve sessie) Tinka Murk

Nadere informatie

jaarverslag 2013 Samen werken aan een Rijke Waddenzee, voor natuur en mens programma Naar een rijke Waddenzee

jaarverslag 2013 Samen werken aan een Rijke Waddenzee, voor natuur en mens programma Naar een rijke Waddenzee jaarverslag 2013 Samen werken aan een Rijke Waddenzee, voor natuur en mens 1 Inleiding Inhoudsopgave Inleiding Opdracht en doel Overzichtskaart 10 resultaten 2013 Het werk uit de clusters: > Voedselweb

Nadere informatie

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT,

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT, Directie Kennis De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum DK. 2008/2195 17 oktober 2008 onderwerp doorkiesnummer

Nadere informatie

Activiteiten Colruyt Group

Activiteiten Colruyt Group Activiteiten Colruyt Group Waarom meedoen aan de Blauwe Cluster? Meerwaarde creëren Ecologie Maatschappij Economie = onze verantwoordelijkheid opnemen Geloof in duurzaam ondernemen Lange-termijngroei en

Nadere informatie

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats

Vissen in het IJsselmeer. Romke Kats Vissen in het IJsselmeer Romke Kats Functies IJsselmeer Water Transport Recreatie Visserij Natuur Vissen in het IJsselmeer Historie Ecologie Voedselketen IJsselmeer algen, vissen, mosselen, waterplanten,

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Wat kies jij voor de Waddenzee?

Wat kies jij voor de Waddenzee? Wat kies jij voor de Waddenzee? Marjolijn Christianen 1 Source: Esri, DigitalGlobe, GeoEye, i-cubed, Earthstar Geographics, CNES/Airbus DS, USDA, USGS, AEX, Getmapping, Aerogrid, IGN, IGP, swisstopo, and

Nadere informatie

Adviescomité SEA. Is er al dan niet een strategische milieubeoordeling (SEA) vereist voor het ontwerp beleidsplannen mariene beschermde gebieden?

Adviescomité SEA. Is er al dan niet een strategische milieubeoordeling (SEA) vereist voor het ontwerp beleidsplannen mariene beschermde gebieden? Directoraat-generaal Leefmilieu EUROSTATION Blok II 2 e verdieping Victor Hortaplein 40, bus 10 B 1060 BRUSSEL www.environment.fgov.be Secretariaat van het Adviescomité SEA: Sabine WALLENS t: + 32 2 524

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

Openbare raadpleging in het kader van de "fitness check" van de EU-natuurwetgeving (vogel- en habitatrichtlijn)

Openbare raadpleging in het kader van de fitness check van de EU-natuurwetgeving (vogel- en habitatrichtlijn) Openbare raadpleging in het kader van de "fitness check" van de EU-natuurwetgeving (vogel- en habitatrichtlijn) Over u Uw naam of de naam van uw organisatie: Geen censuur op natuur! Mogen wij uw bijdrage

Nadere informatie

Programma Naar een Rijke Waddenzee

Programma Naar een Rijke Waddenzee Programma Naar een Rijke Waddenzee april 2015 1 Inhoud Voorwoord 4 Opdracht en doel 6 10 resultaten 2014 10 Het werk uit de clusters Voedselweb en Biodiversiteit 12 Randen van het Wad 16 Morfologie en

Nadere informatie

Visplan R&IJ. Stand van zaken. Door Frank Bosman Hengelsport Federatie Midden Nederland

Visplan R&IJ. Stand van zaken. Door Frank Bosman Hengelsport Federatie Midden Nederland Visplan R&IJ Stand van zaken Door Frank Bosman Hengelsport Federatie Midden Nederland Inhoud Visplan Hfdst 2. Hfdst 3. Hfdst 4. Hfdst 5. Hfdst 6. Huidige situatie gebied en beleid Huidige situatie visserij,

Nadere informatie

Martijn van de Pol afwezig

Martijn van de Pol afwezig Welkom Martijn van de Pol afwezig Programma 14:00 Welkom 14:05 Voorstelrondje 14:20 Presentaties Bruno, Hans, Willem 15:20 Pauze 15:40 Eisen STW mbt gebruikersgroep 16:00 Wat willen gebruikers 16:30 Afspraken

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Opzet van de presentatie. Beleidscontext Team Invasieve Exoten Risicoanalyses Maatregelen Water gerelateerde projecten Juridische vragen Afsluiting

Opzet van de presentatie. Beleidscontext Team Invasieve Exoten Risicoanalyses Maatregelen Water gerelateerde projecten Juridische vragen Afsluiting Opzet van de presentatie Beleidscontext Team Invasieve Exoten Risicoanalyses Maatregelen Water gerelateerde projecten Juridische vragen Afsluiting 2 En wat doet het Team Invasieve Exoten? Wiebe TIE bestaat

Nadere informatie

Zeeland in stroomversnelling. Op weg naar het Actieprogramma voor duurzame economische groei, regionale inbedding en bestuurlijke daadkracht

Zeeland in stroomversnelling. Op weg naar het Actieprogramma voor duurzame economische groei, regionale inbedding en bestuurlijke daadkracht Zeeland in stroomversnelling Op weg naar het Actieprogramma voor duurzame economische groei, regionale inbedding en bestuurlijke daadkracht Wat is er gebeurd sinds 2 juni? Het advies van de Commissie Balkenende

Nadere informatie

Bijlage II - Het spoorboekje kwaliteit: De BIG-8 stap voor stap. Inleiding

Bijlage II - Het spoorboekje kwaliteit: De BIG-8 stap voor stap. Inleiding Bijlage II - Het spoorboekje kwaliteit: De BIG-8 stap voor stap Inleiding In het omgevingsrecht worden regels gesteld waar de overheden zich aan moeten houden bij het uitvoeren van vergunningverlening,

Nadere informatie

Datum : Briefnummer : 2014-20.110/21/A.9, PPM Zaaknummer : 518410 Behandeld door : Pol, E.P. Telefoonnummer : (050) 316 4549 E-mail Bijlagen :

Datum : Briefnummer : 2014-20.110/21/A.9, PPM Zaaknummer : 518410 Behandeld door : Pol, E.P. Telefoonnummer : (050) 316 4549 E-mail Bijlagen : Aan Provinciale Staten Datum : Briefnummer : 2014-20.110/21/A.9, PPM Zaaknummer : 518410 Behandeld door : Pol, E.P. Telefoonnummer : (050) 316 4549 E-mail Bijlagen : : e.pol@provinciegroningen.nl 5 Onderwerp

Nadere informatie

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk

Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Overzicht projecten Programma De Nieuwe Afsluitdijk Exclusief de projecten die meegenomen worden in het Rijkscontract (deze zijn apart hiervan uitgebreider toegelicht) Volgnum Mobiliteit 1 Verruiming sluis

Nadere informatie

Tussenresultaten De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud

Tussenresultaten De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud Tussenresultaten 2011-2015 De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud De Zandmotor In 2011 is voor de kust van Ter Heijde en Kijkduin De Zandmotor aangelegd: een grote kunstmatige zandbank in

Nadere informatie

Verslag startsymposium Waddensleutels

Verslag startsymposium Waddensleutels Verslag startsymposium Waddensleutels Blokhuispoort Leeuwarden, woensdag 20 oktober De dagvoorzitter Wilfred Alblas (Regiodirecteur Noord Vereniging Natuurmonumenten) heet de ongeveer 50 aanwezigen van

Nadere informatie

Natuurcompensatie Voordelta

Natuurcompensatie Voordelta Natuurcompensatie Voordelta Ervaringen met gebiedsbescherming in een ondiepe kustzone Mennobart van Eerden Job van den Berg Aanleiding De natuurcompensatie in de Voordelta als gevolg van de aanleg en aanwezigheid

Nadere informatie

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring waddenacademie-knaw Uitgangspunten: wetenschap en monitoring Peter M.J. Herman NIOO-CEME WaddenAcademie Minimale overeenstemming wat zijn de echte problemen hoe behoren die problemen onderzocht en beschreven

Nadere informatie

Jaarverslag 2015. Bouwen aan een gezamenlijke toekomst, de ODBN verandert

Jaarverslag 2015. Bouwen aan een gezamenlijke toekomst, de ODBN verandert Jaarverslag 2015 Bouwen aan een gezamenlijke toekomst, de ODBN verandert Voorwoord Hierbij bied ik u het jaarverslag 2015 aan. Een jaar waarin de Omgevingsdienst Brabant Noord (ODBN) aanzienlijk is doorontwikkeld

Nadere informatie

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor

Meten om te weten: 2,5 jaar Zandmotor : 2,5 jaar Carola van Gelder-Maas Projectmanager WVL Rijkswaterstaat 31 maart 2014 Hoe zat het ook alweer? Eroderende kustlijn NL kust 12 Mm³ zandsuppleties per jaar Zeespiegelstijging Zwakke schakels

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. De Waddenzee Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 40 In de informatie worden biotische en

Nadere informatie

Besluit van GS van 15 september 2014, kenmerk 2014/ gehoord het Faunafonds van 18 juli 2004, kenmerk BIJ F F OVERWEGENDE;

Besluit van GS van 15 september 2014, kenmerk 2014/ gehoord het Faunafonds van 18 juli 2004, kenmerk BIJ F F OVERWEGENDE; Goedkeuringsbesluit Faunabeheerplan 2014-2019 Flora- en faunawet Flora- en faunawet: goedkeuring faunabeheerplan Besluit van GS van 15 september 2014, kenmerk 2014/025032 Gedeputeerde Staten van Overijssel;

Nadere informatie

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken.

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken. Kreeftachtigen Er zijn veel verschillende soorten kreeftachtigen. Van ieder soort leven er vaak zeer grote aantallen in zee. Kreeftachtigen zijn bijvoorbeeld de roeipootkreeftjes, de zeepissebedden en

Nadere informatie

BEVRAGING LEDEN FMC MARIEN RUIMTELIJK PLAN

BEVRAGING LEDEN FMC MARIEN RUIMTELIJK PLAN BEVRAGING LEDEN FMC MARIEN RUIMTELIJK PLAN De federale overheid heeft een oproep gelanceerd om voorstellen in te dienen in het kader van de herziening van het Marien Ruimtelijk Plan voor de periode 2020-2026.

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee jaarverslag 2011 Programma naar een Rijke Waddenzee [JAARVERSLAG CONVENANT Transitie mosselsector en natuurherstel waddenzee ] 8 WIJ WERKEN samen AAN EEN RIJKE WADDENZEE VOOR NATUUR EN MENS 3 4 Bijlage

Nadere informatie

Zandmotor Delflandse Kust

Zandmotor Delflandse Kust Zandmotor Delflandse Kust Een blik op 2,5 jaar bouwen met de natuur Een blik op 2,5 jaar bouwen met de natuur 1 In 2011 is voor de kust van Zuid-Holland ten zuiden van Den Haag een schiereiland van 21,5

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage 23 mei 2007 07-LNV-B-38 Viss. 2007/2566 29 juni 2007 5 juni 2007 LNV-07-238B onderwerp doorkiesnummer bijlagen

Nadere informatie

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee?

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee? Hoe groot is het aanpassingsvermogen van de Waddenzee? Han Olff Rijksuniversiteit Groningen Photo: Han Olff Foto Ruben Smit Meer uitstoot CO 2 en Mondiale Vermesting verzuring van de opwarming en vervuiling

Nadere informatie

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA 1. Inleiding De raad heeft in de vergadering van februari 2014 het college de opdracht

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren 23 maart 2011 Wat zijn biobouwers? Organismen die direct of indirect hun omgeving zo veranderen dat ze hiermee het habitat

Nadere informatie

Duurzaam vissen. Maatschappelijk convenant Noordzeevisserij

Duurzaam vissen. Maatschappelijk convenant Noordzeevisserij Duurzaam vissen Maatschappelijk convenant Noordzeevisserij Aanleiding Doel De wens om te komen tot een maatschappelijk convenant vloeit voort uit het Advies van de Task Force Duurzame Noordzeevisserij

Nadere informatie

ProRail de heer P. Eringa Postbus GA Utrecht

ProRail de heer P. Eringa Postbus GA Utrecht > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag ProRail de heer P. Eringa Postbus 2038 3500 GA Utrecht Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag Contactpersoon F.M.C. van Hagen Senior Beleidsmedewerker T 070-4566470

Nadere informatie

Vernieuwingen in de Mosselcultuur: Gebruik mosselzaadinvang installatie (MZI s) Aad Smaal, Wageningen Universiteit en IMARES Yerseke

Vernieuwingen in de Mosselcultuur: Gebruik mosselzaadinvang installatie (MZI s) Aad Smaal, Wageningen Universiteit en IMARES Yerseke Vernieuwingen in de Mosselcultuur: Gebruik mosselzaadinvang installatie (MZI s) Aad Smaal, Wageningen Universiteit en IMARES Yerseke Natuurkundig Gezelschap, 14 maart 2014 IMARES: sinds 2006, Fusie diverse

Nadere informatie

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Een rijk wad bij Texel Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Inhoud Voorwoord 5 Samenvatting 6 1 De Waddenzee 9 1.1 Het Wadden-ecosysteem 9 Ontstaanswijze 10 Natuurlijke processen 11 Habitats

Nadere informatie

Kwelderherstel langs de Terschellinger Waddendijk

Kwelderherstel langs de Terschellinger Waddendijk Kwelderherstel langs de Terschellinger Waddendijk Jantsje M. van Loon-Steensma; Earth System Sciences Climate Change Group 15 februari 2012 Symposium Een ruimere jas voor natuurontwikkeling in het Waddengebied

Nadere informatie

Een open haven in een natuurlijke delta

Een open haven in een natuurlijke delta Een open haven in een natuurlijke delta Het Wereld Natuur Fonds en Havenbedrijf Rotterdam gaan een bijzondere samenwerking aan in de Nederlandse delta waar de Rijn, Schelde en Maas uitkomen. Deze rivieren

Nadere informatie

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee

Remote sensing in perspectief. Van kenniscyclus naar beleidscyclus. Roeland Allewijn. Rijksinstituut voor Kust en Zee Remote sensing in perspectief Van kenniscyclus naar beleidscyclus Roeland Allewijn Rijksinstituut voor Kust en Zee Van jonge onderzoeker naar iets oudere manager De informatie- en kenniscyclus Van RS data

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Opstellen Visplan VBC Rijnland

Plan van Aanpak. Opstellen Visplan VBC Rijnland Plan van Aanpak Opstellen Visplan Rijnland - Inleiding - Inhoudsopgave Plan van Aanpak... Inleiding.... Aanleiding.... Leeswijzer... Doel en resultaat.... Doelen.... Resultaten... Visplan.... Opzet Visplan....

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer

Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer Informatiebijeenkomst concept-beheerplan Natura 2000 Lauwersmeer 1 Programma Welkom door Douwe Hollenga, voorzitter van de stuurgroep - Wat is Natura 2000 - Waar staan we: wat is geweest en wat komt Toelichting

Nadere informatie

Kenniskring Oesterkweek

Kenniskring Oesterkweek schelpdieren Kenniskring Oesterkweek Door Arie van Duijn en Kees Taal, LEI Wageningen UR Vorig jaar zijn in de Nederlandse visserijsector een aantal kenniskringen van start gegaan. De leden van zo n kring

Nadere informatie

Standpunt over duurzame vis en kwaliteit - Ondersteund door alle leden van het campagneteam Duurzame vis op de kaart

Standpunt over duurzame vis en kwaliteit - Ondersteund door alle leden van het campagneteam Duurzame vis op de kaart Standpunt over duurzame vis en kwaliteit - Ondersteund door alle leden van het campagneteam Duurzame vis op de kaart De volgende organisatie maken deel uit van het campagneteam: Wereld Natuur Fonds (WNF),

Nadere informatie

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, Directie Regionale Zaken De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum DRZN. 2009/431 23 maart 2009 onderwerp doorkiesnummer

Nadere informatie

Nieuwe koers brede school

Nieuwe koers brede school bijlage bij beleidsvoorstel Brede Talentontwikkeling in de Kindcentra 28 mei 2013 Nieuwe koers brede school (november 2012) 1. Waarom een nieuwe koers? De gemeente Enschede wil investeren in de jeugd.

Nadere informatie

Uitkomsten evaluatie module sociale infrastructuur

Uitkomsten evaluatie module sociale infrastructuur Uitkomsten evaluatie module sociale infrastructuur Maart 2017 Begin 2017 zijn enquêtes uitgezet bij (A) gemeenten uit de kernwerkgebieden van Menzis, (B) zorgaanbieders die gecontracteerd zijn voor de

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

factsheets creatieve sessie

factsheets creatieve sessie factsheets creatieve sessie naar een rijk IJsselmeer natuur circulaire economie kennisontwikkeling (innovatie, educatie) natuur openheid vogels & vissen volume bevolking draagvlak kennishub veldstation

Nadere informatie

Eindverslag MSC certificering handkokkelvisserij (Subsidie Certificering in de visketen)

Eindverslag MSC certificering handkokkelvisserij (Subsidie Certificering in de visketen) Eindverslag MSC certificering handkokkelvisserij (Subsidie Certificering in de visketen) Dit project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage uit het Europees Visserijfonds Vereniging van Handkokkelvissers

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie