Het succes van de nieuwe wereld verklaard

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het succes van de nieuwe wereld verklaard"

Transcriptie

1 Het succes van de nieuwe wereld verklaard Het verschil in strategisch management en marketing van wijn tussen de zogenaamde oude en de nieuwe wereld Maurits Terheijden februari 2005 Het succes van de nieuwe wereld verklaard

2 Het verschil in strategisch management en marketing van wijn tussen de zogenaamde oude en nieuwe wereld Maurits Terheijden Jacob van Lennepstraat 28-I 1053 HJ Amsterdam e begeleider Drs. E.P. Holwerda UD Marketing 2 e Begeleider Prof. Dr. J.H.J.P Tettero Hoogleraar Marketing Marketing Management Strategie, Organisatie en Marketing Business Studies Faculteit der Economische Wetenschappen en Econometrie Universiteit van Amsterdam Amsterdam 25 februari 2005

3 Executive summary De landen van de zogenaamde nieuwe wereld, waarvan Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika, Chili, Argentinië en de verenigde staten (Californië) de belangrijkst representanten zijn, lijken aan een niet te stoppen opmars begonnen op de mondiale wijnmarkt. Dit gaat ten kosten van de traditionele Europese wijnproducerende landen zoals Frankrijk, Italië, Spanje en Duitsland. In deze scriptie is het succes van de landen van de zogenaamde nieuwe wereld verklaard door de in de nieuwe wereld gebruikte marketingfacetten te vergelijken met die van de oude wereld. In de literatuurstudie zijn de invloeden van de PESTEL-factoren en de PLC weergegeven en is er per wijnproducerend land, van zowel de oude als de nieuwe wereld, aan de hand van de marketingmix beschreven wat de belangrijkste ontwikkelingen zijn. Op basis van dit literatuuronderzoek zijn er zes kritieke succesfactoren van de nieuwe wereld bepaald. Deze kritieke succesfactoren zijn achtereenvolgens; een betere prijs-kwaliteitverhouding voor wijnen uit de nieuwe wereld, een onderscheidend en innovatief product, de nieuwe wereld profiteert beter van branding dan de oude wereld, de nieuwe wereld wordt gekenmerkt door georganiseerde nationale marketing, de nieuwe wereld is zich bewust van haar mogelijkheden en de oude wereld wordt belemmerd door haar industriestructuur. Deze zes kritieke succesfactoren zijn alle empirisch getoetst en aangenomen middels een case study, waarvoor interviews zijn afgenomen met belangrijke representanten van de mondiale wijnwereld.

4 Woord vooraf Als liefhebber van wijn en vooral dankzij het door mij genoten bedrijfseconomische onderwijs aan de Universiteit van Amsterdam zijn de ontwikkelingen op de mondiale wijnmarkt mij de afgelopen jaren opgevallen. Niet langer wordt het aanbod in de supermarkten gedomineerd door Franse en Italiaanse wijnen. De zogenaamde nieuwe wereld heeft een substantieel marktaandeel veroverd en dit aandeel is nog steeds groeiende. Vooral de branded wines zijn zeer in opkomst. Dat de oude wereld pas zeer recent op deze ontwikkelingen heeft gereageerd, wordt afgedaan als (misplaatste) arrogantie van de trotse mediterrane landen. Maar is dit commentaar wel terecht? In deze scriptie wordt getracht het succes van de nieuwe wereld te verklaren door het verschil in marketing tussen de oude en de nieuwe wereld met elkaar te vergelijken. Om als liefhebber van wijn en als student bedrijfseconomie een scriptie te schrijven over wijn lijkt een natuurlijk iets, maar dat is het niet. Als de eerste student bedrijfseconomie aan de Universiteit van Amsterdam die een scriptie over dit onderwerp schrijft is het niet makkelijk geweest om aan goede en overzichtelijke informatie te komen. Ondanks dat er al ongeveer 6000 jaar wijn verbouwd wordt in de wereld, is er slechts een zeer beperkt aantal instituten dat zich op academisch niveau bezighoudt met wine economics. Dit woord vooraf zou ik ook graag willen aangrijpen om een aantal mensen te bedanken. Allereerst wil ik mijn scriptiebegeleider Drs. E.P. Holwerda bedanken. Hij heeft mij in staat gesteld om een scriptie over dit voor Nederlandse begrippen vreemde onderwerp te schrijven. Graag zou ik ook mijn dankbaarheid willen uitspreken aan allen die zich hebben laten interviewen. In het bijzonder zou ik Professor Larry Lockshin van de University of South Australia willen bedanken voor de vele manieren hoe hij mij van informatie heeft willen voorzien. Tevens ben ik dank verschuldigd aan Paul Molleman van het Californian Wine Institute, René Renou van het Institut National des Appellations d Origine, Willem Wagner en Arend Heijbroek van Rabobank en vinoloog André Sauerbier, organisator van wijnevenementen. Verder ben ik ook dank schuldig aan het Australian Wine Institute en Vinos de España in Den Haag en Anneke TOT-PR in Rotterdam. 1

5 Inhoudsopgave WOORD VOORAF...1 VERKLARENDE WOORDENLIJST INLEIDING CENTRALE VRAAG EN ONDERZOEKSVRAGEN METHODOLOGIE SECTORANALYSE ALGEMENE INTRODUCTIE WIJNBOUW Oude wereld Nieuwe wereld WIJN OMGEVINGSANALYSE PESTEL-analyse Product Life Cycle GEGEVENS, TRENDS EN ONTWIKKELINGEN Consumptie, productie en export Voorspellingen CONCLUSIE THEORETISCH KADER CULTUURVERSCHILLEN STRATEGIE MARKETING BRANDING CONCLUSIE BESCHRIJVING MARKETINGMIX OUDE WERELD FRANKRIJK ITALIË SPANJE DUITSLAND REST VAN EUROPA CONCLUSIES MARKETINGMIX OUDE WERELD BESCHRIJVING MARKETINGMIX NIEUWE WERELD AUSTRALIË NIEUW-ZEELAND ZUID-AFRIKA CHILI ARGENTINIË VERENIGDE STATEN CONCLUSIES MARKETINGMIX NIEUWE WERELD CONCLUSIES LITERATUURONDERZOEK CULTUURVERSCHILLEN, STRATEGIE, PESTEL-ANALYSE EN MARKETINGMIX, Strategie PESTEL-analyse Product

6 6.1.4 Price Promotion KRITIEKE SUCCESFACTOREN VAN DE NIEUWE WERELD Betere prijs-kwaliteitverhouding Onderscheidend innovatief product Nieuwe wereld profiteert van branding Georganiseerde nationale marketing De nieuwe wereld is zich bewust van haar mogelijkheden Belemmerende industriestructuur in de oude wereld CASE STUDY CASE STUDY & FALSIFICATIONISME UITWERKING CASE STUDY Problemen oude wereld Product Price Promotion Place CONCLUSIE CONFRONTATIE EMPIRISCHE TOETSING KRITIEKE SUCCESFACTOREN VAN DE NIEUWE WERELD Betere prijs-kwaliteitverhouding Onderscheidend product De nieuwe wereld profiteert van branding Georganiseerde nationale marketing De nieuwe wereld is zich bewust van haar mogelijkheden Belemmerende industriestructuur in de oude wereld BIBLIOGRAFIE BIJLAGE 1: UITWERKING INTERVIEWS BIJLAGE 2: VRAGENLIJSTEN

7 Verklarende Woordenlijst Blend=Wijn waarvoor meer dan één druivensoort is gebruikt Nieuwe wereld=de niet-traditioneel wijnproducerende landen, waarvan Australië, Nieuw- Zeeland, Zuid-Afrika, Argentinië, Chili en de Verenigde Staten (Californië) de belangrijkste representanten zijn Oenologie=Wetenschap van wijnbereiding. Hieronder vallen zowel de viticulture als vinificatie. Een oenoloog is een wijnbouwkundig ingenieur. Oude wereld=de traditionele Europese wijnproducerende landen, waarvan Frankrijk, Italië, Spanje en Duitsland de belangrijkste representanten zijn. Single variety wine= Wijn bereid uit slechts één druivensoort. Wordt in de nieuwe wereld als dusdanig bestempeld indien minimaal 85 procent van de gebruikte druiven van één druivensoort afkomstig zijn. In de oude wereld mag bij een minimaal gebruik van 85 procent van een bepaalde druivensoort deze druivensoort op het etiket vermeld worden. Ook wel monocépage genoemd. Terroir=De invloed van de bodemsoort, (micro)klimaat, mineralen en stand ten opzichte van de zon op de wijn Typicité=De kenmerken van een wijn die afkomstig zijn van een bepaalde terroir Varietal wine= zie Single variety wine Viticulture=Het aspect van wijnmaken dat zich afspeelt in de wijngaard. Het verbouwen van de blauwe en witte druiven voor wijn. Vinificatie=Het aspect van wijnmaken dat zich afspeelt in de wijnkelder. Zes segmenten=de Angelsaksische wijnliteratuur maakt een onderscheid tussen zes verschillende segmenten. Dit zijn in duurder wordende volgorde: basic, popular premium, premium, super premium, ultra premium en icons. De laatste twee worden soms samen als een segment beschouwd. 4

8 1. Inleiding Lange tijd werd de mondiale wijnmarkt gedomineerd door de traditionele Europese wijnproducerende landen als Frankrijk, Italië, Spanje, Duitsland en in mindere mate Portugal. Sinds een aantal decennia is hier echter een grote verandering in opgetreden. De traditionele Europese wijnproducerende landen, de zogenaamde oude wereld*, zijn op consumptief gebied niet langer onaantastbaar wat hun marktaandeel op de mondiale wijnmarkt betreft. Een aantal niet-traditioneel wijnproducerende landen, de zogenaamde nieuwe wereld*, heeft een aanzienlijk marktaandeel verkregen (Wine & Spirits Intelligence Services, 2002). Terwijl de totale mondiale consumptie van wijn de laatste decennia gelijk is gebleven, is de consumptie van wijn uit de nieuwe wereld toegenomen ten koste van de traditionele Europese wijnproducerende landen. Dit is onder andere mogelijk geworden door de enorme toename van de productie van wijn in de landen van de nieuwe wereld, wat het gevolg is van de massale aanplant van druivenstokken in deze landen (Productschap Wijn, 2004). De opmars van deze zogenaamde nieuwe wereld is begonnen aan het einde van de jaren 70 van de vorige eeuw. Een wetswijziging in Groot-Brittannië maakte het vanaf toen mogelijk om wijn in supermarkten te verkopen. Door de goedkope Australische dollar van dat moment en een voor de wijnsector opvallend gebruik van marketing, werd de verkoop van Australische wijn al snel een succes op de Britse markt, wat mondiaal gezien als de belangrijkste importmarkt van wijn beschouwd wordt (Anderson, 2003 en Productschap Wijn, 2004). In het kielzog van Australië volgden de Verenigde Staten, Nieuw-Zeeland, Argentinië, Chili en na het einde van de apartheid in het begin van de jaren 90 ook Zuid-Afrika. Na de wetswijziging in Groot-Brittannië volgden andere Westerse landen met het toestaan van verkoop van wijn in supermarkten. Net zoals in Groot-Brittannië maakten producenten uit de nieuwe wereld ook hier met succes gebruik van de kans om een marktaandeel van de in supermarkten verkochte wijnen te veroveren. Dit was het eerste succes in een hele reeks van de nieuwe wereld (Anderson, 2003). Hoewel het succes in het begin door de traditionele Europese wijnproducerende landen gezien werd als een tijdelijke trend, kan men nu concluderen dat de nieuwe wereld definitief een substantieel marktaandeel op de mondiale wijnmarkt verworven heeft. De overtuiging dat goede wijn geen krans behoeft en de acceptatie van de nieuwe wereld, door de traditionele Europese wijnproducerende landen, kwam pas tot stand na de publicatie van een baanbrekend en shockerend rapport van de landbouwconsultant Jacques Berthomeau van het Ministère de l Agriculture, de l Alimentation, de la Pêche et des Affaires Rurales (het Franse Ministerie van Landbouw, Voeding, Visserij en Plattelandszaken (César, 2002). Met de uitspraak The barbarians are at the gates! schokte Berthomeau (2001) heel Frankrijk en in mindere mate de rest van de oude wereld. Hierdoor werd algemeen duidelijk dat de opkomst van nieuwe wereld 5

9 een groot gevaar vormde voor het toekomstige Franse (en hiermee Europese) aandeel op de mondiale wijnmarkt (Berthomeau, 2001 en César, 2002). Wat voor de Europese consument tot een aantal decennia terug een zodanig logisch en normaal aanbod van wijn was, blijkt nu een warboel en complex systeem van veel verschillende namen en appellations vergeleken met het overzichtelijke aanbod van wijnen uit de nieuwe wereld. De vraag is dan ook in hoeverre de toename van het marktaandeel van de nieuwe wereld te verklaren valt en afhankelijk is van hun veronderstelde gebruik van marketing (Greene et al, 1999, Heijbroek, 2003, Lockshin en Tustin 1999 en Sauerbier, 2003). Om het succes van de nieuwe wereld te verklaren wordt voornamelijk gekeken naar de gebruikte marketingstrategieën van de productiezijde van de wijnsector, zonder hiermee de invloeden van de detailhandel te bagatelliseren. Een belangrijk onderscheid tussen de marketing van de wijnen uit de nieuwe en oude wereld is het gebruik van branding. Waar de branding van wijn uit de oude wereld bestaat uit het gebruik van herkomstbepaling, ligt de nadruk bij branding van wijn uit de nieuwe wereld op de druivensoort en tot op heden in mindere mate op het gebruik van merken van wijnhuizen (Lockshin 2004 en Lockshin et al, 2001). Een ander belangrijk onderscheid wordt gevormd door de aanwezigheid van overkoepelende en daadkrachtige instanties van de wijnsector in bijna alle landen van de nieuwe wereld, zoals de Australian Winemakers Federation (WFA), New Zealand Wine (NZWine), Wines of South Africa (WOSA) en het Californian Wine Institute (CWI). Niet alleen verzorgen deze instanties de marketing op nationaal niveau, maar tevens helpen zij de wijnsector met het implementeren van innovaties (Aylward, 2003 en WFA, WOSA, CWI, 2004). Voor de afbakening van het onderzoek wordt in het vervolg van deze scriptie met de term nieuwe wereld de zes belangrijkste representanten bedoeld, namelijk Australië, Nieuw- Zeeland, Zuid-Afrika, Argentinië, Chili en de Verenigde Staten (Wine & Spirits Intelligence Services, 2002). Met de term oude wereld worden de traditionele Europese wijnproducerende landen Frankrijk, Italië, Spanje, Duitsland en Portugal bedoeld. Zonder de ambities, mogelijkheden en invloeden van overige landen te negeren, spelen andere landen geen rol in deze scriptie. 1.1 Centrale vraag en onderzoeksvragen De explosieve groei van het marktaandeel van de zogenaamde nieuwe wereld op de mondiale wijnmarkt wordt verklaard door de rol en de invloed van de veronderstelde gebruikte marketing van wijn te onderzoeken (Greene et al, 1999, Heijbroek, 2003, Lockshin en Tustin, 1999 en Sauerbier, 2003). Om het succes van de nieuwe wereld te verklaren, zal dus eerst de rol van de marketing van wijn op de mondiale wijnmarkt geanalyseerd worden en vervolgens wordt getest of de rol die marketing speelt in de nieuwe wereld anders is dan in de oude wereld. 6

10 De centrale vraag van deze marketing georiënteerde masterscriptie is dan ook als volgt: Welke marketingfacetten kunnen de recente groei van het marktaandeel van wijnen uit de zogenaamde nieuwe wereld op de mondiale wijnmarkt verklaren? Om antwoord te kunnen geven op de centrale vraag, dient een aantal onderzoeksvragen te worden beantwoord. De hieronder gestelde onderzoeksvragen zijn onderverdeeld in subvragen en in sommige gevallen deelvragen. Wat is de huidige situatie op de mondiale wijnmarkt? o Wat is wijn? o Sectoranalyse (PESTEL) o Wat zijn de trends en ontwikkelingen? o In welke fase van de PLC met betrekking tot marketing bevindt wijn zich? Wat zijn de relevante marketingfacetten van wijn? o Wat is de marketingmix van wijn? P s van de marketingmix per land/regio beschrijven o Wat is de rol van branding? o Hoe wordt de marketing van wijn georganiseerd? Wordt marketing van wijn op regionaal of nationaal niveau aangestuurd? Welke verschillen in marketing bestaan tussen de oude en nieuwe wereld? o Welke parameters kunnen geïdentificeerd worden die de verschillen aangeven tussen de oude en de nieuwe wereld? o Hebben culturele verschillen (zoals gedefinieerd door Hofstede) tussen landen een invloed op de organisatie van marketing? Wat zijn de verwachtingen voor de toekomst? o Welke marketing middelen gaat de oude wereld inzetten om haar verloren marktaandeel te heroveren? o Kan de oude wereld de opmars van de nieuwe wereld stoppen? 7

11 1.2 Methodologie Volgens Banens (1998) is er een viertal basistypen van onderzoek te onderscheiden. Een type is afhankelijk van twee specifieke combinaties, namelijk van het type doel, en de hiervan afhankelijke vraagstelling, en van het type aanpak. Het type doel is afhankelijk waartoe het onderzoek plaats vindt. Er zijn twee mogelijke doelen in een onderzoek, namelijk het ontwikkelen van theoretische kennis en het ontwikkelen van praktische kennis. Onafhankelijk van het type doel dient het doel van een onderzoek relevant en haalbaar te zijn. Wat precies in een onderzoek wordt onderzocht is aangegeven in de vraagstelling. De vraagstelling dient zinvol te beantwoorden te zijn, aan te sluiten bij het doel van het onderzoek en helder geformuleerd te zijn. Naast het type doel is ook het type aanpak een onderdeel van de combinatie. Ook hierin is onderscheid te maken in twee typen. Bij het eerste type aanpak worden bestaande theorieën of concepten als vertrekpunt voor het onderzoek gehanteerd en bij het tweede type aanpak wordt empirie als vertrekpunt voor het onderzoek gehanteerd. De vier mogelijke combinaties zijn in figuur 1.1 weergegeven en elk basistype is hierin benoemd. Figuur 1.1 Vier basistypen van onderzoek TYPE DOEL EN VRAAGSTELLING Theorie-ontwikkeling Empirische inzichten TYPE AANPAK: VERTREK- PUNT bestaande theorieën/ concepten empirie Type 1: TOETSEND ONDERZOEK Type 3: EXPLORATIEF ONDERZOEK Type 2: TOEGEPAST ONDERZOEK Type 4: INVENTARISEREND ONDERZOEK (Banens, 1998) Het doel van deze scriptie is om het succes van de nieuwe wereld te verklaren. Het type doel van deze scriptie is dus het ontwikkelen van praktische kennis. Het type aanpak van deze scriptie is tweeledig. Aangezien het eerste gedeelte van deze scriptie bestaat uit een desk research worden hiertoe bestaande theorieën en concepten gebruikt. Dit gedeelte zou dus als een toegepast onderzoek (type 2) beschouwd kunnen worden. Volgens Banens is het doel van dit type onderzoek het zoeken naar oorzaken van problemen die zich in de praktijk voordoen. Het onderzoek is gericht op de toepassing van één of enkele bestaande theorieën of modellen. De uitkomsten van het toegepast onderzoek van deze scriptie worden gebruikt om de kritieke succesfactoren van de nieuwe wereld te bepalen, zodat ze in het tweede gedeelte empirisch 8

12 getoetst kunnen worden. De empirische toetsing aan de hand van een case study kan beschouwd worden als inventariserend onderzoek (type 4). Deze scriptie bestaat dus zowel uit een toegepast onderzoek als een inventariserend onderzoek. Indien het doel van een onderzoek is om inzicht te geven en begrip te verschaffen in een bepaalde situatie kan volgens Naresh Malhotra (1999) het beste een exploratory research worden toegepast. In tegenstelling tot Banens typologie behoeft het doel van een exploratory research niet noodzakelijk theorieontwikkeling te zijn. De onderzoeker gebruikt in deze methode onder andere diepte-interviews om een bepaald inzicht en begrip te verkrijgen. Dat de benodigde informatie los gedefinieerd is, het onderzoeksproces flexibel gestructureerd is, de verkregen primaire data kwalitatief van aard zijn en er een kleine niet-representatieve steekproef benodigd is om deze kwalitatieve data te verkrijgen zijn alle karakteristieken van een exploratory research. Malhotra beschrijft primaire data als gegevens die door een onderzoeker verzameld zijn om een specifiek doel te bereiken. Secundaire data zijn gegevens die door een onderzoeker al verzameld zijn met een ander doel. Behalve dat kwantitatieve data generaliseerbaar zijn en kwalitatieve data juist van toepassing zijn op een bepaalde situatie, is er nog een aantal verschillen tussen een kwalitatief en kwantitatief onderzoek. Een kwantitatief onderzoek is een zeer gestructureerd onderzoek waarvoor veel respondenten benodigd zijn opdat men een representatieve statistische dataverzameling kan verkrijgen. Een kwalitatief onderzoek kenmerkt zich door ongestructureerdheid en deze methode vereist slechts een nietrepresentatieve groep respondenten die niet-statistische data oplevert om inzicht in een situatie te verkrijgen. Indien de typologie van Banens worden aangehouden, bestaat deze scriptie uit zowel een toegepast onderzoek (type 2) als een inventariserend onderzoek (type 4). Het toegepast onderzoek (type 2) van deze scriptie is een desk research waarin allereerst een mondiale sectoranalyse wordt weergegeven in hoofdstuk 2. In dit hoofdstuk wordt naast de product life cycle ook een PESTEL-analyse weergegeven. Vervolgens worden de achterliggende en relevante economische theorieën beschreven in hoofdstuk 3. In dit hoofdstuk wordt onder andere de cultuurverschillentheorie van Geert Hofstede behandeld. Ook wordt er aandacht besteed aan verscheidene marketingtheorieën. Hoofdstuk 4 wordt gevormd door de beschrijving van het literatuuronderzoek naar de marketing en strategie van de oude wereld, terwijl in hoofdstuk 5 een beschrijving volgt van het literatuuronderzoek naar de marketing en strategie van de nieuwe wereld. De hieruit volgende kritieke succesfactoren van de nieuwe wereld worden bepaald in hoofdstuk 6. Het empirische gedeelte van het inventariserend onderzoek bestaat uit een meervoudige case study. In een case study worden op systematische wijze gegevens verzameld bij één of meerdere organisaties. Deze methodologie is met name geschrikt om complexe fenomenen en verbanden te onderzoeken. Niet alleen kan door de methode van een 9

13 case study de verbanden worden onderzocht, tevens is het een goede methode om de dynamiek van de fenomenen te onderzoeken (Banens, 1998). Indien men geconfronteerd wordt met een centrale vraagstelling die de vorm heeft van hoe of waarom is een case study de beste wetenschappelijke onderzoeksmethode indien men meer geïnteresseerd is in variabelen dan in data. Toch heeft deze methode ook nadelen. Onzorgvuldigheid en misbruik hebben ertoe geleid dat Robert Yin (2003) vier criteria opgesteld heeft waaraan een case study moet voldoen. Deze vier criteria zijn constructievaliditeit, interne validiteit, externe validiteit en betrouwbaarheid. Wat deze criteria inhoudelijk voorstellen en hoe hieraan voldaan is, wordt behandeld in de eerste paragraaf van hoofdstuk 7. De meervoudige case study van deze scriptie bestaat uit een aantal diepte-interviews met representanten van zowel de oude als de nieuwe wereld. Tevens zijn er aanvullende gegevens verzameld door enkele schriftelijke vragenlijsten. Deze vorm van methodologie komt overeen met de exploratory research zoals Malhotra dat gedefinieerd heeft. Zowel de opzet en de doelstellingen van de case study als de uitkomsten van de interviews worden beschreven in de tweede deel van hoofdstuk 7. In hoofdstuk 8 volgt de conclusie van deze scriptie door een confrontatie van het literatuuronderzoek en de uitkomsten van de case study. 10

14 2. Sectoranalyse De analyse van de wijnsector begint met de ontstaansgeschiedenis van de wijnbouw en een beschrijving van de oude en nieuwe wereld. Vervolgens wordt een aparte paragraaf gewijd aan het product wijn. De derde paragraaf van dit hoofdstuk is een omgevingsanalyse waarin de PESTEL-analyse van de wijnsector wordt beschreven en er een product life cycle (PLC) wordt weergegeven. De vierde en laatste paragraaf geeft een samenvatting van de kerncijfers en ontwikkelingen op de mondiale wijnmarkt weer en gaat verder in op de voorspelling van bestaande en nieuwe ontwikkelingen. 2.1 Algemene introductie wijnbouw De wijnsector is geen grote industrie. Wereldwijd gezien wordt slechts 0,4 procent van de huishoudelijke uitgaven aan wijn besteed, en naar oppervlakte gemeten maken wijngaarden slechts 0,5 procent uit van de mondiale akkerbouw. Toch heeft deze relatief kleine industrie de laatste 30 jaar grote veranderingen en ontwikkelingen ondergaan (Anderson, 2003). Om de ontwikkelingen op de mondiale wijnmarkt te kunnen begrijpen, is het interessant om eerst een inzicht te verkrijgen in de ontstaansgeschiedenis van de wijnbouw en de ontwikkeling hiervan. In de eerste subparagraaf wordt de geschiedenis van de oude wereld beschreven. Vervolgens wordt de ontstaansgeschiedenis en de hiermee gepaard gaande belangrijkste ontwikkelingen op zowel marketing- als productiegebied in de daaropvolgende subparagraaf beschreven Oude wereld De ontstaansgeschiedenis van de wijnbouw gaat terug tot ruim 4000 jaar voor onze jaartelling. De mogelijkheid dat men van druivensap door vergisting wijn kan verkrijgen, is voor het eerst toegepast in het Midden Oosten, Mesopotamië of in de Kaukasus. De handeldrijvende Grieken en Phoeniciërs zijn er verantwoordelijk voor geweest dat de druivenstokken rond 1000 v Chr. via Griekenland in Spanje, Zuid-Italië en Sicilië terecht zijn gekomen. Rond 600 v Chr. planten de Romeinen de eerste druivenstokken in het zuiden van Frankrijk, waarvandaan de uitbreiding in noordelijke richting plaatsvindt. Overigens worden rond dezelfde tijd ook druivenstokken geplant in Noord-Afrika. Na de ondergang van het Romeinse Rijk houden monniken de traditie van het maken van wijn in ere. Onder het bewind van Karel de Grote in de 9 e eeuw wordt het oppervlakte wijngaard in West-Europa uitgebreid, terwijl in de Arabische landen de consumptie van wijn afnam als gevolg van het verbod op gebruik van alcohol door het decreet van de profeet Mohammed. Door de opkomst van de burgerij en het ontstaan van steden bereikt de wijnbouw, gesteund door een tijdelijke verwarming van het klimaat, haar hoogtepunt in Europa rond Manieren om wijn te conserveren waren er niet en de kwaliteit van de wijn was dan 11

15 ook niet goed. Dit veranderde door de introductie van de glazen fles in de 18 e eeuw. Rond dezelfde tijd werd ook ontdekt hoe men zoete wijn en Champagne diende te maken (Productschap Wijn, 2004). De Europese wijnbouw wordt vanaf de jaren 60 van de 19 e eeuw getroffen door een ramp waarvan de gevolgen zeer ingrijpend zijn geweest. Vanuit Frankrijk zorgde de uit de Verenigde Staten afkomstige druifluis phylloxera vastatrix (tegenwoordig de dactylosphaera vitifolii genaamd), voor een gevaar voor de Europese wijnbouw. Door het gebrek aan bestrijdingsmiddelen worden vanuit Zuid-Frankrijk vrijwel alle Europese wijngaarden verwoest. De enige oplossing bleek het enten van Europese druivenplanten op druifluisresistente Amerikaanse onderstokken te zijn. Dit is nog steeds de enige manier om aantasting door druifluis tegen te gaan (Anderson et al, 2002 en Productschap Wijn, 2004). De gevolgen van de verwoestende druifluis waren groot. Een aantal wijngebieden verdween en andere voormalige wijngaarden werden gebruikt voor de aanplant van andere gewassen. Sommige gebieden werden opnieuw beplant met betere druivenstoksoorten, terwijl andere aangeplant werden met productievere druivenstoksoorten. Veel Franse wijnboeren zochten hun toevlucht tot gebieden die geschikt waren voor wijnbouw, maar nog niet ontgonnen waren, waaronder de Spaanse Riojastreek. De hedendaagse oppervlakte wijngaarden in Europa is in grote mate vormgegeven door de gevolgen van de druifluisplaag. De Fransman Louis Pasteur heeft onderzoek gedaan naar de druifluisplaag en zijn bevindingen hebben de basis gevormd voor de hedendaagse oenologie* (Productschap Wijn, 2004). Oenologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de chemische elementen van wijn, de bereiding en de conservering van wijn (Dale, 1999). Door de opkomst van de zogenaamde nieuwe wereld aan het einde van de 20 e eeuw (zie subparagraaf 2.1.2), worden de traditionele Europese wijnproducerende landen, zoals Frankrijk, Italië, Spanje, Portugal en Duitsland, tegenwoordig aangeduid als de oude wereld Nieuwe wereld De nieuwe wereld is een verzamelnaam voor alle wijnproducerende landen die niet tot de oude wereld behoren. Met de verzamelnaam nieuwe wereld wordt veelal een beperkt aantal landen bedoeld. De grootste en belangrijkste landen zijn Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika, Argentinië, Chili en de Verenigde Staten (voornamelijk Californië) en in mindere mate Uruguay en Canada. Ook enkele voormalige Oostbloklanden worden vaak als nieuwe wereldlanden getypeerd, maar aangezien deze landen een wijngeschiedenis hebben van enkele duizenden jaren, worden ze in deze scriptie als oude wereldlanden getypeerd. Overigens spelen ze door hun geringe productie geen grote rol. De term nieuw duidt in geen geval op het feit dat in deze landen pas sinds korte termijn wijn wordt geproduceerd. De eerste aanplanting van wijnstokken buiten de oude wereld vond vermoedelijk in de 16 e eeuw plaats in Zuid-Amerika en Mexico, 12

16 waar Spaanse kolonisten druivenstokken plantten die ze meegenomen hadden uit hun moederland. Vlak na zijn eerste reis naar de Kaap de Goede Hoop in 1652, plantte Jan van Riebeeck er de eerste wijnstokken, waarvan enkele jaren later de eerste wijn op Zuid- Afrikaanse bodem werd gemaakt. De Britten waren de eersten die in 1788 wijnstokken aanplantten in Australië en in Nieuw-Zeeland gebeurde dit in Hoewel de eerste poging tot aanplanting van wijnstokken in Californië al in 1619 plaatsvond, was de aanplanting pas aan het begin van de 19 e eeuw hier succesvol (Clark, 1995). In figuur 2.1 is een kaart weergegeven van zowel de oude als de nieuwe wereld. Figuur 2.1 Kaart oude wereld en nieuwe wereld (Wine-domaine.co.uk, 2004) De term nieuwe wereld duidt echter op de recente inmenging van deze landen op de mondiale exportmarkt. Deze inmenging vond pas plaats aan het einde van de jaren 70 van de vorige eeuw. Sindsdien is er pas sprake van een substantieel groeiend aanbod van wijn uit de nieuwe wereld op de mondiale exportmarkt. Op de Britse wijnmarkt, de belangrijkste en grootste exportmarkt ter wereld naar waarde gemeten, was Frankrijk tot aan het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw monopolist (Heijbroek, 2003). Een Britse wetswijziging halverwege de jaren 70 maakte het mogelijk dat de verkoop van wijn niet langer alleen in slijterijen plaatsvond, maar dat ook supermarkten het recht kregen om wijn te verkopen. De Australische wijnproducenten maakten hiervan volop gebruik door in Britse supermarkten wijn aan te bieden. Dit was onder meer mogelijk door de lage koers van de Australische dollar op dat moment. Ook de afkeer van de Britten ten opzichte van de Fransen en de voorkeur van de Britten voor producten uit hun voormalige koloniën speelde een grote rol in het succes van de import van Australische wijnen in de jaren 70 (Anderson, 2003). Na de Australische successen op de Britse wijnmarkt, volgden ook andere landen van de nieuwe wereld. Na Groot-Brittannië werden ook in andere landen de wetten ten opzichte van wijnverkoop aangepast. 13

17 2.2 Wijn Nu de ontstaansgeschiedenis van wijn is beschreven, volgt hieronder een algemene beschrijving van het product wijn. Van Dale s Groot Woordenboek der Nederlandse Taal (1999) beschrijft wijn als een uit gegist druivensap bereide alcoholhoudende drank. Dit betekent dat wijnen van andere vruchten en noten weliswaar de naam wijn dragen, maar geen wijn zijn. Hoewel de naam brandewijn, oftewel brandy, de aanduiding wijn heeft, en bovendien gemaakt wordt door de distillatie van gegist witte druivensap, is brandewijn geen wijn. De mondiale wijnmarkt zoals zij in deze scriptie bedoeld is, wordt dan ook gevormd door wereldwijde productie van wijn, zoals omschreven door Van Dale. Er is echter ook een onderscheid te maken tussen de versterkte, mousserende en stille wijnen. Versterkte wijnen zijn vaak zoete wijnen waaraan tijdens de vinificatie alcohol is toegevoegd. Oorspronkelijk werd deze techniek toegepast om de conserveringsmogelijkheden te vergroten. Port en Sherry zijn hier voorbeelden van. Mousserende wijnen ondergaan een tweede gisting op de fles, waardoor de luchtbelletjes gevangen worden in de fles. Doordat mousserende wijnen vaak in gebieden worden geproduceerd waar de druiven een zeer hoge zuurgraad bereiken, worden ze na de eerste gisting onnatuurlijk gezoet door de toevoeging van suikers. Stille wijnen zijn wijnen die niet versterkt en niet mousserend zijn. Ook enkele stille wijnen ondergaan een zogenaamde bijzoeting. De voorschriften hiervoor zijn echter zeer streng (Productschap Wijn, 2004). Niet alle druiven zijn echter bestemd voor de productie van wijn. Dit heeft tot gevolg dat de oppervlakten wijngaarden in de wereld niet allemaal gebruikt worden voor de productie van wijn. De productie van een wijngaard kan immers ook gebruikt worden voor tafeldruiven, brandewijn, rozijnen en distillaten voor medisch gebruik. Aangezien in het vervolg van deze scriptie ook aandacht besteed gaat worden aan de kwaliteit van wijn, dient hier ook een beschrijving weergegeven te worden van de factoren die van invloed zijn op deze kwaliteit. Het proces van wijn maken is in twee verschillende fasen in te delen, de viticulture* en de vinificatie*. De viticulture speelt zich af in de wijngaard en de vinificatie in de wijnkelder (Dominé, 2003). Verschillende elementen spelen een rol in de viticulture. Een belangrijk element is wat men terroir* noemt. De letterlijke betekenis van dit Franse woord is bodem, maar in de context van viticulture is het woord onvertaalbaar. Behalve de bodemsoort, heeft terroir ook betrekking op de mineralen die in de bodem zitten en op de ligging van de wijngaarden ten opzichte van de stand van de zon. Tenslotte wordt met terroir ook het microklimaat bedoeld, waarmee elke wijngaard te maken heeft. Niet alleen de manier van snoeien is van invloed op de kwaliteit van de uiteindelijke wijn, maar ook de rendementscontrole speelt een grote rol in de viticulture. Algemeen geldt dat een laag rendement per hectare leidt tot een betere kwaliteit van de wijn. Overigens is de hoogte van een goed rendement afhankelijk van het druivenras. De belangrijkste veel gebruikte druivenrassen zijn weergegeven in tabel 2.1. Tenslotte is de datum 14

18 van oogst van belang voor de kwaliteit van de druiven. Een oenoloog adviseert een wijnproducent aan de hand van zuur- en suikergehalten wanneer het ideale moment van oogsten zal zijn. Het weerbeeld per jaar heeft grote invloed op het moment van oogsten en is er verantwoordelijk voor dat wijnen van een bepaalde producent niet elk jaar hetzelfde zijn. Dit is vooral het geval in Europa waar het weer grilliger is dan in landen van de nieuwe wereld. De nieuwe wereld heeft niet alleen het voordeel dat het in grote delen een constanter klimaat heeft, maar ook de oppervlakten per wijnproducent zijn er aanzienlijk groter. Dit heeft veelal historische redenen, zo heeft in Frankrijk de herverdeling van het land na de Franse Revolutie een grote invloed op de grootte van de gemiddelde wijnproducent in Frankrijk. Naast een constanter klimaat heeft de nieuwe wereld ook beschikking tot grotere oppervlakten wijngaard waar de terroir hetzelfde is (Sauerbier, 2003). Degene die de vinificatie uitvoert, de viniculteur, is dus afhankelijk van de kwaliteit van de druiven. Een goede kwaliteitswijn wordt gemaakt door een vakbekwame viniculteur die kwalitatief goede druiven gebruikt. Een vakbekwame viniculteur die kwalitatief minder goede druiven tot zijn beschikking heeft, kan dankzij de toegenomen technologieën de laatste decennia nog steeds een redelijke kwaliteitswijn produceren. Dit zijn veelal de massawijnen. De viniculteur is degene die bepaalt welke gistingstechnieken op welke temperatuur wordt toegepast en of de wijn na de gisting op eikenhout wordt gelegd. Indien een wijn een blend* 1 is van twee of meer druivenrassen, bepaalt de viniculteur hoeveel van welk druivenras gebruikt wordt. Men spreekt van een blend indien voor de productie van een bepaalde soort wijn twee of meer druivenrassen worden gebruikt. Indien slechts één druivensoort wordt gebruikt voor de productie spreekt men van zowel een varietal wine* als single variety wine* of men gebruikt de Franse term monocépage (Dominé, 2003). In principe worden de zogenaamde blauwe druiven gebruikt voor de productie van rode wijn en rosé en de witte druivenrassen voor witte wijn. Witte wijn wordt gemaakt door de druiven snel na de oogst te persen, waardoor de schil geen kleurstof kan afgeven aan het druivensap. De meeste witte wijnen worden vergist in roestvrijstalen tanks. Rode wijn daarentegen krijgt zijn kleur door het contact van het druivensap met schillen van de gekneusde druiven. Na de vergisting, die zeven dagen tot enkele weken kan duren, wordt het vrijgekomen rode sap opgevangen (vin de goutte) en wordt het vermengd met (een gedeelte van) de uitgeperste schillen en pitjes (vin de presse). Door het contact met de schillen en druivenpitten heeft rode wijn een hoger tanninegehalte, waardoor ze langer houdbaar is. Aangezien wijnen met veel tannines niet goed drinkbaar zijn, worden ze gerijpt op eikenhouten vaten. Door de poreusheid van het hout, waardoor de wijn in aanraking komt met zuurstof (oxidatie), worden de tannines afgebroken en de wijn krijgt een houtsmaak. Rosé kan op twee manieren worden bereid. De eerste manier is door blauwe druiven vlak na de oogst te persen, 1 Woorden die gemarkeerd zijn met een * zijn verklaard in de Verklarende woordenlijst op pagina 4 15

19 waardoor het druivensap een lichte kleur van de schillen aanneemt. De tweede manier is in feite de gisting van rode wijn die slechts enkele dagen in aanraking is geweest met de schillen van blauwe druiven. Indien dit slechts 12 uur is spreekt men van vin d une nuit. Bij een aanraking van 24 uur spreekt men van vin d un jour. Het druivenras heeft veel invloed op de smaak en kwaliteit van wijn. Hoewel er wereldwijd honderden soorten druivenrassen zijn aangeplant, is slechts een beperkt aantal nobele druivenrassen die voor een groot gedeelte van de productie zorgen. Dit is mede het gevolg van de aanplant in de nieuwe wereld waar veelal enkele soorten Europese, meestal Franse, druivenrassen worden gebruikt. In Europa worden meer soorten gebruikt dan in de nieuwe wereld. Dit is ook een gevolg van het grote aanbod van blends. Vooral in Frankrijk en Italië worden veel blends geproduceerd. De Franse en Italiaanse voorgeschreven blends worden behandeld in de hoofdstuk 4. De nieuwe wereld is vrij om te kiezen welke druivensoorten zij gebruikt. Veel voorkomende blends in de nieuwe wereld zijn onder andere cabernet sauvignon-merlot ( Bordeaux Style ) en cabernet sauvignon-shiraz voor rode wijnen en semillon-chardonnay en colombard-chardonnay voor witte wijn. Overigens dient opgemerkt te worden dat enkele van de mondiaal meest aangeplante druivensoorten van inferieure kwaliteit zijn. Dit zijn veelal druiven die voor distillaten en tafeldruiven worden gebruikt. Tabel 2.1 is een overzicht van de belangrijkste nobele druivenrassen en de landen waar deze rassen een belangrijke rol spelen. De meeste van deze druivensoorten worden in de nieuwe wereld als varietal wine aangeboden, maar in de oude wereld worden ze, zoals hierboven beschreven is, vaak vermengd, in veel gevallen met minder bekende druivensoorten (Productschap Wijn, 2004). Tabel 2.1 Belangrijkste nobele druivenrassen en teeltgebieden Druivensoort R/W 2 Belangrijkste landen Cabernet sauvignon R Australië, Chili, Frankrijk, Verenigde Staten en Zuid-Afrika Carmenère R Chili Chardonnay W Australië, Frankrijk, Italië, Verenigde Staten en Zuid-Afrika Chenin blanc (Steen) W Frankrijk, Zuid-Afrika Colombard W Australië, Frankrijk en Verenigde Staten Malbec R Argentinië Merlot R Frankrijk, Italië en Nieuwe Wereld Pinotage R Zuid-Afrika Pinot blanc W Duitsland en Frankrijk Pinot noir R Duistland, Frankrijk en Verenigde Staten Riesling W Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk Sangiovese R Italië Sauvignon blanc W Australië, Chili, Frankrijk, Nieuw-Zeeland, VS en Zuid-Afrika Sémillon W Australië, Frankrijk en Verenigde Staten Syrah (Shiraz) R Australië, Frankrijk Tempranillo R Portugal en Spanje Zinfandel R Verenigde Staten (Productschap wijn, 2004) 2 R=blauwe druiven gebruikt voor rode wijn en rosé, W=druiven gebruikt voor witte wijn 16

20 2.3 Omgevingsanalyse Om een goed inzicht in de trends en ontwikkelingen op de mondiale wijnmarkt te verkrijgen, dient men eerst te begrijpen hoe de wijnsector in elkaar zit. Om de mondiale wijnsector te begrijpen wordt eerst een PESTEL-analyse weergegeven. Ook zal er in deze paragraaf een grafische weergave van de product life cycle (PLC) worden weergegeven om te analyseren in welke landen wijn zich in welke fase bevindt. In de PLC worden vijf verschillende levensfasen onderscheiden, namelijk de productontwikkelingsfase, de introductiefase, de groeifase, de volwassenheidsfase en de afnamefase PESTEL-analyse Alvorens een strategie te bepalen en de hiermee gepaard gaande marketingactiviteiten te ontwikkelen, dient een uitvoerige onderzoek naar de organisatie, de concurrentie, de omgeving en de markt gedaan te worden (Aaker, 1998). Een omgevingsonderzoek kan goed worden uitgevoerd door de toepassing van een PEST-analyse. Het acroniem PEST staat voor de factoren Political, Economic, Sociocultural en Technological beschreven. Johnson en Scholes beschrijven in de nieuwste druk van hun boek Exploring Corporate Strategy (2002) de PESTEL-analyse, een uitbreiding met de factoren Enviromental en Legal op de bestaande PEST-analyse. Deze zes factoren zullen hieronder beschreven worden voor zover ze van toepassing zijn op de wijnmarkt. Een PESTEL-analyse wordt gedaan opdat men inzicht krijgt in de omgevingsfactoren die van invloed zijn geweest op de betreffende sector. Tevens kan men aan de hand van deze analyse inschatten in welke mate deze factoren van invloed zullen zijn in de toekomst (Johnson en Scholes, 1999). Aangezien het een mondiale sectoranalyse betreft, is het noodzakelijk dat enkele factoren geografisch worden opgesplitst om zo generalisaties te voorkomen. Political De politieke factoren die van invloed zijn op de mondiale wijnmarkt zijn afhankelijk van de nationale wetgevingen. Door de wetgeving van de Europese Unie kunnen de politieke factoren die invloed hebben op de Europese wijnproducerende landen gezien worden als één geheel. De oude wereldlanden maken alle deel uit van de Europese Unie, waarvan de landbouwpolitiek gekenmerkt wordt door een protectionistisch subsidiebeleid. De Franse politiek wordt al sinds de Tweede Wereldoorlog gekenmerkt door structuurhervormingen en door subsidies. In de jaren 60 van de vorige eeuw heeft de Franse regering een landbouwpolitiek ingevoerd dat het doel had om progressieve jonge agrariërs een kans te geven door het vertrek van conservatieve oudere agrariërs te stimuleren en hiermee de landbouw structureel te moderniseren. Op de verdeling van land diende toezicht gehouden te worden. In 1972 is deze politiek overgenomen door de toenmalige Europese Economische Gemeenschap en is 17

Oude en nieuwe wijnwereld

Oude en nieuwe wijnwereld Oude en nieuwe wijnwereld KREEFTSKEERKRING EVENAAR STEENBOKSKEERKRING Oude wereld Nieuwe wereld De productie in Europese wijnlanden is veel groter dan in de landen daarbuiten. Van de totale hoeveelheid

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Wijn van het ontbijt tot het avondgloren. ronny.anica@gmail.com ludavid2000@yahoo.com

Wijn van het ontbijt tot het avondgloren. ronny.anica@gmail.com ludavid2000@yahoo.com Wijn van het ontbijt tot het avondgloren 1 Een dag begint, de zon komt op 2 onze tijdzone, GMT +1 3 7 uren later 4 Het avondgloren, 9 uren later 5 Technische uitleg/ Wat gaan we doen? 6 Australië Wijnbouw

Nadere informatie

Australië. GSM blends

Australië. GSM blends Australië De Australische wijnindustrie is in de wereld de vierde grootste exporteur van wijn met ongeveer 750 miljoen liter per jaar op de exportmarkt en ongeveer 40% van de productie wordt in eigen land

Nadere informatie

~ De Wijnclub van BEERSEL ~ programma 2012 2013

~ De Wijnclub van BEERSEL ~ programma 2012 2013 programma 2012 2013 maand & jaar xxxx dag land streek onderwerp kleur Oktober 2012 22 & 25/10 Wereld druif Pinot Noir rood November 2012 1-4 nov Portugal Douro 4 daagse trip December 2012 03 & 06/12 Frankrijk

Nadere informatie

2 topdomeinen uit Napa Valley

2 topdomeinen uit Napa Valley Proefavond 20 december 2014 2 topdomeinen uit Napa Valley Bruno De Witte Nadat we in 2007 Californië in zijn geheel als wijnregio hebben besproken en een aantal wijndomeinen geproefd, beperken we ons nu

Nadere informatie

Factsheet sulfiet, sorbinezuur en histamine in wijn.

Factsheet sulfiet, sorbinezuur en histamine in wijn. Factsheet sulfiet, sorbinezuur en histamine in wijn. Voedsel en Waren Autoriteit Oktober 2008 1 1. Inleiding Wijn is in Nederland een product dat door veel mensen wordt genuttigd. Volgens verordening 1493/1999

Nadere informatie

WOLF BLASS, Australië

WOLF BLASS, Australië WOLF BLASS, Australië A. Algemene informatie over de Australische wijnbouw: 1 Korte wijngeschiedenis van Australië Hoewel Australische wijnen niet meer weg te denken zijn in het hedendaagse wijnaanbod

Nadere informatie

Door de Romeinen werden voor het eerst wijnstokken geplant in 55BC

Door de Romeinen werden voor het eerst wijnstokken geplant in 55BC Het Verenigd Koninkrijk Geschiedenis van de Engelse Wijngaarden en 2000 jaar Productie van Engels wijn Door de Romeinen werden voor het eerst wijnstokken geplant in 55BC Elk jaar kwamen er veel meer wijngaarden

Nadere informatie

Van wijn moet je gewoon genieten vrijdag, 19 april 2013 18:00

Van wijn moet je gewoon genieten vrijdag, 19 april 2013 18:00 Tekst: Judice Ledeboer Het drinken van wijn wordt hoe langer hoe populairder. Ook op Curaçao. Dit komt mede door de mogelijkheid die er is om goede wijnen te kunnen kopen dankzij de liefde voor wijn van

Nadere informatie

Welkom bij WSET level 2 Intermediate

Welkom bij WSET level 2 Intermediate Welkom bij WSET level 2 Intermediate Sessie 2: hoofdstuk 3 t/m 6 Druiven Klimaat Viticultuur: druiventeelt Vinificatie: wijn maken Etiketten: benamingen Maatschappelijke verantwoordelijkheid Bewaren en

Nadere informatie

Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken.

Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken. Aanwijzingen voor de kandidaat: Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken. Elke opdracht dient u als een nieuwe case te behandelen. Iedere opdracht

Nadere informatie

Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken.

Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken. Aanwijzingen voor de kandidaat: Dit deel van het examen bestaat uit vier opdrachten (vragen) waarvan u er drie dient uit te werken. Elke opdracht dient u als een nieuwe case te behandelen. Iedere opdracht

Nadere informatie

Vonkelwyn is de Afrikaanse vertaling van mousserende wijn en is tevens de verzamelnaam voor alle mousserende wijnsoorten uit Zuid-Afrika.

Vonkelwyn is de Afrikaanse vertaling van mousserende wijn en is tevens de verzamelnaam voor alle mousserende wijnsoorten uit Zuid-Afrika. VONKELWIJN Vonkelwyn is de Afrikaanse vertaling van mousserende wijn en is tevens de verzamelnaam voor alle mousserende wijnsoorten uit Zuid-Afrika. Naamgeving Zuid-Afrikaanse mousserende wijnen die volgens

Nadere informatie

Hoe kan ik dit Duitse Wijn etiket te lezen:

Hoe kan ik dit Duitse Wijn etiket te lezen: Wijnetiketten bevat een heleboel nuttige informatie! Hieronder staan verschillende wijnetiketten afgebeeld met uitleg hoe je ze moet lezen. Op deze manier kan je in de winkel iets makkelijker een keuze

Nadere informatie

Passie voor Italiaanse life-style. Herkenbare smaak van het terroir : een aroma van bloemen, lichte kleur met een gouden gloed

Passie voor Italiaanse life-style. Herkenbare smaak van het terroir : een aroma van bloemen, lichte kleur met een gouden gloed q q q q q Passie voor Italiaanse life-style Herkenbare smaak van het terroir : een aroma van bloemen, lichte kleur met een gouden gloed Geproduceerd in het prosecco DOC gebied Bevat vitamines, mineralen

Nadere informatie

Wijnproeverij zaterdag 13 oktober 2012

Wijnproeverij zaterdag 13 oktober 2012 Wijnproeverij zaterdag 13 oktober 2012 Een wijnreis in 2 uur Wijn is niets anders dan het resultaat van de alcoholistische vergisting van druivensap. Zet druivensap in een niet te koude ruimte en binnen

Nadere informatie

Passie voor Italian life-style. Herkenbare smaak van het terroir : een aroma van bloemen, een lichte kleur met een gouden gloed

Passie voor Italian life-style. Herkenbare smaak van het terroir : een aroma van bloemen, een lichte kleur met een gouden gloed Passie voor Italian life-style Herkenbare smaak van het terroir : een aroma van bloemen, een lichte kleur met een gouden gloed Geproduceerd in het prosecco DOC gebied Vitamines, mineralen, planten ingrediënten,

Nadere informatie

W I J N C O M M A N D E R I J L I V I N U S : W O E 2 3 J A N 2 0 0 8. Washington State: onbekend is onbemind

W I J N C O M M A N D E R I J L I V I N U S : W O E 2 3 J A N 2 0 0 8. Washington State: onbekend is onbemind W I J N C O M M A N D E R I J L I V I N U S : W O E 2 3 J A N 2 0 0 8 Washington State: onbekend is onbemind Geografische situering Washington State : klimaat Regen en mist uit het westen worden tegengehouden

Nadere informatie

Wijn geschiedenis in Macedonië

Wijn geschiedenis in Macedonië Wijn geschiedenis in Macedonië Iedere wijn heeft zijn eigen verhaal. Het verhaal van de Macedonische wijnen is hartelijk, vriendelijk en kleurrijk omdat de druiven worden geteeld in vruchtbare regio's

Nadere informatie

Vlaams minister-president Peeters tekent krijtlijnen uit voor Vlaams wijnbouwbeleid

Vlaams minister-president Peeters tekent krijtlijnen uit voor Vlaams wijnbouwbeleid PERSMEDEDELING VAN HET KABINET VAN DE MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Dinsdag 21 februari2012 Vlaams minister-president

Nadere informatie

Welkom bij de Basiscursus Wijn. de Wijnstudio

Welkom bij de Basiscursus Wijn. de Wijnstudio Welkom bij de Basiscursus Wijn de Wijnstudio 3e deel: de Nieuwe Wereld Gastronomie: wijn & Spijs product, kooktechniek, menuleer, wijn bij aperitief, kaas en dessert De Nieuwe Wereld meestal warme wijnregio

Nadere informatie

De totale oppervlakte met wijndruiven beplant is 103.000 ha waarvan 78.000 ha rood en 25.000 ha wit.

De totale oppervlakte met wijndruiven beplant is 103.000 ha waarvan 78.000 ha rood en 25.000 ha wit. DE WIJNEN VAN CHILI Historiek De wijnproductie begon in Chili met de komst van de Spanjaarden in het land. De eerste jaargang was 1551. De dominante druif was de Pais. Vanaf 1851 werden de Franse druivenvariëteiten

Nadere informatie

INHOUDSTAFEL. mjpublishing

INHOUDSTAFEL. mjpublishing 3 INHOUDSTAFEL HOOFDSTUK 1 GESCHIEDENIS VAN WIJN 11 1.1 Van de oudheid tot de 17de eeuw 11 1.1.1 De eerste wijnsporen 11 1.1.2 Het Oude Egypte 12 1.1.3 Het antieke Griekenland 12 1.1.4 Het Romeinse Rijk

Nadere informatie

Van druif tot most. Figuur 4.1: Het proces van wijn maken. Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn

Van druif tot most. Figuur 4.1: Het proces van wijn maken. Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Van druif tot most Wijngaard Druivenstok Vinificatie Wetgeving en etikettering Smaak van wijn Figuur 4.1: Het proces van wijn maken De eigenschappen van de druif zijn de basis voor de kenmerken van de

Nadere informatie

Witte wijnen uit NIEUW-ZEELAND

Witte wijnen uit NIEUW-ZEELAND Witte wijnen uit NIEUW-ZEELAND Algemeen De eerste wijnstokken werden uit de Australische Hunter Valley meegenomen en in 1819 ten noorden van Auckland geplant. Eind 19e eeuw arriveerden emigranten uit Dalmatië

Nadere informatie

VERORDENING (EEG ) Nr. 817/70 VAN DE RAAD. van 28 april 1970

VERORDENING (EEG ) Nr. 817/70 VAN DE RAAD. van 28 april 1970 Nr L 99/ 20 Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen 5 5 70 VERORDENING (EEG ) Nr 817/70 VAN DE RAAD van 28 april 1970 houdende vaststelling van bijzondere bepalingen betreffende in bepaalde gebieden

Nadere informatie

Puglia (Apulië) Gemiddelde temperatuur: 16,6 C. Belangrijkste druivenrassen. Aantal DOCG s 4

Puglia (Apulië) Gemiddelde temperatuur: 16,6 C. Belangrijkste druivenrassen. Aantal DOCG s 4 Puglia (Apulië) Algemene kenmerken Puglia Terroir Bodem Zand, klei Klimaat Gemiddelde temperatuur: 16,6 C Gemiddeld aantal zonuren: 2487 Belangrijkste druivenrassen : Bombino Trebbiano Greco Verdeca :

Nadere informatie

WSET -Kwalificatie Wijnen en Gedistilleerd Niveau 2

WSET -Kwalificatie Wijnen en Gedistilleerd Niveau 2 WSET -Kwalificatie Wijnen en Gedistilleerd Niveau 2 Oefenexamen Naam:.. 1. Welke breedtegraden ten noorden en zuiden van de evenaar begrenzen de gematigde zone waarin de meeste wijngaarden liggen? a. 40

Nadere informatie

De Zuid-Afrikaanse Wijnen

De Zuid-Afrikaanse Wijnen De Zuid-Afrikaanse Wijnen I. Korte geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse Wijnbouw a. De eerste wijnstokken De stichting van een verversingspost aan de Kaap de Goede Hoop door de Vereenigde Oost-Indische

Nadere informatie

Inhoudsopgave rapport Productschap Wijn

Inhoudsopgave rapport Productschap Wijn Inhoudsopgave rapport Productschap Wijn Klik op link 0,00 Samenvatting rapport 1,10 GfK Contactgegevens & Memorandum ConsumerScan Panel (Nederland) 1,11 GfK Kengetallen: uitleg van de definities 2,10 GfK

Nadere informatie

CLASICO. Viña Ventisquero Syrah Lijn: Druivenras: Herkomst: Proefnotitie: Viña Ventisquero Chardonnay. Lijn:

CLASICO. Viña Ventisquero Syrah Lijn: Druivenras: Herkomst: Proefnotitie: Viña Ventisquero Chardonnay. Lijn: Produktblad 1 van 61 Viña Ventisquero De wijngaard Ventisquero is het resultaat van een nieuwe uitdaging van Agrosuper, de grootste producent van verse voedingsmiddelen in Chili. Enthousiast over het idee

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Aantal van Turkse variëteiten zijn de Yapıncak en Papazkarası, geteeld in Thracië; de Sultaniye van de Egeïsche kust.

Aantal van Turkse variëteiten zijn de Yapıncak en Papazkarası, geteeld in Thracië; de Sultaniye van de Egeïsche kust. Turkije In dit land dat bol staat van de druiven wordt slechts éénderde tot wijn geperst, éénderde wordt als tafeldruif gebruikt en het laatste deel als rozijn verwerkt. Hoewel van oorsprong een stokoud

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Van druif tot wijn. Druif. Wijnbereiding. De gisting

Van druif tot wijn. Druif. Wijnbereiding. De gisting Van druif tot wijn Druif De druif is een klimplant, die wordt gekweekt als de druivenstok, ook wel wijnstok, wijnrank of druivenboom genoemd. Naast de wilde soort zijn er veel cultivars, gekweekte varianten:

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Pagina 1. Pagina 2. Pagina 3. Geachte heer/mevrouw,

Pagina 1. Pagina 2. Pagina 3. Geachte heer/mevrouw, Pagina 1 Geachte heer/mevrouw, Om Perswijn als tijdschrift en onze website zo interessant mogelijk voor u te houden hebben wij deze vragenlijst gemaakt. Hieronder treft u een aantal vragen die betrekking

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Degustatie Roemeense wijnen

Degustatie Roemeense wijnen 1. De wijngebieden Degustatie Roemeense wijnen 2. Roemenie in cijfers Oppervlakte beplant met wijngaarden, in 1000 ha 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 Totaal 255,030 250,030 249,170 247,635 242,700 238,300

Nadere informatie

ITALIAANSE REGELGEVING EN ETIKETTEN

ITALIAANSE REGELGEVING EN ETIKETTEN ITALIAANSE REGELGEVING EN ETIKETTEN REGELGEVING EU REGELGEVING De regelgeving voor herkomstbenamingen en etikettering is in alle landen binnen de Europese Unie gelijk. Tot voor kort classificeerde de Europese

Nadere informatie

4,54 inkoop 19,75 verkoop. Santa Caterina Chardonnay Igt Salento

4,54 inkoop 19,75 verkoop. Santa Caterina Chardonnay Igt Salento Santa Caterina Chardonnay Igt Salento De wijnstreek Puglia in Zuid- Italië is gespecialiseerd in de productie van rode wijnen. De hoge temperaturen lijken minder geschikt voor de verbouw van witte druivensoorten.

Nadere informatie

~ WIJNCLUB van BEERSEL~ programma 2013 2014

~ WIJNCLUB van BEERSEL~ programma 2013 2014 programma 2013 2014 maand & jaar dag land streek onderwerp kleur Oktober 2013 21 & 24/10 Wereld druif Syrah rood November 2013 8-11/11 Italië Puglia 4 daagse tour December 2013 02 & 05/12 Italië Veneto-Friuli

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Als voorbeeld zullen we Sancerre gebruiken. De bevindingen voor wat kleur en geur betreft, hebben we inmiddels in dit tabelletje ingevuld:

Als voorbeeld zullen we Sancerre gebruiken. De bevindingen voor wat kleur en geur betreft, hebben we inmiddels in dit tabelletje ingevuld: De kunst van het schrijven van een bruikbare proefnotitie door Cees van Casteren De grootste uitdaging van elke wijncursus voor mij is mijn studenten te leren een bruikbare proefnotitie te schrijven. Voor

Nadere informatie

Malbec is een boerse, ronde druivensoort voor rode wijn. Het sap is zacht en heeft een laag zuurgehalte. De Malbec is vooral bekend in de Cahors, waar hij Auxerrois of Cot heet en volle, tannine-rijke

Nadere informatie

L 148/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 6.6.2008

L 148/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 6.6.2008 L 148/46 NL Publicatieblad van de Europese Unie 6.6.2008 BIJLAGE IV WIJNCATEGORIEËN 1. Wijn Onder wijn wordt verstaan het product dat uitsluitend wordt verkregen door gehele of gedeeltelijke alcoholische

Nadere informatie

EXAMENANTWOORDEN LEVEL 2 TEST 1

EXAMENANTWOORDEN LEVEL 2 TEST 1 EXAMENANTWOORDEN LEVEL 2 TEST 1 1. Welke druivenvariëteit gebruikt men in Italië voor de productie van eenvoudige, goedkope witte wijnen? a) montepulciano b) verdejo c) sangiovese d) trebbiano 2. Welke

Nadere informatie

Proefdoos: Rood Toppers

Proefdoos: Rood Toppers Proefdoos: Toppers 2010 Heras Cordon Vendimia Seleccionada Rioja Alta Uniek in Nederland. De Heras Cordon wijn is de enige Spaanse wijn welke wordt geschonken in het Vaticaaan. Wij mogen deze wijnen exclusief

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

Cabernet franc. Cabernet sauvignon. Canaiolo

Cabernet franc. Cabernet sauvignon. Canaiolo Cabernet franc Oorspronkelijk de originele cabernet-druif, veel voorkomend in de Loire en in Saint-Emilion en Pomerol, waar ze de merlotdruif uitstekend aanvult. Heel aantrekkelijke geur van zwarte bessen

Nadere informatie

Wijnkaart. Cogmans Kloof Kristal Per glas 3.30. Chardonnay Principato Per glas 3.30. Pinot Blanc Dopff en irion Per glas 4,25

Wijnkaart. Cogmans Kloof Kristal Per glas 3.30. Chardonnay Principato Per glas 3.30. Pinot Blanc Dopff en irion Per glas 4,25 Wijnkaart Witte wijnen per glas of per fles: Cogmans Kloof Kristal Per glas 3.30 Per fles 16.25 : Wine of origin Robertson : Robertson (Zuid-Afrika) : Colombard 80% en sauvignon 20% : Lichte witte wijn

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 9

Inhoud. Inleiding... 9 Inhoud Inleiding.............................................................. 9 Hoofdstuk 1: Wijn, een eerste kennismaking............................ 15 Hoe wijn wordt gemaakt......................................16

Nadere informatie

BeNeVit Symposium 2011 Nieuwsbrief 3

BeNeVit Symposium 2011 Nieuwsbrief 3 Rood kan ook Waarom geen rood? Momenteel worden er bij ons hoofdzakelijk witte wijnen gemaakt. Logisch, er zijn veel witte druivenvariëteiten die goed in ons klimaat en op onze bodem passen en die aantrekkelijke

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Proeftuinplan: Meten is weten!

Proeftuinplan: Meten is weten! Proeftuinplan: Meten is weten! Toetsen: hoog, laag, vooraf, achteraf? Werkt het nu wel? Middels een wetenschappelijk onderzoek willen we onderzoeken wat de effecten zijn van het verhogen cq. verlagen van

Nadere informatie

5. Wat is het wettelijk minimum en maximum alcoholgehalte van stille wijnen a) 8,5-15 % b) 15-21 % c) 11-15 %

5. Wat is het wettelijk minimum en maximum alcoholgehalte van stille wijnen a) 8,5-15 % b) 15-21 % c) 11-15 % EXAMENANTWOORDEN LEVEL 2 - TEST 2 1. Welke breedtegraden zijn zeer geschikt voor de wijnbouw a) 20-40 graden NB en ZB b) 30-50 graden NB en ZB c) 20-40 graden NB 2. In een ISO proefglas wordt geproefd:

Nadere informatie

Wijnkaart. Huiswijn : Marcel Martin Vin de Pays d Oc. Glas : 4,00. Pichet : 7,00. Karaf : 13,00. Fles : 18,50

Wijnkaart. Huiswijn : Marcel Martin Vin de Pays d Oc. Glas : 4,00. Pichet : 7,00. Karaf : 13,00. Fles : 18,50 Wijnkaart Huiswijn : Marcel Martin Vin de Pays d Oc Glas : 4,00 Pichet : 7,00 Karaf : 13,00 Fles : 18,50 Witte Wijn : Chardonnay Deze Vin de Pays du Jardin de France is afkomstig uit de Loire streek en

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Bertani Due Uve 2013. Alcoholpercentage:12,5% Inhoud:75cl

Bertani Due Uve 2013. Alcoholpercentage:12,5% Inhoud:75cl Aan de basis stonden de twee gebroeders Bertani, die na een studie in Frankrijk bij professor Guyot rond 1860 naar hun geboortestreek terugkeerden. Met alle opgedane kennis speelden ze een pioniersrol

Nadere informatie

MUSCADET Vin de Loire

MUSCADET Vin de Loire MUSCADET Vin de Loire 15 maart 2012 LOIRE Rivier Lengte 1012 km Hoogte (bron) 1400 m Debiet 400 m³/s Stroomgebied 117 000 km² Van Ardèche Naar Atlantische Oceaan LOIREWIJNEN De grenzen van de Loirevallei

Nadere informatie

PORTUGAL, Douro : Rode wijnen

PORTUGAL, Douro : Rode wijnen PORTUGAL, Douro : Rode wijnen Algemene wijninfo Portugal is bij ons op wijngebied vooral bekend voor de Port-wijnen. Maar wegens de sterke tradities, de vele druivensoorten ( bijna 100! ) en een gevarieerd

Nadere informatie

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research

Sectorupdate. Export bloemen en planten. 25 juni 2012. Economisch Bureau, Sector & Commodity Research Sectorupdate Export bloemen en planten Economisch Bureau, Sector & Commodity Research 25 juni 2012 Exportgroei ondanks crisis in de eurozone Rusland vierde exportbestemming door sterke toename van de export

Nadere informatie

Eco Fields B.V. 0318 461344. 6733 JD Wekerom info@ecofields.nl

Eco Fields B.V. 0318 461344. 6733 JD Wekerom info@ecofields.nl Wilt u een origineel en smaakvol geschenk geven aan een relatie of een bijzonder kerspakket aan uw medewerkers? Van kleine bedankjes tot uitgebreide pakketten, alles is mogelijk. Graag denken we mee om

Nadere informatie

januari GATONEGRONL ONTDEK GATO, ONTDEK MEER. Chardonnay Krachtige droge witte wijn met de frisheid van citrusaroma s.

januari GATONEGRONL ONTDEK GATO, ONTDEK MEER. Chardonnay Krachtige droge witte wijn met de frisheid van citrusaroma s. januari Al duizenden jaren worden wijnstokken geplant voor het maken van wijn. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 WIJNTIP Chardonnay Krachtige droge witte

Nadere informatie

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) De verschillende betekenissen van ongehuwd samenwonen in Europa: Een studie naar verschillen tussen samenwoners in hun opvattingen, plannen en gedrag. In de

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Druk op varkensvleesmarkt blijft De vooruitzichten voor de Nederlandse varkenshouderij voor het tweede kwartaal 2015 blijven mager. Ondanks de seizoensmatige

Nadere informatie

Smaakvolle wijnen Origineel maatwerk Bijpassend glaswerk Uniek wijnkelderbeheer Verrassende thema gifts Creatieve relatiegeschenken

Smaakvolle wijnen Origineel maatwerk Bijpassend glaswerk Uniek wijnkelderbeheer Verrassende thema gifts Creatieve relatiegeschenken Smaakvolle wijnen Origineel maatwerk Bijpassend glaswerk Uniek wijnkelderbeheer Verrassende thema gifts Creatieve relatiegeschenken Exclusieve kerstpakketten Persoonlijke service www.wineinspiration.nl

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Belangrijkste wijnbouwgebieden in Turkije

Belangrijkste wijnbouwgebieden in Turkije Turkije Turkije ligt in een zeer geschikte klimaatzone voor de aanbouw van druiven, en heeft een wijnbouw historie ver voor die van de Romeinen en de Grieken. Er werd al 2000 v. Chr. door de Hethitters

Nadere informatie

Baie lekker! Zuid-Afrikaanse wijnen. wine & dine. Zuid-Afrika heeft op vele terreinen een langjarige reputatie hoog te houden en dat geldt zeker

Baie lekker! Zuid-Afrikaanse wijnen. wine & dine. Zuid-Afrika heeft op vele terreinen een langjarige reputatie hoog te houden en dat geldt zeker wine & dine Zuid-Afrikaanse wijnen Baie lekker! Zuid-Afrika heeft op vele terreinen een langjarige reputatie hoog te houden en dat geldt zeker ook voor de nationale wijncultuur. Tot die voor ons ietwat

Nadere informatie

Unieke druivenrassen

Unieke druivenrassen Unieke druivenrassen WITTE WIJNEN LYRARAKIS CUVEE GRANDE COLLINE APPELATION: Beschermde Geografische Aanduiding Kreta Droge witte wijn WIT DRUIVENSOORTEN: Vilana 60%, Muscat 30% en Sauvignon Blanc 10%.

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2014

De agrarische handel van Nederland in 2014 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Totale Nederlandse handelsoverschot is in gelijk gebleven aan het niveau van ( 47,6 mld.); handelsoverschot agrarische producten komt

Nadere informatie

Wijnen Huiswijnen Diepe Gronde Zuid Afrika - Chenin Blanc Een vriendelijke mild droge, makkelijke witte wijn met verfrissende fruitige aroma s. Een altijd-goed wijn! Glas 3,20 Karaf 11,50 Fles 15,75 Moreau

Nadere informatie

Wijnoogsten 1996-2006. en grote wijnen vanaf 1945

Wijnoogsten 1996-2006. en grote wijnen vanaf 1945 O O G S TG E G E V E N S Wijnoogsten 1996-2006 en grote wijnen vanaf 1945 welkom bij het oogstboekje 2007 Er is geen instituut in de wereld dat zó uitgebreid oogstgegevens publiceert als het Wijninformatiecentrum.

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? De Rabobank verwacht een moeizaam derde kwartaal voor de Nederlandse varkenssector. Aan het einde

Nadere informatie

Proefdoos: Toscaanse top wijnen

Proefdoos: Toscaanse top wijnen Proefdoos: Toscaanse top wijnen 2009 Pianirossi Sidus DOC De CEO van Tod's & Hogan is de eigenaar van dit domein. Een middelzware fruitige wijn is de beste typering. Veel fruit, sap met mooie tonen van

Nadere informatie

Land Spanje Regio Catalunya Jaar 2014 Druivensoort Maccabeo, Xarel-lo, Parellada Zoetheid Brut (Mousserend)

Land Spanje Regio Catalunya Jaar 2014 Druivensoort Maccabeo, Xarel-lo, Parellada Zoetheid Brut (Mousserend) Cava Trankilo Brut 'Reserva' 9,75 excl. BTW Land Spanje Regio Catalunya Druivensoort Maccabeo, Xarel-lo, Parellada Zoetheid Brut (Mousserend) Deze `Trankilo Reserva heeft een heerlijk verfrissende smaak!

Nadere informatie

WIJNKAART. Graag laten wij u kennismaken met een zorgvuldig samengestelde wijnselectie.

WIJNKAART. Graag laten wij u kennismaken met een zorgvuldig samengestelde wijnselectie. WIJNKAART Graag laten wij u kennismaken met een zorgvuldig samengestelde wijnselectie. Wijnen die onze gerechten op een harmonieuze manier compleet maken. Laat u verrassen en geniet van deze selectie exclusieve

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

De proeverijen van Marcel April 2013 Elzas

De proeverijen van Marcel April 2013 Elzas Marcel-les-Vignes Coopérative d achat à finalité sociale de vins naturels et bios De proeverijen van Marcel April 2013 Elzas Om van de zuurkool naar de asperges over te gaan en daarmee de lente in te glijden,

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

ProWein 2013: nog niet eerder zo internationaal

ProWein 2013: nog niet eerder zo internationaal ProWein 2013 Afsluitend persbericht / 26 maart 2013 ProWein 2013: nog niet eerder zo internationaal Op de toonaangevende internationale vakbeurs voor wijn en gedistilleerd presenteerden gedurende drie

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

Het Leuke van Wijn Een onderzoek naar wijndrinkend Nederland In opdracht van: KVNW Project 24.0048. Amsterdam, 18 juni 2014 Trendbox B.V.

Het Leuke van Wijn Een onderzoek naar wijndrinkend Nederland In opdracht van: KVNW Project 24.0048. Amsterdam, 18 juni 2014 Trendbox B.V. Het Leuke van Wijn Een onderzoek naar wijndrinkend Nederland In opdracht van: KVNW Project.00 Amsterdam, juni 0 Trendbox B.V. Doel en onderzoeksopzet Doel: het in kaart brengen van ontwikkelingen in houding

Nadere informatie

Chili kent krachtige fruitsector. In opdracht van het ministerie van Economische Zaken

Chili kent krachtige fruitsector. In opdracht van het ministerie van Economische Zaken Chili kent krachtige fruitsector In opdracht van het ministerie van Economische Zaken Chili kent krachtige fruitsector Chili is de belangrijkste producent en exporteur van fruit van het zuidelijk halfrond.

Nadere informatie

Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar Nalevingsonderzoek gemeente Katwijk 4 e effectmeting. Fieke Franken Ellen Selten

Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar Nalevingsonderzoek gemeente Katwijk 4 e effectmeting. Fieke Franken Ellen Selten Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar Nalevingsonderzoek gemeente Katwijk 4 e effectmeting Fieke Franken Ellen Selten Titel: Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar Ondertitel: Nalevingsonderzoek

Nadere informatie

Le Versant Sauvignon Blanc Vin de Pays d Oc, Frankrijk

Le Versant Sauvignon Blanc Vin de Pays d Oc, Frankrijk Witte wijnen Huiswijn: La Qroix d Argent Gascogne, Frankrijk Expressieve witte wijn met bloemen, wit fruit en citrus in het aroma. De smaak is levendig met een lekkere melange van citrusvruchten en tropisch

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 0 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Ir. Stan Beurskens (Msc)

Ir. Stan Beurskens (Msc) Inleiding over de kansen voor Nederland als gevolg van het veranderende klimaat Hebben de kansen te maken met het klimaat of de nieuwe ontwikkelingen? Ir. Stan Beurskens (Msc) Achtergrond Bachelor degree:

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

MOUSSEREND Italië, Prosecco Frizzante San Giorgio 4,75 23,75 Spanje, Cava Brut Conde de Caralt 32,50 ROSÉ

MOUSSEREND Italië, Prosecco Frizzante San Giorgio 4,75 23,75 Spanje, Cava Brut Conde de Caralt 32,50 ROSÉ WIJNKAART MOUSSEREND Italië, Prosecco Frizzante San Giorgio 4,75 23,75 Deze licht mousserende wijn is gemaakt van de Prosecco druif. GEUR Fruitige met wat tonen van witte bloemen. SMAAK Fruitig, lichte

Nadere informatie

The Golden Bull s Huiswijnen

The Golden Bull s Huiswijnen Wijnkaart The Golden Bull s Huiswijnen De huiswijnen van The Golden Bull zijn zorgvuldig geselecteerd in combinatie met uw topsteak. Glas Fles Astica Merlot Malbec 4.95 24.50 Astica Chardonnay 4.95 24.50

Nadere informatie

Publieksonderzoek Eerlijke bloemen met Moederdag

Publieksonderzoek Eerlijke bloemen met Moederdag Publieksonderzoek Eerlijke bloemen met Moederdag Rapportage Datum: 2 mei 2016 Opdrachtgever: Jorrit Visser, Hivos Auteur: Claudia Ros, InfoResult Hivos onderzoek: Eerlijke bloemen met Moederdag 1 Inhoud

Nadere informatie