[Dia 4] Toekomst - Toekomst + Verleden Verleden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "[Dia 4] Toekomst - Toekomst + Verleden - - - - + Verleden + + - + +"

Transcriptie

1 1 Lexima Dyslexiecongres 8 april 2015 Wied (A.J.J.M. Ruijssenaars [Dia 1] Dyslexie: hoe gaan we de toekomst in? [Dia 2] In de afgelopen decennia is veel bereikt ten aanzien van dyslexie. We lopen voorop in de wereld, maar er valt nog veel winst te behalen door: van meet af aan samen te werken met álle betrokkenen en inhoudelijke expertise uit te bouwen ten aanzien van leren en instructie voor individuele problemen. [Dia 3] In het verleden behaalde resultaten bieden geen garantie voor de toekomst. We horen deze beleggingsslogan regelmatig. Meestal vlak voor of vlak na het radiojournaal. Het is een interessante waarschuwing die zelfs iets dreigends heeft. De verborgen boodschap is immers dat beleggen in het verleden succesvol was. Je bent daarom gek als je niet nu meteen belegt. Maar het betekent ook dat je - als je de aandelenboot in het verleden hebt gemist en alsnog instapt - niet moet zeuren wanneer je binnenkort het schip in gaat. Eigenlijk hebben we te maken met vier mogelijkheden: [Dia 4] Toekomst - Toekomst + Verleden Verleden We staan kort bij elke mogelijkheid stil en stappen daarna probleemloos over op dyslexie. Een negatief verleden lijkt me voor een belegger geen ideale start voor de toekomst. Een kans op twee keer min is niet echt aantrekkelijk (- -), maar met veel beleid, inzet en een beetje geluk is een positieve toekomst niet uitgesloten (- +). Je moet er wel zin in hebben en volhouden. Als het goed gaat, moet je zin blijven hebben en blijven volhouden, anders kom je op verlies (+ -). Door verstandig en met beleid door te zetten, af en toe een dipje op de koop toe te nemen en gericht te blijven op de toekomst ga je niet het schip in, maar mis je ook de boot niet (+ +). Ik gebruik dezelfde vierdeling om iets over de toekomst met betrekking tot dyslexie te zeggen. [Dia 5] 1. [- -] Maak van een schroothoop geen puinhoop Twee keer min zouden we wat mij betreft voor dyslexie kunnen overslaan. Die variant is alleen geschikt voor degenen die met een dubbeldikke zonnebril op door het leven gaan, waarvan ook nog het spiegelglas aan de binnenkant zit. Je komt dat type maar heel af en toe tegen. [Dia 6]

2 [Dia 7] Op vrijdag 27 maart jl. verscheen in NRC Handelsblad een bijdrage van collega Victor van Daal (hoogleraar onderwijskunde aan Edge Hill University in de UK en een gewaardeerd onderzoeker) met als titel: Begrip dyslexie kan met het vuilnis mee. (Voor de fijnproevers: lees ook de reactie van zijn promotor en leermeester Aryan van der Ley, bij wie hij aan de VU promoveerde op een proefschrift over computergestuurde lees- en spellingtraining bij jonge kinderen met dyslexie). De eerste zin in het NRC-artikel zet de toon: Als er één begrip rijp is voor de schroothoop, dan is het wel dyslexie. Betoogd wordt dat er al 150 jaar onduidelijkheid is over de precieze inhoud, over de definitie, over de oorzaken, over dwaalwegen in de behandeling en over de beste aanpak in het individuele geval. Zijn voorstel is om dyslexie te vervangen door leesproblemen. [Dia 8] We hebben deze suggestie vaker gehoord, ook voor andere bekende problemen: ADHD is eigenlijk erg druk, depressief is behoorlijk somber, een oppositionele gedragsstoornis is flink met de kont tegen de krib (een uitdrukking van het boerenerf), en vliegangst is wat een oom van mij omschreef als niet hoger dan de aardbeien en met de deur open. Natuurlijk begrijp ik de achterliggende zorgen van Victor van Daal en onderschrijf ik zijn pleidooi voor gedegen wetenschappelijk onderzoek dat handvatten oplevert voor de aanpak/behandeling in het individuele geval. Maar alles op de schroothoop gooien leidt volgens mij tot niet meer dan een puinhoop. Naamsveranderingen helpen niet echt. Mijn vader was hoofdmeester van een school voor debielen. Jaren later werd dat de BLO (school voor Buitengewoon Lager Onderwijs), en nog later werd dat MLK (Moeilijk Lerende Kinderen). Hijzelf was inmiddels geen hoofdmeester meer, maar directeur. Hij heeft niet meer meegemaakt dat de scholen voor MLK en LOM zouden worden samengesmeed tot Speciaal Basisonderwijs, geleid door een bovenschools managementteam. Inmiddels wordt aan veel van deze leerlingen passend onderwijs geboden binnen het reguliere basisonderwijs. Hij zou er overigens, net als ik, niet tégen zijn geweest, in de wetenschap dat het nog steeds om dezelfde kinderen gaat en om dezelfde problemen. Wat hij wel, net als ik, een probleem zou vinden, is dat er voor en over deze groep weinig onderzoek wordt gedaan waarin wordt nagegaan hoe individueel aangepaste instructie (ook wat betreft hun leesproblemen) er het beste uit zou kunnen zien en hoe zij in de samenleving het beste kunnen functioneren. We worden (ook in de media) regelmatig gewezen op de groep LVG of LVB (over naamsverandering gesproken) met berichten als: [Dia 9] LVB-jongeren oververtegenwoordigd in het strafrecht; Veel LVG-jongeren hebben extra problemen; Meeste lvg-ers krijgen niet de juiste zorg; Hulpvraag van LVG-ers groeit: De afgelopen jaren wordt er door deze doelgroep massaal een beroep gedaan op vormen van hulp en begeleiding die gefinancierd worden vanuit de AWBZ. De groei van deze groep is respectievelijk 14 (!) en 30 (!) keer groter dan die van mensen met een matige tot ernstige verstandelijke beperking. Ik weet wel dat dit niet direct over dyslexie gaat (alhoewel deze groep verdient dat er veel meer onderzoek en middelen worden ingezet voor hun schoolse ontwikkeling), maar ik wil maar zeggen dat het veranderen van namen niet echt de oplossing voor problemen is. [Dia 10] Wat ooit strephosymbolie heette, woordblindheid of een woordbeeldstoornis, noemen we nu dyslexie, al zijn daarbij (en gelukkig zonder succes) ook varianten geprobeerd, zoals 2

3 3 oppervlaktedyslexie, diepe dyslexie, attentionele dyslexie, fonologische dyslexie of kerndyslexie. [Dia 11] 2. [- +] Hou vast wat bereikt is en blijf nó g betere doelen stellen Om uit een beroerd verleden tot een positieve toekomst te komen ( min-plus ), zijn heel wat inspanningen nodig. Volgens mij hebben we de afgelopen 20 jaar laten zien dat het mogelijk is. Gemakshalve neem ik met de verwijzing naar die afgelopen 20 jaar 1995 als markering, zonder ook maar iets af te willen doen aan het belang van de inspanningen van al degenen die decennia daarvoor al keihard werkten aan wat we het vakgebied van de leerstoornissen zijn gaan noemen. [Dia 12] Het noemen van namen is gevaarlijk, maar het kan geen kwaad om tenminste die van de op 8 april 1935 geboren en in 1994 op 58-jarige leeftijd veel te vroeg overleden professor Joep Dumont te noemen, die 45 jaar geleden startte met een reeks handboeken Leerstoornissen en daarmee het vakgebied een onverwoestbaar fundament bezorgde, waarvoor we hem veel dank verschuldigd zijn. Overigens was hij ook degene die in 1984 het eerste landelijk Congres Dyslexie organiseerde. Er gebeurde dus ook vóór 1995 al veel en de aandacht voor dyslexie groeide in het onderzoek en de praktijk, maar 1995 bood uitzicht op een stroomversnelling. In het adviesrapport van de Gezondheidsraad bereikten we als Commissie Dyslexie in 1995 overeenstemming over de beschrijvende definitie van dyslexie (zie kader), deden we onder andere ook uitspraken over verantwoorde diagnostiek en behandeling, over het niveau van vereiste deskundigheid en over het individu-gebonden karakter van dyslexie. [Dia 13] [De commissie spreekt van dyslexie wanneer de automatisering van woordidentificatie (lezen) en/of schriftbeeldvorming (spellen) zich niet, dan wel zeer onvolledig of zeer moeizaam ontwikkelt.] We benadrukten ook dat dyslexie niet vermindert door gangbare onderwijs- of remediëringsmethoden en dat na een half jaar (maar soms ook eerder) dyslexie is vast te stellen. Behandeling vereist specialistische kennis over leren en over instructieprincipes en in 25% van de gevallen zal na het afsluiten van een behandelperiode op een later moment een tweede periode nodig zijn. [Dia 14] Wat we dus uitdrukkelijk niet zeiden, was dat je bijvoorbeeld tot aan eind groep 4 zou moeten wachten om dyslexie te kunnen onderkennen, ook niet dat je in alle gevallen eerst 6 maanden intensief moet remediëren, laat staan dat je anderhalf jaar zou moeten wachten tot een leerling drie keer een E-score op lezen heeft behaald om voldoende achterstand te hebben. Alleen het idee al. Eén van de (nog steeds en vooral in deze periode van transitie) actuele aanbevelingen uit 1995 was om onderwijs en gezondheidszorg op elkaar aan te sluiten. In het rapport staat (p. 19): Het geheel van signalering tot en met behandeling van dyslexie is een probleem dat de departementale scheidslijnen tussen onderwijs en gezondheidszorg te boven gaat. En (p. 20): De commissie pleit voor een gezamenlijke bemoeienis van de ministers van OC&W (onderwijs) en VWS (gezondheidszorg) om te zorgen voor een verantwoord, efficiënt en rechtvaardig systeem van interventiemogelijkheden.

4 Bij de installatie van de Commissie Dyslexie had de toenmalige vicevoorzitter van de Gezondheidsraad, de zo triest overleden mevrouw Els Borst, ons op het hart gedrukt dat we de adviesopdracht niet te beperkt moesten opvatten. Dus voelden we ons vrij om de voor de hand liggende aanbeveling te doen tot samenwerking tussen het ministerie van Onderwijs en dat van Gezondheidszorg. [Dia 15] De voor de gezondheidszorg verantwoordelijke minister was daar niet echt enthousiast over. Een pikant detail is dat dit dezelfde mevrouw Els Borst was, die inmiddels was toegetreden tot het nieuw gevormde kabinet en de Gezondheidsraad had verruild voor de landelijk politiek en niet zonder succes. Er zijn spannende verhalen te vertellen over wat er daarna gebeurde: over hoe onmogelijk het bleek te zijn om twee ministeries met elkaar te laten praten over dyslexie; over ambtenaren die niet alleen alles onderin de bureaulade legden, maar daar ook zelf in verdwenen. Dankzij de inzet van velen - met een bijzondere vermelding van de oudervereniging Balans (waarvan zeker de onvermoeibaar strijdende Arga Paternotte genoemd mag worden) - is alles uiteindelijk uit die bureaulades getrokken. De ambtenaren konden we niet meer vinden en hebben we gemakshalve laten zitten. Van een uitzicht op een stroomversnelling kwamen we er uiteindelijk middenin. Ik geef een aantal voorbeelden van ontwikkelingen, zonder uitputtend te willen zijn: Er kwam een protocol van de Stichting Dyslexie Nederland, er werden door het Expertisecentrum Nederlands in Nijmegen (door Dumonts opvolger Ludo Verhoeven en medewerkers) protocollen leesproblemen en dyslexie ontwikkeld voor het basis- en voortgezet onderwijs, er was een eindexamenbesluit, examencommissies begonnen op grote schaal compenserende en dispenserende maatregelen toe te staan, er werd in toenemend tempo gewerkt aan ICT-toepassingen (met dank ook aan Lexima), er kwam in 2006 een Protocol Dyslexie Diagnose en Behandeling (met een update in 2013 en een verdere doordenking in 2014), de vergoede zorg werd gerealiseerd, et cetera. Ik ben er van overtuigd dat we ten aanzien van de diagnostiek en behandeling van dyslexie in Nederland voorop lopen in de wereld. En alles overziend, past dit beeld bij wat ik zojuist symbolisch samenvatte met min-plus : het is gelukt om voor leerlingen (en volwassenen) met dyslexie regelingen te treffen die passen bij hun recht op een zo optimaal mogelijke ontwikkeling. De buitenwereld begint aan dyslexie te wennen en hoe gewoner we over dyslexie doen, des te beter wordt het voor degenen die de kans lopen erdoor te worden beperkt. Maar zijn er bij die plus dan geen kanttekeningen te maken? Jazeker. [Dia 16] Ik geef een kleine opsomming van punten van kritiek of van misinterpretaties die ik nogal eens tegenkom: a. Het Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling had eigenlijk moeten heten: PT VDB: Protocol Toelating Vergoede Dyslexie Behandeling. b. Er is in de praktijk de ernstige misvatting ontstaan dat dyslexie identiek is aan wat in het Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling als definitie is opgenomen. Dyslexie is een specifieke lees- en spellingstoornis met een neurobiologische basis, die wordt veroorzaakt door cognitieve verwerkingsstoornissen op het raakvlak van fonologische en orthografische taalverwerking ( ). De definitie gaat in belangrijke mate voorbij aan het gegeven dat er (nu en in de nabije toekomst) verschillende verklaringsmodellen en verschillende 4

5 5 [Dia 17] ontstaanswijzen van dyslexie houdbaar blijken, en dat er ook multivariate oorzaken en complexe verschijningsvormen bestaan. c. Het Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling is geen ideaalmodel van dyslexie-diagnostiek en ook geen ideaalmodel van behandeling. Cruciaal is dat goede diagnostiek geen standaarddiagnostiek is en behandeling geen standaardbehandeling. d. Het idee van de ernstige enkelvoudige dyslexie was aantrekkelijk voor de zorgverzekeraars (het is eenduidig en daardoor administratief beheersbaar), maar komt niet overeen met de werkelijkheid. Het samengaan (comorbiditeit) met andere problemen (ADHD of aandachttekort, dyscalculie, emotionele problemen) is eerder regel dan uitzondering. Mijn persoonlijke bedenking bij het vaststellen van ernst in termen van scoren bij de zwakste 10% van het normgemiddelde (wat betreft lezen) is dat niet het normgemiddelde van bijvoorbeeld alle leerlingen in groep X, Y of Z als een absoluut criterium moet gelden, maar dat het om een normgemiddelde van de relevante vergelijkingsgroep gaat. Die is, bijvoorbeeld, voor hoogbegaafde leerlingen een andere dan voor minder begaafde leeftijdgenoten, en voor kinderen met taal-spraakstoornissen een andere dan voor dove of blinde leerlingen. Scheren mag, maar niet over dezelfde kam. e. Het systeem van de vergoede zorg heeft veel positieve kanten (onder andere erkenning en professionalisering), maar er zijn ook negatieve bijwerkingen, zoals: - de behandeling vindt buiten school plaats (denk aan het punt dat ik eerder noemde over de samenwerking tussen onderwijs en gezondheidszorg); - de lengte van de externe behandelingen (dus: buiten school) heeft bijna vanzelfsprekend de maximaal toegestane duur; - de rol van de ouders is een lastige; zij komen in een expert-wereld en kunnen door die experts ook als reden van mislukken worden aangemerkt. Volgens het protocol kan de behandelaar afzien van behandeling als de ouders (of hun kind) onvoldoende gemotiveerd zijn. In mijn opvatting is dat een brevet van onvermogen voor elke hulpverlener met een beetje pedagogisch inzicht. Je zult je behandeling en openheid naar ouders/kind zó moeten inrichten dat ze als vanzelf meedoen aan het oplossen van een probleem waar ze zelf hulp voor zoeken. - de regie komt grotendeels buiten school te liggen; in feite werkt de vergoede behandeling als een bypass: school probeert lange tijd van alles uit, de behandeling gaat naar buiten (vaak zonder directe koppeling naar school), de leerling komt later weer naar binnen en school gaat verder (maar een tweede kans is er niet!). - [Opmerking: in Geleen is per april jl. o.l.v. dr. Ria Kleijnen een project gestart om de genoemde bijwerkingen te voorkomen. Essentieel is dat de bypass wordt vervangen door samenwerking.]

6 6 De voorgaande opmerkingen zijn niet bedoeld om aan te geven dat we alles verkeerd hebben aangepakt. Het zijn kritische kanttekeningen bij wat ik eerder aanduidde als voorop lopen in de wereld. Bij dat voorop lopen past het leren van het verleden en het streven naar verdere verbetering. Ik ben dus niet somber, maar juist optimistisch en kom daar later op terug. [Dia 18] 3. [+ -] Pas op voor beleid en slogans (behalve voor deze) Toen ik het had over financiële beleggingen zei ik: Als het goed gaat, moet je zin blijven hebben en blijven volhouden, anders kom je op verlies (+ -). Wat dan niet helpt, is dat bezuinigingen voortdurend drempels opwerpen, hoe blij ze door beleidsmakers ook worden gepresenteerd en worden voorzien van optimistische namen, zoals: Weer Samen Naar School of Passend Onderwijs. Ook de overgang van de vergoede zorg voor dyslexie naar de gemeenten is een ernstige bedreiging. Er zullen gemeenten zijn waar het perfect geregeld is en waar in overleg met samenwerkingsverbanden en individuele scholen voor individuele leerlingen uitstekende individuele voorzieningen worden getroffen (zoals deskundige individueel aangepaste instructie, adequate ICT-aanpassingen, etc.). Maar er zijn - uit eigen ervaring - ook gemeenten die klakkeloos de regeling vanuit de gezondheidszorg overnemen, inclusief alle nadelen waarvan ik er enkele zojuist opsomde. Of gemeenten die helder aangeven dat dyslexie nu onder de basisondersteuning van de scholen valt en dat het daar dus wordt opgelost via extra instructietijd (twee keer hetzelfde uitleggen) en extra oefentijd (langer zelf oefenen en fouten blijven maken). Fijntjes wordt er aan toegevoegd dat de financiële middelen nu eenmaal teruglopen en dat het niet realistisch is om te verwachten dat het beter wordt. Eigenlijk zou ik op zulke momenten willen dat gemeenteambtenaren en lokale onderwijsbestuurders financiële beleggers waren, met in het achterhoofd dat in het verleden behaalde resultaten geen garantie bieden voor de toekomst. In het verleden is keihard gewerkt aan goede resultaten en aan verbetering. Met het simpelweg reduceren van de verworven mogelijkheden dreigen we veel weer kwijt te raken. Dat zal nog niet meteen dit jaar blijken (de afspraken voor 2015 zijn eerder al gemaakt), maar is onafwendbaar als we niet een andere bril opzetten. Ook daar kom ik later terug. [Dia 19] Een andere manier om van de bereikte plus in de min te komen, is door te roeptoeteren. De uitspraak Begrip dyslexie kan met het vuilnis mee is daarvan een voorbeeld. Ik ben voorstander van gescheiden afval, maar tegenstander van het ten onrechte weggooien van wat waardevol is. Andere roeptoetervoorbeelden zijn: Rond dyslexie hangt een geur van fraude (Algemeen Dagblad 16 maart 2013), of: Dyslexie is bullshit (PowNed 26 februari 2014; een gevatte internetreactie daarop was: Hei hep chroot geleik ). Het aardige is, dat sommige krasse uitspraken uit de roeptoeter lijken te komen, maar dat het genuanceerder ligt. Zo meldde de Volkskrant op 1 maart 2013 actiegame-is-goed-voor-kind-met-dyslexie. [Dia 20] Italiaanse onderzoekers verdeelden proefpersonen van 10 jaar met dyslexie in twee groepen. Beiden speelden negen sessies van 80 minuten (in totaal 12 uur) op een spelcomputer. In de ene groep gaat de speler de strijd aan met een leger gestoorde konijnen. De andere groep speelde games zonder actie-elementen. De gemiddelde leessnelheid van de actie-gamers (die met de gestoorde konijnen) nam toe, zonder meer leesfouten te maken. Het experiment ondersteunt de hypothese dat (naast bijvoorbeeld de fonologische vaardigheid) het verdelen van visuele aandacht en het beter kunnen focussen van de visuele aandacht een verklarende

7 7 bijdrage voor dyslexie levert en in behandeling (spelenderwijs) is te trainen. Zo n resultaat vraagt om herhaling, ook in andere talen. [Dia 21] Interessant is het dat op 19 maart jl. Barry de Groot in Groningen (Orthopedagogiek) promoveerde op een prachtig proefschrift waarin hij eveneens aantoonde dat het richten van de visuele aandacht naast fonologische vaardigheden een van de belangrijke verklarende factoren is in het geval van dyslexie. Hij deed dat overigens diervriendelijk en zonder gestoorde konijnen. Voor de behandeling kan dit zeker consequenties hebben als een aanvulling op de fonologische benadering, niet in de vorm van geslepen glazen, het leggen van puzzels, of het leren zien van verschillen tussen voorwerpen, maar - althans dat is één van de mogelijkheden - in een opzet die het meest lijkt op een op het beeldscherm verschuivend woord-gat dat de omliggende woorden als horizontale strepen weergeeft en waarbij de lezer zelf het tempo van de voortgang kan bepalen. De ICT-ondersteuning biedt daarbij verschillende extra mogelijkheden (zoals: tempo, hoeveelheid en positie van de stimulusinformatie). [Dia 22] [Dia23] [Dia24] De boodschap van het voorgaande is, dat we baat hebben bij gedegen wetenschappelijk en herhaalbaar onderzoek en niet bij slogans. Wetenschappelijke ontwikkelingen gaan langzaam en zijn nooit echt spectaculair, hoezeer ook persberichten ons anders willen doen geloven. [Dia 25] 4. [+ +] We zullen nóg beter moeten worden [Dia 26] Wie na het voorgaande mocht denken dat ik pessimistisch van aard ben of een voorkeur heb voor negatieve ontwikkelingen, die moet ik teleurstellen. Ik heb géén moeilijke jeugd gehad en ben hoopvol over de toekomst. Behalve als we achterover gaan leunen. In het navolgende beschrijf ik een aantal (nader uit te werken) overwegingen die wat mij betreft - maar probeer me met alle plezier van het tegendeel te overtuigen - belangrijk zijn. [Dia 27] a. Dyslexie doet zich (pas) voor binnen het onderwijs en wordt in de periode van onderwijs gesignaleerd (door kind, leerkracht, ouders). De regie voor de aanpak moet binnen het onderwijs liggen, met de RT-er en IB-er (Ma-SEN) als verlengde leerkracht. b. In al onze reacties naar kinderen en ouders moet de mind set zijn: wat zou je zelf (of voor je eigen kind) willen? c. Wachten tot problemen ernstiger worden heeft geen enkele zin (en zou je zelf ook niet willen). Het motto moet zijn: preventief en vroegtijdig aanpakken. Observeren is belangrijker dan toetsen en doet recht aan de hele context. d. Het inzetten van expert-kennis moeten we niet uitstellen tot de problemen groot (hardnekkig, ernstig) zijn, maar moeten we van meet af aan inschakelen. In plaats van de leerling de school uit, moet (wetenschappelijk te verantwoorden) GZ-kennis op een bruikbare manier de school in, in overleg met alle betrokkenen. Als adviezen niet opgevolgd worden, zijn het geen goede adviezen. e. Een cruciale voorwaarde is dat leerkrachten, RT-ers, IB-ers, (logopedisten) en GZspecialisten een bewuste definitie hanteren van wat leren is en kunnen denken in termen van individueel aan te passen, theoretisch en empirisch onderbouwde

8 8 instructieprincipes. Ze zijn ook in staat om vanaf dag 1 compensaties te leren gebruiken. f. Alle professionals moeten in staat zijn om leerlingen/ouders te motiveren. Zeurende ouders bestaan niet. Niet serieus genomen en onvoldoende voorgelichte ouders wel. [Terzijde: Een teveel aan dyslexie-diagnoses zegt niet iets over de ouders, maar over de beroepsethiek van de professionals.] [INTERMEZZO LEREN EN INSTRUCTIEPRINCIPES: ZIE DIA S 28-43] Essentie van het intermezzo: - Voor een optimale aanpak van ernstige leerproblemen moeten we goed nadenken over wat we met leren bedoelen. - Bovendien moeten we in staat zijn om individueel maatwerk te leveren door het leerproces ( kwalitatieve veranderingen ) op verschillende manieren te beïnvloeden via het draaien aan de essentiële knoppen (metafoor van het mengpaneel). - Over wat de essentiële knoppen zijn, welke opbouw daarin zit en hoe ze zijn te combineren kunnen we een beroep doen op de wetenschappelijke literatuur, maar is ook veel (meer) onderzoek nodig. [Dia 44] Tot slot Ik heb in het voorgaande niets nieuws beweerd en dat stelt gerust. Niet alleen mezelf, maar ook u. Als u niets nieuws hoort, dan bent u helemaal bij. Maar de uitdaging zit natuurlijk in de laatste overwegingen. Ik ben er heilig van overtuigd dat we in de naaste toekomst veel te winnen hebben, naast wat er al bereikt is. Het op de schroothoop gooien van een term lost niets op. Mijn verwijzing naar Van Daal aan het begin van deze bijdrage doet hem echter niet volledig recht. Hij zegt in het genoemde artikel immers ook: - Hoewel ( ) onderzoek consequent een schat aan kennis heeft opgeleverd over wat mogelijk de oorzaken of risicofactoren voor leesproblemen zijn en met welke leerproblemen deze vaker voorkomen, is niet zonder meer duidelijk wat er in een individueel geval gedaan moet worden. - Vooralsnog hebben kinderen met leesproblemen de meeste baat bij een methode die de nadruk legt op het oefenen van die aspecten van het leren lezen waarin het kind zwak is. In de respons op interventie -benadering, bijvoorbeeld, geeft men hoogwaardig en individueel aangepast leesonderwijs in een zo vroeg mogelijk stadium. Zelfs bij die benadering is het mogelijk dat het leesprobleem niet op te lossen is. Kijk, daar kunnen we wat mee, dat wil zeggen: als we veel en veel meer werk maken van onderzoek naar de resultaten van individuele afstemming, naar de beste combinatie van instructieprincipes en kwaliteit van kennis in het individuele geval, en ons niet laten verleiden tot alleen maar groepsvergelijkingen in kortdurende experimenten die gebruik maken van standaardinstructies. Voor wetenschappelijk onderzoek is die aanpak weliswaar aantrekkelijk, maar voor het individuele geval is meer nodig. Hoe gaan we de toekomst in? Wat mij betreft met een houding die gericht is op een ideale aanpak waarin alle betrokkenen samenwerken; waarbij leerling en ouders van meet af aan

9 9 serieus worden genomen; waarbij de leerkracht en IB-er (bij voorkeur met kennis op het niveau van Master SEN of academisch niveau) worden gevoed met expertise door meedenkende andere professionals; waarbij de remedial teacher gebruik maakt van wetenschappelijk getoetste remediërende methodes; en waarbij de specialist (Orthopedagooggeneralist/GZ-psycholoog) vanaf het vroegste begin betrokken is bij de onderkenning en wetenschappelijk te verantwoorden aanpak binnen de school, met in uitzonderlijke gevallen een (zo kort mogelijke) specialistische interventie in samenspraak met het onderwijs. Ik schat in dat Joep Dumont daar nu op zijn verjaardag geen enkel bezwaar tegen zou hebben. Jagen we een utopie na? Volgens mij niet. Als we niet enthousiast vooruit blijven gaan, dan staan we stil. En wie zou dat willen? [Dia 45] Bronnen bij het intermezzo: Ruijssenaars, A.J.J.M. (4 e druk, 2014). Leerproblemen en Leerstoornissen. Remedial teaching en behandeling. Hulpschema's voor opleiding en praktijk. Rotterdam: Lemniscaat. Ruijssenaars, A.J.J.M., Ruijssenaars-Elshoff, C.Th.G., Smeets, M.H.G., Willemsen- Bouwmans, M., & Van Mameren-Schoehuizen, G.M.M. (2009). Geregeld! Methodiek voor de aanpak van de meest hardnekkige spellingproblemen. Achtergronden, opbouw en werkwijze. Leuven/Voorburg: Acco. (73 pp.) Ruijssenaars, A.J.J.M., Van Luit, J.E. H., & Van Lieshout, E.C.D.M. (4 e druk, 2014). Rekenproblemen en Dyscalculie. Theorie, onderzoek, diagnostiek en behandeling. Rotterdam: Lemniscaat.

Van theorie naar praktijk en terug naar PDDB 2.0

Van theorie naar praktijk en terug naar PDDB 2.0 Van theorie naar praktijk en terug naar PDDB 2.0 Van 1995 via 2006 en 2009 naar 2013 A.J.J.M. (Wied) Ruijssenaars Rijksuniversiteit Groningen Orthopedagogiek Vooraf Alle ingevulde vragenlijsten heb ik

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

Dyslexiebeleid. Kansen creëren en kansen benutten. en 2013 10 jaar vooruitblik. 2023. Terugblik: Mijlpalen

Dyslexiebeleid. Kansen creëren en kansen benutten. en 2013 10 jaar vooruitblik. 2023. Terugblik: Mijlpalen Kansen creëren en en benutten Lexima, Ede, 3 april 2013. Dyslexiebeleid 10 jaar terugblik 2003 en 2013 10 jaar vooruitblik. 2023 C.Struiksma@CEDGroep.nl Terugblik: 1992: Installatie Commissie Dyslexie

Nadere informatie

Uw kind en dyslexie. Brochure voor ouders

Uw kind en dyslexie. Brochure voor ouders Uw kind en dyslexie Brochure voor ouders Dyslexie, wat is dat eigenlijk? Dyslexie is een aangeboren handicap die iedereen kan treffen. Onafhankelijk van intelligentie. Dyslexie is een hardnekkig probleem

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

ERWD-beleid HNL. (Ernstige Reken- Wiskundeproblemen en Dyscalculie)

ERWD-beleid HNL. (Ernstige Reken- Wiskundeproblemen en Dyscalculie) ERWD-beleid HNL (Ernstige Reken- Wiskundeproblemen en Dyscalculie) 2015/2016 ! Inhoudsopgave! Doel%van%deze%brochure% 2! Wat%is%het%verschil%tussen%rekenproblemen%en%dyscalculie?% 2! ERWD%en%Het%Nieuwe%Lyceum%

Nadere informatie

NL Onderwijszorg Nederland

NL Onderwijszorg Nederland 0 NL Onderwijszorg Nederland Dyslexie, wat is dat eigenlijk? Dyslexie is een handicap die iedereen kan treffen. Het is een ernstige beperking bij het lezen en spellen van taal. Dyslexie is aangeboren en

Nadere informatie

Arrangementen. Ondersteuning van leerlingen bij complexere problematiek. Arrangementen 1

Arrangementen. Ondersteuning van leerlingen bij complexere problematiek. Arrangementen 1 Arrangementen Ondersteuning van leerlingen bij complexere problematiek Arrangementen 1 Ondersteuning bij complexere problematiek Passend onderwijs: Alle leerlingen verdienen een zo passend mogelijke plek

Nadere informatie

Werkbijeenkomst intern begeleiders

Werkbijeenkomst intern begeleiders Werkbijeenkomst intern begeleiders Van het SWV Duin- en Bollenstreek 28 september 2015 Jolanda Roelfsema, MA Education Taal-/dyslexiespecialist PO www.leerkracht.nu info@leerkracht.nu Programma 19.30 20.15

Nadere informatie

Ook een rivier begint met de eerste druppel

Ook een rivier begint met de eerste druppel Ook een rivier begint met de eerste druppel Update Afstemmingsdocument Ernstige lees- en/of spellingproblemen en/of dyslexie Onderwijs aan leerlingen van 4 tot 18 jaar op Walcheren juni 2011 Inleiding

Nadere informatie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie Dyslexiewijzer Dyslexiewijzer Waarom deze dyslexiewijzer? Voordat kinderen met het leesonderwijs in aanraking komen, kunnen ze al verwezen worden naar een logopedist. Zij hebben dan een logopedische stoornis

Nadere informatie

ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE. Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie

ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE. Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie Ernstige Enkelvoudige Dyslexie Diagnostiek en behandeling Adelante audiologie & communicatie Bij schoolgaande

Nadere informatie

Het ABC van de leerstoornissen

Het ABC van de leerstoornissen Het ABC van de leerstoornissen 23 oktober 2012 K.A. Redingenhof Leuven Nadia Gielen Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek PraxisP Inhoud Leerstoornissen, dyslexie, dyscalculie een beknopt overzicht

Nadere informatie

Als het leren lezen niet zo soepel gaat

Als het leren lezen niet zo soepel gaat Als het leren lezen niet zo soepel gaat In de onderbouw leert een kind de eerste beginselen van het lezen. Wij letten bij het aanleren van de letters gelijk al op de signalen van leesproblemen. Het aanleren

Nadere informatie

Stappenplan Dyslexietraject

Stappenplan Dyslexietraject Stappenplan Dyslexietraject Een leerling komt in aanmerking voor dyslexie-onderzoek wanneer: Criterium van de achterstand: er sprake is van een significante achterstand op het gebied van lezen en/of spelling

Nadere informatie

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden.

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden. Onlangs is uw kind gezien in het observatieteam en is de diagnose DCD gesteld. In deze folder leest u wat DCD is, wat de behandeling bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch inhoudt en hoe

Nadere informatie

Achtergrondinformatie dyslexieonderzoek in groep 7 basisschool

Achtergrondinformatie dyslexieonderzoek in groep 7 basisschool Achtergrondinformatie dyslexieonderzoek in groep 7 basisschool Samenvatting Doel van het onderzoek is om in groep 7 bij leerlingen die problemen hebben met lezen en/of spellen maar die wat dat betreft

Nadere informatie

Vergoede zorg van enkelvoudige dyslexie en de transitie van zorgverzekeraars naar gemeenten

Vergoede zorg van enkelvoudige dyslexie en de transitie van zorgverzekeraars naar gemeenten Algemene informatie vergoede diagnostiek en behandeling ernstige enkelvoudige dyslexie: Vergoede zorg van enkelvoudige dyslexie en de transitie van zorgverzekeraars naar gemeenten Hoe het begon. Al voor

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Perceelbeschrijving. Ernstige Enkelvoudige Dyslexie

Perceelbeschrijving. Ernstige Enkelvoudige Dyslexie Perceelbeschrijving Ernstige Enkelvoudige Dyslexie Samenwerkende gemeenten Holland Rijnland: Alphen aan den Rijn Hillegom Kaag en Braassem Katwijk Leiden Leiderdorp Lisse Nieuwkoop Noordwijk Noordwijkerhout

Nadere informatie

Regionaal Instituut voor Dyslexie

Regionaal Instituut voor Dyslexie Dyslexie Voorwaarden vergoede dyslexiezorg Waarom kiezen voor het Regionaal Instituut voor Dyslexie? Van aanmelding tot en met behandeling Regionaal Instituut voor Dyslexie Dyslexie Waarom het Regionaal

Nadere informatie

sociale problemen DYSLEXIE

sociale problemen DYSLEXIE Ik voelde mij raar 10 BALANS 7-2013 DYSLEXIE en erg opgelaten Meisjes met leesproblemen ervaren vaker sociale problemen Als leren lastig is, snappen we dat dat effect kan hebben op het zelfvertrouwen van

Nadere informatie

Van onderwijs naar zorg: doorverwijzen bij een vermoeden van dyslexie in het kader van de vergoedingsregeling

Van onderwijs naar zorg: doorverwijzen bij een vermoeden van dyslexie in het kader van de vergoedingsregeling Van onderwijs naar zorg: doorverwijzen bij een vermoeden van dyslexie in het kader van de vergoedingsregeling Het onderwijs en de gezondheidszorg dragen samen de verantwoordelijkheid voor het voorkomen

Nadere informatie

Figuur 1: Leerlingen in basisonderwijs (2010-2011)

Figuur 1: Leerlingen in basisonderwijs (2010-2011) Passend onderwijs U heeft er vast al wel over gehoord: passend onderwijs. Maar wat is het nu precies en wat betekent dat voor onze school? Waarom gingen op 6 maart 2012 50.000 mensen uit het onderwijs

Nadere informatie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Bij het dyslexienetwerk Pento en Connect logopedie kunnen kinderen en ouders / verzorgers terecht voor informatie, diagnostiek en behandeling van dyslexie. Dyslexienetwerk

Nadere informatie

Dyslexiebeleid van Openbare basisschool voor Daltononderwijs. De Meent

Dyslexiebeleid van Openbare basisschool voor Daltononderwijs. De Meent DE DE DE DE MEENT MEENT MEENT MEENT MAARN MAARN MAARN MAARN Dyslexiebeleid van Openbare basisschool voor Daltononderwijs De Meent Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Wat is dyslexie... 1 3. Van signaleren tot

Nadere informatie

Dyslexie, wat is dat eigenlijk?

Dyslexie, wat is dat eigenlijk? Dyslexie, wat is dat eigenlijk? Dyslexie is een handicap die iedereen kan treffen. Het is een ernstige beperking bij het lezen en spellen van taal. Dyslexie is aangeboren en onafhankelijk van intelligentie.

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht

Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Passend Onderwijs voor de kinderen op school: samen met ouders en leerkracht Vanaf 1 augustus is de Wet passend onderwijs van kracht. De school van uw kind/uw school is aangesloten bij het samenwerkingsverband

Nadere informatie

Dyslexie en dyscalculie in het hoger secundair onderwijs

Dyslexie en dyscalculie in het hoger secundair onderwijs Dyslexie en dyscalculie in het hoger secundair onderwijs Prof. dr. Wim Tops (Rijksuniversiteit Groningen) Dr. Frauke De Weerdt (IVV Sint-Vincentius Gent) Overzicht deel I 1. Definities dyslexie en dyscalculie

Nadere informatie

Dyslexie. Beatrijs Brand

Dyslexie. Beatrijs Brand Dyslexie Beatrijs Brand Hoe lezen wij? T s errassend oeveel ekst r emist an orden Vlgones een oznrdeeok op een Eglnese uvinretsiet mkaat het neit uit in wlkee vloogdre de lttres in een wrood saatn (c)

Nadere informatie

dyslexie en leesproblemen

dyslexie en leesproblemen dyslexie en leesproblemen arga paternotte nikki oostewechel Dyslexie en leesproblemen kinderpsychologie in praktijk D/2015/45/82 ISBN 978 94 014 2553 7 NUR 770/848 Vormgeving omslag: Studio Lannoo, Tielt

Nadere informatie

Protocol Doublure. Doublure protocol Basisschool De Zonnewijzer Diepenveen

Protocol Doublure. Doublure protocol Basisschool De Zonnewijzer Diepenveen Protocol Doublure 1.Inleiding Het doel van doublure is in eerste instantie dat een opgelopen achterstand het komende schooljaar wordt ingehaald zodat het kind in ieder geval de minimumdoelen van de basisschool

Nadere informatie

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg.

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Inleiding: Vanaf 2006 heeft de William Schrikker Pleegzorg geëxperimenteerd met

Nadere informatie

Zo leer je kinderen rekenen: Verslag van een praktijkonderzoek 1

Zo leer je kinderen rekenen: Verslag van een praktijkonderzoek 1 25 02 2010 Verkorteversievaneendefinitiefteverschijnenwetenschappelijkrapport Prof.dr.AnnaM.T.Bosman RadboudUniversiteitNijmegen Zoleerjekinderenrekenen:Verslagvaneenpraktijkonderzoek 1 1 Inleiding 2 De

Nadere informatie

Format Leerlingdossier Dyslexie

Format Leerlingdossier Dyslexie Format Leerlingdossier Dyslexie Aanmeldformulier in te vullen door de school voor dyslexieonderzoek Gelieve een complete uitdraai van het Leerlingvolgsysteem,de AVI-gegevens, eventuele entreetoetsen, het

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Concrete aanpak van (dreigend) thuiszitten:

Concrete aanpak van (dreigend) thuiszitten: Concrete aanpak van (dreigend) thuiszitten: dit is wat wij doen > Bundeling van krachten Activiteiten Passend onderwijs zonder thuiszitters een illusie? Wij denken van niet. Of eigenlijk weten we dat wel

Nadere informatie

ondersteuning in het onderwijs

ondersteuning in het onderwijs ondersteuning in het onderwijs School is een centraal onderdeel van het leven van kinderen en jongeren. Ervaringen op school zijn vormend en het wel of niet afmaken van school is bepalend voor hun toekomst.

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Leren automatiseren met. Rekensprint. Rekensprint

Leren automatiseren met. Rekensprint. Rekensprint Leren automatiseren met Inspectierapport 2011 Scholen die tevreden zijn over aanbod automatiseren methode hebben significant lagere eindopbrengsten. Veel scholen scoren onvoldoende op de doorgaande lijn

Nadere informatie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie

Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Dyslexienetwerk Pento & Connect logopedie Bij het dyslexienetwerk Pento en Connect logopedie kunnen kinderen en ouders / verzorgers terecht voor informatie, diagnostiek en behandeling van dyslexie. Dyslexienetwerk

Nadere informatie

DIFFERENTIATIE op Leesontwikkeling Vaardigheden van de leerkracht

DIFFERENTIATIE op Leesontwikkeling Vaardigheden van de leerkracht DIFFERENTIATIE op Leesontwikkeling Vaardigheden van de leerkracht Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze Kwaliteitskaart zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl.

Nadere informatie

Gedurende de gehele schoolperiode wordt door de docenten zoveel mogelijk aandacht gegeven aan de volgende punten:

Gedurende de gehele schoolperiode wordt door de docenten zoveel mogelijk aandacht gegeven aan de volgende punten: Pakket van maatregelen bij Dyslexie en Dyscalculie Dyslexie Algemeen: Gedurende de gehele schoolperiode wordt door de docenten zoveel mogelijk aandacht gegeven aan de volgende punten: Stimuleren Schriftelijk

Nadere informatie

8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA

8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA 53 8 MEDIA EN SOCIALE MEDIA Media Afhankelijk van de omstandigheden kan het verstandig zijn om de media proactief te benaderen op het moment dat een afdeling van de school zwak of zeer zwak wordt. Bij

Nadere informatie

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling RID, daar kom je verder mee Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling Waarom het RID? Wat is dyscalculie? Een gestructureerde aanpak Ruim 25

Nadere informatie

Uw kind en dyslexie. Brochure voor ouders. Brochure voor ouders

Uw kind en dyslexie. Brochure voor ouders. Brochure voor ouders Uw kind en dyslexie Brochure voor ouders Brochure voor ouders Dyslexie, wat is dat eigenlijk? Dyslexie is een handicap die iedereen kan treffen. Het is een ernstige beperking bij het lezen en spellen van

Nadere informatie

Format Leerlingdossier Dyslexie

Format Leerlingdossier Dyslexie Format Leerlingdossier Dyslexie Aanmeldformulier in te vullen door de school voor dyslexieonderzoek Gelieve een complete uitdraai van het Leerlingvolgsysteem,de AVI-gegevens, eventuele entreetoetsen, het

Nadere informatie

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Samenvatting van het projectverslag Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Op basisschool D n Heiakker in Deurne i.s.m. Triade Ambulante

Nadere informatie

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics

De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics De Piramide van Pavlov, de interactiedriehoek en de rubrics Hoe kunnen we gedragsproblemen in het onderwijs substantieel verminderen? Een integrale benadering voor op de werkvloer leidt tot minder ervaren

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014

Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014 Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014 Annemarie Vink avink@hetabc.nl Dianne Roerdink droerdink@hetabc.nl Technisch lezen 8-10-2014 www.hetabc.nl 2 Programma

Nadere informatie

VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be

VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be Campus Centrum Hallershofstraat 7 2100 Deurne Tel. (03) 285 34 50 Fax (03) 285 34 51 Campus Noord Markt 3 2180

Nadere informatie

Passend Onderwijs. VMBO met leerwegondersteuning Leerwegen: BBL, KBL, TL. pomonavmbo.nl

Passend Onderwijs. VMBO met leerwegondersteuning Leerwegen: BBL, KBL, TL. pomonavmbo.nl Passend Onderwijs VMBO met leerwegondersteuning Leerwegen: BBL, KBL, TL pomonavmbo.nl Welkom op onze school Elk kind heeft recht op goed onderwijs. Ook kinderen die extra ondersteuning nodig hebben. Met

Nadere informatie

Leerlingdossier Dyslexie

Leerlingdossier Dyslexie Leerlingdossier Dyslexie Het programma Leerlingdossier Dyslexie is een hulpmiddel bij het opstellen van het Leerlingdossier Dyslexie. Met het Leerlingdossier Dyslexie onderbouwt de school het vermoeden

Nadere informatie

Dyslexieprotocol 0 Hooghuis Heesch

Dyslexieprotocol 0 Hooghuis Heesch Dyslexieprotocol 0 Hooghuis Heesch Inhoudsopgave 1.1 Uitgangspunten pag. 2 2.1 Definitie dyslexie pag. 3 2.2 Kenmerken van dyslexie pag. 3 2.2.1 Problemen bij lezen pag. 3 2.2.2 Problemen bij spellen pag.

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Afspraken mbt protocol dyslexie Van Dijckschool Bilthoven. Inhoudsopgave:

Afspraken mbt protocol dyslexie Van Dijckschool Bilthoven. Inhoudsopgave: 11-12-2007 Inhoudsopgave: 1. Dyslexie...3 1.1 Wat is het dyslexieprotocol?...3 1.2 Doel van het Protocol Dyslexie....3 1.3 Inhoud van het protocol...3 2. Preventie en interventiehandelingen...4 2.1 Groep

Nadere informatie

Verslag opbrengsten technisch lezen

Verslag opbrengsten technisch lezen Verslag opbrengsten technisch lezen SWV Waterland (Groepen 3, 4 en 5 2008 2009) Chruf van Kempen Inhoudsopgave: INHOUDSOPGAVE:... 2 INLEIDING:... 3 WAAROM D.M.T. EN AVI?... 3 DE BETROUWBAARHEID VAN CIJFERS:...

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Protocol leesproblemen en dyslexie

Protocol leesproblemen en dyslexie 1 KC Den Krommen Hoek Protocol leesproblemen en dyslexie Verantwoording: Het protocol leesproblemen en dyslexie van kindcentrum Den Krommen Hoek is opgesteld op basis van het Protocol Leesproblemen en

Nadere informatie

Protocol Omgaan met pesten

Protocol Omgaan met pesten Protocol Omgaan met pesten Willibrordusschool Alphen NB April 2013 Protocol omgaan met pesten, Willibrordusschool Alphen, april 2013 Pagina 1 Protocol omgaan met pesten Doel: Vanuit onze visie stellen

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Dyslexieprotocol Bibit mei 2013

Dyslexieprotocol Bibit mei 2013 Inhoudsopgave 1. Uitgangspunt 2. Het lees- en spellingonderwijs 3. Signalering 4. Diagnose 5. Hoe gaan we om met dyslectische kinderen? De aanpak. 6. Tips voor ouders en kinderen Uitgangspunt Als we het

Nadere informatie

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding Inleiding Het LEOZ (Landelijk Expertisecentrum Onderwijs en Zorg) is een samenwerkingsproject van: Fontys Hogescholen, Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg,

Nadere informatie

PASSEND ONDERWIJS IN PRAKTIJK

PASSEND ONDERWIJS IN PRAKTIJK THEMA TERUGBLIK OP EEN JAAR PASSEND ONDERWIJS NIEUW VAN BALANS: PASSEND ONDERWIJS IN PRAKTIJK Tekst: Anouk van Westerloo Foto s: Thijs Rooimans Om te zorgen dat ouders, onderwijs en zorg hun gezamenlijk

Nadere informatie

Schoolondersteuningsprofiel

Schoolondersteuningsprofiel Schoolondersteuningsprofiel samenwerkingsverband primair onderwijs Inhoudsopgave Inleiding 3 1. 4 2. Missie en Visie 4 3. ondersteuning 5 4. Wat kan de 6 4.1 Regionale afspraken minimaal te bieden ondersteuning

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Pestprotocol OBS Het Klokhuis

Pestprotocol OBS Het Klokhuis Pestprotocol OBS Het Klokhuis Op OBS Het Klokhuis vinden wij het belangrijk om kinderen een veilig pedagogisch klimaat te bieden, waarin zij zich harmonieus en op een prettige en positieve wijze kunnen

Nadere informatie

Evaluatierapport Social Media Professional opleiding Juni 2012

Evaluatierapport Social Media Professional opleiding Juni 2012 Evaluatierapport Social Media Professional opleiding Juni 212 Inleiding De snelle opkomst van de Sociale Media vormt voor veel scholen, bibliotheken en jeugdzorginstanties een grote uitdaging. De jeugd

Nadere informatie

Om te komen tot een diagnose dyslexie moet aan een drietal diagnoses worden voldaan.

Om te komen tot een diagnose dyslexie moet aan een drietal diagnoses worden voldaan. Omgaan met kinderen met lees- en spellingproblemen, dyslexie. April 2013 Aanleiding tot het aanpassen van de notitie van november 2005 SPOVenray draagt zorg voor een goede begeleiding van alle kinderen.

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Schoolondersteuningsprofiel o.b.s. De Nijenoert

Schoolondersteuningsprofiel o.b.s. De Nijenoert Schoolondersteuningsprofiel o.b.s. De Nijenoert Het ondersteuningsprofiel is opgebouwd uit vier elementen: basisondersteuning extra ondersteuning grenzen van ondersteuning ambities aangaande ondersteuning

Nadere informatie

Zoektocht. Directeur/bestuurder Socius

Zoektocht. Directeur/bestuurder Socius Is deze nieuwsbrief niet goed leesbaar, klik dan hier voor de webversie. Klik hier voor een PDF van de nieuwsbrief. Socius januari 2014 Zoektocht Op de drempel van 2014 kijk ik nog eens naar wat ons het

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Gecomprimeerd schoolondersteuningsprofiel

Gecomprimeerd schoolondersteuningsprofiel pagina 1 van 7 Gecomprimeerd schoolondersteuningsprofiel Algemene gegevens School BRIN Charlois (18OR00) Charlois 18OR00 Directeur Lydia van den Hoonaard Adres Clemensstraat 117 3082 CE ROTTERDAM Telefoon

Nadere informatie

Impressieverslag thema-avond De succesvolle brugklasser, 21 april 2010

Impressieverslag thema-avond De succesvolle brugklasser, 21 april 2010 Impressieverslag thema-avond De succesvolle brugklasser, 21 april 2010 Welkom en inleiding Otger Meuwissen, penningmeester van ouderplatform Gooi & Omstreken, heet de aanwezigen welkom bij deze 10 e themabijeenkomst

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Overgangsprotocol VPCO

Overgangsprotocol VPCO Overgangsprotocol VPCO Vastgesteld november 2015 Overgangsprotocol FO-scholen Inleiding Ieder kind heeft recht op een ononderbroken ontwikkeling binnen het Funderend Onderwijs. In principe doorlopen leerlingen

Nadere informatie

Informatie over rekenen. Hulp ouders bij rekenen deel 4.

Informatie over rekenen. Hulp ouders bij rekenen deel 4. Informatie over rekenen. Hulp ouders bij rekenen deel 4. Kinderen ontwikkelen zich verschillend en in een verschillend tempo. Soms hebben kinderen op de basisschool moeite met een vak als rekenen/wiskunde,

Nadere informatie

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen

Overzichtskaart 3. Opvoedingsondersteuning. voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Overzichtskaart 3 Opvoedingsondersteuning voor hulp bij opvoedingsvragen en lichte opvoedproblemen Zelfreflectie-instrument individuele opvoedingsondersteuning Sommige JGZ-professionals zullen al over

Nadere informatie

Zorg om je toekomst. Wat is. dyslexie?

Zorg om je toekomst. Wat is. dyslexie? Zorg om je toekomst Wat is dyslexie? 2 Inleiding Dyslexie is een complex probleem. Dyslectische leerlingen zijn niet dom of lui, hun falen is geen onwil. Deze leerlingen doen vaak extra hun best, besteden

Nadere informatie

BURG. DE RUITERSCHOOL

BURG. DE RUITERSCHOOL BURG. DE RUITERSCHOOL Pestprotocol Een samenvatting van dit protocol hangt zichtbaar in de school. Dit protocol is vastgesteld op 14 maart 2013 Vastgesteld door team Burg. De Ruiterschool: 4 maart 2013

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Timemanagement? Manage jezelf!

Timemanagement? Manage jezelf! Timemanagement? Manage jezelf! Trefwoorden Citeren timemanagement, zelfmanagement, stress, overtuigingen, logische niveaus van Bateson, RET, succes citeren vanuit dit artikel mag o.v.v. bron: www.sustrainability.nl

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding-

Fundamenten van het Christelijk geloof. Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Fundamenten van het Christelijk geloof Deel 2: Omgang met God -Kringleidershandleiding- Beste kringleider, Hieronder vind je per hoofdstuk een aantal aanvullende gedachten bij het kringmateriaal Fundamenten

Nadere informatie

Passend onderwijs bij leesproblemen en dyslexie: pleidooi voor een geïntegreerde aanpak

Passend onderwijs bij leesproblemen en dyslexie: pleidooi voor een geïntegreerde aanpak ARTIKELEN Passend onderwijs bij leesproblemen en dyslexie: pleidooi voor een geïntegreerde aanpak Hoe moet passend onderwijs voor leerlingen met leesproblemen in de praktijk vorm krijgen? Chris Stuiksma

Nadere informatie

. In een notendop. Over de auteur

. In een notendop. Over de auteur Boek : DCD-hulpgids voor leerkrachten. Achtergrond en adviezen bij de motorische coördinatiestoornis. Auteur : Eelke van Haeften 2009, Pica ISBN: 9789077671276 Bespreker : Sofie Bruyneel Datum : april

Nadere informatie

Inhoud. 8 aanraders. Meer weten? 96 Reeds verschenen 98 In voorbereiding 99

Inhoud. 8 aanraders. Meer weten? 96 Reeds verschenen 98 In voorbereiding 99 Inhoud 8 aanraders 1. Manage kennis over dyslexie binnen je school 04 2. Aan de slag met mondelinge taal 16 3. Aan de slag met schriftelijke taal 26 4. Aan de slag met Engels 40 5. Aan de slag met ICT-ondersteuning

Nadere informatie

Studiesucces met dyslexie mbo

Studiesucces met dyslexie mbo Studiesucces met dyslexie mbo Karin Lukassen, APS Marga Kemper, Cinop Oktober 2012 Wat is dyslexie? Wat is dyslexie? Definitie en kenmerken Vaardigheidsniveau Criterium van de didactische resistentie Criterium

Nadere informatie

Definitieve versie februari 2015

Definitieve versie februari 2015 1 Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel PCB Westpunt Algemene gegevens School PCB Westpunt BRIN 10QX02 Directeur Dhr.I.van Wijngaarden Adres Foeliestraat 16 Telefoon 010-4161435 E-mail administratie@pcbwestpunt.nl

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

2012/2014. Beleid diagnostiek dyslexie. Samenwerkingsverbanden voor Primair Onderwijs. Katwijk/Rijnsburg/Valkenburg & Duin- & Bollenstreek

2012/2014. Beleid diagnostiek dyslexie. Samenwerkingsverbanden voor Primair Onderwijs. Katwijk/Rijnsburg/Valkenburg & Duin- & Bollenstreek Beleid diagnostiek dyslexie 2012/2014 Beleidsdocument ten aanzien van dyslexieonderzoek binnen de samenwerkingsverbanden Katwijk/Rijnsburg/Valkenburg en de Duin- & Bollenstreek. Het beleid geldt tot de

Nadere informatie