CONCEPT WERKBOEK ERGOTHERAPIERICHTLIJN

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CONCEPT WERKBOEK ERGOTHERAPIERICHTLIJN"

Transcriptie

1 CONCEPT WERKBOEK ERGOTHERAPIERICHTLIJN CHRONISCHE VERMOEIDHEID ten gevolge van MS, CVA of de ziekte van Parkinson In opdracht van het VU medisch centrum Adviseurs Dhr. H.W.W. Boersma Mw. C.N. Hirs Mw. J.O.B. de Lege Mw. A.E.M. van Roekel Dhr. M.A.J. van Rooij Senior adviseur Dhr. S.J. Poerbodipoero Datum Bachelor opleiding Ergotherapie ASHP Hogeschool van Amsterdam

2 Op de volgende manier kunt u refereren aan de Concept Werkboek Ergotherapierichtlijn Chronische Vermoeidheid ten gevolge van MS, CVA of de ziekte van Parkinson : Boersma H.W.W., Hirs C.N., Lege de J.O.B., Roekel van A.E.M. & Rooij van M.A.J. (2008) Concept Werkboek Ergotherapierichtlijn Chronische Vermoeidheid ten gevolge van MS, CVA of de ziekte van Parkinson. Amsterdam: Amsterdam School for Health Professions Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of worden openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook. Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs, ASHP of VUmc. Het gebruik van cijfers en/of tekst als toelichting of ondersteuning bij artikelen, boeken en scripties is toegestaan, mits de bron duidelijk is vermeld. 2

3 INHOUDSOPGAVE 1. VOORWOORD 4 2. FASE 1: ENTER/INITIATE 6 3. FASE 2: SET THE STAGE 7 4. FASE 3: ASSESS/EVALUATE 9 5. FASE 4: AGREE ON OBJECTIVES AND PLAN FASE 5 IMPLEMENT THE PLAN FASE 6: MONITOR AND MODIFY FASE 7: EVALUATE THE OUTCOME FASE 8: CONCLUDE/EXIT AANBEVELINGEN 19 BIJLAGE I OVERZICHT STROOMDIAGRAM 23 BIJLAGE II WERKBLAD LEEFWIJZE VAN DE CLIËNT 24 BIJLAGE III WERKBLAD ONTSPANNING 26 BIJLAGE IV WERKBLAD DAGINDELING 27 BIJLAGE V WERKBLAD UITVOERING VAN ACTIVITEITEN 28 BIJLAGE VI WERKBLAD ERGONOMIE EN HOUDING 29 3

4 1. VOORWOORD Voor u ligt het werkboek behorend bij de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid ten gevolge van MS, CVA of de ziekte van Parkinson, verder genoemd als ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. Dit werkboek is bedoeld als praktische werkversie van de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. Het werkboek is, net als de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid, opgebouwd aan de hand van de fasen van het Canadian Practice Process Framework (CPPF). Hoofdstuk 2 tot en met 9 bevat de uitwerkingen per fase, de fasen komen overeen met hoofdstuk 6 tot en met 9 van de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid (zie tabel 1.1: Hoofdstukindeling). Tabel 1.1: Hoofdstukindeling Fase Werkboek Richtlijn 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 6 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 7 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 8 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 9 5 Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 10 6 Hoofdstuk 7 Hoofdstuk 11 7 Hoofdstuk 8 Hoofdstuk 12 8 Hoofdstuk 9 Hoofdstuk 13 Elke fase bevat een stroomdiagram, waarin is weergegeven welke stappen de cliënt en de ergotherapeut nemen. Na het stroomdiagram volgt een tabel, waarin de actiepunten uit deze fase zijn benoemd. Na de tabel staat informatie en/of tabellen, die belangrijk zijn voor de behandeling. Hoofdstuk 10 bevat een overzicht van de positieve aanbevelingen uit de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. Voor de negatieve aanbevelingen en aanbevelingen die betrekking hebben op de herziening van deze richtlijn verwijzen wij naar de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. De aanbevelingen zijn zover mogelijk gebaseerd op wetenschappelijke literatuur. Op basis van het aantal onderzoeken en de mate van bewijs daarvan is er een niveau van bewijskracht toegekend aan de conclusies in de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. Vanuit de conclusies zijn de aanbevelingen geschreven. Het niveau van de aanbeveling is bepaald volgens de handleiding Evidence based Richtlijnontwikkeling van het Kwaliteitsinstituut voor Gezondheidszorg CBO. zie tabel 1.2. Tabel 1.2: Niveau van bewijskracht Niveau Conclusie gebaseerd op 1 Onderzoek van niveau A1 of tenminste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau A onderzoek van niveau A2 of tenminste 2 onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van niveau B. 3 1 onderzoek van niveau B of C. 4 Mening van deskundigen. De gebruikte assessments bij de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid zijn terug te vinden in: Concept Bijlagenboek Assessments Ergotherapierichtlijn Chronische Vermoeidheid ten gevolge van MS, CVA of de ziekte van Parkinson, in dit werkboek verder genoemd als bijlagenboek. 4

5 Voor achtergrondinformatie, methodologie, theoretische onderbouwing, conclusies, overige overwegingen en literatuurvermelding verwijzen we u naar de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. In het kader van de leesbaarheid van het werkboek is ervoor gekozen om de afkortingen van de assessments te gebruiken. De volledige namen van de assessments zijn terug te vinden in de verklarende woordenlijst van de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. 5

6 2. FASE 1: ENTER/INITIATE Actiepunt Activiteit 1. Kennismaking - Hulpvraag verduidelijken 2. Vermoeidheid in kaart brengen - MFIS afnemen (zie bijlagenboek) 3. Inclusiecriteria - Beoordelen of cliënt binnen inclusiecriteria valt INCLUSIECRITERIA - De cliënt heeft een verwijzing voor ergotherapiebehandeling. - De cliënt heeft de diagnose MS, CVA of de ziekte van Parkinson. - Uit de inventarisatie van de hulpvraag blijkt dat de problemen van de cliënt samenhangen met chronische vermoeidheid. Chronische vermoeidheid is: vermoeidheid die, ongeacht het tijdstip van de dag, aanwezig is op meer dan de helft van de dagen gedurende een periode langer dan zes weken achter elkaar. - De cliënt heeft een MFIS-score 38. 6

7 3. FASE 2: SET THE STAGE Actiepunt Activiteit 1. Theoretisch kader kiezen - Theoretisch kader kiezen 2. Inventariseren handelingsproblemen Bij onvoldoende informatie - COPM afnemen - IPA of OPHI-II afnemen 3. Vaststellen handelingsproblemen - Bespreken met de cliënt 4. Selecteren van onderwerpen voor - Bespreken met de cliënt verdere analyse INVENTARISEREN HANDELINGSPROBLEMEN Assessment Afnemen COPM (niveau 3) - De COPM wordt standaard afgenomen IPA (niveau 3) - Wanneer er meer informatie over het handelen van de cliënt nodig is - Wanneer de COPM en OPHI-II vanwege cognitieve problemen niet afgenomen kunnen worden OPHI-II (niveau 4) - Wanneer er meer informatie nodig is over de handelingsidentiteit, handelingscompetentie en handelingssituatie van de cliënt Zie voor de assessments inventariseren handelingsproblemen het bijlagenboek. 7

8 THEORETISCH KADERS EN ONDERWERPEN Theoretische kaders Kenmerken theoretische kaders Neurologisch-cognitief Vermoeidheid treedt sneller op door: - beperkt bewegen - herhaald bewegen - verminderde concentratie Fysieke revalidatie Vermoeidheid treedt sneller op door: - verminderde kracht - verminderd uithoudingsvermogen Psycho-emotioneel Sociaal-cultureel Ontwikkeling Omgeving Er zijn problemen met betrekking tot: - coping - herkennen van grenzen - beperkt ziekte-inzicht - dagindeling Er is geen duidelijkheid over het functioneren van de cliënt in zijn sociale omgeving: - overtuigingen - houding - rollen - gewoonten van de cliënt Er is sprake van veranderingen en/of verstoringen in de ontwikkeling van de cliënt Veranderingen in de omgeving van de cliënt kan het handelingsprobleem compenseren of bevorderen Onderwerpen passend bij theoretische kaders - Uitvoering van activiteiten - Ergonomie en houding - Aanpassingen en het gebruik van hulpmiddelen - Ontspanning - Dagindeling - Uitvoering van activiteiten - Ergonomie en houding - Leefwijze van de cliënt - Ontspanning - Dagindeling - Uitvoering van activiteiten - Aanpassingen en het gebruik van hulpmiddelen - Leefwijze van de cliënt - Communicatie - Dagindeling - Uitvoering van activiteiten - Leefwijze van de cliënt - Uitvoering van activiteiten - Leefwijze van de cliënt - Communicatie - Dagindeling - Uitvoering van activiteiten - Ergonomie en houding - Aanpassingen en het gebruik van hulpmiddelen 8

9 4. FASE 3: ASSESS/EVALUATE Actiepunt Activiteit 1. Bespreken handelingsproblemen - Bespreken met de cliënt 2. Bepalen inhoudsmodel - Kiezen tussen CMOP-E en CMCE 3. Inventariseren en analyseren - Afnemen assessments 4. Evalueren van de bevindingen - Bespreken uitkomsten van assessments 5. Bepalen behandeling volgens inclusiecriteria - Beoordelen of de cliënt binnen het laatste inclusiecriterium valt INVENTARISEREN EN ANALYSEREN Assessment Doel Activiteitenprofiel (niveau 4) Rollenlijst (niveau 4) Werknemersrol Interview (niveau 3) AMPS ( niveau 2) Standaard observatie (niveau 4) Inventarisatie dagindeling en verdeling van de energie Inzicht krijgen in betekenisvolle activiteiten uit het verleden, het heden en de toekomst Inzicht krijgen bij cliënten die bij terugkeer naar werk vermoeidheidproblemen ervaren Inzicht krijgen in proces en motorische vaardigheden van de cliënt Inzicht krijgen in het uitvoeren van activiteiten van de cliënt Zie voor de assessments inventariseren en analyseren het bijlagenboek. 9

10 BEPALEN BEHANDELING VOLGENS INCLUSIECRITERIA Het laatste inclusiecriterium is: één of meerdere van de volgende factoren spelen een rol bij de cliënt: - inefficiënt omgaan met energie; - disbalans tussen rust en activiteit/overbelasting; - coping problematiek; - problemen of vragen over de gevolgen van vermoeidheid op het handelen. 10

11 5. FASE 4: AGREE ON OBJECTIVES AND PLAN Actiepunt Activiteit 1. Probleemstelling - Probleemstelling opstellen met de cliënt 2. Behandeldoelen - Behandeldoelen SMART/RUMBA opstellen met de cliënt 3. Plan van aanpak - Plan van aanpak opstellen met de cliënt o Behandelstrategieën kiezen o Interventievormen kiezen o Aansluiten bij de leerstijl van de cliënt ERGOTHERAPEUTISCHE PROBLEEMSTELLING OPSTELLEN De ergotherapeutische probleemstelling bestaat uit: - de naam, leeftijd en sociale status van de cliënt; - het handelingsprobleem van de cliënt; - door welke belemmeringen het handelingsprobleem ontstaat; - welke beperkingen dit met zich mee brengt en hoe de cliënt dit ervaart; - de oorzaak (medische diagnose en functiestoornissen) van het handelingsprobleem; - de wensen en vragen met betrekking tot het toekomstig handelen van de cliënt. PLAN VAN AANPAK OPSTELLEN Het plan van aanpak bestaat: - ergotherapeutische behandelstrategieën; - de type interventie; - objectieve en meetbare doelen, gekoppeld aan einddoelen; - doelen gekoppeld aan de cliënt; - frequentie en duur van de behandelsessies; - eventuele afstemming met andere disciplines en/of betrokken instanties; - assessment(s) ter evaluatie van de einddoelen. 11

12 BEHANDELSTRATEGIEËN Theoretische kaders Behandelstrategie Omschrijving Psycho-emotioneel Sociaal-cultureel Omgeving Health promotion Het creëren van betekenisvolle ervaringen die het (betekenisvolle) rolgebonden handelen stimuleren. Psycho-emotioneel Sociaal-cultureel Omgeving Neurologisch-cognitief Fysieke revalidatie Ontwikkeling Neurologisch-cognitief Psycho-emotionele Omgeving Fysieke revalidatie Psycho-emotioneel Sociaal-cultureel Omgeving Preventie INTERVENTIEVORMEN Interventievorm Therapeutisch gebruik van jezelf Therapeutisch gebruik van activiteiten Het consultatieproces Het educatieproces Herstel of ontwikkeling Aanpassing of compensatie Handhaving LEERSTIJLEN De leerstijlen worden bepaald aan de hand van de leercyclus van Kolb. Het voorkomen van belemmeringen in het rolgebonden handelen. Gericht op het ontwikkelen, verbeteren en/of herstellen van vaardigheden en mogelijkheden. Het gaat vooral om trainen, aanleren en doorzetten. Gericht op de omgeving en activiteiten om deze op de mogelijkheden van de cliënt af te stemmen. Het behouden van mogelijkheden om betekenisvolle activiteiten te blijven uitvoeren. Doen Concrete ervaring Dromen/bezinnen Actief experimenteren Reflectie observatie Beslissen Abstracte begripsvorming Denken Het leren is een cyclus proces dat bestaat uit vier fases: - dromen/bezinnen; - denken; - beslissen; - doen. 12

13 AANPAKSTIJLEN Leerstijl van de cliënt Beslisser Bezinner Denker Doener Aanpakstijl van de ergotherapeut Instructie aanpak Reflectie aanpak Zelfstudie aanpak Oefen aanpak De aanpakstijlen lopen parallel met de stappen die genomen worden in de leercirkel van Kolb, te weten: concrete ervaring (CE); reflectieve observatie (RO); abstracte begrippen en concepten (AC); actief experimenteren (AE). Aanpakstijl Volgorde in stappen Didactiek Instructie aanpak AC AE CE RO Startpunt in theorie, gesloten opdrachten/ oefeningen Reflectie aanpak CE RO AC AE Startpunt in het opdoen van ervaringen, gesloten opdrachten/oefeningen Zelfstudie aanpak AC AE CE RO Startpunt in theorie, open opdrachten/oefeningen Oefen aanpak CE RO AC AE Startpunt in het opdoen van ervaring, open opdrachten/oefeningen 13

14 6. FASE 5 IMPLEMENT THE PLAN Actiepunt Activiteiten 1. Uitvoering plan van aanpak - Interventies kiezen INTERVENTIES Theoretisch kader Onderwerp Interventies Psycho-emotionele theorie Sociaal-culturele theorie Ontwikkelingstheorie Omgevingstheorie Fysieke-revalidatietheorie Psycho-emotionele theorie Leefwijze van de cliënt - Uitleg geven over de leefregels bij MS, CVA of ziekte van Parkinson Ontspanning - Het geven van ontspanningsoefeningen Sociaal-culturele theorie Omgevingstheorie Fysieke-revalidatietheorie Psycho-emotionele theorie Sociaal-culturele theorie Omgevingstheorie Neurologisch-cogniteve theorie Fysieke-revalidatie theorie Psycho-emotioneel Sociaal-culturele theorie Ontwikkelingstheorie Omgevingstheorie Neurologisch-cognitieve theorie Fysieke-revalidatie theorie Omgevingstheorie Neurologisch-cognitieve theorie Psycho-emotionele theorie Omgevingstheorie Communicatie - Communicatie met naastbetrokkenen Dagindeling - Prioriteiten aanbrengen in activiteiten - Veranderen van het tijdstip waarop een activiteit wordt uitgevoerd - Rust en activiteit verspreiden over de dag - Het veranderen van de frequentie van de activiteit Uitvoering van activiteiten Ergonomie en houding Aanpassingen en het gebruik van hulpmiddelen - Elimineren van onnodige bewegingen en/of deeltaken van een activiteit - Veranderen van handelingsvolgorde van een activiteit - Simplificeren van (deel)taken in activiteiten door hulpmiddelen en/of aanpassingen - Combineren van (deel)taken in activiteiten - Rustmomenten inbouwen tijdens langere activiteiten - Uitleg over ergonomische principes tijdens statische en dynamische belasting - Lichaamshouding tijdens activiteit en rust - Uitleg geven over aanpassingen en/of hulpmiddelen - Begeleiden van de aanvraag van aanpassingen en/of hulpmiddelen. Zie voor de werkbladen bij de interventies bijlage II tot en met VI. 14

15 BEHANDELING VAN CLIËNTEN MET COGNITIEVE STOORNISSEN Cognitieve stoornis Aandachtspunten Attentiestoornissen - Laat de cliënt oefenen in een rustige ruimte - Geef overzichtelijke, korte opdrachten - Herhaal opdrachten steeds in dezelfde volgorde als de cliënt er moeite mee heeft zijn aandacht van het ene onderwerp naar het andere te verplaatsen - Bereid een nieuwe taak zorgvuldig voor en houd er rekening mee dat het niet vanzelfsprekend is dat een cliënt de instructies direct opvolgt - Besef tijdens de therapie dat de cliënt zijn aandacht moet verdelen wanneer er tijdens de behandeling wordt gepraat of wanneer een handeling verstoord wordt (bijvoorbeeld door een telefoon) Geheugenstoornissen - Neem veel tijd voor de inprenting als het tempo vertraagd is. Laat de cliënt de opdracht hardop herhalen om de inprenting te bevorderen - Laat de cliënt gebruik maken van hulpmiddelen om een geheugenstoornis zo goed mogelijk te compenseren - Oefen een handeling totdat ze voor een groot deel automatisch verloopt - Bespreek het resultaat van een oefening of activiteit direct na afloop. Iemand met een verminderd geheugen kan vaak niet praten over een oefening of activiteit die gisteren heeft plaatsgevonden - Raak niet geïrriteerd als de instructie elke keer weer volstrekt nieuw voor de cliënt lijkt. Herkenning van een taak zal pas na meerdere malen optreden en dan nog alleen wanneer de instructie elke keer op dezelfde manier wordt gegeven Stoornissen met betrekking tot het oplossen - Leer de cliënt allereerst zijn probleem te benoemen. Veelal is de cliënt er niet bewust van het feit dat er een probleem is dat oplosbaar is van problemen - Weersta de verleiding om voor problemen van de cliënt pasklare oplossingen aan te dragen. Het is beter om de cliënt te helpen het probleem te analyseren en gezamenlijk een strategie te bepalen, waarmee het probleem kan worden opgelost Stoornissen in de informatieverwerking - Probeer een sfeer van vertrouwen te scheppen en houdt steeds bewust rekening met de mogelijkheid dat de cliënt iets niet heeft begrepen - Vraag na of de cliënt iets goed heeft begrepen - Vermijd het gebruik van bijzinnen, het van de hak op de tak springen en het vervatten van meerdere boodschappen in één zin - Verleng in het gesprek de adempauzes en geef de cliënt zo meer tijd om de informatie te verwerken - Ondersteun de communicatie met praktische gebaren - Ga zo zitten of staan dat de cliënt uw gezicht kan zien; dat helpt bij het vangen en vasthouden van aandacht - Ondersteun het geheugen van de cliënt door het besprokene samen te vatten en aantekeningen van belangrijke gesprekken mee te geven 15

16 7. FASE 6: MONITOR AND MODIFY Actiepunt Activiteit 1. Reflecteren plan van aanpak - Klinisch redeneren 2. Aanpassen plan van aanpak - Bespreken met cliënt KLINISCH REDENEREN Reflecteren op het plan van aanpak wordt gedaan door klinisch redeneren, dit bestaat uit: narratief redeneren; pragmatisch redeneren; procedureel redeneren; interactief redeneren; conditioneel redeneren. AANPASSEN PLAN VAN AANPAK In de volgende situaties kan aanpassen van het plan van aanpak nodig zijn bij: - nieuwe problemen; - veranderingen in de mogelijkheden en/of beperkingen van de cliënt; - veranderingen in het handelen of de omgeving van de cliënt; - veranderende wensen en/of behoeften; - resultaten die afwijken van de verwachtte resultaten. 16

17 8. FASE 7: EVALUATE THE OUTCOME Actiepunt Activiteit 1. Meten effect behandeling - Met gebruikte assessment: o COPM o IPA o Activiteitenprofiel 2. Evalueren plan van aanpak - Evalueren met cliënt EVALUEREN PLAN VAN AANPAK Aandachtspunten voor de evaluatie zijn: - Proces: o De samenwerking tussen cliënt en ergotherapeut; o De verantwoordelijkheid van zowel cliënt als ergotherapeut; o De manier waarop de ergotherapeut de cliënt heeft ondersteunt en begeleidt. - Inhoud: o De participatie en autonomie van de cliënt bij onderhandeling over doelen, prioriteiten en keuzes die zijn gemaakt tijdens de behandeling; o Respect voor diversiteit; o Wel of niet behalen van de doelen. 17

18 9. FASE 8: CONCLUDE/EXIT Actiepunt Activiteit 1. Afronden behandeling - Bespreken met cliënt 2. Follow-up - Afspraak maken om te evalueren AFRONDEN VAN DE BEHANDELING Belangrijke punten bij afronding zijn: - wanneer de doelen niet behaald zijn moet het voor zowel de cliënt als de ergotherapeut duidelijk zijn waarom de behandeling toch wordt afgerond; - het is belangrijk te benoemen dat de cliënt altijd terug kan komen en uit te leggen hoe de cliënt dit moet aanpakken. 18

19 10. AANBEVELINGEN Fase 1: Enter/Initiate Het is aan te bevelen om te starten met een kennismakingsgesprek omdat dit bijdraagt aan het cliëntgericht werken. (niveau 4) Het is aan te bevelen om eerst het kennismakingsgesprek af te ronden, voordat er een assessment wordt afgenomen. (niveau 4) Het verdient een aanbeveling om het afnemen van de MFIS als standaard te beschouwen, om de invloed van vermoeidheid op het dagelijks handelen in kaart te brengen. (niveau 2) Het kan zinvol zijn om de naastbetrokkenen van de cliënt aanwezig te laten zijn bij het afnemen van de MFIS, als er bij de cliënt sprake is van cognitieve stoornissen. (niveau 4) Het is aan te bevelen cliënten te behandelen volgens de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid, wanneer zij vallen binnen de inclusiecriteria van deze richtlijn. (niveau 4) Fase 2: Set the Stage Het kan zinvol zijn om de neurologisch-cognitieve theorie te gebruiken wanneer er sneller vermoeidheid optreedt tijdens activiteiten door beperkt bewegen, herhaald bewegen of verminderde concentratie. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de fysieke revalidatie theorie te gebruiken wanneer er sprake is van verminderde kracht en/of fysieke uithoudingsvermogen tijdens het dagelijks handelen van de cliënt. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de psycho-emotionele theorie te gebruiken wanneer er sprake is van problemen met betrekking tot coping, problemen met het herkennen van grenzen, beperkt ziekteinzicht en/of problemen bij de dagindeling. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de sociaal-culturele theorie te gebruiken bij het achterhalen van de overtuigingen, houding, rollen en gewoonten die ten grondslag liggen aan het dagelijks handelen van de cliënt. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de ontwikkeling theorie te gebruiken wanneer er sprake is van veranderingen en/of verstoringen in de ontwikkeling van de cliënt. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de omgevingstheorie te gebruiken wanneer de handelingsproblemen van de cliënt worden veroorzaakt door belemmeringen in de fysieke, sociale, culturele en/of institutionele omgeving. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de omgevingstheorie te gebruiken wanneer de fysieke, sociale, culturele en/of institutionele omgeving de handelingsproblemen van de cliënt kan compenseren of zijn mogelijkheden kan bevorderen. (niveau 4) Afname van de COPM wordt als standaard beschouwd om de handelingsproblemen te inventariseren bij cliënten met chronische vermoeidheid bij MS, CVA of de ziekte van Parkinson. (niveau 2) Het kan zinvol zijn de IPA af te nemen als aanvulling op de COPM, wanneer blijkt dat er meer informatie over het handelen van de cliënt nodig is. (niveau 3) 19

20 Het kan zinvol zijn de IPA gezamenlijk met de cliënt in te vullen, wanneer blijkt dat de COPM vanwege cognitieve problemen niet afgenomen kan worden. (niveau 3) Het is te overwegen de OPHI-II, of gedeeltes hieruit, af te nemen wanneer blijkt dat er meer informatie nodig is over de handelingsidentiteit, handelingscompetentie en/of handelingssituatie van de cliënt. (niveau 4) Het heeft de voorkeur om de handelingsproblemen samen met de cliënt vast te stellen. (niveau 4) Het is aan te bevelen om samen met de cliënt en zijn naastbetrokkenen één of meerdere onderwerpen te selecteren die tijdens de behandeling aan bod moeten komen. (niveau 4) Fase 3: Assess/evaluate Het kan zinvol zijn om de handelingsproblemen met de cliënt en zijn naastbetrokkenen te bespreken. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om het CMOP-E of het CMCE als inhoudsmodel te gebruiken bij behandeling volgens de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om het activiteitenprofiel af te nemen bij cliënten die problemen ervaren in de verdeling van hun energie. (niveau 4) Het is te overwegen dat cliënt en ergotherapeut het activiteitenprofiel gefaseerd invullen als er bij de cliënt sprake is van emotionele kwetsbaarheid. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de rollenlijst af te nemen, wanneer de ergotherapeut meer inzicht wil krijgen in betekenisvolle activiteiten die de cliënt in het verleden uitvoerden, in het heden uitvoert of in de toekomst wil uitvoeren. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de naastbetrokkenen van de cliënt aanwezig te laten zijn bij het afnemen van de rollenlijst, als er bij de cliënt sprake is van cognitieve stoornissen. (niveau 4) Het is aan te bevelen om de WRI af te nemen bij cliënten, die vanwege hun vermoeidheid problemen ervaren bij de terugkeer naar werk. (niveau 3) Vanwege de objectiviteit heeft de AMPS de voorkeur boven een standaard observatie. (niveau 2) Het heeft de voorkeur om de standaard observatie uit te voeren wanneer er in de instelling geen ergotherapeut is die voor de AMPS geijkt is. Tevens kan de standaard observatie uitgevoerd worden wanneer er in samenspraak met de cliënt een activiteit gekozen wordt die niet in de AMPS beschreven staat. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de bevindingen van de assessments te evalueren met de cliënt en zijn naastbetrokkenen. (niveau 4) Het is aan te bevelen cliënten te behandelen volgens de ergotherapierichtlijn chronische vermoeidheid die vallen binnen de inclusiecriteria van de richtlijn. (niveau 4) 20

21 Fase 4: Agree on objectives and plan Het is aan te bevelen dat een ergotherapeutische probleemstelling bestaat uit: - De naam, leeftijd en sociale status van de cliënt - Het handelingsprobleem van de cliënt - De belemmeringen waardoor het handelingsprobleem ontstaat - De beperkingen die de chronische vermoeidheid met zich mee brengt en hoe de cliënt dit ervaart - De oorzaak (medische diagnose en functiestoornissen) van het handelingsprobleem - De wensen en vragen met betrekking tot het toekomstig handelen van de cliënt (niveau 4) Het is aan te bevelen dat, wanneer er bij de cliënt sprake is van cognitieve stoornissen, de naastbetrokkenen van de cliënt aanwezig zijn bij het bespreken van de ergotherapeutische probleemstelling. (niveau 4) Het is aan te bevelen om de ergotherapeutische probleemstelling kenbaar te maken aan de belanghebbenden. (niveau 4) Het is aan te bevelen om de doelen volgens het SMART-principe óf de RUMBA-regel op te stellen. (niveau 4) Het is aan te bevelen dat de naastbetrokkenen van de cliënt aanwezig zijn, wanneer er bij de cliënt sprake is van cognitieve stoornissen. (niveau 4) Het is aan te bevelen om bij het opstellen van het plan van aanpak de volgende punten te verwerken: - de gekozen ergotherapeutische behandelstrategieën - het type interventie - de objectieve en meetbare doelen, gekoppeld aan einddoelen - de frequentie en duur van de behandelsessies - eventuele afstemming met andere disciplines en/of betrokken instanties - assessment(s) ter evaluatie van de einddoelen (niveau 4) Het is aan te bevelen om het plan van aanpak te bespreken met de cliënt en zijn naastbetrokkenen. (niveau 4) Het is aan te bevelen om bij het opstellen van het plan van aanpak een bewuste keuze te maken over de vormen van de te bieden interventie. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om binnen de ergotherapiebehandeling de leercyclus van Kolb te doorlopen. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om de aanpakstijl van de ergotherapeut aan te laten sluiten bij de leerstijl van de cliënt. (niveau 4) Fase 5: Implement the plan De werkgroep is van mening dat interventies uit het ECC en uit de vermoeidheidsmanagement programma s, gegeven in individuele vorm, positieve resultaten hebben en leiden tot een verminderd gevoel van vermoeidheid. (niveau 2) De werkgroep is van mening dat het zinvol kan zijn om de interventies af te stemmen op de wensen en behoeftes van de cliënt. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om rekening te houden met eventuele cognitieve stoornissen van de cliënt. (niveau 4) 21

22 Fase 6: Monitor and modify Het kan zinvol zijn om verschillende vormen van klinisch redeneren te gebruiken bij het reflecteren op het plan van aanpak. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om het plan van aanpak aan te passen wanneer er sprake is van: - nieuwe problemen - veranderingen in de mogelijkheden en beperkingen van de cliënt - veranderingen in het handelen of de omgeving van de cliënt - verandering in de wensen en/of behoeftes van de cliënt - afwijkende resultaten in vergelijking met de verwachtte resultaten (niveau 4) Fase 7: Evaluate the outcome Het is aan te bevelen om de hertest van de COPM in te vullen. (niveau 3) Het verdient aanbeveling de IPA of het activiteitenprofiel opnieuw af te nemen, als een van deze assessments is gebruikt tijdens de behandeling. (niveau 3) Het kan zinvol zijn om bij de evaluatie van het plan van aanpak de doelen, de resultaten van de behandeling en het ergotherapeutische proces aan de orde te laten komen. (niveau 4) Fase 8: Conclude/exit Het kan zinvol zijn om de behandeling samen met de cliënt en zijn naastbetrokkenen te bespreken en te beëindigen. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om een follow-up afspraak te maken, waarbij de veranderingen in het handelen van de cliënt worden geëvalueerd en problemen worden besproken. (niveau 4) Het kan zinvol zijn om na drie tot zes maanden na het beëindigen van de behandeling te meten of er nog veranderingen zijn opgetreden in het handelen van een cliënt. (niveau 4) 22

23 BIJLAGE I OVERZICHT STROOMDIAGRAM 23

24 BIJLAGE II WERKBLAD LEEFWIJZE VAN DE CLIËNT LEEFREGELS BIJ MS, CVA EN ZIEKTE VAN PARKINSON De visuele cirkel geeft weer hoe chronische vermoeidheid kan ontstaan (zie figuur 1 vermoeidheidscyclus). Vermoeidheid kan leiden tot afname van activiteiten. Een afname van de activiteiten heeft een passieve levensstijl die kan leiden tot een gevoel van inadequaatheid of van onkunde. Deze gevoelens kunnen stress veroorzaken, waardoor de vermoeidheid kan toenemen Vermoeidheid Stress Afname activiteiten Gevoel van inadequaatheid Figuur 1: vermoeidheidscyclus Invloed van rust: - rust is preventief en herstellend; - door te rusten krijgt de cliënt weer energie; - tijdens rust wordt energie door het lichaam opgeslagen. Adviezen voor rust: - rust op tijd, dus voordat de vermoeidheid optreedt, dit kan ernstige vermoeidheid voorkomen; - wanneer op tijd gerust wordt, dan is de hersteltijd korter; - neem korte, frequente rustperiodes; - experimenteer met duur, timing en frequentie van rust; - wissel activiteit en rust af; - stem activiteiten op elkaar af, maak een planning en plan hierin ook de rust; OMGAAN MET TEMPERATUUR(VERSCHILLEN) BIJ MS Temperatuurstijgingen van het lichaam, zoals koorts of een warme omgeving, kunnen vermoeidheid veroorzaken. Het gaat hierom totale lichaamsopwarming. Plaatselijke opwarming, zoals tijdens het afwassen en bij het gebruik van een hotpack, hebben geen invloed. Adviezen kunnen zijn: - ga na bij welke temperatuur het best gefunctioneerd kan worden; - koud douchen kan een energiekick geven (langzaam opvoeren); - warmte in bed niet hoger dan de lichaamstemperatuur (let bijvoorbeeld op synthetische dekens); - plan de zwaardere activiteiten in de ochtend: hoe vroeger hoe beter, bijvoorbeeld een parttime baan of zwaar huishoudelijk werk in de ochtend plannen; - middagrust: overbruggen van temperatuurpiek, pas wel op voor te veel slapen in verband met slapeloosheid s nachts; - goed ventilerende kleding (bijvoorbeeld natuurlijke stoffen); - ga niet vlak bij een warmtebron als zoals een verwarming of warme lamp zitten. 24

25 ONDERHOUDEN VAN EEN OPTIMALE CONDITIE Het is belangrijk om binnen de fysieke mogelijkheden zo fit mogelijk te blijven. Bewegen is niet slecht, maar let er wel op dat trainen, sporten of activiteiten niet leiden tot overbelasting of overdreven uitputting. Deskundige begeleiding kan hierbij zinvol zijn. 25

26 BIJLAGE III WERKBLAD ONTSPANNING ONTSPANNINGSOEFENINGEN Stress en spanning kunnen aanleiding zijn voor verhoogde spierspanning en zorgen voor een verminderd motorisch functioneren (bijvoorbeeld minder goed lopen). Aanleiding tot stress kunnen onder andere zijn: de wisselende lichamelijke mogelijkheden, sociale rollen die mogelijk veranderen en onbegrip van de naastbetrokkenen of de omgeving. Adviezen kunnen zijn: - het gebruik van ontspannings- en relaxtechnieken; - ademhalingstechnieken, visualisatie, yoga en tai chi zijn ontspanningstechnieken die thuis gedaan kunnen worden (overleg met fysiotherapeut of bewegingsagoog); - assertiviteit en verwerking (overleg met maatschappelijk werk). 26

27 BIJLAGE IV WERKBLAD DAGINDELING Vermoeidheid neemt traag af waardoor het niet verstandig is om tot het uiterste te gaan. De vermoeidheidsgrenzen dienen herkent en erkent te worden. Hoe groter de inspanning, hoe langer de herstelperiode duurt. Echter, af en toe moe worden is niet erg en moet zeker niet voortdurend vermeden worden. Om inzicht te krijgen in de dagindeling van de cliënt, kan het activiteitenprofiel ingevuld worden. Na het invullen van het activiteitenprofiel kan een overzicht verkregen worden in de dagindeling, waardoor: - er prioriteiten in activiteiten kan worden aangebracht; - rust en activiteiten verspreid kunnen worden over de dag. Adviezen kunnen zijn: - kortdurende inspanningen leveren (bijvoorbeeld activiteiten opdelen, drie korte pauzes zijn effectiever dan één lange pauze); - voldoende rust nemen na een inspanning; - inspanning zoveel mogelijk spreiden over de dag; - zoveel mogelijk pieken proberen te vermijden, het is de kunst om te stoppen voor de vermoeidheidssymptomen optreden; - plan uitspattingen of latertjes zoveel mogelijk, en de rust periode nadien langer te maken dan normaal, of beter nog, vooraf te rusten. Maar het vooral niet achterwege laten; - een dag/week schema kan helpen om inspanningen te verdelen over een dag/week. 27

28 BIJLAGE V WERKBLAD UITVOERING VAN ACTIVITEITEN Met behulp van een activiteitenanalyse en/of observatie kan een activiteit onderzocht worden. Zo wordt bekeken welke (deel)activiteiten veel energie kosten, zodat deze (deel)activiteiten aangepast kunnen worden en energie bespaard kan worden. ELVOSICO- REGELS Het gebruik van minder energie tijdens een activiteit betekent dat er meer energie overblijft voor andere activiteiten. Als een activiteit te veel energie kost, betekent dat deze activiteit moet worden aangepast. Om minder energie te verbruiken tijdens activiteiten kunnen de ELVOSICO- regels worden toegepast; EL = Elimineren VO = Volgorde veranderen SI = Simplificeren CO = Combineren Elimineren Volgorde veranderen Simplificeren Combineren Elimineren is het achterwege laten van activiteiten, die niet noodzakelijkerwijs uitgevoerd hoeven te worden. Veel taken worden gedaan omdat iemand dat nu eenmaal gewend is, zonder er nog echt over na te denken. Bij verminderde belastbaarheid, moet er nagedacht worden of iedere taak wel gedaan moet worden en moet er bekeken worden of de taak niet uit handen gegeven kan worden. Volgorde veranderen houdt in dat (deel)activiteiten op een ander moment of in een andere volgorde dan gebruikelijk worden uitgevoerd. Door de volgorde van een activiteit te veranderen kan energie bespaard worden. Door bij voorbeeld s ochtends al de avondmaaltijd voor te bereiden, hoeft s avonds niet alles achter elkaar gedaan te worden. Simplificeren is het gemakkelijker maken van activiteiten. Dit kan door het weglaten van deelhandelingen en/of het gebruik van bepaalde hulpmiddelen. Combineren is het samenvoegen van zowel handelingen als voorwerpen. Door bij voorbeeld activiteiten te combineren die boven gedaan moeten worden, hoeft er minder worden trap gelopen. Maar ook door spullen die met elkaar worden gebruikt bij elkaar op te bergen. 28

29 BIJLAGE VI WERKBLAD ERGONOMIE EN HOUDING ERGONOMISCHE PRINCIPES TIJDENS STATISCHE EN DYNAMISCHE BELASTING Het is voor een spier erg vermoeiend om voortdurend aangespannen te zijn (statische belasting). Het is beter om te bewegen zodat verschillende spiergroepen afwisselend aan- en ontspannen (dynamische belasting). De spier heeft dan een rustmoment na een kort inspanningsmoment, waardoor het uithoudingsvermogen toeneemt. Voorbeelden van statische belasting zijn; staan, schrijven, computerwerk, ongesteund zitten, tandenpoetsen. Voorbeelden van dynamische belasting zijn; lopen, afwisselen van korte activiteiten, activiteit afwisselen met pauzes, bewegen tijdens activiteiten. Een andere manier om gebruik te maken van ergonomie is het gebruik van hulpmiddelen. Het gebruik van hulpmiddelen kan ertoe leiden dat er gedurende activiteiten energie bespaart wordt. Adviezen kunnen zijn: - Activiteiten zo dynamisch mogelijk uitvoeren, door bijvoorbeeld te bewegen tijdens het staand uitvoeren van een activiteit (strijken, afwassen, op de bus wachten). - Gebruik van hulpmiddelen om energie te besparen: zoals bijvoorbeeld keukenmachine, elektrische tandenborstel, hoekmes, etc. UITGANGSHOUDING Zowel bij het staan als het zitten is een goede werkhouding belangrijk. Bij een verkeerde houding worden spieren, banden en gewrichten verkeerd- of overbelast. Door een juiste uitgangshouding aan te nemen tijdens een activiteit kan overbelasting voorkomen worden. Staan: Bij het staan worden de buik-, bil en beenspieren aangespannen. Om deze spieren minder te belasten kan steun nemen of leunen tegen het werkvlak helpen. Ook een stakruk kan helpen. Let bij het staan op: - comfortabele schoenen; - voeten op schouderbreedte; - gelijke gewichtsverdeling over beide voeten; - buig de knieën ligt; - kantel het bekken (geen holle rug); - ontspan de armen langs het lichaam; - houd het hoofd op; - verander regelmatig van houding; - door het gewicht van de linker naar de rechter voet te verplaatsen(wiebelen) kan men de statische houding dynamisch maken. Op deze manier is de ruggengraat in de juiste houding gepositioneerd is Zitten: Zitten voor werk - gebruik een rechte rugleuning; - houd de voeten plat op de vloer of op een voetenbank; - houd je heupen ten opzichte van je knieën in een hoek van 90 graden; - de knieën iets hoger dan de heupen; - houd de rug recht; - geef de lumbale wervelkolom steun; - zit dichtbij het bureau of werkstuk; - houd de ellebogen op 90 graden wanneer er aan een bureau wordt gewerkt. 29

30 Zitten bij ontspanning/rust: - heupen in een hoek van 90 graden; - kantel de stoel iets naar achter tot ongeveer 60 graden; - houd de benen ondersteund; - ondersteun zoveel mogelijk ieder lichaamsdeel. Liggen: - lig op de zij en houd het bovenste been flexie en ondersteund door een kussen; - liggend op de rug met een kussentje onder de knieën. WERKPLEKINDELING Bij de werkplekinrichting bij computerwerk zijn er verschillende aspecten waarmee rekening gehouden moet worden. Als de gebruiker veel op het beeldscherm kijkt moet deze recht voor hem zijn opgesteld. Wanneer dit niet het geval is, is het aan te bevelen het document recht voor de gebruiker te plaatsen, bijvoorbeeld in een documenthouder (zie figuur 1 Werkplek indeling bij computerwerk). Figuur 1: Werkplek indeling bij computerwerk TILLEN Adviezen kunnen zijn: - wissel tilwerkzaamheden regelmatig af met andere werkzaamheden; - gebruik tilhulpmiddelen; - zorg voor goede handgrepen aan het te tillen voorwerp; - voer zware tilwerkzaamheden met meer personen uit; - het vooroverbuigen van de romp bij het tillen zoveel mogelijk voorkomen; - draaiing en zijwaarts buigen van de romp zoveel mogelijk voorkomen; - houdt de last zo dicht mogelijk het lichaam (draag de te tillen last dicht bij je buik); - het lichaam symmetrisch belasten, door in beide handen ongeveer dezelfde last te tillen; - vermijd grote versnellingen van de romp en de last, maak dus langzame vloeiende tilbewegingen; - verklein het gewicht van de last, maar verhoog de tilfrequentie zonder dat het gewicht van de last groten wordt. 30

VERMOEIDHEID na een CVA

VERMOEIDHEID na een CVA Vermoeidheidsrichtlijn in CVA-richtlijn 2 voorbeelden na een CVA De richtlijn Vermoeidheid in de praktijk Ernst Evenhuis & Isaline Eijssen Werk, p 100 Effectieve behandelmethoden voor het omgaan met de

Nadere informatie

Omgaan met vermoeidheidsklachten

Omgaan met vermoeidheidsklachten Omgaan met vermoeidheidsklachten bij MS OMGAAN MET VERMOEIDHEIDSKLACHTEN Tijdens de ergotherapiebehandeling krijgt u informatie over allerlei aspecten die met vermoeidheidsklachten te maken hebben. Doel

Nadere informatie

Omgaan met vermoeidheidsklachten

Omgaan met vermoeidheidsklachten Omgaan met vermoeidheidsklachten MS Tijdens de ergotherapiebehandeling krijgt u informatie over allerlei aspecten die met vermoeidheidsklachten te maken hebben. Doel van de behandeling is dat u: inzicht

Nadere informatie

MS en vermoeidheid; Energiemanagement als interventie

MS en vermoeidheid; Energiemanagement als interventie MS en vermoeidheid; Energiemanagement als interventie Gera Hakkesteegt Ergotherapeut Afdeling Revalidatie MS en vermoeidheid Ongeveer 80% van de mensen met MS ervaren vermoeidheid 2/3 ervaart het als grootste

Nadere informatie

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE 17601 Inleiding In deze folder vindt u een algemeen oefenschema en beweegadvies. Deze kunt u gebruiken ter voorbereiding op de revalidatie, maar ook tijdens en na de revalidatieperiode.

Nadere informatie

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis

Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen. Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Hernia met een radiculair syndroom in de lage rug Adviezen & oefeningen Afdeling Fysiotherapie IJsselland Ziekenhuis Inleiding U bent patiënt op de afdeling neurologie van het IJsselland Ziekenhuis. Er

Nadere informatie

Ursula Walravens Inge Klijs. Ergotherapeuten ParkinsonNet Roosendaal en Bergen Op Zoom

Ursula Walravens Inge Klijs. Ergotherapeuten ParkinsonNet Roosendaal en Bergen Op Zoom Ursula Walravens Inge Klijs Ergotherapeuten ParkinsonNet Roosendaal en Bergen Op Zoom ! Ergotherapie biedt de cliënt mogelijkheden dagelijkse activiteiten op optimale wijze uit te voeren, in de eigen omgeving.

Nadere informatie

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Observatie Beperkingen komen vaak voor bij volgende motorische activiteiten: Transfers Houding Reiken en grijpen Balans Stappen

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia-operatie

Fysiotherapie na een hernia-operatie Fysiotherapie na een hernia-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2015 pavo 0292 Inleiding U bent in het Albert Schweitzer ziekenhuis geopereerd aan een hernia in uw rug. In deze folder willen wij

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia

Fysiotherapie na een hernia Fysiotherapie na een hernia Oefeningen voor herniapatiënten Algemeen Deze informatie heeft betrekking op de fysiotherapeutische behandeling, die u krijgt na een hernia-operatie in de lage rug. Hoewel deze

Nadere informatie

Adviezen om uw rug te sparen

Adviezen om uw rug te sparen Ergotherapie Adviezen om uw rug te sparen Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Inhoudsopgave 1. Ergotherapie Doel van de ergotherapie Wat kan de ergotherapie

Nadere informatie

Ergotherapie en oncologische revalidatie

Ergotherapie en oncologische revalidatie 1620 november juni 20092011 Ergotherapie en oncologische revalidatie 16 november 2011 Ergotherapeute Margot van Melick 1620 november juni 20092011 Inleiding Inleiding casus Mevr. Janssen Ergotherapie:

Nadere informatie

LEEFSTIJLADVIEZEN BIJ ATROSE FRANCISCUS VLIETLAND

LEEFSTIJLADVIEZEN BIJ ATROSE FRANCISCUS VLIETLAND LEEFSTIJLADVIEZEN BIJ ATROSE FRANCISCUS VLIETLAND Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u artrose heeft, een vorm van reuma. Om klachten van uw gewrichten zo veel mogelijk te voorkomen, zijn een

Nadere informatie

Adviezen bij KANS/rsi

Adviezen bij KANS/rsi Adviezen bij KANS/rsi U bent momenteel in behandeling wegens klachten aan arm, nek en schouders. Dit wordt ook wel KANS/rsi genoemd. Het begrip RSI (Repetitive Strain Injury) heeft in de praktijk een groot

Nadere informatie

Bekkenkanteling: maak afwisselend een bolle- en holle rug, waarbij romp en hoofd stil blijven liggen op de onderlaag.

Bekkenkanteling: maak afwisselend een bolle- en holle rug, waarbij romp en hoofd stil blijven liggen op de onderlaag. www.gezondbewegen.nl Rugoefeningen Algemene adviezen: Creëer een vaste plaats en een vast tijdstip en voer de oefeningen twee keer per dag uit Realiseer u, indien de klachten verminderd of verdwenen zijn,

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia- of stenose operatie

Fysiotherapie na een hernia- of stenose operatie Fysiotherapie na een hernia- of stenose operatie Naar het ziekenhuis? Lees eerst de informatie op www.asz.nl/brmo. Inleiding U bent in het Albert Schweitzer ziekenhuis aan uw rug geopereerd. In deze folder

Nadere informatie

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling.

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Disclosure Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Tim Vaessen Klinisch neuropsycholoog 4-10-2013 2 Overzicht MS en cognitie - Cognitieve klachten

Nadere informatie

Fysiotherapie na hernia

Fysiotherapie na hernia Fysiotherapie na hernia Deze informatie gaat over fysiotherapie na een herniaoperatie in de lage rug. Hoewel deze operaties niet allemaal hetzelfde zijn, kan er toch een aantal oefeningen worden aangegeven

Nadere informatie

Informatie. Ergotherapie bij artrose

Informatie. Ergotherapie bij artrose Informatie Ergotherapie bij artrose Inleiding In deze folder leest u meer informatie over leefstijladviezen bij artrose die u kunnen helpen om de gevolgen van de reumatische aandoening te beperken. Ergotherapie

Nadere informatie

In enkele stappen naar een ergonomisch verantwoorde werkplek.

In enkele stappen naar een ergonomisch verantwoorde werkplek. Ergonomie In enkele stappen naar een ergonomisch verantwoorde werkplek. 1. Dynamisch zitten Om de tussenwervelschijven maar ook rug en beenspieren en hoe vreemd het moge klinken, ook de hersenen bij het

Nadere informatie

Even voorstellen. Anje Korsten Dorine van Nispen. Ergotherapeuten werkzaam in Rivierenland Ziekenhuis Tiel

Even voorstellen. Anje Korsten Dorine van Nispen. Ergotherapeuten werkzaam in Rivierenland Ziekenhuis Tiel Ergotherapie & Even voorstellen Anje Korsten Dorine van Nispen Ergotherapeuten werkzaam in Rivierenland Ziekenhuis Tiel Opbouw presentatie Vermoeidheid en ergotherapie, een intro Health Counseling Praktijk

Nadere informatie

Na afloop van het oefenen mag u geen pijn hebben. Is dit wel het geval, oefen dan de volgende keer minder intensief.

Na afloop van het oefenen mag u geen pijn hebben. Is dit wel het geval, oefen dan de volgende keer minder intensief. U hebt een borstoperatie moeten ondergaan waarbij de lymfeklieren in de oksel zijn verwijderd. Als gevolg van deze operatie kan de beweeglijkheid van de schouder zijn verminderd. In deze folder staan oefeningen

Nadere informatie

Begeleidend schrijven bij de cursus "Het tillen van jonge kinderen"

Begeleidend schrijven bij de cursus Het tillen van jonge kinderen Begeleidend schrijven bij de cursus "Het tillen van jonge kinderen" Inleiding Het uitgangspunt van de tilinstructie is de belasting voor de ouders/verzorgers zo gering mogelijk te houden, zodat rugklachten

Nadere informatie

LEEFSTIJL-ADVIEZEN BIJ GEWRICHTSKLACHTEN FRANCISCUS VLIETLAND

LEEFSTIJL-ADVIEZEN BIJ GEWRICHTSKLACHTEN FRANCISCUS VLIETLAND LEEFSTIJL-ADVIEZEN BIJ GEWRICHTSKLACHTEN FRANCISCUS VLIETLAND Inleiding In deze folder geven wij u adviezen over het omgaan met uw gewrichtsklachten. Het signaleren en respecteren van pijn Pijn is een

Nadere informatie

Behandelprogramma chronische pijn. Almere

Behandelprogramma chronische pijn. Almere Behandelprogramma chronische pijn Almere Voor wie is het behandelprogramma zinvol? Als eerdere behandelingen zoals fysiotherapie of een operatie niet geholpen hebben komen mensen met chronische pijn vaak

Nadere informatie

Trainingsprogramma Spierkrachtversterking

Trainingsprogramma Spierkrachtversterking Trainingsprogramma Spierkrachtversterking Ook zonder blessures kun je bepaalde spieren of spiergroepen te versterken. Als spierversterkende oefeningen deel uitmaken van een trainingsprogramma met als einddoel

Nadere informatie

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal z 1 Als u een hernia-operatie

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Kantel-/draaimechanisme Met de ingebouwde voet kun je de monitor kantelen en/of draaien voor de meest comfortabele kijkhoek.

Kantel-/draaimechanisme Met de ingebouwde voet kun je de monitor kantelen en/of draaien voor de meest comfortabele kijkhoek. Afstand Monitor Stel de monitor direct voor je op. Strek je arm uit naar de monitor. Plaats de monitor ter hoogte van het punt waar je knokkels zich nu bevinden. Je moet de tekst op de monitor duidelijk

Nadere informatie

M_6_002. Toetsingsformulier "Tillen met behulp van een passieve tillift" M.C. de Vries - Hoefakker ROC Utrecht

M_6_002. Toetsingsformulier Tillen met behulp van een passieve tillift M.C. de Vries - Hoefakker ROC Utrecht Toetsingsformulier "Tillen met behulp van een passieve tillift" M.C. de Vries - Hoefakker Inleiding op transfers en zorg voor een juiste lichaamshouding van een zorgvrager. Liggend, zittend of staand stel

Nadere informatie

- 1 - Informatie over veilig werken met de PC

- 1 - Informatie over veilig werken met de PC - 1 - Informatie over veilig werken met de PC Veilig werken met de computer Tegenwoordig heeft vrijwel iedereen die op kantoor werkt te maken met computers. Zit jij ook regelmatig achter een toetsenbord,

Nadere informatie

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Gezond werken aan het beeldscherm (voor medewerkers) Brochure voor medewerkers over het voorkomen van gezondheidsklachten door beeldschermwerk Inhoudsopgave Gezond

Nadere informatie

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen?

CVA Vitaliteitscoach. Programma. In beweging ondanks vermoeidheid. Vermoeidheid na CVA. Casuïstiek, patiënt 2. Wat zou je doen? Programma In beweging ondanks vermoeidheid CVA Vitaliteitscoach Casuïstiek Wat is vermoeidheid na een CVA? Wie behandelt en hoe? De CVA vitaliteitscoach UKON symposium 15 april 2014, Anja Kuperus Casuïstiek,

Nadere informatie

MASSAGECENTRUM DE KRACHTBRON RUGSPIEROEFENINGEN

MASSAGECENTRUM DE KRACHTBRON RUGSPIEROEFENINGEN Dendermondsesteenweg 29 9270 LAARNE-KALKEN 0474 30 85 84 www.dekrachtbron.be info@dekrachtbron.be MASSAGECENTRUM DE KRACHTBRON RUGSPIEROEFENINGEN LAGE RUGPIJN Lage rugpijn komt vaak voor bij acht op tien

Nadere informatie

Adviezen na rugoperatie (rug)hernia / vernauwing van het wervelkanaal

Adviezen na rugoperatie (rug)hernia / vernauwing van het wervelkanaal 00 Adviezen na rugoperatie (rug)hernia / vernauwing van het wervelkanaal Afdeling Fysiotherapie U bent momenteel herstellende van een operatie in verband met een (rug)hernia of vernauwing van het wervelkanaal.

Nadere informatie

Vermoeidheid bij CNA. hoe gaan we ermee om?

Vermoeidheid bij CNA. hoe gaan we ermee om? Vermoeidheid bij CNA hoe gaan we ermee om? Inhoud Wat is vermoeidheid? Wat is géén vermoeidheid? Hoe ervaart de cliënt vermoeidheid? Behandeling lichamelijke vermoeidheid Behandeling chronische vermoeidheid

Nadere informatie

www.gezonduitgeven.nl Checklist werkplekinstelling voor de medewerker

www.gezonduitgeven.nl Checklist werkplekinstelling voor de medewerker Basis checklist voor een gezonde werkplek Een goede werkhouding is van belang om prettig en gezond te werken. Met deze basis checklist kun je je werkplek zo instellen dat je gezondheidsklachten zoveel

Nadere informatie

PECTUS REVALIDATIE. De pectoralisspieren. De rugspieren

PECTUS REVALIDATIE. De pectoralisspieren. De rugspieren PECTUS REVALIDATIE Het doel van de pectus revalidatie (training borst- en rugspieren) is het versterken van de spieren van de borst en de rug en hiermee het verbeteren van je lichaamshouding. De volgende

Nadere informatie

Fysiotherapie. Fysiotherapie na HNP. www.catharinaziekenhuis.nl

Fysiotherapie. Fysiotherapie na HNP. www.catharinaziekenhuis.nl Fysiotherapie Fysiotherapie na HNP www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl FYS005 / Fysiotherapie na HNP / 01-06-2013 2 Fysiotherapie na HNP U wordt

Nadere informatie

Revalidatieprogramma

Revalidatieprogramma Revalidatiegeneeskunde Revalidatieprogramma Chronische pijn Deze folder geeft u algemene informatie over revalidatie bij chronische pijn. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met uw

Nadere informatie

Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel

Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel Stenose- en/of herniaoperatie Oefeningen voor herstel H15.016-01 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Vóór de operatie... 2 Thuis oefenen... 2 Lees deze adviezen vast goed door... 2 De dag van de operatie... 3

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Pijnrevalidatie. Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA

PATIËNTEN INFORMATIE. Pijnrevalidatie. Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA PATIËNTEN INFORMATIE Pijnrevalidatie Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA In deze folder geven het Maasstad Ziekenhuis, het Spijkenisse Medisch Centrum en Het Van Weel-Bethesda Ziekenhuis

Nadere informatie

Fysiotherapie na laminectomie

Fysiotherapie na laminectomie Fysiotherapie Behandeling Fysiotherapie na laminectomie 2 Patiëntenvoorlichting patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl Fys/ Fysiotherapie na laminectomie/19 12 2012 Behandeling Fysiotherapie na

Nadere informatie

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten ZIEKTE VAN PARKINSON ERGOTHERAPIE BIJ DE ZIEKTE VAN PARKINSON 1 Inhoud De ziekte van Parkinson van Parkinsonpatiënten Algemene behandeling Concrete voorbeelden 2 Ziekte van Parkinson 3 1 Ziekte van Parkinson

Nadere informatie

Use it or lose it Inside Out Health www.jenaidavanwijk.com

Use it or lose it Inside Out Health www.jenaidavanwijk.com 1 Disclaimer De oefeningen, trainingen, adviezen en instructies in deze PDF zijn gemaakt voor gezonde en blessurevrije mensen. Wanneer je een fysieke beperking, een blessure of klachten hebt van welke

Nadere informatie

Dé VCA-specialist van Zuid-Nederland

Dé VCA-specialist van Zuid-Nederland Toolbox: Fysieke belasting Het doel van een toolboxmeeting is om de aandacht en motivatie voor veiligheid en gezondheid binnen het bedrijf te verbeteren. Wat verstaan we onder fysieke belasting? De door

Nadere informatie

Informatie Oefeningen na de bevalling

Informatie Oefeningen na de bevalling Informatie Oefeningen na de bevalling s-hertogenbosch, mei 2015 Inleiding Na de bevalling begint er een bijzondere, maar ook drukke periode terwijl je lichaam door de zwangerschap en bevalling toch wel

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit,

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Wat is lage rugpijn? Lage rugpijn zit onderin de rug. Soms straalt de pijn uit naar de billen of naar een of beide bovenbenen. De pijn kan plotseling

Nadere informatie

Poliklinische medisch specialistische revalidatie

Poliklinische medisch specialistische revalidatie Poliklinische medisch specialistische revalidatie Revalidatie verbetert uw leefsituatie Door middel van deze informatiefolder informeren wij u over de poliklinische medisch specialistische revalidatiebehandeling.

Nadere informatie

Gezond zitten kun je leren!

Gezond zitten kun je leren! Gezond zitten kun je leren! De mens is één en al beweging. Hij beweegt zich fysiek, psychisch en geestelijk. Ons fysieke gestel is gemaakt om te bewegen. Doordat wij zij gaan zitten zullen we ook tijdens

Nadere informatie

Adviezen na vastzetten van wervels in de lage rug

Adviezen na vastzetten van wervels in de lage rug Adviezen na vastzetten van wervels in de lage rug Algemeen De schroeven en staafjes in uw rug zorgen voor een stevige onbeweeglijkheid van de wervels ten opzichte van elkaar, zodat deze kunnen vastgroeien.

Nadere informatie

Ergotherapie. Patiënteninformatie. Vermoeidheid na hersenletsel. Slingeland Ziekenhuis

Ergotherapie. Patiënteninformatie. Vermoeidheid na hersenletsel. Slingeland Ziekenhuis Ergotherapie Vermoeidheid na hersenletsel i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Vermoeidheid is één van de meest voorkomende klachten na hersenletsel. Als u hersenletsel heeft gehad, kunt

Nadere informatie

Wanneer is ergotherapie bij Parkinson effectief?

Wanneer is ergotherapie bij Parkinson effectief? Wanneer is ergotherapie bij Parkinson effectief? Ingrid Sturkenboom, ergotherapeut-onderzoeker Radboudumc, Nijmegen Begeleiding vanuit Radboudumc: Promotoren: Ria Nijhuis- van der Sanden, Bas Bloem Co-promotoren:

Nadere informatie

Fysiotherapie na laminectomie

Fysiotherapie na laminectomie Fysiotherapie Fysiotherapie na laminectomie www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl FYS006 / Fysiotherapie na laminectomie / 24-06-2014 2 Fysiotherapie

Nadere informatie

Operatie van de heupkom:

Operatie van de heupkom: Operatie van de heupkom: triple osteotomie Inleiding U heeft van uw behandelend arts te horen gekregen dat u een operatie krijgt aan uw bekken. Het doel van de operatie is het wegnemen of het verminderen

Nadere informatie

Oefenprogramma revalidatie rechterzijde

Oefenprogramma revalidatie rechterzijde Oefenprogramma revalidatie rechterzijde Dit oefenprogramma ontvangt u van uw revalidatiearts. Oefen dit programma bij voorkeur 2x per dag. Oefeningen moet u pijnvrij kunnen doen, en adem door! In de oefengids

Nadere informatie

Richtlijnen behandeling van Patiënten met de ziekte van Parkinson door toepassing van de Atlas Therapie

Richtlijnen behandeling van Patiënten met de ziekte van Parkinson door toepassing van de Atlas Therapie Richtlijnen behandeling van Patiënten met de ziekte van Parkinson door toepassing van de Atlas Therapie Deze folder is voor eigen gebruik. De prijs is 2,50 ( dit is niet verplicht maar wel gewenst ) Postbank

Nadere informatie

Ontspannen met progressieve relaxatie

Ontspannen met progressieve relaxatie www.psychfysio.nl Ontspannen met Progressieve Relaxatie 1 Ontspannen met progressieve relaxatie De progressieve relaxatie van Edmund Jacobson is een bekende ontspanningsmethode in het westen. In deze hand-out

Nadere informatie

Oefeningen voor patiënten met reumatoïde artritis

Oefeningen voor patiënten met reumatoïde artritis Het is belangrijk om de oefeningen die u in het ziekenhuis hebt gedaan thuis dagelijks voort te zetten. Dit om de gewrichten en spieren in een goede conditie te houden. Probeer op een vast tijdstip te

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Fysiotherapie Hernia- en stenoseoperaties Leefregels en oefeningen

Fysiotherapie Hernia- en stenoseoperaties Leefregels en oefeningen Fysiotherapie Hernia- en stenoseoperaties Leefregels en oefeningen Inleiding Deze folder is een aanvulling op de reeds aan u uitgereikte informatie over uw hernia- of stenoseoperatie en bevat een aantal

Nadere informatie

3 Super Oefeningen Voor Je Buik

3 Super Oefeningen Voor Je Buik 3 Super Oefeningen Voor Je Buik Vooraf 1. Lees eerst de algemene trainingsinstructies, deze vind je als bijlage bij dit schema. 2. Doe altijd een warming up van 10 minuten voordat je gaat trainen. 3. Sluit

Nadere informatie

Leefstijladviezen bij artrose

Leefstijladviezen bij artrose Leefstijladviezen bij artrose Inleiding Bij u is artrose geconstateerd. Dit kan ervoor zorgen dat uw manier van leven verandert. Sommige dingen kunt u misschien niet meer doen op de manier zoals u gewend

Nadere informatie

Plank set 1 set 2 set 3 set 4 set 5 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec

Plank set 1 set 2 set 3 set 4 set 5 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec Plank set 1 set 2 set 3 set 4 set 5 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec 20 sec We beginnen met de normale Plank. Leun op de ellebogen en op te tenen en houd je lichaam in een rechte lijn. Span de buik aan en laat

Nadere informatie

Informatie. Ergotherapie bij reumatoïde artritis

Informatie. Ergotherapie bij reumatoïde artritis Informatie Ergotherapie bij reumatoïde artritis Inleiding In deze folder leest u meer informatie over leefstijladviezen bij reumatoïde artritis (RA) die u kunnen helpen om de gevolgen van de reumatische

Nadere informatie

Afdeling neurologie. Apraxie

Afdeling neurologie. Apraxie Afdeling neurologie Apraxie Wat is apraxie? Als gevolg van een Cerebro Vasculair Accident (CVA), een beroerte, kan een patiënt te maken krijgen met apraxie. Apraxie is een verworven stoornis in het uitvoeren

Nadere informatie

PATIËNTENINFO. Nekbrochure. Rugschool. Fysische geneeskunde - Ergotherapie

PATIËNTENINFO. Nekbrochure. Rugschool. Fysische geneeskunde - Ergotherapie PATIËNTENINFO Nekbrochure Rugschool Fysische geneeskunde - Ergotherapie Beste patiënt Welkom op de dienst fysische geneeskunde van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen. In deze brochure vindt u enkele

Nadere informatie

De trap op of aflopen: Probeer uw lichaam rechtop te houden en niet voorover te kantelen.

De trap op of aflopen: Probeer uw lichaam rechtop te houden en niet voorover te kantelen. GEBRUIKSAANWIJZING Welkom! Een gezonde wervelkolom: Stress en de dagelijkse bezigheden dragen bij aan het ontwikkelen van slechte gewoontes als het gaat om de zorg voor onze wervelkolom. Er zijn bijvoorbeeld

Nadere informatie

Subject: Taak 1.2.20

Subject: Taak 1.2.20 Taak 1.2.20 Tutor : vd Biggelaar Mentor : vd Biggelaar Klas : MT1A Gemaakt door : Tommy & Paul van der Linden 1 Inhoud! Taak 1.2.20 Inhoud!... 2 Inleiding... 3 Trekken en Duwen... 4 Tillen... 4 Zitten...

Nadere informatie

Adviezen na een open-hart-operatie. Afdeling Fysiotherapie

Adviezen na een open-hart-operatie. Afdeling Fysiotherapie 00 Adviezen na een open-hart-operatie Afdeling Fysiotherapie U bent herstellende van een operatie aan uw hart. De fysiotherapeut heeft u na de operatie begeleid bij het weer oppakken van activiteiten en

Nadere informatie

Checklist werkplekinstelling voor de werknemer

Checklist werkplekinstelling voor de werknemer Checklist werkplekinstelling voor de werknemer Basis checklist voor een gezonde werkplek Een goede werkhouding is van belang om prettig en gezond te werken. Met deze basis checklist kun je je werkplek

Nadere informatie

Folder: De ideale woning voor een Parkinsonpatiënt

Folder: De ideale woning voor een Parkinsonpatiënt Folder: De ideale woning voor een Parkinsonpatiënt Inhoud Inleiding Mogelijke problemen die u ervaart met bijbehorende tips / adviezen Vergoedingsmogelijkheden Bronnen voor verdere informatie Inleiding

Nadere informatie

Instructie. Motor Assessment Scale Auteur: Carr J.H Scoring. Testvolgorde en instructies

Instructie. Motor Assessment Scale Auteur: Carr J.H Scoring. Testvolgorde en instructies Instructie Motor Assessment Scale Auteur: Carr J.H. 1985 3 Scoring De therapeut scoort ieder motorische vaardigheid op een schaal van o tot 6. De test moet in een rustige ruimte worden uitgevoerd. De patiënt

Nadere informatie

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekken is een essentieel onderdeel van een evenwichtig trainingsprogramma. Het dagelijks uitvoeren van rekoefeningen kan de flexibiliteit en gezonde gewrichten

Nadere informatie

Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie

Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie Oefenenprogramma na een HNP (hernia)operatie of een kanaalstenoseoperatie Inleiding U wordt binnenkort geopereerd aan een hernia en/of stenose in de rug. Rondom deze operatie krijgt u fysiotherapie. In

Nadere informatie

Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling

Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling Multiple Sclerose (MS) De aandoening Multiple Sclerose (MS) kan beperkingen met zich meebrengen in uw dagelijkse leven. In deze folder leest u wat het behandelprogramma

Nadere informatie

Oefenprogramma revalidatie linkerzijde

Oefenprogramma revalidatie linkerzijde Oefenprogramma revalidatie linkerzijde Dit oefenprogramma ontvangt u van uw revalidatiearts. Oefen dit programma bij voorkeur 2x per dag. Oefeningen moet u pijnvrij kunnen doen, en adem door! In de oefengids

Nadere informatie

Oefeningen na een onderbeenamputatie

Oefeningen na een onderbeenamputatie Oefeningen na een onderbeenamputatie Bij het leren lopen met een prothese zijn mobiliteit, lenigheid en spierkracht belangrijk. Een bewegingsbeperking beïnvloedt de kwaliteit van het staan of lopen negatief.

Nadere informatie

3 Super Oefeningen Voor Je Buik

3 Super Oefeningen Voor Je Buik 3 Super Oefeningen Voor Je Buik Vooraf 1. Lees eerst de algemene trainingsinstructies, deze vind je als bijlage bij dit schema. 2. Doe altijd een warming up van 10 minuten voordat je gaat trainen. 3. Sluit

Nadere informatie

Fysiotherapie na een lage rugoperatie

Fysiotherapie na een lage rugoperatie Fysiotherapie na een lage rugoperatie Inleiding U wordt binnenkort geopereerd aan een lage rughernia. In het algemeen wordt de dag na de operatie gestart met fysiotherapie. De behandelend fysiotherapeut

Nadere informatie

PATIËNTENBROCHURE. Krachten sparen en werk eenvoudig maken

PATIËNTENBROCHURE. Krachten sparen en werk eenvoudig maken PATIËNTENBROCHURE Krachten sparen en werk eenvoudig maken INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 1. Inleiding 3 Enkele praktische tips bij een karwei. 3 2. Eenvoudig werken om krachten te sparen. 4 A. Let op uw tempo...

Nadere informatie

ergotherapie informatiebrochure Schouderoefeningen

ergotherapie informatiebrochure Schouderoefeningen ergotherapie informatiebrochure Schouderoefeningen Inhoudstafel 1. Inleiding 4 2. Oefeningen in stand 5 3. Oefeningen in lig 11 4. Oefeningen in zit 13 5. Oefeningen met Thera-band 14 6. Contactgegevens

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA Poliklinische revalidatie U heeft niet-aangeboren hersenletsel (NAH) en bent verwezen naar Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch voor poliklinische revalidatie.

Nadere informatie

ERGOTHERAPIE NA EEN CVA Informatie voor cliënten en hun naasten

ERGOTHERAPIE NA EEN CVA Informatie voor cliënten en hun naasten ERGOTHERAPIE NA EEN CVA Informatie voor cliënten en hun naasten Deze brochure is gebaseerd op de Ergotherapierichtlijn CVA (2013) en de Patiëntenversie van de Zorgstandaard CVA/TIA (2013). Voor meer informatie

Nadere informatie

Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren

Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren Mammacare Arm- en schouderoefeningen na het verwijderen van de okselklieren Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Arm en schouderoefeningen na het

Nadere informatie

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Verkeerde lichaamshoudingen veroorzaken klachten. Eén van de meest voorkomende verkeerde houdingen, wordt veroorzaakt door een naar vorend hangend hoofd,

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Ergotherapie en COPD. Ik moet er mee leven, maar ik wil er niet naar leven

Ergotherapie en COPD. Ik moet er mee leven, maar ik wil er niet naar leven Ergotherapie en COPD Ik moet er mee leven, maar ik wil er niet naar leven 2 Wat is ergotherapie? Ergotherapie richt zich vooral op de dagelijkse handelingen. Denk hierbij aan wassen, aankleden, koken,

Nadere informatie

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Gezond werken aan het beeldscherm (voor leidinggevenden) Brochure voor leidinggevenden over de gezondheidsrisico s van beeldschermwerk Inhoudsopgave Gezond werken

Nadere informatie

Acute klachten aan rug of nek: houdings- en bewegingsadvies. Informatie voor patiënten

Acute klachten aan rug of nek: houdings- en bewegingsadvies. Informatie voor patiënten Acute klachten aan rug of nek: houdings- en bewegingsadvies Informatie voor patiënten 2 Acute klachten aan rug of nek: houdings- en bewegingsadvies Acute klachten aan rug of nek: houdings- en bewegingsadvies

Nadere informatie

Altijd moe... Jochem Verdonk

Altijd moe... Jochem Verdonk Altijd moe... Jochem Verdonk Onderwerpen Wat is ME/CVS? Soorten vermoeidheid Gevolgen vermoeidheid Omgaan met vermoeidheid Leven met vermoeidheid Tips Wat is ME/CVS? ME: Myalgische Encefalomyelitis myalgisch:

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Chronische pijn. revalidatiebehandeling

Libra R&A locatie Blixembosch. Chronische pijn. revalidatiebehandeling Libra R&A locatie Blixembosch Chronische pijn revalidatiebehandeling Als langdurige pijnklachten voor beperkingen in het dagelijks leven zorgen, kan revalidatie zinvol zijn. Deze folder geeft informatie

Nadere informatie

Oefenprogramma revalidatie

Oefenprogramma revalidatie Oefenprogramma revalidatie Dit oefenprogramma ontvangt u van uw revalidatiearts. Oefen dit programma bij voorkeur 2x per dag. Oefeningen moet u pijnvrij kunnen doen, en adem door! Schouder en arm oefeningen:

Nadere informatie

Leven met Multipele Sclerose uitgave 11. MS en bewegen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS

Leven met Multipele Sclerose uitgave 11. MS en bewegen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Leven met Multipele Sclerose uitgave 11 MS en bewegen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Tekst: drs. Bep Franke-Barendse Uitgever: Nationaal MS Fonds 2 Inleiding Onze omgeving en ons dagelijks werk

Nadere informatie

Revalidatie na een rugoperatie

Revalidatie na een rugoperatie Revalidatie na een rugoperatie Algemeen Ziekenhuis Heilige Familie vzw s Herenbaan 172 2840 Rumst tel.: 03/880.90.11 fax: 03/880.95.95 e-mail: info@hfr.be www.azheiligefamilie.be ref.: 50120756 eigenaar:

Nadere informatie

Wat is niet aangeboren hersenletsel?

Wat is niet aangeboren hersenletsel? Wat is niet aangeboren hersenletsel? Als hersenen beschadigd raken op latere leeftijd spreken we van (NAH) Niet aangeboren hersenletsel Niet-aangeboren hersenletsel is blijvende schade aan de hersenen

Nadere informatie

Adviezen na een keizersnee

Adviezen na een keizersnee Adviezen na een keizersnee U heeft onlangs een keizersnee gehad. Dit betekent dat u een buikwond heeft die moet herstellen. Het is verstandig om na de keizersnee rustig aan te doen en naar uw lichaam te

Nadere informatie

Adviezen voor een goed herstel in de eerste weken na de ingreep

Adviezen voor een goed herstel in de eerste weken na de ingreep Weer op de been na een hernia-operatie Adviezen voor een goed herstel in de eerste weken na de ingreep Extra aandacht voor uw houding Uw herniaoperatie is achter de rug. En natuurlijk wilt u het alledaagse

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie