Mei 2015 Rapportage Risicobereidheid Onderzoek onder deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mei 2015 Rapportage Risicobereidheid Onderzoek onder deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV"

Transcriptie

1 Mei 2015 Rapportage Risicobereidheid Onderzoek onder deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV 2015 Hay Group. All rights reserved.

2 Inhoud Managementsamenvatting Inleiding Onderzoekspopulatie Respons Benchmark Vertrouwen in Stichting Pensioenfonds UWV Vertrouwen in het pensioenfonds Open opmerkingen van deelnemers Conclusie vertrouwen Risicobereidheid Resultaten: Meting risico aversie Resultaten: Absoluut minimum Resultaten: Zelf ingeschatte risicobereidheid Resultaten: Percentage beleggen Risicobereidheid en persoonskenmerken Conclusies risicobereidheid Verwachtingen van deelnemers Resultaten Verwachtingen en demografische kenmerken Conclusie verwachtingen Herstelmaatregelen Mogelijkheden voor individuen Mogelijkheden maatregelen pensioenfonds Conclusies herstelmaatregelen Overige vragen Nominaal of reëel Keuze pensioenuitvoering /52

3 9.... Vertaalslag Beleggingen Communicatie, regeling en flexibiliteit Bijlage 1: Het onderzoek Het meten van risicobereidheid Utiliteit en de Relatieve Risico Aversie meting Bijlage 2: Representativiteit respondenten Demografische eigenschappen respondenten Conclusie representativiteit sample Bijlage 3: Risicobereidheid De huidige assetmix van Stichting Pensioenfonds UWV Bijlage 4: Herstelmaatregelen Bijlage 5: Overige resultaten Bijlage 6: Gevoeligheidsanalyse beleggingsmix Gevoeligheidsanalyse AOW Bijlage 7. Afhaakanalyse /52

4 1. Managementsamenvatting Onder de populatie van Stichting Pensioenfonds UWV heeft Hay Group in samenwerking met de Erasmus Universiteit Rotterdam een risicobereidheidsonderzoek uitgevoerd. Naast het meten van de risicobereidheid hebben wij ook onderzoek gedaan naar onder andere herstelmaatregelen, de pensioenambitie van deelnemers en het vertrouwen in het fonds. Het bepalen van de beleggingsmix is gedaan op basis van de mediane risicobereidheid van de populatie. Stel er zijn 100 metingen, die we oplopend sorteren, dan is Q1 de 25 e meting, de mediaan de 50 e meting en Q3 de 75 e meting. Het blijkt dat de populatie van Stichting Pensioenfonds UWV over het algemeen licht risicomijdend is. In combinatie met enkele aannames die we veronderstellen, geeft de mediane gemeten risicobereidheid een optimale beleggingsmix. Voor actieve deelnemers zou dit uitkomen op 40% tot 65% aandelen (risicovolle beleggingen) en het overige in obligaties ( risicovrije beleggingen). Bij gelijke aannames, op de leeftijd na, komt voor gepensioneerden het percentage aandelen uit tussen de 30% en 50%. De huidige beleggingsmix van het pensioenfonds (47% in zakelijke waarden, ofwel risicovolle beleggingen) zit dus tussen deze ranges in, maar is iets aan de voorzichtige kant, gegeven de mediane risicobereidheid van de populatie. Het onderzoek wijst uit dat de risicobereidheid onder de deelnemers erg divers is en niet te verklaren is aan de hand van demografische kenmerken. Het is daarom niet mogelijk om een beleggingsbeleid te vinden dat aansluit bij de wensen van de gehele populatie; de één wenst wel (veel) risico te nemen, de ander niet of weinig. Het is daarom ook niet vreemd om af te wijken van de optimale beleggingsmix die wij in dit rapport presenteren. In onze vertaalslag houden wij namelijk geen rekening met de dekkingsgraad, andere beleidsbepalingen of fondskenmerken. Er zal hoe dan ook communicatie plaats moeten vinden waarom voor een bepaald beleggingsbeleid gekozen is en waarom het noodzakelijk is om enige mate van beleggingsrisico s te lopen. De pensioenverwachting van deelnemers is gemiddeld 77% van het netto inkomen. Het is belangrijk dat deelnemers worden geïnformeerd over de ambitie van de pensioenregeling en de maatregelen die zij zelf kunnen treffen om een hoger pensioen te bereiken, indien de regeling niet aan de pensioenverwachting van de deelnemer voldoet. Een groot aantal van de deelnemers geeft aan dat zij bereid zijn om bij te sparen om zo hun pensioeninkomen te verhogen. Het vertrouwen in het pensioenfonds is licht positief. Dit is in lijn met de overige pensioenfondsen waarvoor wij dit onderzoek hebben uitgevoerd. Enkele deelnemers die negatief over het fonds denken, geven aan dat dit te maken heeft met de dekkingsgraad en met het feit dat er de laatste jaren niet geïndexeerd is. Ook wensen ze duidelijke communicatie, bijvoorbeeld in het Uniform Pensioen Overzicht. Dit blijkt uit de open opmerkingen van deelnemers. 4/52

5 2. Inleiding Voor Stichting Pensioenfonds UWV is een onderzoek uitgevoerd onder de deelnemers van het fonds. In het onderzoek zijn zowel de actieve deelnemers als de gepensioneerden benaderd. Slapers zijn niet meegenomen. De vraag die aanleiding was tot het doen van dit onderzoek luidt: Hoeveel risico zijn de deelnemers van het pensioenfonds bereid te nemen als het gaat om hun pensioen? 3. Onderzoekspopulatie In dit hoofdstuk geven we een overzicht van hoe de respons op het onderzoek is geweest en of deze groep representatief is voor de totale populatie. Daarnaast introduceren we de benchmark, waarmee we de resultaten op een aantal vragen zullen vergelijken Respons In dit onderzoek zijn zowel de actieve deelnemers als de gepensioneerden benaderd. In totaal hebben van de aangeschreven deelnemers de vragenlijst volledig ingevuld. Dit komt neer op een respons ratio van 22%, wat naar onze mening een mooie respons is. Van de actieve deelnemers die de vragenlijst zijn gestart, heeft 76% de vragenlijst afgerond. Voor gepensioneerden ligt dit percentage op 86%. Onderstaande tabel geeft weer hoe de respons ratio is. Respons Actieve deelnemers Gepensioneerden Totaal Afgeronde vragenlijsten Niet afgeronde vragenlijsten Totale deelnemerspopulatie Afgerond als percentage van totaal 22% 21% 22% Niet afgerond als percentage van 24% 14% 22% respondenten Tabel 1. De responscijfers van het risicobereidheidsonderzoek. Onderstaande grafiek toont het verloop van de respons. Voornamelijk de eerste paar dagen na ontvangst van de uitnodiging van het onderzoek zijn de actieve deelnemers begonnen met het invullen van de vragenlijst. Na enkele dagen neemt de respons flink af. Echter, na het versturen van de reminder vindt weer een opleving in de respons plaats. In de grafiek worden ook Actieven, lopend en Gepensioneerden, lopend weergegeven. Deze twee categorieën geven het aantal deelnemers aan dat de vragenlijst is gestart, maar deze niet heeft afgerond. In bijlage 7 laten we zien bij welke vragen de respondenten voornamelijk zijn afgehaakt. 5/52

6 Grafiek 1. Verloop van de respons over de tijd. Wij hebben gecontroleerd of de respondenten representatief zijn voor de gehele populatie. De analyse wordt getoond in bijlage 2. Wij concluderen dat de respondenten representatief zijn Benchmark We vergelijken de resultaten van Stichting Pensioenfonds UWV, waar relevant, met de benchmark. De benchmark bestaat uit acht andere pensioenfondsen. De benchmark bevat alleen onderzoeksresultaten voor actieve deelnemers, omdat de meeste fondsen in de benchmark alleen de actieve deelnemers hebben laten deelnemen. Daarom benchmarken we alleen de resultaten van de actieve populatie. Het gebruik van de benchmark laat een relatief beeld zien van de deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV ten opzichte van andere pensioenfondsen. Hierdoor is een vergelijking op bepaalde onderwerpen mogelijk, zoals het vertrouwen in een pensioenfonds. 6/52

7 Percentage van de respondenten 4. Vertrouwen in Stichting Pensioenfonds UWV De economische crisis heeft de afgelopen jaren veel invloed gehad op pensioenfondsen. De teleurstellende resultaten op de aandelenbeurzen en de historisch lage rentes hebben hun weerslag op de dekkingsgraden van veel fondsen. Daarnaast hebben we ook te maken met vergrijzing en stijgende levensverwachtingen. Pensioen van deelnemers is al een aantal jaren niet verhoogd met de inflatie en voor een aantal fondsen is het pensioen afgelopen jaar gekort. Het is niet verwonderlijk dat het vertrouwen in pensioenfondsen onder druk staat. Onderdeel van dit onderzoek is het peilen van het vertrouwen van de deelnemers in het pensioenfonds. Dit onderdeel is tweeledig: Enerzijds is gevraagd naar de hoogte van het vertrouwen in het pensioenfonds, en anderzijds naar de verandering in het vertrouwen de afgelopen jaren Vertrouwen in het pensioenfonds Uit de antwoorden blijkt dat het vertrouwen van de actieve deelnemers boven gemiddeld is (4,5 op een schaal van 1 tot 7), en dat het vertrouwen onder gepensioneerden iets hoger is (4,9). De resultaten zijn weergegeven in onderstaande grafiek. 40% 35% 30% 25% 20% Vertrouwen in pensioenfonds 36% 31% 26% 27% 26% 19% 15% 10% 5% 0% 2% 1% Zeer weinig 5% 8% 6% 3% Actieven Gepensioneerden 3% 7% Zeer veel Grafiek 2. Het vertrouwen van de respondenten in Stichting Pensioenfonds UWV. Meer dan de helft van de respondenten geeft aan dat hun vertrouwen in de afgelopen twee jaren niet veranderd is. Van de actieven geeft 22% van de respondenten aan dat hun vertrouwen in de afgelopen twee jaren verslechterd is, onder gepensioneerden ligt dit percentage op 19%. Van de actieven geeft 10% aan dat het vertrouwen de afgelopen jaren is verbeterd en van de gepensioneerden 21%. Onderstaande grafiek geeft de resultaten op de vraag over de verandering in vertrouwen. 7/52

8 Percentage van de respondenten 80% 70% 60% Verandering vertrouwen 68% 61% 50% 40% 30% 20% 10% 2% 2% 6% 0% Sterk verslechterd 4% 14% 12% Actieven 13% 8% Gepensioneerden 6% 2% 0% 1% Sterk verbeterd Grafiek 3. De verandering in vertrouwen over de afgelopen twee jaar. In onderstaande tabel is het vertrouwen van de actieve deelnemers vergeleken met de benchmark. Het vertrouwen wordt op een schaal van 1 tot 7 gegeven, waarbij de waarde 4 een neutraal vertrouwen is. Ook geven we de dekkingsgraad van ieder pensioenfonds. Er is een klein verband te zien tussen de hoogte van de dekkingsgraad en het vertrouwen van de actieve deelnemers. Echter, sommige fondsen hebben al een tijd niet geïndexeerd of de aanspraken voor de periode van het onderzoek gekort. Hierdoor ligt de dekkingsgraad wel boven 100%, maar hebben de deelnemers wel te maken gehad met een tegenslag. Het vertrouwen in pensioenfonds UWV ligt rond het gemiddelde van de overige fondsen. Dekkingsgraad* Gemiddeld vertrouwen (schaal: 1 tot 7) Pensioenfonds UWV 103,1% 4,5 Fonds 1 106,0% 5,0 Fonds 2 115,0% 5,8 Fonds 3 108,0% 4,6 Fonds 4 113,0% 4,5 Fonds 5 98,7% 4,2 Fonds 6 103,5% 4,4 Fonds 7 108,9% 4,3 Fonds 8 112,9% 4,0 Gemiddelde benchmark 108,3% 4,6 Tabel 2. Het vertrouwen van de actieve deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV vergeleken met de andere pensioenfondsen in de benchmark. *De tabel geeft de dekkingsgraad weer in de periode van het onderzoek. In onderstaande grafiek wordt het vertrouwen van actieve vergeleken met de benchmark. 8/52

9 Percentage van de respondenten 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% 2% 2% Zeer weinig Vertrouwen in pensioenfonds 36% 33% 27% 24% 19% 19% 10% 8% 5% 6% 6% 3% Zeer veel Actieven Benchmark Grafiek 4. Het vertrouwen van de actieve deelnemers vergeleken met de benchmark. Ook hebben we getoetst of demografische eigenschappen van mensen invloed hebben op het vertrouwen. Hieruit blijkt dat leeftijd en geslacht een significante invloed hebben op het vertrouwen in het pensioenfonds voor actieven. Het verband tussen leeftijd en het vertrouwen is significant, maar zwak. De coëfficiënt is 0,01. Dit betekent dat een 10 jaar oudere persoon op een 7- puntsschaal slechts 0,1 meer vertrouwen heeft. Significantie is een combinatie van het effect en de variatie. Als de variatie heel klein is kan iets dus significant zijn ook al is het effect zwak. Dit zien we ook terug in de onderstaande verbanden. Actieve deelnemers Verband Toelichting Leeftijd Positief Hoe hoger de leeftijd, hoe hoger het vertrouwen Mannen hebben meer vertrouwen dan Geslacht Significant vrouwen Tabel 3. Invloed demografische eigenschappen op vertrouwen actieven. Ook voor gepensioneerden tonen we hieronder de verbanden. Gepensioneerden Verband Toelichting Geslacht Significant Mannen hebben meer vertrouwen dan vrouwen Opleidingsniveau Negatief Respondenten met een lagere opleiding hebben een hoger vertrouwen. Dit verband is zeer zwak. Tabel 4. Invloed demografische eigenschappen op vertrouwen gepensioneerden. 9/52

10 4.2. Open opmerkingen van deelnemers In de vragenlijst hebben deelnemers de mogelijkheid gekregen open opmerkingen in te vullen en bijvoorbeeld toe te lichten waarom hun vertrouwen is veranderd in de afgelopen jaren. Hieronder een beschrijving van het algemene gevoel dat heerst onder de deelnemers. De open opmerkingen van deelnemers zijn erg gespreid. Enerzijds is een deel erg positief, zijn ze blij dat ze hun mening mogen geven en hebben ze er vertrouwen in dat Stichting Pensioenfonds UWV het geld goed beheert. Ook zijn zij erg nieuwsgierig naar de uitkomsten van dit onderzoek. Anderzijds zijn enkele deelnemers negatief. Ze hebben geen vertrouwen in het pensioenstelsel ofwel de economie en ze zijn sceptisch over wat er met de resultaten van de vragenlijst wordt gedaan. Een opmerking die vaker terugkeert is dat werknemers balen dat collega s een aantal jaren geleden vroeg met pensioen konden gaan, terwijl dat voor hen niet meer geldt. Ze willen liever minder werken of al met pensioen gaan, maar ze hebben het gevoel dat hun pensioensituatie dat niet toelaat. Een andere terugkerende opmerking is dat de werknemer graag meer invloed op zijn/haar pensioen wenst te hebben, bijvoorbeeld door zelf te mogen kiezen voor een bepaald pensioenfonds of voor bepaalde beleggingen of spaarmogelijkheden. Het blijkt ook dat deelnemers het Uniform Pensioen Overzicht (UPO) graag in duidelijkere taal willen ontvangen en dat deelnemers soms behoefte hebben aan advies op maat. Enkele actieve deelnemers geven aan dat ze nog helemaal niet bezig zijn met hun pensioen en dat ze zich ervan bewust zijn dat dit moet veranderen. Gepensioneerden noemen het feit dat er al jaren niet geïndexeerd is één van de grootste redenen waarom hun vertrouwen is afgenomen, aangezien dit in hun ogen beloofd was. Ze geven aan dat ze willen dat het fonds beter presteert zodat er geïndexeerd kan worden, maar ze willen over het algemeen niet dat er risico genomen wordt. Ook wordt de lage dekkingsgraad als reden opgegeven. Andere gepensioneerden zijn juist positief omdat Stichting Pensioenfonds UWV de pensioenen niet verlaagd heeft, in tegenstelling tot sommige andere fondsen. Over de vragenlijst zeggen gepensioneerden dat ze blij zijn dat om hun mening werd gevraagd, al vond een deel van de gepensioneerden de vragenlijst wel lastig om in te vullen. Daarnaast zijn ze erg geïnteresseerd in de uitkomsten Conclusie vertrouwen Het vertrouwen in Stichting Pensioenfonds UWV is gemiddeld genomen licht positief. Dit is in lijn met de overige fondsen waarvoor wij dit onderzoek hebben uitgevoerd. Geslacht en inkomen lijken een significant maar klein effect te hebben op het vertrouwen in het pensioenfonds. Onder de deelnemers met een laag of verslechterd vertrouwen werden voornamelijk de volgende redenen genoemd: het gebrek aan indexatie, de dekkingsgraad en de algehele economie. 10/52

11 5. Risicobereidheid Risicobereidheid is een abstract begrip en er is niet echt één definitie voor. Daarom hebben we gevraagd aan de deelnemers waar ze als eerste aan denken als ze het woord risico horen. Verreweg het grootste gedeelte van de respondenten ziet risico als onzekerheid. Wat is het eerste dat u te binnen schiet wanneer u denkt aan het woord "risico"? Percentage van de actieven Percentage van de gepensioneerden Verlies 18% 20% Kans 12% 19% Rendement 5% 12% Onzekerheid 62% 47% Opwinding 1% 1% Anders 2% 1% Tabel 5. Associatie met het woord risico. In dit hoofdstuk tonen we de uitkomsten van het risicobereidheidsonderzoek. We testen ook of bepaalde demografische kenmerken, zoals leeftijd en geslacht, invloed hebben op de risicobereidheid van mensen. Uitleg over de verschillende methoden waarop wij risicobereidheid uitvragen, is in bijlage 1 opgenomen. Als u deze rapportage voor de eerste keer doorneemt, raden wij u aan om bijlage 1 goed door te lezen Resultaten: Meting risico aversie We hebben deelnemers keuzes voorgelegd met voorbeelden die aansluiten bij hun persoonlijke situatie. Hieruit volgt een bepaalde risicohouding. Deze risicohouding wordt hieronder weergegeven, waarbij een risicohouding hoger dan nul duidt op een risico aversie. Hoe hoger het getal, hoe meer risico avers de populatie is. In het geval dat er 100 metingen zijn, die oplopend zijn gesorteerd, is Q1 de 25 e meting, de mediaan de middelste meting en Q3 de 75 e meting. Q1 is dus risicovoller dan de mediaan en de mediaan is weer risicovoller dan Q3. Actieven Gepensioneerden Totaal Q1 1,0 0,5 0,8 Mediaan 3,4 2,8 3,3 Q3 5,5 5,2 5,4 Tabel 6. De risicohouding van de respondenten. Omdat de waardes hoger dan nul zijn, duidt dit erop dat deelnemers risico avers zijn. Dit is in lijn met de theorie en met de verwachtingen. Ten opzichte van andere fondsen is de populatie van Stichting Pensioenfonds iets minder risico avers. Echter, de verschillen zijn klein. Ten opzichte van één fonds waarbij veel professionele beleggers in dienst zijn, zijn deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV juist veel meer risico avers. 11/52

12 Percentage van de respondenten Uit het onderzoek blijkt dat met name de gepensioneerden een hogere risicobereidheid tonen. Bij andere fondsen waren de actieve deelnemers altijd minder risico avers dan de gepensioneerden. Dit is ook wat we verwachten gezien de horizon. Vandaar dat het opvallend is dat in dit onderzoek de gepensioneerden risicovoller zijn dan actieve deelnemers. Het is lastig om hier een verklaring voor te vinden. Een mogelijke verklaring is dat er een hoger percentage mannen is bij de gepensioneerden. Mannen tonen gemiddeld een iets hogere risicobereidheid dan vrouwen. Hoe risico avers de populatie is en tot welke beleggingsmix dit leidt, laten we zien in hoofdstuk 9. Verdere toelichting over deze meting wordt in bijlage 3 gegeven Resultaten: Absoluut minimum Wij hebben deelnemers gevraagd wat voor minimum inkomen zij zouden accepteren voor een stijging van het pensioeninkomen van 80% naar 100% (als percentage van het huidige inkomen) over de komende 10 jaar. Dit komt neer op compensatie voor een jaarlijkse inflatie van iets meer dan 2%. In deze vraag is actief uitgelegd wat inflatie met het nominale pensioeninkomen doet. De resultaten van de actieven en gepensioneerden populatie zijn weergegeven in onderstaande grafiek. 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Laagst geaccepteerde pensioeninkomen als percentage van het huidige inkomen 17% 22% 10% 11% 32% Grafiek 5. Geaccepteerde minimum pensioeninkomen voor een stijging (indexatie) van 25% over 10 jaar. Onderstaande tabel toont voor de verschillende groepen het gemiddelde minimaal gewenste pensioeninkomen, als percentage van het huidige inkomen, dat men accepteert voor een stijging van 80% naar 100%. 27% 26% 24% 15% 40% 60% 70% 75% 80% Pensioeninkomen als % van huidige inkomen Actieven Gepensioneerden 16% Minimaal gewenste pensioen inkomen Actieven Gepensioneerden Gemiddeld 67% 65% Tabel 7. Gemiddelde laagst geaccepteerde pensioeninkomen 12/52

13 Het gemiddelde komt voor actieven en gepensioneerden ongeveer gelijk uit. Voor actieven betekent dit dat er een kleine risicobuffer is. Voor gepensioneerden betekent dit dat ze een lager inkomen accepteren. Uit deze methode volgt dat de ondergrens 65% van hun huidige inkomen bedraagt (er kan dus 35% gekort worden). Hieruit kunnen we concluderen dat er een buffer is om risico mee te lopen. 13/52

14 Percentage van de respondenten 5.3. Resultaten: Zelf ingeschatte risicobereidheid Naast de metingen is ook aan de deelnemer zelf gevraagd in hoeverre hij/zij bereid is risico te nemen, op een zevenpunt schaal. De uitkomsten staan in onderstaande grafiek. Aan actieve deelnemers is de volgende vraag gesteld: Bent u bereid risico te lopen als het om de opbouw van uw pensioen gaat? Aan gepensioneerden is de volgende vraag gesteld: Bent u bereid risico te lopen als het om uw pensioenuitkering gaat? 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Bent u bereid risico te lopen als het om uw pensioen gaat? 19% 18% Zeker niet 29% 24% 18% 19% Actieven 19% 17% 13% 14% Gepensioneerden Grafiek 6. De zelf ingeschatte risicobereidheid van respondenten. De zelf ingeschatte risicobereidheid voor gepensioneerden en actieven is ongeveer gelijk. Het gemiddelde is berekend door tussen zeker niet en zeker wel de scores 1 t/m 7 te geven. Een gemiddelde risicobereidheid is daarmee 4. De zelf ingeschatte risicobereidheid van zowel gepensioneerden als actieven is 3. Dit geeft dus aan dat men gemiddeld genomen beneden gemiddeld risico wil lopen. De zelf ingeschatte risicobereidheid is tevens afgezet tegen de benchmark. Onderstaande grafiek toont dat de zelf ingeschatte risicobereidheid van respondenten UWV gemiddeld iets lager ligt dan de benchmark. Op basis van de zelf ingeschatte risicobereidheid zou er dus een voorzichtig beleggingsbeleid gevoerd moeten worden. De gemeten risicobereidheid ligt juist iets hoger dan de benchmark. 3% 4% 2% 1% Zeker wel 14/52

15 Percentage van de respondenten Percentage van de respondenten 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Bent u bereid risico te lopen als het om de opbouw van uw pensioenuitkering gaat? 18% 12% Zeker niet 29% 21% 18% 24% Actieven 17% 13% 13% 22% Benchmark 3% 5% 2% 2% Zeker wel Grafiek 7. De zelf ingeschatte risicobereidheid van actieve deelnemers wordt vergeleken met de benchmark Resultaten: Percentage beleggen In het geval men zelf het pensioen zou beheren, zou men gemiddeld rond de 30% in aandelen beleggen. De antwoorden van de totale onderzoekspopulatie zijn weergegeven in onderstaande grafiek. Slechts weinig deelnemers maken bewust de keuze om meer dan 50% in aandelen te beleggen. 20% 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% Hoeveel procent van uw pensioengeld wenst u in aandelen te beleggen? 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Actieven Gepensioneerden Grafiek 8. Percentage van het pensioengeld de respondenten in aandelen zouden willen beleggen. Onderstaande tabel bevat de resultaten gesplitst naar gepensioneerden en actieven. Het is te zien dat actieven minder in aandelen zouden beleggen dan gepensioneerden. Wij zouden niet verwachten dat gepensioneerden meer in aandelen zouden willen beleggen gegeven de beleggingshorizon van deze groep. 15/52

16 Percentage aandelen Actieven Gepensioneerden Gemiddeld 28% 30% Standaardafwijking 22% 23% Tabel 9. Het gemiddelde percentage pensioengeld dat men in aandelen zou willen beleggen Risicobereidheid en persoonskenmerken Risicobereidheid is een eigenschap van een persoon. Deze eigenschap zou beïnvloed kunnen worden door persoonskenmerken zoals leeftijd en inkomen. Door middel van een regressieanalyse is getoetst of leeftijd, inkomen, geslacht, het hebben van een koophuis, het hebben van een partner en het opleidingsniveau significant van invloed zijn op de risicobereidheid van de deelnemers. Het hebben van een koophuis en het hebben van een partner blijken geen invloed te hebben op de risicobereidheid. De resultaten staan in onderstaande tabel. Als iets niet significant is, staat dit vermeld in de tabel. Indien er een waardering staat, is het verband wel significant. 16/52

17 Actieve deelnemers Verband Toelichting Leeftijd Netto maandinkomen Geslacht Negatief Positief Significant Een hogere leeftijd betekent een lagere risicobereidheid Hoger inkomen betekent hogere risicobereidheid Mannen zijn meer risicobereid dan vrouwen Een hogere opleiding betekent een Opleidingsniveau Positief hogere risicobereidheid Tabel 10. Verbanden tussen persoonlijke eigenschappen en risicobereidheid. Bij actieve deelnemers is tussen inkomen en risicobereidheid een positief verband te vinden. Dat betekent dat een hoger inkomen leidt tot een hogere risicobereidheid. Daarnaast zijn mannen meer risicobereid dan vrouwen. Onder de gepensioneerde deelnemers is alleen een significant verband gevonden tussen opleidingsniveau en risicobereidheid. Wederom is de voorspellende waarde erg laag: slechts 2% van de variantie wordt verklaard door opleidingsniveau. Dit betekent dat we kunnen stellen dat risicobereidheid niet te voorspellen is aan de hand van persoonlijke kenmerken. Gepensioneerden Verband Toelichting Leeftijd Netto maandinkomen Geslacht Niet significant Niet significant Niet significant Hoger opleidingsniveau betekent Opleidingsniveau Positief hogere risicobereidheid Tabel 11. Verbanden tussen persoonlijke eigenschappen en risicobereidheid. Op basis van deze analyse blijkt dat we de risicobereidheid van één persoon aan de hand van deze factoren niet kunnen voorspellen. Wij denken dat risicobereidheid iets is wat je met je geboorte ofwel je opvoeding mee hebt gekregen en het kan dus voor eenzelfde soort persoon (geslacht, leeftijd, inkomen en opleidingsniveau) toch tot een andere risicobereidheid leiden. Daarentegen kunnen we wel stellen dat je voor eenzelfde soort populatie als UWV een goede inschatting kunt maken van de risicobereidheid. 17/52

18 5.6. Conclusies risicobereidheid Met behulp van verschillende methodes hebben we de risicobereidheid van de deelnemerspopulatie in kaart gebracht. Op basis van de in voorgaande beschreven resultaten kunnen we de volgende conclusies trekken. De vier methodes zijn consistent en meten de eigenschap risicobereidheid. Door middel van een factoranalyse is aangetoond dat er één kenmerk is die een sterke verklarende invloed heeft op de resultaten. Daaruit volgt de conclusie dat de methodes meten wat we willen dat het meet, namelijk risicobereidheid. De populatie van UWV is licht risico avers. Dit blijkt uit alle vier methodes. In hoofdstuk 9 vertalen we de gemiddelde gemeten risicobereidheid naar een beleggingsmix. Hieruit zal blijken dat met een licht risico averse populatie alsnog wat risico genomen kan worden, met name vanwege de horizon van de actieve deelnemers. Risicobereidheid is een unieke eigenschap van een persoon en is niet te voorspellen aan de hand van demografische kenmerken. Hoewel uit de regressieanalyse blijkt dat de persoonskenmerken leeftijd, inkomen opleiding en geslacht hebben invloed op de risicobereidheid, is de impact te klein om de risicobereidheid op basis van deze gegevens te kunnen voorspellen. De spreiding van de risicohouding is groot. Het verschil in risicobereidheid tussen de verschillende deelnemers maakt het lastig om een beleid te maken dat geschikt is voor de totale populatie. In de vertaalslag laten we daarom voor verschillende risicohoudingen de optimale beleggingsmix zien. Gepensioneerden tonen een hogere risicobereidheid dan actieve deelnemers. Wij vinden dit opvallend gegeven de beleggingshorizon van deze populatie. Bij andere onderzoeken toonden actieve deelnemers altijd een hogere risicobereidheid dan gepensioneerden. Ten opzichte van de benchmark is de totale deelnemerspopulatie van UWV iets minder bereid risico te nemen, gebaseerd op de zelf ingeschatte risicobereidheid. Gegeven de gemeten risicobereidheid, is de deelnemerspopulatie van UWV juist iets minder risico avers. 18/52

19 6. Verwachtingen van deelnemers Onderdeel van het onderzoek is om in kaart te brengen of het pensioeninkomen waar het fonds op stuurt overeenkomt met de verwachtingen van de deelnemers Resultaten Onderstaand worden de verwachtingen van de respondenten getoond. Er is gevraagd wat men aan pensioeninkomen verwacht en wat men beschouwt als lage of hoge pensioeninkomens. De respondenten hebben bedragen in euro s in moeten vullen. Dit is omgerekend naar een percentage van het huidige netto inkomen. Zowel het inkomenscohort als het bedrag is uitgevraagd in bedragen netto per maand. In de vraag is expliciet aangegeven dat de deelnemers er rekening mee moeten houden dat het salaris in de toekomst gelijk blijft en de prijzen niet stijgen. Pensioeninkomen, wat verwacht men gemiddeld? (als percentage van het huidige netto inkomen) UWV Men verwacht gemiddeld 77% 79% Tabel 22: Pensioenverwachtingen van respondenten. Benchmark In onderstaande tabel worden de verwachtingen van de deelnemers vergeleken met de benchmark. Het blijkt dat de verwachtingen onder actieve deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV lager liggen dan de verwachtingen bij andere pensioenfondsen. Pensioeninkomen, wat vindt men gemiddeld? (als percentage van het huidige netto inkomen) UWV Benchmark Heel laag 50% 54% Laag 59% 64% Normaal 69% 78% Hoog 79% 90% Zeer hoog 94% 103% Tabel 13. Wat zijn de gemiddelde verwachtingen van de respondenten qua pensioeninkomen? 6.2. Verwachtingen en demografische kenmerken Om te toetsen of er persoonlijke kenmerken zijn die invloed hebben op de verwachtingen, hebben we wederom een regressieanalyse toegepast. Zie hiervoor onderstaande tabel, waarin we alleen de significante verbanden tonen. Aangezien geslacht geen meetkundige waarde heeft, kan hier geen positief of negatief verband aan gelinkt worden. Net als bij risicobereidheid, zijn de verbanden tussen de demografische eigenschappen en de pensioenverwachtingen zwak. 19/52

20 Demographics Verband Toelichting Leeftijd Netto maandinkomen Negatief Positief Een lagere leeftijd toont een hogere verwachting. Hoe hoger het inkomen, hoe hoger de verwachtingen Geslacht Significant Mannen hebben lagere pensioenverwachtingen dan vrouwen Tabel 34. Invloed demografische kenmerken op verwachtingen Conclusie verwachtingen De deelnemers verwachten gemiddeld 77% van het huidige netto inkomen, er rekening mee houdend dat er geen loonstijging en prijsinflatie meer plaatsvindt in de toekomst. Zeer laag vindt men 50% van het huidige netto inkomen, terwijl gemiddeld 94% wordt ervaren als zeer hoog. Een normaal pensioeninkomen vindt men 69% van het huidige netto inkomen. Hier ligt er een uitdaging om de deelnemers adequaat op de hoogte te stellen van het te verwachten pensioen, ook wanneer de economische situatie de komende jaren niet verbetert, of als de levensverwachting harder toeneemt dan de huidige prognose doet voorspellen. Het werkelijk te ontvangen pensioen ligt over het algemeen tussen 50% en 65% van het laatst genoten salaris. 20/52

21 Percentage van de respondenten 7. Herstelmaatregelen Door dalende dekkingsgraden in de afgelopen jaren hebben de meeste pensioenfondsen in Nederland een herstelplan in moeten dienen. Een veel voorkomende herstelmaatregel is het niet indexeren van pensioenen. Indien de marktomstandigheden niet verbeteren of zelfs verslechteren, zullen er onvermijdelijke maatregelen genomen moeten worden. Hoe staat uw deelnemerspopulatie tegenover mogelijke maatregelen? Actieve deelnemers kunnen daarnaast individuele maatregelen treffen, zoals extra sparen of langer werken. De tabel hieronder geeft de herstelmaatregelen weer. Mogelijkheden voor individuen Langer doorwerken Bijsparen Mogelijke maatregelen pensioenfonds en/of overheid Pensioenleeftijd verhogen Meer inleg Geen nabestaandenpensioen (NP) Lagere opbouw ouderdomspensioen (OP) Extra risico nemen in de beleggingen Tabel 45. Mogelijke herstelmaatregelen voor individuen en pensioenfondsen Mogelijkheden voor individuen Deelnemers hebben zelf in beginsel twee voor de hand liggende mogelijkheden om hun pensioeninkomen op het gewenste peil te brengen: meer geld opzij leggen of langer doorwerken Langer doorwerken Aan de actieve deelnemers is gevraagd tot welke leeftijd zij bereid zijn door te werken. Uit onderstaande grafiek blijkt dat ruim de helft van de respondenten heeft aanvaard dat zij tot 67 (ofwel langer) dienen te werken, maar ook dat bijna één derde van de mensen nog steeds graag op 65 jarige leeftijd met pensioen wil. Het blijkt dat deelnemers van andere pensioenfondsen gemiddeld een iets hogere bereidheid tonen om langer door te werken. 45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% 9% Tot welke leeftijd is men bereid door te werken? 8% Jonger dan 65 22% 23% Grafiek 9. De bereidheid van de respondenten om langer door te werken. 8% 7% 21/52 39% 34% 8% 9% 12% 18% Ouder dan UWV Benchmark 68

22 Percentage van de respondenten Uit een regressieanalyse blijkt dat een jonger persoon meer bereidheid toont om langer door te werken. Ook mensen met een hogere opleiding zijn eerder geneigd langer door te werken Bereidheid zelf bij te sparen Een andere maatregel die men kan treffen is om zelf geld bij te sparen. Onderstaande grafiek geeft aan welk bedrag deelnemers bereid zijn maandelijks opzij te leggen, indien het pensioeninkomen van het fonds en de AOW tegenvalt. 25% 20% 15% 10% 20% In hoeverre is men bereid bij te sparen? 23% 22% 15% 11% 9% 5% 0% 0% 0%-2% 2%-4% 4%-6% 6%-8% Meer dan 8% Percentage van het netto loon Grafiek 10. Bereidheid bij te sparen als percentage van het netto loon. Van de respondenten geeft 20% aan dat zij niet extra willen sparen. In andere onderzoeken lag dit percentage lager (gemiddeld op 18%). In onderstaande tabel wordt aangegeven wat de respondenten van Stichting Pensioenfonds UWV gemiddeld bij zouden willen sparen. Ook de respondenten die hebben aangegeven dat ze niet bij willen sparen, zijn in onderstaande cijfers meegenomen. Wat wil men gemiddeld bijsparen? In euro's 111 Als percentage van het netto loon 4,6% Tabel 16. Hoe denken de actieve deelnemers gemiddeld gezien over bij sparen? Als we het gemiddelde percentage berekenen over alleen de mensen die bereid zijn bij te sparen (80%) komt het gemiddelde percentage op 5,7% van het huidige netto loon. Het bedrag dat men bij zou willen sparen, ligt hoger dan in andere onderzoeken. Wat betreft persoonlijke kenmerken heeft alleen opleiding een significante invloed op de bereidheid tot bij sparen. Het verband is echter zwak. 22/52

23 7.2. Mogelijkheden maatregelen pensioenfonds Een pensioenfonds kan meerdere maatregelen nemen om de dekkingsgraad te verbeteren. Aan de deelnemers zijn vijf mogelijke maatregelen voorgelegd, die de deelnemers moesten rangschikken van meest vervelend tot minst vervelend. Hieronder volgt een korte omschrijving per maatregel. Pensioenleeftijd verhogen (langer werken): het verhogen van de pensioenleeftijd heeft geen invloed op de opgebouwde aanspraken, maar voor toekomstige aanspraken scheelt dit in de verplichtingen. Deze maatregel zal ook meer vanuit de overheid geïnitieerd worden dan vanuit het fonds. Meer sparen: meer van het netto inkomen opzij leggen voor later. Geen nabestaandenpensioen: traditioneel is het nabestaandenpensioen een vast onderdeel van de pensioenregeling. Door het nabestaandenpensioen af te zetten tegen andere maatregelen, kan inzicht verkregen worden in de waarde die deelnemers hechten aan het nabestaandenpensioen ten opzichte van andere elementen. Lagere pensioenopbouw (lager ouderdomspensioen): hieronder valt het korten van de pensioenen, het niet indexeren van de pensioenen en het verlagen van de toekomstige pensioenopbouw. Meer risico in de beleggingen: door meer risico te nemen met het kapitaal kan er, en zal er naar verwachting, een hoger rendement behaald worden. Echter, een hogere verwachte opbrengst gaat gepaard met een vergrote kans op een tegenvallend pensioen. Onderstaande grafieken tonen de uitkomsten van wat men het meest vervelend en wat men het minst vervelend vindt. Meest vervelend Meer sparen 10% Meer onzekerheid Lager ouderdomspensioen 16% 14% Langer werken Geen nabestaandenpensioen 29% 30% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% Percentage van de respondenten Grafiek 111. Wat vindt men de meest vervelende herstelmaatregel? 23/52

24 Minst vervelend Meer sparen 23% Meer onzekerheid Lager ouderdomspensioen 12% 13% Langer werken 24% Geen nabestaandenpensioen 28% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% Percentage van de respondenten Grafiek 12. Wat vindt men de minst vervelende herstelmaatregel? Uit de resultaten blijkt geen eensgezindheid onder de deelnemers. Zo ervaart een meerderheid de maatregelen geen nabestaandenpensioen en langer werken als vervelendste maatregel, maar ook een aanzienlijke groep beschouwt deze maatregelen juist als minst vervelende maatregel. In bijlage 4 worden de antwoorden per maatregel aangegeven. Door minst vervelend een score van 1 te geven, meest vervelend een score van 5 en de waarden ertussen een score van 2, 3 en 4, kan een gewogen gemiddelde score berekend worden. Een score van 3 geeft aan dat de maatregel als neutraal wordt beschouwd. Onderstaande tabel geeft de scores per maatregel aan. Langer doorwerken en geen nabestaandenpensioen worden gemiddeld gezien als de vervelendste maatregelen. Echter, de spreiding is hoog (zoals te zien in bijlage 4). We kunnen wel stellen dat gemiddeld gezien meer sparen wordt gezien als een niet-vervelende maatregel. Maatregel Score 1 Geen nabestaandenpensioen 3,1 2 Langer werken 3,1 3 Meer onzekerheid 3,1 4 Lager ouderdomspensioen 3,0 5 Meer sparen 2,7 Tabel 57. Maatregelen gerangschikt van meest vervelend tot minst vervelend voor Stichting Pensioenfonds UWV. De populatie van UWV toont geen grote afwijkingen ten opzichte van de benchmark. De scores in de benchmark worden hieronder weergegeven. Ook is hierbij op te merken dat de spreiding groot is en er niet een bijzondere voorkeur is voor een specifieke maatregel. 24/52

25 Maatregel Score 1 Lager ouderdomspensioen 3,4 2 Langer werken 3,1 3 Meer onzekerheid 3,1 4 Geen nabestaandenpensioen 2,7 5 Meer sparen 2,7 Tabel 18. Maatregelen gerangschikt van meest vervelend tot minst vervelend voor de benchmark Conclusies herstelmaatregelen Enige tijd geleden is door de overheid besloten de AOW leeftijd stapsgewijs te verhogen van 65 naar 67. Onder de deelnemers van Stichting Pensioenfonds UWV is deze leeftijd al gedeeltelijk geaccepteerd. Een kleine groep is zelfs bereid langer door te werken, terwijl ook een kleine groep wenst voor hun 65 e te stoppen met werken. Daarnaast is 80% van de respondenten bereid iets bij te sparen voor een beter pensioen. Het gemiddelde bedrag van deze groep ligt op 5,7% van het huidige netto inkomen. Wanneer de deelnemers wordt gevraagd om vijf maatregelen te rangschikken van meest vervelend naar minst vervelend, blijkt dat geen nabestaandenpensioen en langer doorwerken zowel als minst vervelende als meest vervelende maatregel worden beschouwd. Hieruit concluderen we dat er een grote diversiteit is tussen wat mensen ervaren als meest vervelende maatregel. De populatie van Stichting Pensioenfonds UWV ervaart meer sparen gemiddeld als minst vervelende maatregel. 25/52

26 8. Overige vragen Naast het meten van risicobereidheid zijn er een aantal andere vragen gesteld die niet direct te maken hebben met risicobereidheid. In dit hoofdstuk zetten we de resultaten van deze vragen uiteen Nominaal of reëel Aan de deelnemers is gevraagd of zij een pensioen ambiëren dat wordt gestuurd op nominale zekerheid, of een pensioen dat als uitgangspunt een geïndexeerd pensioen heeft. De keuze uit de volgende twee opties is voorgelegd: A. Nominaal Uw pensioenfonds belooft u een bepaald pensioen dat u zult ontvangen vanaf uw pensioendatum. Dit pensioen wordt verhoogd met de prijsindex indien het pensioenfonds ruim voldoende geld in kas heeft. B. Reëel Uw pensioenfonds belooft u een pensioen dat zoveel mogelijk meestijgt met de inflatie. Het pensioenfonds geeft echter geen harde garantie en moet risicovoller beleggen om de inflatie bij te houden. De pensioenuitkeringen zijn minder stabiel en kunnen jaarlijks variëren. Onderstaande grafieken toont de resultaten voor alle respondenten. Van de deelnemers prefereert een grote meerderheid het sturen op nominale zekerheid boven het sturen op een geïndexeerd pensioen. In de resultaten is geen noemenswaardig verschil te zien tussen actieven en gepensioneerden. 18% 82% Nominaal Reëel Grafiek 13. Percentage dat kiest voor nominaal of reëel gestuurd pensioen. 26/52

27 8.2. Keuze pensioenuitvoering Stichting Pensioenfonds UWV heeft een extra vraag toegevoegd, namelijk: De pensioenwereld is volop in beweging. Meer dan ooit betekent dit dat het bestuur van het pensioenfonds regelmatig nadenkt over de toekomst van het eigen ondernemingspensioenfonds voor UWV. Als u daar invloed op zou hebben, welke keuze voor de toekomst zou dan uw voorkeur hebben? Onderstaand worden de antwoorden getoond: Wat heeft de voorkeur? 31% 4% 28% 20% 17% Doorgaan met het eigen ondernemingspensioenfonds voor UWV Samenwerking zoeken met andere, verwante ondernemingspensioenfondsen Overgaan naar een bedrijfstakpensioenfonds (in casu is dat ABP) Geen mening Anders Grafiek 14. Keuze voor pensioenuitvoering. Zo n 31% van de respondenten heeft hier geen mening over. Verder kiest een groot deel van de overige respondenten (28%) om het pensioen op te blijven bouwen bij het pensioenfonds. Van de respondenten die anders hebben ingevuld blijkt dat het overgrote deel het pensioen zelf in de hand wil hebben (bijvoorbeeld zelf beleggen of zelf de keuze hebben tussen pensioenfondsen). Verder zijn nog enkele vragen gesteld aan de deelnemers. Deze zijn uitgewerkt in bijlage 5. 27/52

28 9. Vertaalslag In de eerste paragraaf gaan we in op de risicobereidheid. We vertalen daarbij de scores op risicobereidheid uit hoofdstuk 5 naar een indicatief beleggingsbeleid. De tweede paragraaf geeft meer inzicht in wat de resultaten van het volledige onderzoek voor implicaties hebben op beleidsmatige vraagstukken en wat voor aanknopingspunten het onderzoek biedt voor communicatie naar de deelnemers Beleggingen Een belangrijk onderdeel van het risicobereidheidsonderzoek is toegespitst op het te weten komen hoe de deelnemer staat tegenover het beleggingsbeleid en het risicoprofiel van het fonds. Dit is onder andere gedaan door directe vragen te stellen over garanties, nominale zekerheid versus indexatie, maar met name door het meten van risicobereidheid. In dit hoofdstuk maken we de vertaalslag van de kwantificering van risicobereidheid naar een bijbehorende beleggingsmix. Hieronder lichten we in het kort toe hoe we op de optimale beleggingsmix komen, gegeven de risicobereidheid van de deelnemers: Om tot een uitspraak over de strategische assetmix te komen worden de volgende stappen doorlopen: Uitgaande van een scenario-set wordt voor een maatmens (voor actieven op basis van leeftijd 37 en inkomen ) een verdeling aan pensioenuitkomsten op pensioendatum gegenereerd. Dit wordt gedaan voor elke mogelijke assetmix (met de versimpelde aanname dat alleen in risky en non-risky assets wordt belegd); Voor elke assetmix wordt de verdeling van pensioenuitkomsten met behulp van een utility-functie (zie bijlage 1) omgezet naar een verdeling van utiliteitsuitkomsten (hier wordt de RRA gebruikt die we in het onderzoek hebben gemeten) Per assetmix kan dan ook het verwachte nut worden bepaald De assetmix die het hoogste verwachte nut genereert, levert de optimale assetmix Op de volgende pagina s gaan we dieper in op de methode en laten we de uitkomsten zien van de vertaalslag van risicobereidheid naar assetmix. 28/52

29 Met behulp van een scenariomodel hebben we mogelijke pensioenuitkomsten doorgerekend voor verschillende leeftijden. De achterliggende scenario set is gebaseerd op de uniforme scenario set zoals gedefinieerd door commissie parameters en het CPB 1. Om het simpel en toegankelijk te houden is alleen gerekend met inflatie en rendement op risicovrije staatsobligaties en aandelen. Daarbij hebben we voor aandelen 2% minder exces rendement genomen dan FTK, waarmee de risicopremie ten opzichte van de korte rente 3% wordt. Onderstaande tabel toont de aannames achter de scenario s en de verschillende berekeningen. In bijlage 6 is een gevoeligheidsanalyse te vinden met betrekking tot het rendement op aandelen. Gemiddelde (meetkundig) Volatiliteit Aandelen 6,4% 20% Risicovrije rente (kort) 2,4% 3,2% Risicovrije rente (10y) 3,4% 2,6% Prijsinflatie 2,0% 1,5% Tabel 19. Aannames economische scenario s. Het model gaat uit van individuele pensioenuitkomsten, er is dus geen rekening gehouden met de dekkingsgraad, intergenerationele herverdeling, of andere fondskenmerken. Het resultaat is de gemiddelde utiliteit van een reële (gecorrigeerd voor inflatie) uitkeringenstroom vanaf pensioendatum. Op deze manier bereiken we dat we voor een individu, gegeven de risicobereidheid (paragraaf 5.1), inkomen en leeftijd een optimale individuele beleggingssamenstelling kunnen bepalen. Dit is mogelijk door de beleggingsmix variabel te maken en vervolgens de utiliteit te maximaliseren (nadere uitleg in bijlage 1). De beleggingsmix bestaat uit alleen zakelijke waarden (of aandelen) en risicovrije staatsobligaties, waarvan de duratie is gematcht aan de verplichtingen. De risicobereidheid is uitgevraagd op het niveau van het totale pensioeninkomen. Dat betekent netto en inclusief AOW. Voor mensen met een laag inkomen heeft dit als gevolg dat de AOW een groot onderdeel is van het pensioeninkomen. Ervan uitgaande dat de AOW een risicovrij onderdeel is en pensioen het niet-risicovrije gedeelte, hebben de beleggingsresultaten van het pensioenfonds op het totale pensioeninkomen meer impact naarmate het inkomen hoger wordt. De berekeningen zijn gebaseerd op het mediane inkomen (ca per jaar). In bijlage 6 is een gevoeligheidsanalyse te vinden wat betreft het inkomen. Daarnaast speelt ook leeftijd een rol. Actieven hebben de mogelijkheid om beleggingsverliezen in de toekomst op te vangen, terwijl gepensioneerden al afhankelijk zijn van hun uitkering. In de berekeningen hebben we daarom onderscheid gemaakt tussen actieven en gepensioneerden. Op basis van de resultaten uit het onderzoek volgen onderstaande grafieken voor actieven en gepensioneerden, waarin we de optimale beleggingsmix laten zien voor de (gecorrigeerde) gemiddelde risicobereidheid. Dit zijn de resultaten waarbij rekening gehouden wordt dat men ook AOW ontvangt /52

30 Actieven Gepensioneerden 35% 65% 50% 50% Aandelen Risicovrije staatsobligaties Aandelen Risicovrije staatsobligaties Grafiek 15. Optimale beleggingsmix gegeven de risicobereidheid (mediaan). Voor actieven komt de beleggingsmix uit op 65% in aandelen, gegeven een leeftijd van 37 jaar, een inkomen van en een risicobereidheidscoëfficient (RRA) van 3,4 (mediaan actieven). In bijlage 6 is tevens een gevoeligheidsanalyse te vinden voor de RRA. Voor gepensioneerden is de risicobereidheid iets hoger (RRA van 2,8) dan bij de actieve populatie. Echter, de combinatie met het feit dat gepensioneerden meteen geraakt worden door negatieve resultaten, leidt dit tot een defensievere beleggingsmix voor gepensioneerden (50% aandelen) dan voor de actieven. Om op een gemiddeld beleggingsbeleid uit te komen voor beide populaties (actieven en gepensioneerden) moeten wij een aanname maken, aangezien wij niet weten wat de reserves zijn voor beide groepen. Ervan uitgaande dat de reserves van beide populaties ongeveer gelijk zijn, zou de optimale beleggingsmix bij de gemiddelde risicobereidheid uitkomen op 57,5% aandelen. Als het beleggingsbeleid wordt aangepast aan de hand van wat de mediane uitkomsten (50% meting) zijn, heeft alsnog 50% van de respondenten liever een minder risicovolle beleggingsmix. Daarom tonen we ook de resultaten van Q3 (75% meting: RRA van 5,5 voor actieven en 5,2 voor gepensioneerden) in onderstaande grafieken, waarin we laten zien wat de minimale ratio aandelen is voor 75% van de respondenten. 25% Van de respondenten is meer risico avers. Actieven (Q3) 40% 60% Aandelen Risicovrije staatsobligaties Gepensioneerden (Q3) 30% 70% Aandelen Risicovrije staatsobligaties Grafiek 16. Optimale beleggingsmix gegeven de risicobereidheid op Q3 niveau. 30/52

31 Ervan uitgaande dat voor gepensioneerden en actieven de reserves ongeveer even groot zijn, zou de optimale beleggingsmix bij een risicobereidheid à Q3 uitkomen op 35% aandelen. We zien dat 75% van de actieve deelnemers zich kan vinden in minimaal 40% aandelen en gepensioneerden in minimaal 30% aandelen. De overige 25% wenst liever minder in aandelen te beleggen. Zoals eerder genoemd is de spreiding van de risicobereidheid onder de deelnemers erg groot, waardoor er deelnemers zijn die graag een meer risicovol of juist een meer risicomijdend beleggingsbeleid wensen. We vergelijken de uitkomsten met de huidige beleggingsmix. De versimpelde huidige beleggingsmix van Stichting Pensioenfonds UWV is weergegeven in onderstaande tabel en afgezet tegen de gemiddelde beleggingssamenstelling van alle ondernemingspensioenfondsen in Nederland en de grootteklasse waarin het fonds valt (> mln). In vergelijking met OPF NL en grootteklasse 5, belegt Stichting Pensioenfonds UWV meer in zakelijke waarden. UWV* OPF NL** Grootteklasse 5 NL** Zakelijke waarden 47% 42% 32% Vastrentende waarden 53% 58% 68% Tabel 20. De huidige beleggingsmix (versimpeld). * De definitie van zakelijke waarden en vastrentende waarden zoals wij deze ook bij andere fondsen gehanteerd hebben. Zie ook bijlage 3. ** Bron: DNB, cijfers ultimo De term zakelijke waarden uit bovenstaande tabel en de term aandelen, getoond als uitkomsten voor de optimale beleggingsmix, betreffen allebei risicovolle beleggingen. Voor het gemak stellen we deze termen aan elkaar gelijk. Hetzelfde geldt voor vastrentende waarden en obligaties. We zien dat het percentage in risicovolle beleggingen binnen het huidige beleggingsbeleid lager ligt dan de optimale beleggingsmix voor de mediane uitkomsten binnen het risicobereidheidsonderzoek. Met 47% in risicovolle beleggingen ligt de huidige beleggingsmix tussen de mediaan (50%-65% risicovolle beleggingen) en Q3 (30%-40% risicovolle beleggingen). Dat wil zeggen dat het beleggingsbeleid aan de voorzichtige kant is, gegeven de risicobereidheid van de deelnemers. Onze analyse is een simplistische weergave met alleen staatsobligaties en aandelen. Met een ALM studie op basis van alle eigenschappen van het pensioenfonds, met toevoeging van verschillende beleggingscategorieën kan het beleggingsbeleid geoptimaliseerd worden. Daarbij kan de gemeten RRA gebruikt worden om de utiliteit voor de deelnemers te optimaliseren. 31/52

32 9.2. Communicatie, regeling en flexibiliteit Naast het vaststellen van de risicobereidheid en het daaruit volgende beleggingsbeleid, of risicoprofiel, heeft het onderzoek veel andere inzichten geboden. In dit hoofdstuk behandelen we de verwachtingen van de deelnemers, geven we een indicatie in mogelijk te nemen acties op basis van de deelnemerspreferenties en een overzicht van punten die aanleiding geven tot communicatie met deelnemers. Actieve deelnemers verwachten gemiddeld 77% van hun netto inkomen te ontvangen tijdens pensionering. Zeker wanneer indexatie lange tijd uitblijft, zal het verschil tussen het pensioen en de verwachtingen groot zijn. Aangezien het uniform pensioenoverzicht (UPO) gemiddeld genomen niet erg zorgvuldig wordt bestudeerd en een aantal deelnemers aangeven dat ze te weinig met hun pensioen bezig zijn, kan het raadzaam zijn om de deelnemers goed te informeren over wat ze kunnen verwachten op basis van de regeling. Deelnemers die extra willen sparen zijn bereid gemiddeld 5,7% van het netto inkomen bij te leggen voor een beter pensioeninkomen. Ook als we kijken naar de rangschikking van de verschillende herstelmaatregelen, wordt extra sparen vaak gezien als één van de minst vervelende maatregelen. Het fonds zou de deelnemers actief kunnen wijzen op mogelijkheden, bijvoorbeeld in de derde pijler. Er is grote diversiteit onder de deelnemers op het gebied van gewenste pensioenleeftijd. Een aanzienlijk deel van de mensen wil tot 67 jaar of hogere leeftijd werken, maar ook een deel wil op 65-jarige leeftijd of zelfs eerder met pensioen. Het fonds kan ervoor kiezen actief te communiceren over de mogelijkheden van langer doorwerken of welke gevolgen eerder stoppen met werken voor het pensioeninkomen heeft. Wat betreft het huidige beleggingsbeleid, en daarmee het risicoprofiel, is het niet mogelijk om precies aan te sluiten bij de wensen van alle deelnemers, omdat de verschillen in risicobereidheid tussen verschillende deelnemers erg groot zijn. Daarnaast kunnen gepensioneerden minder risico lopen dan actieven omdat actieve deelnemers een langere beleggingshorizon hebben. Als we kijken naar de optimale beleggingsmix bij de gemiddelde RRA van de respondenten, is het huidige beleggingsbeleid van het fonds iets conservatiever. Gegeven de RRA ligt de huidige beleggingsmix (circa 47% in zakelijke waarden) tussen de mediaan (57,5% aandelen) en Q3 (35% aandelen). Als gevraagd wordt hoeveel men zelf zou beleggen in aandelen, komt het gemiddelde uit op 28% voor actieven en 30% voor gepensioneerden. Wanneer we vragen of gestuurd moet worden op een nominaal of reëel pensioen, geeft een grote meerderheid aan een nominaal pensioen te prefereren. De vraag is echter of mensen de risico s van aandelenbeleggingen en de gevolgen van inflatie goed in kunnen schatten. 32/52

33 Bijlage 1: Het onderzoek Hay Group heeft samen met de Erasmus Universiteit een vragenlijst ontwikkeld, die met behulp van wetenschappelijk beproefde methodes de risicobereidheid meet. Daarbij wordt verder gegaan dan alleen vragen hoeveel risico deelnemers willen dat het fonds neemt, maar wordt ook het gedrag van mensen in een onzekere situatie gemeten. Naast het uitvragen van de risicobereidheid biedt het onderzoek nog veel meer. Zo wordt ook getoetst of persoonlijke kenmerken van deelnemers invloed hebben op de risicobereidheid. Daarnaast worden onder andere het vertrouwen in het pensioenfonds en de verwachtingen van deelnemers gemeten. Het rapport is als volgt opgebouwd: Is de deelnemerspopulatie representatief voor de totale populatie? Hoeveel vertrouwen hebben de deelnemers in uw pensioenfonds? Hoeveel risico zijn deelnemers bereid te nemen? En komt hun eigen inschatting overeen met wat we meten? Wat zijn de verwachtingen van uw deelnemers over hun pensioeninkomen? En komt dat overeen met wat de regeling biedt? Bij niet toereikende financiering, wat zijn dan de beste herstelmaatregelen? Wat kunnen we met de resultaten van dit onderzoek? 33/52

34 Het meten van risicobereidheid Om de risicobereidheid van de deelnemers te bepalen zijn de volgende vier verschillende methodes gebruikt: 1. Meting risico aversie coëfficiënt (RRA) 2. Bepalen van het absolute bodeminkomen 3. Zelf ingeschatte risicobereidheid 4. Percentage dat men zelf in aandelen zou beleggen. Deze vier vragen meten gezamenlijk de unieke persoonlijke eigenschap risicobereidheid. Door middel van een factoranalyse is getoetst of deze vier vragen daadwerkelijk de unieke persoonlijke eigenschap van risicobereidheid in het pensioendomein meet, zoals in onderstaande figuur is weergegeven. Uit deze factoranalyse blijkt dat deze vier vragen één sterke gemeenschappelijke factor (risicobereidheid) hebben die de resultaten van deze vragen drijft, wat er op duidt dat de vragen de juiste eigenschap meten. Op basis van dit resultaat kunnen we dan ook stellen dat de resultaten uit de eerste methode (meting RRA) betrouwbaar zijn en daarom gebruikt kunnen worden voor verdere analyse, en waar nodig gecorrigeerd worden door middel van de factoranalyse. Meting absoluut minimum Zelf ingeschat Meting risico aversie Risicobereidheid Percentage beleggen In onderstaand lichten we de vier methodes toe. 1. Meting risico aversie coëfficiënt De eerste methode is de belangrijkste: deze meet de risico aversie coëfficiënt (Relative Risk Aversion, afgekort RRA). Daaruit volgt een waarde waarmee verder gerekend kan worden in bijvoorbeeld ALM analyses, waar we later op terugkomen. De wetenschappelijke basis van de vraagstelling om dit te meten is gelegd in het paper van Holt & Laury (2002). In deze methode krijgt een deelnemer een vraag met de keuze uit twee mogelijkheden: een risicomijdende regeling A en een meer risicovolle regeling B. In beide regelingen krijgt men een gegarandeerd basisbedrag, en een kans op een extra bedrag. In regeling B is het basisbedrag lager dan in regeling A, maar is ook het te winnen bedrag aanzienlijk hoger. Bij aanvang is de kans op het extra bedrag 10%. 34/52

35 Op het moment dat men voor regeling A kiest, krijgt men een nieuwe keuze voorgelegd met dezelfde bedragen, maar een hogere kans op het extra bedrag. Op het moment dat men voor regeling B kiest, is men overgestapt van de risico-arme regeling naar de risicovolle regeling. Het moment van overstappen is de kans op het hogere bedrag waarbij mensen het extra risico accepteren. Hieruit kan de risico aversie coëfficiënt (RRA) berekend worden met behulp van de utiliteitstheorie. De utiliteitstheorie wordt verder toegelicht in bijlage 1. Onderstaande tabel toont een voorbeeld voor netto inkomenscohort Verticaal zijn de overstappunten weergegeven, waarbij in de laatste kolom de bijbehorende score van risico aversie is genoemd. De laatste stap is een controle: wanneer men bij stap 9 nog steeds kiest voor Regeling A heeft men de vraag niet begrepen, omdat men dan met 100% kans op het hogere bedrag (wat betekent dat men dit gegarandeerd krijgt) alsnog voor het lagere bedrag kiest. Regeling A Regeling B Overstap RRA 1 Zeker 10% kans Zeker 10% kans -5,0 2 Zeker 30% kans Zeker 30% kans -3,3 3 Zeker 50% kans Zeker 50% kans -0,9 4 Zeker 65% kans Zeker 65% kans 0,5 5 Zeker 80% kans Zeker 80% kans 1,9 6 Zeker 90% kans Zeker 90% kans 3,7 7 Zeker 95% kans Zeker 95% kans 5,2 8 Zeker 99% kans Zeker 99% kans 7,5 9 Zeker 100% kans Zeker 100% kans 10,0 Tabel 21. Voorbeeld gemeten risicobereidheid. De RRA kan gebruikt worden in scenarioanalyses om beleidsbeslissingen te ondersteunen. In hoofdstuk 9 lichten we dit verder toe. Onderstaande tabel geeft weer hoe de score van risico aversie geïnterpreteerd kan worden. Hoe de waarden voor risicobereidheid berekend zijn is te vinden in bijlage 1. In beginsel gaan we ervan uit dat mensen risico avers zijn. Waarde RRA RRA < 0 RRA = 0 Interpretatie Risicozoekend: men wil ondanks een lagere verwachte opbrengst toch de risicovolle variant kiezen. Risiconeutraal: het maakt men niet uit of men bij gelijke verwachte opbrengst de risicovolle variant of de risicomijdende variant krijgt. RRA > 0 Risicomijdend: men kiest alleen voor de risicovolle variant wanneer de verwachte opbrengst ook hoger is. Tabel 22. Toelichting scores risicobereidheid. 2. Bepalen van het absolute bodeminkomen De tweede vraag is het meten van een bepaalde zekerheidsbodem. De opzet en structuur van de vraag is gelijk aan de vorige. Echter, de focus is hier puur op de absolute bedragen, zodat respondenten niet in twee dimensies na hoeven te denken (kansen en bedragen). Hierdoor zijn we in staat een absoluut gewenst minimum inkomen te bepalen dat men accepteert voor een kans op 20% extra 35/52

36 pensioeninkomen (stijging van 25%). In de vraagstelling is uitleg gegeven over indexatie en de negatieve gevolgen van inflatie, alsmede wat voor risico s nodig zijn om dit te compenseren. Achtereenvolgens zijn de volgende stappen voorgelegd, waarbij wederom het resultaat het overstappunt is. Regeling A Regeling B Zeker Kans op Zeker (40%) (100%) (80%) (60%) (100%) (80%) (70%) (100%) (80%) (75%) (100%) (80%) (80%) (100%) (80%) Tabel 23. Toelichting bepaling absoluut bodeminkomen. 3. Zelf ingeschatte risicobereidheid De derde methode is simpelweg hoeveel risico mensen bereid zijn om te nemen op een schaal van 1 (zeer weinig) tot 7 (zeer veel). Met deze vraag kunnen we toetsen of respondenten hun eigen risicobereidheid goed kunnen inschatten door dit te vergelijken met de andere drie metingen. Daarnaast benchmarken we deze scores tegenover de andere pensioenfondsen die hebben deelgenomen aan het onderzoek. 4. Percentage dat men zelf in aandelen zou beleggen. De vierde vraag om risicobereidheid te meten is hoeveel procent mensen zelf in aandelen zouden willen beleggen als ze hun pensioengeld zelf mochten beheren. Hierbij is gesteld dat risicovrije beleggingen 2% rendement opleveren en aandelen 6%, en dat het risico (niet gekwantificeerd) op aandelen hoger is dan op risicovrije beleggingen. Uit eerdere onderzoeken is gebleken dat de gevoeligheid voor deze rendementsparameters nihil is. Er is toen getest of andere verwachte rendementen (10% op aandelen in plaats van 6%) invloed hebben op de keuze van de deelnemer. Dit bleek niet het geval te zijn. Utiliteit en de Relatieve Risico Aversie meting Utiliteit is de voldoening die men krijgt uit bepaalde welvaart, in dit geval een bepaald pensioeninkomen. Logischerwijs hechten mensen meer waarde aan 500 euro extra wanneer men 1000 euro ontvangt, dan aan 500 euro extra wanneer men al euro ontvangt. Deze theorie is de utiliteitstheorie. Maar niet voor iedereen is dit gelijk. De ene persoon vindt een toename van 500 euro op een inkomen van aantrekkelijker dan een ander. De variabele die dit bepaalt heet Relatieve Risico Aversie (RRA, zie ook tabel 21; dit meten we in vraag 7b). Door deze waarde te vermenigvuldigen met -1, is risico aversie omgedraaid tot risicobereidheid. Immers, het tegenovergestelde van risico aversie is risicobereidheid. Onderstaande grafiek toont de utiliteitscurve met een RRA > 0, dus risicobereidheid < 0. 36/52

37 Grafiek 127. Een toename van welvaart afgezet tegen utiliteit Een veel gebruikte utiliteitsfunctie die keuzes onder onzekerheid beschrijft is de volgende. Deze is in dit onderzoek gebruikt als uitgangspunt. Waarbij: U = Utiliteit R = Risico aversie (=RRA) X = Het bedrag U = X(1 r) 1 r Deze functie kan toegepast worden op de eerste methode. Door de utiliteit van beide uitkomsten aan elkaar gelijk te stellen, kan r berekend worden. Onderstaande tabel toont een voorbeeld: Regeling A Regeling B Kans Waarde Kans Waarde Uitkomst 1 40% 60 40% 40 Uitkomst 2 60% 70 60% 90 Utiliteit regeling 40% 60(1 r) 70(1 r) + 60% 1 r 1 r 40% 40(1 r) 90(1 r) + 60% 1 r 1 r Tabel 24. Berekening risicobereidheid op basis van utiliteitstheorie Wanneer men overstapt naar regeling B in de vraag, Door de utiliteit van regeling A gelijk te stellen aan regeling B, kan r berekend worden. In dit voorbeeld is r 0,85. Als in hetzelfde voorbeeld de kansen op uitkomst 1 en 2 niet respectievelijk 40% en 60% zijn, maar respectievelijk 50% en 50%, bedraagt de r waarde 0. Op het moment dat mensen bij kansen 40% en 60% overstappen op regeling B, 37/52

38 is de risico aversie van deze persoon ergens tussen de 0 en 0,85. In het onderzoek zijn we daarbij uitgegaan van het gemiddelde, in dit geval 0,425. De RRA (r) kan als volgt geïnterpreteerd worden. Waarde Interpretatie RRA < 0 RRA = 0 Risicozoekend: men wil ondanks een lagere verwachte opbrengst toch de risicovolle variant kiezen. Risiconeutraal: het maakt men niet uit of men bij gelijke verwachte opbrengst de risicovolle variant of de risicomijdende variant krijgt. RRA > 0 Risicomijdend: men kiest alleen voor de risicovolle variant wanneer de verwachte opbrengst ook hoger is. Tabel 25. Toelichting scores risicobereidheid. 38/52

39 Bijlage 2: Representativiteit respondenten Demografische eigenschappen respondenten Om betrouwbare resultaten te verkrijgen is het belangrijk dat de respondenten een representatieve weergave zijn van de totale populatie van Stichting Pensioenfonds UWV. Doordat we de deelnemersgegevens van het fonds ontvangen hebben, kunnen we op geslacht, partner, leeftijd en inkomen een representativiteitscheck uitvoeren. Om een beeld te schetsen van de respondenten, staan in onderstaande tabellen de verdelingen naar geslacht, leeftijd, inkomen en opleidingsniveau voor de actieve en gepensioneerde deelnemers. De gegevens zijn waar mogelijk gebaseerd op de door het pensioenfonds aangeleverde gegevens. Actieve Deelnemers Geslacht Deelnemers Totaal Verschil Man 59% 44% 15% Vrouw 41% 56% -15% Partner Deelnemers Totaal Verschil Ja 62% 55% 6% Nee 38% 45% -6% Leeftijd Deelnemers Totaal Verschil 35 jaar of jonger 9% 13% -4% % 20% -5% % 37% -2% Ouder dan 55 41% 30% 11% Bruto jaarinkomen Deelnemers Totaal Verschil Minder dan % 11% -5% % 28% -8% % 27% 0% % 18% 5% % 8% 4% % 5% 2% Meer dan % 4% 1% Opleidingsniveau Deelnemers Totaal Verschil Basisonderwijs 0% n/a n/a Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO, MAVO, MULO, LTS) Middelbaar beroepsonderwijs (MBO, MTS, Ambachtsschool) Hoger voortgezet onderwijs (HAVO, VWO, HBS, MMS) 6% n/a n/a 13% n/a n/a 14% n/a n/a Hoger beroepsonderwijs (HBO) 47% n/a n/a Wetenschappelijk onderwijs (WO) 20% n/a n/a Tabel 66. Demografische eigenschappen actieve deelnemers. 39/52

40 Ook voor gepensioneerden hebben we geanalyseerd of de respondenten representatief zijn voor de populatie. Gepensioneerden Geslacht Deelnemers Totaal Verschil Man 80% 62% 18% Vrouw 20% 38% -18% Partner Deelnemers Totaal Verschil Ja 20% 32% -12% Nee 80% 68% 12% Leeftijd Deelnemers Totaal Verschil Jonger dan 65 10% 9% 1% % 40% 7% % 35% 1% 80 Jaar en ouder 7% 16% -9% Opleidingsniveau Deelnemers Totaal Verschil Basisonderwijs 1% n/a n/a Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO, MAVO, MULO, LTS) Middelbaar beroepsonderwijs (MBO, MTS, Ambachtsschool) Hoger voortgezet onderwijs (HAVO, VWO, HBS, MMS) 22% n/a n/a 12% n/a n/a 15% n/a n/a Hoger beroepsonderwijs (HBO) 32% n/a n/a Wetenschappelijk onderwijs (WO) 18% n/a n/a Tabel 27. Demografische eigenschappen van gepensioneerden. Ter aanvulling: De afwijkingen worden niet significant bevonden omdat ze geen invloed hebben op de risicobereidheid. Als we de resultaten hiervoor corrigeren, worden de conclusies niet anders. Conclusie representativiteit sample Uit de tabellen met demografische eigenschappen is af te lezen dat er tussen de deelnemers aan het onderzoek en tussen de totale populatie van het pensioenfonds verschillen zijn. Echter, het herwegen van de resultaten levert geen significante verschillen op. 40/52

41 Bijlage 3: Risicobereidheid De meting van risico aversie is gebaseerd op de methode die is uitgelegd in bijlage 1. Met zekerheid hebben we kunnen constateren dat van de actieven in ieder geval 13% de vraag niet heeft begrepen. Voor gepensioneerden ligt dit percentage hoger op 23%. Dit is getoetst door middel van een controlevraag. Het is mogelijk dat mensen de vraag niet volledig rationeel hebben ingevuld, doordat ze bijvoorbeeld de vraag niet goed hebben gelezen of begrepen. Met behulp van de factoranalyse zijn de uitkomsten hiervoor gecorrigeerd. Het gecorrigeerde gemiddelde is het gemiddelde waarbij een correctie is toegepast voor de demografische gegevens van de respondenten ten opzichte van het totaal, zoals toegelicht in hoofdstuk 3. De waardes in de kolom totaal zijn gecorrigeerd voor de respons ratio van de gepensioneerden en de actieven. Dit heeft geleid tot de volgende scores voor de verschillende (sub-)groepen. De scores worden in het volgende hoofdstuk gebruikt om een indicatieve beleggingsmix samen te stellen gebaseerd op de risicobereidheid. Actieven Gepensioneerden Totaal Q1 1,0 0,5 0,8 Mediaan 3,4 2,8 3,3 Q3 5,5 5,2 5,4 Tabel 7. Resultaten meting risico aversie voor de verschillende groepen. Waardes hoger dan 0 duiden er op dat deelnemers risico avers zijn. Dit is in lijn met de theorie en met de verwachtingen. Om een gevoel te krijgen bij de hoogte van de RRA, rekenen we het gemiddelde, het eerste kwartiel (Q1) en het derde kwartiel (Q3) van de totale populatie (meest rechtse kolom in tabel 11) terug naar de initiële methode. Daarbij wordt aan mensen stapsgewijs gevraagd bij welk percentage men overstapt van de risicomijdende variant (regeling A) op de risicovollere variant (regeling B). Daaruit volgt dat deelnemers gemiddeld bij een kans van 83% of hoger regeling B prefereren boven regeling A. Voor Q1 en Q3 zijn deze kansen respectievelijk 60% of hoger en 94% of hoger. RRA Regeling A 60% van het inkomen 70% van het inkomen Regeling B 40% van het inkomen 90% van het inkomen Q1 0,8 Zeker 60% kans Zeker 60% kans Mediaan 3,3 Zeker 83% kans Zeker 83% kans Q3 5,4 Zeker 94% kans Zeker 94% kans Tabel 8. Kans bij keuze voor regeling B, gegeven de RRA. De spreiding om het gemiddelde heen is groot. Dit duidt erop dat er een groot verschil is in risico aversie onder de verschillende deelnemers. Tussen gepensioneerden en actieven is een verschil op te merken: gepensioneerden hebben een hogere risicobereidheid dan actieven. In andere onderzoeken was dit vaak andersom. 41/52

42 De huidige assetmix van Stichting Pensioenfonds UWV Onderstaand tonen we de strategische assetmix zoals door jullie gehanteerd. De elementen in de rood omringde blokken beschouwen we als vastrentende waarden en de overige beleggingen beschouwen we als zakelijke waarden (risicovol). Daarmee komen we tot de volgende allocatie: UWV Zakelijke waarden 47% Vastrentende waarden 53% 42/52

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK

RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK PPF APG Pieter Kasse / Manja Rietjens 15/16/17 januari 2014 RISICOBEREIDHEIDSONDERZOEK ONDER DEELNEMERS AANLEIDING ONDERZOEK Inzicht in (risico)voorkeuren van deelnemers en gepensioneerden

Nadere informatie

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno.

Memorandum. Technical Sciences Brassersplein 2 2612 CT Delft Postbus 5050 2600 GB Delft. Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO. www.tno. Memorandum Aan Bestuur stichting Pensioenfonds TNO Van Dr. F. Phillipson Onderwerp Risicobereidheidsonderzoek Pensioenfonds TNO Inleiding In de periode juni-augustus 2014 is er een risicobereidheidsonderzoek

Nadere informatie

Resultaten risicobereidheidsonderzoek 2015

Resultaten risicobereidheidsonderzoek 2015 Resultaten risicobereidheidsonderzoek 2015 Als bestuur willen wij graag van de deelnemers weten wat ze vinden van zekerheid en risico s in hun pensioenregeling. Daarom heeft het pensioenfonds een onafhankelijke

Nadere informatie

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014

De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds. mei, 2014 De resultaten van de deelnemersenquête DNB & DNB Pensioenfonds mei, 2014 1 Beste DNB er Hartelijk dank voor jouw deelname aan en/of interesse in dit deelnemersonderzoek onder (ex)werknemers van DNB. Van

Nadere informatie

Uw mening over pensioen

Uw mening over pensioen Uw mening over pensioen Onderzoek naar de risicohouding van pensioenopbouwers en pensioenontvangers van Philips Pensioenfonds mei / juni 2013 Philips Pensioenfonds Inhoud Aanleiding onderzoek Opzet onderzoek

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

30 september /LJ/AH. FNV-beleid bij vaststellen van de pensioenpremie. FNV-beleid bij vaststellen van de pensioenpremie

30 september /LJ/AH. FNV-beleid bij vaststellen van de pensioenpremie. FNV-beleid bij vaststellen van de pensioenpremie Postadres Postbus 9208, 3506 GE Utrecht Team Pensioenen T 0900 9690 (lokaal tarief) F 030 66 30 000 wwwfnvbondgenotennl Datum 30 september 2015 008/LJ/AH Onderwerp FNV-beleid bij vaststellen van de pensioenpremie

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Ingegane pensioenuitkeringen. Maart 2016

Ingegane pensioenuitkeringen. Maart 2016 Ingegane pensioenuitkeringen Maart 2016 1 Inhoud 1 Introductie en achtergrond... 3 2 Onderzoeksopzet en uitgangspunten... 4 2.1 Startsituatie... 4 2.2 Afkoopwaarde huidig contract... 4 2.3 Beschrijving

Nadere informatie

Persbericht. ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende

Persbericht. ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende Persbericht ABP verlaagt pensioen in 2013 met 0,5% Ondanks goed rendement stijgt dekkingsgraad in 2012 onvoldoende Hoofdpunten: Verlaging pensioen met 0,5% per 1 april 2013 definitief Mogelijk aanvullende

Nadere informatie

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009

Pensioeninformatiebijeenkomst over herstelplan 2009 Pensioenbijeenkomst herstelplan 2009 Pensioenfonds voor de Grafische Bedrijven (PGB) over herstelplan 2009 juli 2009 Inleiding Waarom 5 pensioenbijeenkomsten? ernstige situatie met grote gevolgen voor

Nadere informatie

Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK

Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK Pensioenregeling 2015 en nieuw FTK Gevolgen voor jouw pensioen bij PPF APG Henk Bruins Actuarieel adviseur PPF APG Informatiebijeenkomsten 28-30 oktober Agenda 1. Witteveen 2: versobering toekomstige pensioenopbouw

Nadere informatie

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB date: 23.06.2014 place: Amsterdam Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB Frank van Alphen, FD media Het verschil tussen de uitkering in een pessimistisch en een optimistisch scenario

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 19 november 2013 13 oktober 2010 Deelnemersbijeenkomst Agenda Opening Financiën: Financiële situatie Beleggingsbeleid Risico s en rendement

Nadere informatie

Persoonlijk Pensioen Plan

Persoonlijk Pensioen Plan Persoonlijk Pensioen Plan Verstandig beleggen voor een goed pensioen Zorgvuldig uw pensioen opbouwen Natuurlijk denkt u wel eens aan uw financiële situatie na uw pensionering. Misschien wilt u minder werken,

Nadere informatie

Risico s rond pensioen

Risico s rond pensioen Risico s rond pensioen Uitgave maart 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds ) is van algemene aard, uitsluitend

Nadere informatie

We zijn daarbij uitgegaan van de onderstaande keuzes en bijbehorende kosten:

We zijn daarbij uitgegaan van de onderstaande keuzes en bijbehorende kosten: Zelf beleggen Zelf beleggen kan als de werkgever in de pensioenregeling voor ruime beleggingsvrijheid heeft gekozen. Er kan dan gekozen worden uit verschillende fondsen. Als u zelf uw beleggingen wil kiezen,

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 EERSTE KWARTAAL 2016

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 EERSTE KWARTAAL 2016 KWARTAALVERSLAG EERSTE KWARTAAL 2016 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 31 maart 2016 bedroeg 109,6% Het rendement van 1 januari tot en met 31 maart 2016 bedroeg 5, Het pensioenvermogen per 31

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Corporate Pensioen 4 Juni 2009 Vragen 1. Hoe zeker is mijn toekomstige pensioenvoorziening bij Nationale-Nederlanden? 3. Hoe weet ik hoeveel pensioen

Nadere informatie

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen.

Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. Indexatie-IQ, voor een transparant en stabiel pensioen. De Bazel 24 mei 2012 Het Pensioenakkoord Drie delen: - De AOW-leeftijd - Pensioen in de tweede pijler - Ouderenparticipatie Wat is de aanleiding?

Nadere informatie

Hoe gaat Nederland met pensioen? In vergelijk met België, Zweden en Denemarken

Hoe gaat Nederland met pensioen? In vergelijk met België, Zweden en Denemarken Hoe gaat Nederland met pensioen? In vergelijk met België, Zweden en Denemarken Onderzoek van GfK september 2015 Inleiding Delta Lloyd doet doorlopend nieuwe kennis op over ontwikkelingen rondom pensionering

Nadere informatie

Herstelplan 2016. Stichting Personeelspensioenfonds APG (PPF APG)

Herstelplan 2016. Stichting Personeelspensioenfonds APG (PPF APG) Herstelplan 2016 Stichting Personeelspensioenfonds APG (PPF APG) Onderwerp: Herstelplan PPF APG 2016 Datum: 10 maart 2016 1. Inleiding Deze notitie geeft een overzicht van de uitgangspunten die gehanteerd

Nadere informatie

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING

WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING WAT U ALS WERKNEMER WILT WETEN OVER DE ABP-PENSIOENREGELING 1- Waarom heeft het ABP een herstelplan opgesteld? ABP is, evenals vele andere pensioenfondsen, zwaar geraakt door de crisis op de financiële

Nadere informatie

Toeslagverlening. Versie

Toeslagverlening. Versie Toeslagverlening Versie 07-10-2016 Versie 07-10-2016 Toeslagverlening (indexatie) Waarom toeslagverlening? Toeslag is een manier om te zorgen dat de pensioenen hun koopkracht behouden. Toeslag wordt ook

Nadere informatie

WOORD VOORAF. Beste deelnemers,

WOORD VOORAF. Beste deelnemers, WOORD VOORAF Beste deelnemers, Voor u ligt de pensioenkrant 2015 van Stichting Pensioenfonds B&S ( het Pensioenfonds ). Hiermee willen wij u informeren over de gebeurtenissen en ontwikkelingen van de afgelopen

Nadere informatie

Toeslagverlening. Versie

Toeslagverlening. Versie Toeslagverlening Versie 25-02-2016 Versie 25-02-2016 Toeslagverlening (indexatie) Waarom toeslagverlening? Toeslag is een manier om te zorgen dat de pensioenen hun koopkracht behouden. Toeslag wordt ook

Nadere informatie

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Beleggingen Het totaal rendement over het afgelopen boekjaar 2010 is uitgekomen op 15,6%. Als we naar de onderverdeling kijken zien we het

Nadere informatie

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015 DC in een Notendop Versie 17 januari 2015 DC voor beginners Denified Contributions/ Beschikbare premie: Niet de aanspraken, maar de premie is de toezegging, premie staat vast, uitkering onzeker. Beschikbare

Nadere informatie

Toeslagverlening. Versie

Toeslagverlening. Versie Toeslagverlening Versie 23-02-2017 Versie 23-02-2017 Toeslagverlening Waarom toeslagverlening? Toeslag is een manier om te zorgen dat de pensioenen hun koopkracht behouden. Toeslag wordt ook wel indexatie

Nadere informatie

Nettopensioenregeling

Nettopensioenregeling Nettopensioenregeling 1 Uitgangspunten nettopensioenregeling Algemeen De nettopensioenregeling is een vrijwillige regeling, in aanvulling op de basisregeling van SPW. SPW probeert de nettopensioenregeling

Nadere informatie

Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM. Tweede kwartaal april 2012 t/m 30 juni Samenvatting: Lage rente drukt dekkingsgraad

Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM. Tweede kwartaal april 2012 t/m 30 juni Samenvatting: Lage rente drukt dekkingsgraad Kwartaalbericht Algemeen Pensioenfonds KLM Tweede kwartaal 2012-1 april 2012 t/m 30 juni 2012 Samenvatting: Lage rente drukt dekkingsgraad Nominale dekkingsgraad is gedaald van 110,0% naar 105,1% Beleggingsrendement

Nadere informatie

Gelden de kortingen op het pensioen per en voor beide regelingen?

Gelden de kortingen op het pensioen per en voor beide regelingen? Veelgestelde vragen DE KORTINGEN Gelden de kortingen op het pensioen per 1-9-2016 en 1-3-2017 voor beide regelingen? Ja, de kortingen gelden zowel voor de middelloon als de CDC regeling, ongeacht het afgesproken

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten. Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds. april 2011. 2010 Towers Watson. All rights reserved.

Onderzoeksresultaten. Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds. april 2011. 2010 Towers Watson. All rights reserved. Onderzoeksresultaten Pensioenbeleving deelnemers Stichting BMS Pensioenfonds april 2011 2010 Towers Watson. All rights reserved. Inhoud Context onderzoek Samenvatting Resultaten Communicatiemiddelen Uniform

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

Herstelplan. Stichting Personeelspensioenfonds APG

Herstelplan. Stichting Personeelspensioenfonds APG Herstelplan Stichting Personeelspensioenfonds APG PPF APG Herstelplan versie: juni 2015 Herstelplan PPF APG 2015 juni 2015 1. Inleiding In dit herstelplan 2015 voor PPF APG leest u eerst welke uitgangspunten

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/6 VIERDE KWARTAAL 2016

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/6 VIERDE KWARTAAL 2016 KWARTAALVERSLAG VIERDE KWARTAAL 2016 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 31 december 2016 bedroeg 108,0% Het rendement van 1 oktober tot en met 31 december 2016 bedroeg -2,8% Het rendement van 1

Nadere informatie

Extra informatie pensioenverlaging

Extra informatie pensioenverlaging Extra informatie pensioenverlaging Wat is de invloed van de verlaging op mijn netto pensioen? Als u nog niet met pensioen bent, kunnen we u nu niet zeggen hoe uw netto pensioen

Nadere informatie

Onderzoek risicobereidheid

Onderzoek risicobereidheid Onderzoek risicobereidheid Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 29 Oktober 2013 Gaston Siegelaer Louana van Dijk Erwin Blom 2013 Towers Watson. All rights reserved. Disclaimer Deze rapportage is

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015 KWARTAALVERSLAG DERDE KWARTAAL 2015 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 september 2015 bedroeg 112,6% Het rendement van 1 juli tot en met 30 september 2015 bedroeg -1,6% Het pensioenvermogen

Nadere informatie

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland

Deutsche Bank Nederland Stichting Pensioenfonds Deutsche Bank Nederland In deze nieuwsbrief Voorwoord Wat betekenen de nieuwe pensioenmaatregelen voor u? De informatie in dit document is eigendom van en mag noch in haar geheel noch gedeeltelijk van. Page 2 of 5 Voorwoord In

Nadere informatie

Klantpensioenmonitor Pensioenfonds UMG

Klantpensioenmonitor Pensioenfonds UMG St. Anthoniusplaats 9 6511 TR Nijmegen 024 663 9343 info@movate.nl Klantpensioenmonitor Pensioenfonds UMG 05-06-2015 1 Inhoudsopgave Management summary 3 Introductie 5 Deelnemerinformatie 6 Pensioenbewustzijn

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur

Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015. Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Nieuwe pensioenregeling vanaf 1 januari 2015 Jan Raaijmakers Aad van der Tak Michel Stok Voorzitter Manager Pensioenfonds Extern actuarieel adviseur Agenda 1. Rol klankbordgroep 2. Waarom een nieuwe pensioenregeling?

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

reëel financieel toetsingskader (FTK2)

reëel financieel toetsingskader (FTK2) nominaal financieel toetsingskader (FTK1) - bestaande contract - nominale contract - uitkeringsovereenkomst - onderscheid tussen nominale opbouw en indexatie - 2,5% onderdekkingskans maatstaf voor nominale

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM

Aanpassing pensioenregeling een must. Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM Aanpassing pensioenregeling een must Presentatie: Marcel Brussee / voorzitter SPH Kees Lekkerkerker / directeur HRM 1 Aanpassing pensioenregeling een must Inhoud Marcel Brussee: Achtergrond wijzigingen

Nadere informatie

Voor informatie verwijzen we u ook naar de nieuwsbrieven van het pensioenfonds van ALU-PF van september 2015 en november 2015.

Voor informatie verwijzen we u ook naar de nieuwsbrieven van het pensioenfonds van ALU-PF van september 2015 en november 2015. Veelgestelde vragen (FAQ) naar aanleiding van de overgang (Collectieve Waarde overdracht: CWO) van het Alcatel-Lucent Pensioenfonds (ALU-PF) naar het Pensioenfonds van de Metalektro (PME). Voor informatie

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds RBS Nederland

Stichting Pensioenfonds RBS Nederland Stichting Pensioenfonds RBS Nederland Lunch & Learn 27 september / 2 oktober / 8 oktober 2012 Internal use only Programma Wat komt er vandaag aan bod? Van premie tot pensioen 1 Een goede pensioenregeling

Nadere informatie

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014

Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader. Juni 2014 Toelichting wetsvoorstel aanpassing financieel toetsingskader Juni 2014 Inhoudsopgave Wetsvoorstel aanpassing FTK Beleidsdekkingsgraad Premievaststelling Toekomstbestendig indexeren Inhaalindexatie Hersteltermijn

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum Betreft Financiële positie pensioenfondsen

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum Betreft Financiële positie pensioenfondsen > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE Martijn Leppink Versie 2. 10 september 2013 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen

Nadere informatie

Onderzoek risicobereidheid

Onderzoek risicobereidheid Onderzoek risicobereidheid Stichting Pensioenfonds voor Dierenartsen 15 oktober 2013 Gaston Siegelaer Louana van Dijk 2013 Towers Watson. All rights reserved. Disclaimer Deze rapportage is uitsluitend

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk

Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk Beleggingsaspecten voorontwerp van wet herziening ftk De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid publiceerde op vrijdag 12 juli 2013 het lang verwachte consultatiedocument over de uitwerking

Nadere informatie

Zelf Beleggen en Sparen

Zelf Beleggen en Sparen de vrijheid van Zelf Beleggen en Sparen 1 inhoud Omschrijving Pagina 1. Wat is Zelf Beleggen en Sparen? 2 2. Hoe werkt Zelf Beleggen en Sparen bij ABN AMRO Pensioenen? 2 3. Hoeveel rendement kunt u behalen?

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Vernieuwde beschikbare premieregelingen

Vernieuwde beschikbare premieregelingen Auteurs: Jos van Ophem Chantal Krijts Anouk Rennen Sacha van Hoogdalem Vernieuwde beschikbare premieregelingen Het Nederlandse pensioensysteem kent verschillende soorten pensioenregelingen. De belangrijkste

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief

Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief Stichting Pensioenfonds Smurfit Kappa Nederland Nieuwsbrief NUMMER 12 > JAARGANG 8 > SEPTEMBER 2011 inhoud > De financiële situatie bij pensioenfondsen [p.1] Pensioenleeftijd 65 jaar, wat als ik eerder

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal april 2012 t/m ultimo juni Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal april 2012 t/m ultimo juni Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2012-1 april 2012 t/m ultimo juni 2012 Samenvatting: Nominale dekkingsgraad gedaald van 107,6% naar 101,9% Beleggingsrendement is 1,6%

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Er verandert wat aan je pensioen 15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Over de pensioenleeftijd en de AOW 1. Moet ik nu blijven werken tot 67 jaar? Het pensioen dat je vanaf

Nadere informatie

Uitgangspunten nettopensioenregeling bpfbouw

Uitgangspunten nettopensioenregeling bpfbouw Uitgangspunten nettopensioenregeling bpfbouw Algemeen BpfBOUW biedt de nettopensioenregeling aan en voert deze samen met de BeterExcedent-regeling uit. De nettopensioenregeling is een premieovereenkomst

Nadere informatie

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen

RBS pensioen update. Van premie tot pensioen RBS pensioen update Van premie tot pensioen Hoe is uw pensioen opgebouwd? Waarom zitten veel pensioenfondsen nu in de problemen? Hoe ziet de toekomst van pensioen in Nederland eruit? In deze RBS Pensioen

Nadere informatie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie

S&V Reflector. Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie S&V Reflector Dienen de pensioenfondsen hun langlopende swaps te verkopen? Een risicomanagement discussie Juni 2011 Sprenkels & Verschuren wil met dit document haar bijdrage leveren aan een verantwoord

Nadere informatie

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen U bouwt een pensioeninkomen op via uw werkgever. Dit pensioeninkomen ontvangt u nadat u gepensioneerd bent, naast uw AOW-uitkering.

Nadere informatie

Financiële positie ABP versterkt in tweede helft 2009

Financiële positie ABP versterkt in tweede helft 2009 Persbericht Financiële positie ABP versterkt in tweede helft 2009 Hoofdpunten: Rendement in 2009 20,2% Dekkingsgraad stijgt in tweede halfjaar Gestegen levensverwachting heeft drukkend effect op dekkingsgraad

Nadere informatie

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012

De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt. Workshop 9 mei 2012 De fiscale aspecten van het pensioenakkoord: het is lastiger dan het lijkt Workshop 9 mei 2012 Programma De aanleiding en het pensioenakkoord op hoofdlijnen Aanpassingsmechanismes Fiscale pensioenkader

Nadere informatie

Generali Profielbepaler Pensioen

Generali Profielbepaler Pensioen Heeft uw werkgever voor u een pensioenverzekering op basis van een premieovereenkomst met beleggingsvrijheid afgesloten? Maak dan gebruik van deze. Met onderstaande vragenlijst kunt u nagaan welk beleggingsprofiel

Nadere informatie

Uitgangspunten. Nettopensioenregeling

Uitgangspunten. Nettopensioenregeling Uitgangspunten Nettopensioenregeling Laatst gewijzigd op 20 februari 2015 Uitgangspunten nettopensioenregeling Algemeen De nettopensioenregeling is een vrijwillige regeling, in aanvulling op de basisregeling

Nadere informatie

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van SZW. Datum: 30 januari 2017 Betreft: Effecten van bodem in rekenrente voor pensioenfondsen

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van SZW. Datum: 30 januari 2017 Betreft: Effecten van bodem in rekenrente voor pensioenfondsen CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Datum: 30 januari 2017 Betreft: Effecten van bodem in rekenrente voor pensioenfondsen Centraal Planbureau Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den Haag Postbus 80510 2508 GM

Nadere informatie

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van SZW. Aan: Datum: 30 januari 2017 Betreft: Effecten van bodem in rekenrente voor pensioenfondsen

CPB Notitie. Samenvatting. Ministerie van SZW. Aan: Datum: 30 januari 2017 Betreft: Effecten van bodem in rekenrente voor pensioenfondsen CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Datum: 30 januari 2017 Betreft: Effecten van bodem in rekenrente voor pensioenfondsen Centraal Planbureau Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den Haag Postbus 80510 2508 GM

Nadere informatie

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten De daling van de dekkingsgraden heeft de afgelopen weken een uitgebreide discussie

Nadere informatie

Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007

Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007 Tentamen Pensioenactuariaat 1, 18-1-2007 Op dit tentamen kun je 100 punten halen : 25 pt Opgave A, óf je eindcijfer van de opdrachten tijdens het collegeblok. Het maimum van de twee scores is geldig, dus

Nadere informatie

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG

2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 2012 in het kort TOELICHTING OP HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2012 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

POPULAIR JAARVERSLAG 2013

POPULAIR JAARVERSLAG 2013 POPULAIR JAARVERSLAG 2013 2 Het herstel van onze financiële positie blijft absolute topprioriteit. Twee gezichten Het jaar 2013, maar ook 2014 dat nog grotendeels voor ons ligt, kent twee gezichten. Enerzijds

Nadere informatie

Advies Commissie Parameters

Advies Commissie Parameters Advies Commissie Parameters Voorstel tot herziening van verwachte rendementen Sprenkels&Verschuren Maart 2014 Copyright 2014 Sprenkels & Verschuren. Geen enkele reproductie van het document of een deel

Nadere informatie

Herstelplan PME 2015. Vastgesteld door het algemeen bestuur op 25 juni 2015

Herstelplan PME 2015. Vastgesteld door het algemeen bestuur op 25 juni 2015 Herstelplan PME 2015 Vastgesteld door het algemeen bestuur op 25 juni 2015 1 PME Herstelplan 2015 dekkingraadsjabloon inclusief onderbouwing Dit document bevat het dekkingsgraadsjabloon dat deel uitmaakt

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Risicoverdeling bij hervorming van het aanvullend pensioen. Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout

Risicoverdeling bij hervorming van het aanvullend pensioen. Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout Risicoverdeling bij hervorming van het Roel Mehlkopf Jan Bonenkamp Casper van Ewijk Harry ter Rele Ed Westerhout Inhoud Hoofdstuk 2: kosten en baten nominale garanties Hoofdstuk 4: risicoverdeling tussen

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

134 De Pensioenwereld in 2015

134 De Pensioenwereld in 2015 14 134 De Pensioenwereld in 2015 Ontwikkelingen in de pensioenmarkt 135 Het nieuwe FTK: oude wijn in nieuwe zakken? Auteurs: Gijs Hoedemaker, Machiel Koper en Alexander van Stee Na de crisis leek er een

Nadere informatie

Vragen en antwoorden pensioenakkoord

Vragen en antwoorden pensioenakkoord Vragen en antwoorden pensioenakkoord 1. Waarover gaat dit pensioenakkoord? Het pensioenakkoord gaat over drie onderwerpen: de AOW, de aanvullende pensioenen, en de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt.

Nadere informatie

Wat is er aan de hand met uw pensioen?

Wat is er aan de hand met uw pensioen? Wat is er aan de hand met uw pensioen? versie 2; 01-01-2012 Programma AOW nu en vanaf 2013 De mogelijkheden van ABP Pensioen Wat is er aan de hand met uw pensioen? Meer weten? versie 2; 01-01-2012 2 AOW

Nadere informatie

Uw pensioen bij SPOA. Deelnemersbijeenkomst 8 november 2016

Uw pensioen bij SPOA. Deelnemersbijeenkomst 8 november 2016 Uw pensioen bij SPOA Deelnemersbijeenkomst 8 november 2016 Agenda De pensioenregeling van SPOA Dekkingsgraad: Korten of niet? Premie voldoende voor pensioendoel? Uw pensioenoverzicht: wat staat er nu op?

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016

Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016 Verslag bijeenkomst SVG 9 maart 2016 Op woensdagmiddag 9 maart, aansluitend aan de jaarbijeenkomst van de Vereniging Gepensioneerden Getronics (VGG), organiseerde Stichting Voorzieningsfonds Getronics

Nadere informatie

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Vrouw en Pensioen anno 2015 e.v. Balans tussen werk, zorg en invloed ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Mr. Caroline Jones Groeneweg RB Even voorstellen 3 pijlers Nederlands pensioenstelsel 3.Privé 2.De werkgever

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Aan: alle actieve deelnemers alle gewezen deelnemers alle pensioengerechtigden datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Betreft: de risico s van het pensioenfonds voor

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomst

Deelnemersbijeenkomst Deelnemersbijeenkomst Stichting Pensioenfonds Capgemini Nederland 13 oktober 2010 Deelnemersbijeenkomst Agenda Opening Huidige status Oorzaken Overwegingen van het Bestuur Besluitvorming Vooruitzichten

Nadere informatie

PENSIOENBAROMETER 2012 Onderzoek van GfK Panel Services in opdracht van Montae

PENSIOENBAROMETER 2012 Onderzoek van GfK Panel Services in opdracht van Montae PENSIOENBAROMETER 2012 Onderzoek van GfK Panel Services in opdracht van Montae Op macroniveau begrijpt de grote meerderheid van de Nederlandse werknemers dat ingrepen in het pensioenstelsel noodzakelijk

Nadere informatie

PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE

PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE PENSIOEN IN BEWEGING! KLAAR VOOR DE TOEKOMST? SAMEN DELEN, EEN STERKE KEUZE PENSIOEN IS AANVULLING OP AOW Lijfrente Salaris 100% Pensioen Staatspensioen (AOW) 2 AOW, VOLKSVERZEKERING (1) Voorziet in MINIMUM

Nadere informatie

het gemak van het Pension Lifecycle Fund

het gemak van het Pension Lifecycle Fund het gemak van het Pension Lifecycle Fund 1 inhoud Omschrijving Pagina 1. Wat is een lifecycle fonds? 2 2. Hoe werkt het ABN AMRO Pension Lifecycle Fund? 2 3. Hoeveel rendement kunt u behalen? 3 4. Wat

Nadere informatie