Reistijdbetrouwbaarheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Reistijdbetrouwbaarheid"

Transcriptie

1 Faculty of Civil Engineering and Geosciences Transport & Planning Department Visiting address Stevinweg CN Delft Postal address P.O. Box GA Delft The Netherlands Delft University of Technology PAO cursus DVM, november 2005 Reistijdbetrouwbaarheid Hoe betrouwbaar is de reistijd van A naar B verschillende maten geven verschillende antwoorden Dr. Ir. Hans van Lint Universitair docent verkeerstromen

2 Reistijdbetrouwbaarheid Voorwoord Deze syllabus geeft achtergrond informatie bij het cursusdeel reistijdbetrouwbaarheid uit de PAO cursus Dynamisch Verkeersmanagement. Leerdoelen van dit cursusdeel: o Inzicht in verschillende definities van en maten voor reistijdbetrouwbaarheid o o Inzicht in de achtergrond van al die definities en maten: de van dag-totdag verdeling van reistijden Inzicht in hoe het in Nederland gesteld is met de reistijdbetrouwbaarheid op het snelwegennet en hoe we scoren t.o.v. de doelen die daarvoor in de Nota Mobliteit worden gesteld. Naast het basismateriaal is een bijlage opgenomen met daarin een artikel over reistijdbetrouwbaarheid en lange termijn reistijdvoorspellen dat eind 2005 in de Transportation Research Records gepubliceerd zal worden

3 1 - Inleiding 1 Inleiding Een consument verwacht waar voor zijn geld. Een goed en betrouwbaar product onder alle omstandigheden. Dat geldt zeker ook voor reizigers. Die willen binnen een redelijke tijd een rit kunnen maken en daarbij vooraf kunnen weten hoelang het duurt en hoeveel het kost. De reisduur laat nogal eens te wensen over: files zijn in de spits en ook erbuiten een normaal verschijnsel. Echt hinderlijk wordt het wanneer de reistijd niet te voorspellen is, omdat er onverwachte files zijn door incidenten of door onverklaarbare redenen. De Nota Mobiliteit (NoMo) die het kabinet oktober 2004 aan de kamer aanbood, heeft op dat punt een ambitie die misschien wel erg hoog gegrepen is. Tussen alle wensen, plannen en visies staat een expliciete doelstelling om de betrouwbaarheid van vervoer te vergroten. De wenselijkheid daarvan is voor iedere reiziger duidelijk. Een langere reistijd in de spits is aanvaardbaar zolang dat niet te gek wordt, maar de onvoorspelbaarheid van reistijden is buitengewoon hinderlijk. Het verstoort ons dagelijks leven en geeft een aanzienlijke verhoging van vervoerskosten, omdat we te laat komen of extra marges moeten aanhouden. In een onderzoek geven goederenvervoerders aan dat onbetrouwbaarheid van reistijden de kosten van vervoer met 10 tot 20 procent verhogen (Van Zuylen, Van Rheenen et al. 2003; Bogers and van Zuylen 2004). Onderzoek aan de TU Delft laat ook zien dat reizigers de voorkeur geven aan een langere maar betrouwbare reistijd boven een kortere maar onbetrouwbare (Van Zuylen and Bogers 2004). In deze syllabus, die gebaseerd is op het artikel in het aprilnummer van Verkeerskunde (van Lint, van Zuylen et al. 2005) kijken we hoe het Nederlandse snelwegennetwerk op dit moment scoort op de criteria die de Nota Mobiliteit definieert voor reistijdbetrouwbaarheid en op basis van een aantal andere criteria voor reistijdbetrouwbaarheid. Dat doen we door allereerst te kijken naar hoe reistijdbetrouwbaarheid in de internationale literatuur wordt gedefinieerd en gemeten en welke onderzoeksvragen daarbij centraal staan. Vervolgens kijken we hoe een typische snelweg in de randstad scoort op basis van die maten en bediscussiëren we die resultaten. Tenslotte vertalen we de ambities uit de NoMo naar één van die meetbare maten, en passen die toe op twee typische snelwegen in de randstad; de A13 van Den Haag naar Rotterdam en de A20 van Maasluis naar Gouda. De resultaten laten zien dat de ambities uit de NoMo hoog gegrepen zijn: in 2002 worden ze alleen buiten de spits, in het weekend en in een enkele spitsperiode gehaald, in de meeste andere spitsperiodes bij lange na niet

4 Reistijdbetrouwbaarheid 2 Wat is reistijdbetrouwbaarheid? In de dikke van Dale wordt onder betrouwbaar verstaan geloofwaardig (als het over informatie gaat) en deugdelijk (als het over materiele zaken gaat). In de Oxford dictionary ligt de nadruk op consistentie is iets consistent van een goede kwaliteit. Kijkend naar de internationale literatuur in ons eigen vakgebied (verkeer en vervoer) dan worden vooral de eerste (geloofwaardig) en de derde term (consistent) gebruikt. Globaal bestaat er dus wel een vergelijkbaar beeld van reistijdbetrouwbaarheid, echter, de manier waarop ze operationeel en dus meetbaar gemaakt wordt is vaak erg verschillend (Van Zuylen and Bogers 2004). Er zijn in feite twee cruciale onderzoeksvragen gerelateerd aan reistijdbetrouwbaarheid: 1. Wat is reistijdbetrouwbaarheid; a. hoe definieer je die en b. hoe kun ze meten? 2. Welke factoren beïnvloeden reistijdbetrouwbaarheid; a. hoe kun je die omzetten in operationele modellen? b. hoe kun je die modellen gebruiken om betrouwbaardere wegennetwerken te ontwerpen en te managen? Deze syllabus gaat in op die eerste vraag, niettemin zullen we in deze introductie kort op de tweede vraag ingaan. De reistijd die een reiziger ondervindt op een route van A naar B is het resultaat van zijn of haar rijstijl, route en vertrektijdstipkeuze en uiteindelijk van de verkeerscondities die hij of zij eenmaal onderweg tegenkomt. Is er sprake van congestie? Van wachttijden bij verkeerslichteninstallaties? Die verkeerscondities zijn dus het resultaat van al die individuele keuzes die er uit eindelijk toe leiden dat een bepaalde hoeveelheid verkeer op een bepaald moment op een bepaalde plaats aanwezig zijn. Kort gezegd: reistijden zijn het product (resultaat) van een bepaalde verkeersvraag (de reizigers) die van een bepaald aanbod (beschikbare infrastruktuur) gebruik maken. Als de vraag op een bepaald moment en een bepaalde plek groter is dan het het beschikbare aanbod kan verwerken ontstaat er congestie (file) en schieten de reistijden omhoog. Zo redenerend is het gemakkelijk in te zien dat de spreiding in reistijden te maken moet hebben met de spreiding in de verkeersvraag en de spreiding in het verkeersaanbod. Op een bepaald vertrektijdstip (zeg tussen 9 en ½10) zal er van dag-tot-dag of bijvoorbeeld over alle maandagen in een jaar een spreiding zijn in het aantal reizigers dat vertrekt, zowel als een spreiding in de beschikbare capaciteit. Dat eerste kan te maken hebben met het seizoen (wel of geen vakantie), het weer, bijzonder evenementen, verkeersinformatie, etcetera. Spreiding in capaciteiten kunnen eveneens veroorzaakt worden door weeromstandigheden, maar ook door wegwerkzaamheden, lichtomstandigheden (seizoensafhankelijk), lokale omstandigheden, verkeersregulering, etcetera. Figuur 1 geeft een schematisch (zeker niet compleet) overzicht van de verschillende factoren die daarbij een rol spelen

5 2 - Wat is reistijdbetrouwbaarheid? Figuur 1: Factoren die van invloed zijn op de verdeling van reistijden en daarmee de reistijdbetrouwbaarheid. Demand staat voor verkeersvraag en supply voor het aanbod aan infrastructuur. Meest kenmerkende supply karakteristiek is de capaciteit (maximale hoeveelheid voertuigen die per tijdsperiode kunnen worden bediend) van een bepaald stuk infrastruktuur. Het meeste (internationale) onderzoek richt zich op simulatie / scenario analyse. Bij die onderzoeken gaat het erom een verkeerstoedelingsmodel te voeden met veel verschillende combinaties van vraag en aanbod (gekozen op basis van alle mogelijke combinaties van invloedsfactoren uit Figuur 1) en vervolgens te kijken naar de resulterende verdelingen van reistijden. Een Nederlands voorbeeld is te vinden in (Schrijver 2004), dit model werd ook gebruikt bij het ontwikkelen van de reistijdbetrouwbaarheidseisen uit de NoMo. Een belangrijk voorbehoud bij de interpretatie van de resultaten uit dergelijke studies is dat de geproduceerde reistijdverdelingen het resultaat van heel veel model aannames. In het SMARA model (Schrijver 2004) wordt bijvoorbeeld gebruik gemaakt van een statisch toedelingsmodel. Daarvan is algemeen bekend dat ze de mist in gaan wat betreft locatie (terugslag effecten) en ernst van congestie in een netwerk. De consequentie in termen van reistijden kunnen daarmee ook sterk worden onderof overschat. Dat is niet erg in kwalitatieve (vergelijkende) scenario analyses en planstudies, maar wel als de uitkomsten worden gebruikt worden als surrogaat voor wat er mogelijk echt zou kunnen gebeuren. Later in deze sysllabus zullen we zien dat men in de NoMo beter had kunnen kijken naar werkelijke reistijden dan gebruik te maken van modelreistijden - 5 -

6 Reistijdbetrouwbaarheid In het ATMO project in TRANSUMO is een onderzoek gestart dat zich bezighoud met de eerder genoemde onderzoeksvraag 2 (causale relaties tussen vraag, aanbod en reistijdbetrouwbaarheid) op basis van empirische data. In de syllabus van een ander cursusdeel ( Regionale monitoring ) is een artikel over ATMO opgenomen dat hier nader op ingaat. 2.1 De van dag-tot-dag verdeling van reistijden Om reistijdbetrouwbaarheid te kunnen meten zijn reistijden nodig. Om precies te zijn: daarvoor is de zogenaamde van dag-tot-dag verdeling van reistijden op een bepaalde route (laten we zeggen van A naar B) nodig. Die verdeling (in feite een histogram) geeft aan hoe zeer de reistijd van A naar B vertrekkend op een bepaalde tijd (zeg tussen 8 en ½9 s ochtends) verschilt van dag tot dag. Om een beeld krijgen van de reistijdbetrouwbaarheid op een route moeten we dus gedurende lange tijd (een jaar of meerdere jaren) reistijden (per vertrekperiode van bijvoorbeeld een half uur of vijf minuten) meten op die route. Bij gebrek aan reistijdmetingen kan men ook reistijden schatten uit ander soort verkeersgegevens (snelheden intensiteiten). In het cursusdeel monitoring is nader ingegaan op het schatten van reistijden uit data van inductielussen. Alle reistijden die in deze syllabus de revue passeren zijn geschat met behulp van snelheden uit lusdata voor vertrekperiodes van vijf minuten gedurende heel Dat is gedaan met behulp van de zogenaamde verbeterde trajectorieen methode (voor details zie bijvoorbeeld (Van Lint and Van der Zijpp 2003)). Kort gezegd reconstrueert deze methode voertuig trajectorieën op basis van gemeten snelheden op puntlocaties langs een route en daarmee gemiddelde reistijden voor een bepaalde vertrektijdperiode. De nauwkeurigheid van de methode (die uiteraard alleen achteraf kan worden toegepast) is afhankelijk van de dichtheid van de meetpunten langs de route. In het geval van de hier gebruikte routes voor deze syllabus is die zeer goed 1, met meetpunten ongeveer elke 500 meter en metingen per minuut. Met een database van geschatte reistijden kunnen vervolgens reistijdverdelingen (histogrammen) worden gemaakt per weekdag per vertrekperiode. Voor elk zo n weekdag vertrekperiode combinatie, bijvoorbeeld maandagochtenden tussen 9:00 en 9:05 levert dat per jaar dan ongeveer 52 5 reistijden (immers 5 reistijden per 5 minuten periode gedurende 52 weken) op waarmee verschillende betrouwbaarheidsmaten kunnen worden berekent. De volgende sectie gaat kort in op een aantal generieke karakteristieken van die reistijdverdeling snelwegroutes in Nederland 1 Op basis van Van Lint, J. W. C. and N. J. Van der Zijpp (2003). "Improving a Travel Time Estimation Algorithm by Using Dual Loop Detectors." Transportation research Record 1855: gemiddeld niet meer dan 1 a 2% afwijking met een spreiding van rond de 5% - 6 -

7 2 - Wat is reistijdbetrouwbaarheid? 2.2 Karakteristieken van de dag-tot-dag reistijdverdeling Travel time (min) 35 Thursdays :00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 95% 90% 75% 50% 25% 10% 5% Travel time (min) 35 Fridays :00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 95% 90% 75% 50% 25% 10% 5% Travel time (min) 35 Saturdays :00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 Departure time (in minutes) 95% 90% 75% 50% 25% 10% 5% Figuur 2: de dag-tot-dag reistijd verdeling op donderdagen, vrijdagen en zaterdagen op de A20 van Kleinpolderplein tot aan knooppunt Gouwe in 2002 Figuur 2 laat die van van dag-tot-dag reistijd verdeling zijn op drie weekdagen in 2002 voor reistijden op de A20 van kleinpolderplein naar Gouda door middel van percentielwaarden. In de figuur staan per weekdag het 5 e, 10 e, 25 e, 50 e (de mediaan), 75 e, 90 e, en 95 e percentiel van de reistijdverdeling uitgezet tegen vertrektijdstip (tijd-van-de-dag). Het 90 e percentiel (T90) geeft aan dat 90% van alle reizigers een reistijd ondervond kleiner of gelijk aan T90. Bijvoorbeeld in de bovenste grafiek kan men zien dat op donderdagen rond 6:00 90% van de reizigers een reistijd onder de 25 minuten ervoer, en dat 50% (T50) van de - 7 -

8 Reistijdbetrouwbaarheid reizigers een flink stuk beter af was: zij ondervonde een reistijd < 13 minuten. Daarmee is ook direct één van de opvallende zaken aangestipt: de reistijd verdeling is in de meeste gevallen niet alleen erg breed maar ook erg scheef. Een nog krasser voorbeeld van die scheefheid zien we op donderdag middagen rond 18:00. We kunnen zien dat 10% van de reizigers dan een reistijd ondervond >25 minuten (T90) en 5% zelfs een reistijd > 35 minuten (T95), terwijl 75% (driekwart van alle reizigers) in minder dan 18 minuten (T75) de rit maakte. Wat betekent die scheefheid in termen van reistijdbetrouwbaarheid? Wel, die scheefheid geeft aan dat er een minderheid reizigers is die disproportionele vertraging ondervind. Het volgende grove rekensommetje geeft aan dat scheefheid gezien moet worden als wellicht de grootste indicator van onbetrouwbaarheid. In 2002 werden op donderdagen tussen 17:00 en 18:00 ongeveer 350,000 ritten op de A20 tussen kleinpolderplein en Gouda afgelegd. Daarvan ondervond driekwart minder dan 6 minuten vertraging (T75 minus de vrije reistijd van ca 11 minuten). Dat is te vertalen in ongeveer 13,000 voertuig verlies uren. Tegelijkertijd waren 17,500 reizigers (5%) een stuk minder gelukkig. Zij liepen gemiddeld meer dan 24 minuten (T95-vrije reistijd) vertraging op hetgeen zich vertaald in minstens 7,000 en waarschijnlijk rond de 10,000 voertuig verlies uren. Driekwart van de reizigers ondervond kennelijk een voor de spitsperiode normale vertraging van gemiddeld 3 minuten 2, terwijl een kleine groep gemiddeld meer dan 24 minuten vertraging (8 maal zoveel!) op liep. Daarbij opgeteld dat extreme vertraging ook vaak extreme consequenties heeft (afspraken of aansluiting met andere modaliteiten compleet missen), is het voor de hand liggend om een dergelijke scheve reistijdverdeling als niet alleen kostbaar maar vooral ook als zeer onbetrouwbaar te kenmerken. 2.3 Maten voor reistijdbetrouwbaarheid Grofweg kun je die verschillende manieren van reistijdbetrouwbaarheid definiëren en meten in vier categorieën indelen. 1. De eerste kijkt naar de verdeling van reistijden over een bepaald stuk weg voor een bepaalde tijdsperiode (bijvoorbeeld in de ochtendspits op weekdagen), zoals uitgelegd in de vorige sectie. Is die verdeling heel breed en de spreiding dus groot dan is de reistijdbetrouwbaarheid erg laag. Natuurlijk moet je daarbij wel kijken naar de lengte van het traject. Een spreiding van 5 minuten op een rit van gemiddeld 10 minuten is iets heel anders dan dezelfde spreiding op een rit van gemiddeld twee uur. Voorbeelden van maten voor reistijdbetrouwbaarheid: n 1 STD = ( TTi M ) n i= 1 COV = STD M 2 (1) 2 even uitgaande van een lineaire distributie van reistijden tussen de 11 (vrije reistijd) en 17 (T75) minuten - 8 -

9 2 - Wat is reistijdbetrouwbaarheid? 1 n i n i = 1 waarbij M = TT de gemiddelde reistijd aangeeft en n het aantal ritten in de beschouwde periode. Robuustere maten (op basis van percentielen zie noot beneden) worden voorgesteld in (Van Lint and Van Zuylen 2005). Voor scheefheid skew T90 T50 λ = (2) T50 T10 en voor breedte van de verdeling: var T90 T10 λ = (3) T50 tenslotte kunnen die maten nook ook gecombineerd worden in de volgende unreliability index: UI r λ = (4) L var skew ln ( λ ) 2. De tweede categorie betrouwbaarheidsmaten zijn zogenaamde buffer indices. Hierbij kijkt men naar de extra hoeveelheid tijd (ten opzichte van het gemiddelde) die een reiziger in acht zou moeten nemen om in zeg 95% van de gevallen nog op tijd te komen. Gegeven het feit dat reistijdverdelingen scheef zijn, geven buffer indices dus impliciet een maat voor die scheefheid, zij het dat ze daarbij gebruik maken van een niet robuuste maat (namelijk het gemiddelde): BI r T95 M M = (5) 3. De derde categorie die soms ook wel ellende-indices wordt genoemd, gebruikt als maat het verschil in reistijd tussen de 10 of 20% reizigers die het slechtst af zijn met het totale gemiddelde. In feite gaat het ook hier om de scheefheid van de verdeling van reistijden, zij het dat net als met de buffer index (eqn (5)) ook gebruik gemaakt wordt van het gemiddelde: M TTi > T 80 M MI = (6) M 4. De laatste categorie tenslotte, gebruikt zogenaamde probabilistische maten voor reistijdbetrouwbaarheid doorgaans in de vorm van de kans dat de reistijd op een bepaald stuk weg in een bepaalde periode binnen een bepaalde reistijd kan worden gerealiseerd. Is die kans laag, dan wordt een dergelijke reistijd onbetrouwbaar geacht. In de Nota Mobiliteit worden drie expliciete doelstellingen geformuleerd, die alledrie kunnen worden opgevat als een probabilistische betrouwbaarheidsmaat. Daarover in de volgende sectie meer. Noot: Gegeven het feit dat de reistijdverdeling overwegend scheef is (in en rond spits periodes) is het belangrijk in te zien dat de gebruikelijke karakteristieken van verdelingen zoals gemiddelde en standaard afwijking niet heel geschikte maten zijn. De reden daarvoor is dat deze maten sterk beïnvloed worden door - 9 -

10 Reistijdbetrouwbaarheid uitschieters. Ter illustratie: het gemiddelde van 100 willekeurige getallen tussen 0 en 1 en vijf willekeurige getallen tussen de 50 en 100 is ongeveer 4 met een standaardafwijking van 16, terwijl het gemiddelde en standaard afwijking van de 100 kleinste getallen 0.5 en 0.25 bedragen. Op basis van een gemiddelde van 4 en een standaard afwijking van 16 kan moeilijk worden afgeleid dat meer dan 95% van alle waarnemingen kleiner dan 1 was. 2.4 Reistijdbetrouwbaarheid volgens de Nota Mobiliteit Voor korte routes (kleiner dan 50 kilometer) stelt de NoMo dat de reistijd niet meer dan 10 minuten mag afwijken van de mediaan 3. Als we deze betrouwbaarheidsmaat nu eens aanduiden met B1, een reistijd op een bepaalde dag van de week (DOW) en tijdstip van de dag (TOD) met TT en de mediaan met T50 dan kunnen we dit als volgt formuleren: B1: Kans( TT 10' + T50 ) > 95% voor routes < 50 km i TOD, DOW Waarbij we gemakshalve reistijden die te laag zijn maar even door de vingers zien 4. De tweede doelstelling is dat op lange routes (>50 kilometer) de reistijd in 95% van alle gevallen niet meer mag afwijken dan 20% ten opzichte van de mediaan. Deze maatregel kunnen we als volgt vertalen: B2 : Kans( TT 1.2 T50 ) > 95% voor routes > 50 km TOD, DOW Opvallend aan beide eisen is wel dat geen uitspraak wordt gedaan over wat die reistijd mediaan dan maximaal mag zijn, bijvoorbeeld ten opzichte van de situatie anno We komen daar later in dit artikel nog op terug. De laatste wens van het kabinet is dat in de spits de gemiddelde reistijd niet meer dan 50% groter mag zijn dan buiten de spits. Omdat deze eis nogal wat ruimte laat voor interpretatie (wat is precies binnen en buiten de spits en over welk gemiddelde hebben we het eigenlijk), concentreren we ons hier op de eerste twee. Maar eerst kijkt de navolgende sectie naar zogenaamde betrouwbaarheidskaarten op basis van de verschillende reistijdbetrouwbaarheidsmaten 3 Met de mediaan wordt hier bedoeld de reistijd waar 50% van alle reistijden op dezelfde dag van de week en tijdsperiode onder blijft (en dus ook 50% van alle reistijden boven) 4 Formule B1 beschouwt alleen reistijden groter dan de mediaan + 20% als onbetrouwbaar; reistijden kleiner dan de mediaan 20% worden niet meegenomen, d.w.z. niet als onbetrouwbaar aangemerkt

11 3 - Hoe betrouwbaar zijn de reistijden op ons snelwegennet nu? 3 Hoe betrouwbaar zijn de reistijden op ons snelwegennet nu? 3.1 op basis van de internationale literatuur In deze sectie kijken we naar zogenaamde betrouwbaarheidskaarten. Een betrouwbaarheidskaart geeft aan gedurende welke periodes op een dag (time-ofday: TOD) op verschillende weekdagen (day-of-week: DOW) reistijden volgens een bepaalde maat onbetrouwbaar waren. Figuur 3 laat acht betrouwbaarheidskaarten zien volgens de eerder geïntroduceerde verschillende betrouwbaarheids maten, allen gebaseerd op reistijden gerealiseerd op de A20 tussen kleinpolderplein en Gouda gedurende het jaar Aangezien de eenheid van elk van die maten verschillend is (sommigen zijn relatieve maten, andere weer absoluut), hebben we alle uitkomsten geschaald in het zelfde interval: tussen 0 en 1. Voor elke maat geldt dus: ligt de waarde dicht bij 0 dan is de TOD/ DOW periode betrouwbaar, ligt de waarde dicht bij 1 (donkere kleuren in Figuur 3) dan moet die periode als onbetrouwbaar worden aangemerkt. In elk van de grafiekjes geven donkere kleuren dus onbetrouwbare TOD, DOW periodes aan. Tabel 1 laat een ander aspect van de zelfde resultaten zien. In die tabel wordt per DOW, werkweek en in de gehele week het percentage onbetrouwbare TOD periodes weergegeven per betrouwbaarheidsmaat. Tabel 1: percentage van het aantal TOD periodes dat een bepaalde maat meer onbetrouwbaar dan betrouwbaar (waarden>0.5) aanduidt, per weekdag (1 e vijf rijen), per werkweek (6 e rij), in de weekenden en over alle dagen (de laatste drie rijen respectievelijk). Maat STD COV BI MI PR(1.2) λ var λ skew UI r DOW Ma 9% 18% 10% 11% 13% 9% 0% 3% Di 9% 22% 10% 17% 16% 10% 3% 3% Wo 18% 33% 10% 26% 20% 10% 3% 6% Do 24% 27% 17% 29% 19% 16% 3% 7% Vr 11% 17% 12% 20% 14% 13% 1% 0% Werkweek 15% 23% 12% 20% 17% 12% 2% 4% Za 0% 2% 0% 0% 0% 0% 0% 0% Zo 0% 1% 0% 0% 0% 0% 0% 0% Week 10% 17% 8% 15% 12% 8% 1% 3%

12 Reistijdbetrouwbaarheid STD COV SAT FRI 0.8 SAT FRI 0.8 THU 0.6 THU 0.6 WED 0.4 WED 0.4 TUE MON 0.2 TUE MON :00 09:00 12:00 15:00 18:00 06:00 09:00 12:00 15:00 18:00 BI MI SAT FRI 0.8 SAT FRI 0.8 THU 0.6 THU 0.6 WED 0.4 WED 0.4 TUE MON 0.2 TUE MON :00 09:00 12:00 15:00 18:00 06:00 09:00 12:00 15:00 18:00 PR(α), α=1.2 λ var SAT FRI 0.8 SAT FRI 0.8 THU 0.6 THU 0.6 WED 0.4 WED 0.4 TUE MON 0.2 TUE MON :00 09:00 12:00 15:00 18:00 06:00 09:00 12:00 15:00 18:00 λ skew SAT FRI THU WED TUE MON SAT FRI THU WED TUE MON UI r :00 09:00 12:00 15:00 18:00 06:00 09:00 12:00 15:00 18:00 Figuur 3: betrouwbaarheidskaarten volgens acht verschillende betrouwbaarheidsmaten. Noot: Pr(α), α=1.2 is een van de twee maten uit de Nota Mobilitet (B2) Bij het bestuderen van Tabel 1 & Figuur 3 vallen een aantal zaken op, bijvoorbeeld: Er zijn zeer grote verschillen tussen de maten. De UI r index is bijvoorbeeld vijf maal selectiever dan de COV index. Een andere klassieke maat, BI is altijd nog tweemaal zo selectief als COV en MI. Kijkend naar de betrouwbaarheidskaarten op basis van STD en COV zou men de indruk kunnen krijgen dat er nauwelijks betrouwbare periodes zijn,

13 3 - Hoe betrouwbaar zijn de reistijden op ons snelwegennet nu? terwijl als we naar λ skew kijken juist heel veel periodes betrouwbaar zijn behalve die aan het begin en einde van de doordeweekse spitsperiodes (wanneer de reistijdverdeling op zijn scheefst is). De Buffer index BI en λ var geven een vergelijkbaar beeld. Dit is niet verwonderlijk, want beide maten kijken naar de breedte van de (een stuk van de) reistijdverdeling relatief aan een centrale maat (het gemiddelde respectievelijk de mediaan). En zo kan men nog een tijdje doorgaan. De belangrijkste lessen die uit deze excercitie getrokken kunnen worden zijn 1. verschillende maten geven een zeer verschillend beeld van de reistijdbetrouwbaarheid gedeeltelijk komt dat omdat veel maten werken met niet-robuuste karakteristieken van de reistijdverdeling en omdat de meeste maten niet expliciet rekening houden met de scheefheid van de reistijdverdeling. 2. De aanbeveling is dan ook vooral van percentielwaarden uit te gaan. In feite kunnen zowel MI als BI gemakkelijk in percentielen worden uitgedrukt. 3. De belangrijskte les is evenwel de volgende. Er kan pas echt iets zinnigs worden gezegd over welke maat nu het juiste beeld schetst van de reistijdbetrouwbaarheid als gekeken wordt naar de economische en maatschappelijke consequenties van die onbetrouwbaarheid. In de vorige sectie beargumenteerden we met een grove rekensom dat een scheve reistijd verdeling waarschijnlijk meer kosten (voertuig verlies uren) met zich mee brengen dan een symmetrische. Om die rekensom goed te kunnen maken zijn derhalve nodig: a. inzicht in de verkeersmix voor elke TOD / DOW: percentage vrachtverkeer, percentage zakelijk, woonwerk en recreatief verkeer b. de gemiddelde geldwaarde per bovenstaande groep van een voertuig verlies uur. c. Mogelijk een maat waarmee kan worden aangegeven hoeveel andere externe kosten gemoeid zijn per voertuig verlies uur voor elk\ van die reizigersklassen, bijvoorbeeld in termen van emmissies of geluidshinder Op basis daarvan kan dan een schatting worden gemaakt van de kosten van reistijdonbetrouwbaarheid per TOD /DOW en kan daadwerkelijk worden vergelijken welke reistijdbetrouwbaarheidsmaat deze het meest accuraat weergeeft. Zonder een dergelijke analyse is het kijken naar en analyseren avn reistijdbetrouwbaarheidsmaten (kaarten) een weinig substantiële bezigheid, behalve dat men afhankelijk van de meest wenselijke uitkomst zou kunnen concluderen dat: Het ernstig gesteld is met de reistijdbetrouwbaarheid op de A20 Er niets aan de hand is Of alle mogelijke nuances daar tussen in

14 Reistijdbetrouwbaarheid De volgende sectie geeft daar in feite nog een voobeeld van. Daarin worden de reistijdbetrouwbaarheidseisen uit de NoMo nader onder de loep genomen en zal blijken dat op basis van die eisen het ernstig gesteld is met de reistijdbetrouwbaarheid op het Nederlandse wegennet en dat alleen op zondagen aan de eisen wordt voldaan. De regering had dus ofwel beter moeten kijken naar hoe die eisen in de werkelijkheid uitpakten ofwel moeten kiezen voor een ander soort betrouwbaarheidsmaat. Maar veel beter was het geweest als de NoMo concrete doelen had gesteld in de vorm van voertuigverliesuren, economische of maatschappelijke kosten. 3.2 op basis van de eisen uit de Nota Mobiliteit In deze paragraaf kijken we naar de reistijdbetrouwbaarheid volgens de NoMo op twee autosnelwegen. De eerste, de A13 tussen Den Haag en Rotterdam is met 13 km een typische korte route met een vrije reistijd van rond 7 minuten. De tweede, de A20 nu van Maassluis naar Gouda, categoriseren we als een lange route van dik 40 kilometer. Deze route passeert drie grote knooppunten (Benelux (noordzijde), Kleinpolderplein en Terbrechtseplein) en vervult een sleutelrol in de verbinding van het Westland (o.a. bloemenveiling) met het oosten en zuiden van Nederland. De vrije reistijd op die route beslaat ongeveer 22 minuten. Alvorens we kijken wat de bovengenoemde betrouwbaarheidsmaten uit de Nota Mobiliteit opleveren, bespreken we eerst kort de gebruikte brondata en analyse methoden. 100% 80% 80% (a) Zondagen 2002 (A13) Reistijdbetrouwbaarheid volgens NoMo Grenswaarde volgens NoMo 70% 06:00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 Reistijdbetrouwbaarheid (b) Maandagen 2002 (A13) 100% 90% 80% 70% 06:00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 (c) Donderdagen 2002 (A13) 100% 90% 80% 70% 06:00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 Vertrektijdstip (5 minuten periodes) Figuur 4: Reistijdbetrouwbaarheid volgens de Nota Mobiliteit (NoMo) op de A13 van Den Haag naar Rotterdam in

15 3 - Hoe betrouwbaar zijn de reistijden op ons snelwegennet nu? Figuur 4 laat de reistijdbetrouwbaarheid zien voor de kortere route (A13) berekend met formule B1. In alle drie de grafiekjes geeft de grijs gestippelde lijn de grenswaarde van 95% aan zoals gedefinieerd in de Nota Mobiliteit, en de zwarte lijn de daadwerkelijke reistijdbetrouwbaarheid berekent met formule B1. Wat direct opvalt, is dat alleen op zondagen (Figuur 4a) de betrouwbaarheidseis van 95% gedurende het grootste gedeelte van de dag wordt gehaald. Op een gewone werkdag (bijvoorbeeld maandagen en donderdagen - Figuur 4b en c) wordt dat ideaal alleen gehaald wordt vóór 7 uur s morgens, tussen 10 en 12 uur in de morgen en na 8 uur s avonds. In het bijzonder op donderdag middag is de situatie zorgelijk. In dat geval keldert de reistijdbetrouwbaarheid naar 80%, wat betekent dat 1 op de vijf ritten er langer over doet dan 10 minuten + de reistijd mediaan. Ofschoon Figuur 4 dit niet laten zien is in de middagspits op woensdagen en donderdagen op de A13 zelfs één op de 10 ritten meer dan tweemaal zo lang zijn als de mediane reistijd, soms resulterend in reistijden van meer dan 40 minuten. Dat is zes maal de vrije reistijd op dit traject! 100% (a) Zondagen 2002 (A20) 90% 80% 70% Reistijdbetrouwbaarheid volgens NoMo Grenswaarde volgens NoMo 06:00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 Reistijdbetrouwbaarheid (b) Maandagen 2002 (A20) 100% 90% 80% 70% 06:00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 100% (c) Donderdagen 2002 (A20) 90% 80% 70% 06:00 08:00 10:00 12:00 14:00 16:00 18:00 20:00 Vertrektijdstip (5 minuten periodes) Figuur 5: Reistijdbetrouwbaarheid volgens de Nota Mobiliteit (NoMo) op de A20 van Maasluis tot Gouda in 2002 Figuur 5 laat zien dat reizigers op de langere route (de A20) zelfs nog wat slechter af zijn dan op de A13. Op de A20 lukt het zelfs zondags niet om overdag tussen 2 en 6 uur s middags de gewenste betrouwbaarheid te halen (Figuur 5a). Op doordeweekse dagen (bijvoorbeeld maandagen en donderdagen - Figuur 5b en

16 Reistijdbetrouwbaarheid c) is zowel in de ochtend als avondspits een reistijdbetrouwbaarheid van tussen de 70 en 80% het best haalbare. Dit betekent dat op de A20 in die spitsperiodes de reistijd van één op de 4 a 5 trips meer dan de mediaan + 20% bedraagt

17 4 - Opnieuw nadenken over betrouwbaarheid of de mouwen opstropen? 4 Opnieuw nadenken over betrouwbaarheid of de mouwen opstropen? De bovenstaande analyse laat zien dat reeds in 2002 ons wegennet bepaald niet aan de betrouwbaarheidseisen uit de Nota Mobiliteit uit 2004 voldeed. De voor de hand liggende conclusie is dat ofwel de nota mobiliteit onmogelijke eisen stelt, ofwel we voor een stevige klus staan in de komende jaren. Gaan we van dat laatste uit dan moeten we in de komende decennia nog rekening houden met een mobiliteitgroei van circa 40%. Wordt er meer capaciteit geboden op de autosnelwegen, dan is op basis van de afgelopen vijftig jaar te verwachten dat die capaciteit vrijwel direct opgevuld gaat worden doordat meer ritten naar de spits verschuiven. Dat betekent dat er veel meer dan 40% bijgebouwd zal moeten worden om het doel van de nota Mobiliteit te halen. Gezien de traagheid van de planontwikkeling en -uitvoering is dat binnen de tijdshorizon van de NoMo alleen mogelijk wanneer er wonderen gebeuren. Meer verkeer mogelijk maken op de autosnelwegen betekent ook dat er meer verkeer opgevangen moet kunnen worden op het aansluitende stedelijke of provinciale wegennet. Dat gaat heel wat verder dan alleen een extra rijstrook aanleggen bij de knelpunten op de autosnelwegen. Dan maar andere eisen stellen? In deze syllabus zijn er genoeg voorbij gekomen, op basis waarvan hoogstwaarschijnlijk veel gunstigere betrouwbaarheids analyses gemaakt kunnen worden. Als we bijvoorbeeld zeggen dat lange ritten in 95% van de gevallen gerealiseerd moeten worden in niet meer dan twee maal de vrije reistijd schiet de betrouwbaarheid in de meeste gevallen naar 100% en is het ineens elke dag zondag op de A20, althans, voor zolang het duurt. Of toch maar de mouwen opstropen? Als we betrouwbaarheid belangrijker vinden dan snelheid (gemiddelde reistijd) de NoMo doet daar in feite geen duidelijke uitspraak over, kan de maximum snelheid op snelwegen een flink stuk naar beneden (naar 80 km/u of zelfs minder). Dat resulteert in een betrouwbaarder maar inherent veel langzamer netwerk; zie Figuur 6. Het maatschappelijk en politiek enthousiasme daarvoor zal naar verwachting niet groot zijn. Betrouwbaarheid is ook te vergroten door per weg meerdere klassen van reistijden in te voeren. Dan kan per situatie aangegeven worden wat de reistijd is waarop gerekend kan worden en kan een 95% betrouwbaarheid wel gerealiseerd worden. Figuur 7 geeft daar een voorbeeld van. Het accent zal dan niet in de eerste plaats komen te liggen op het reduceren van de variabiliteit maar meer op het vergroten van de voorspelbaarheid. Een ander alternatief: minder verkeer toelaten op de autosnelwegen is een triviale en maatschappelijk (nog) niet te verkopen remedie. Het doel is dan uiteraard wel te halen, maar waar laten we het verkeer? Toch is in die richting nog wel wat mogelijk. We hebben immers ook nog het onderliggende wegennet (OWN). Tijdens de spits of bij incidenten zou ervoor gezorgd kunnen worden dat het OWN geschikt is om een deel van de verkeersvraag op te vangen. Onderdeel van deze oplossingsrichting kan ook zijn het inrichten van buffers op het hoofdwegennet (HWN), vlak voor congestiegevoelige locaties (bottlenecks), waarin je tijdelijk de overtollige verkeersvraag gericht en gereguleerd kunt parkeren, zonder daarbij andere verkeersstromen te blokkeren. Koppel je zo n

18 Reistijdbetrouwbaarheid buffer aan een verkeersregeling dan kun je de vertraging dientengevolge zelfs behoorlijk voorspelbaar en betrouwbaar maken. Betrouwbaarder maar ook beter? Toekomst? frequentie Nu reistijden Figuur 6: Mag een betrouwbare verplaatsing veel langer duren dan nu gemiddeld het geval is? In dat geval zou bijvoorbeeld de maximum snelheid op ons wegennet drastisch naar beneden kunnen en halen we waarschijnlijk met gemak de reistijdbetrouwbaarheidsambities uit de Nota Mobiliteit. fr fr All G Enige Zware i t i t Figuur 7: De voorspelbaarheid wordt vergroot wanneer vooraf bekend is wat voor soort reistijdverdeling bij welk soort verkeerscondities verwacht mag worden. Integrale optimalisatie van regionale netwerken (HWN en OWN) geeft dus ruimte, maar dan zullen ook op het OWN aanpassingen in de capaciteit moeten gerealiseerd worden en moet een goed systeem ontwikkeld worden om verkeer te geleiden, afhankelijk van de de tijd van de dag en de actuele situatie. Daarnaast ligt er het feit dat congestie op autosnelwegen in de meeste gevallen ontstaat bij toe- en afritten. Daar kan wat aan gedaan worden door de benutting van het HWN te koppelen aan een goede afstemming met het OWN. Voorbeelden daarvan worden gegeven in het artikel over BRAS (Van Zuylen, Chen et al. 2005). Ook aan de vraagzijde zijn er kansen. In de betrouwbaarheidsgrafieken (Figuur 4 en Figuur 5) is duidelijk te zien dat er buiten de spits nog mogelijkheden zijn om ritten te maken die voldoende betrouwbaar zijn. Roadpricing zou een instrument kunnen zijn om reizigers te prikkelen dergelijke vertrektijdstipkeuzes te maken

19 4 - Opnieuw nadenken over betrouwbaarheid of de mouwen opstropen? De spits zou dan verder afgevlakt kunnen worden, vooral in de richting van de periode tussen 10 en 15 uur. Maar dat vraagt ook vergaande aanpassingen in werkprocessen en logistieke patronen. Op dat punt zijn we nog niet uitgepraat

20 Reistijdbetrouwbaarheid 5 Tenslotte In deze syllabus keken we naar het definieren en meten van reistijdbetrouwbaarheid. Het is hopelijk duidelijk geworden dat daarvoor zeer veel en vooral veel verschillende definities en maten voor beschikbaar zijn. In de Nota Mobiliteit worden een aantal van die maten gehanteerd en worden concrete eisen gesteld. Uit de analyse bleek echter dat de Nota Mobiliteit zeer uitdagende doelen stelt: 40% meer verkeer verwerken op een betrouwbaarheidsniveau dat we nu nog niet eens overal op zondag gerealiseerd krijgen. De regering had dus ofwel beter moeten kijken naar hoe die eisen in het hier en nu in de werkelijkheid uitpakten of had moeten kiezen voor een ander soort betrouwbaarheidsmaat. Maar veel beter was het geweest als de NoMo concrete doelen had gesteld in de vorm van voertuigverliesuren, economische of maatschappelijke kosten Niettemin, het doel om de situatie van altijd zondag te realiseren betekent dat er in de maatschappij en politiek het een en ander veranderd moeten worden. Bijvoorbeeld met betrekking tot de weerstand om het onderliggend wegennet te gebruiken om pieken op te vangen, om nieuwe infrastructuur aan te leggen, en om lagere snelheden en verkeersregulering op de snelweg te accepteren. Nog fundamenteler zouden we onze manier van werken (en leven) kunnen veranderen, d.w.z. op andere tijden naar het werk gaan, meer thuis te werken en ons vervoer anders organiseren aflevering op andere tijden en met andere modi. Vooralsnog vraagt het doel dat het kabinet stelt een enorme inspanning. Altijd zondag op de autosnelwegen zal bepaald niet gelden voor de verkeersingenieurs en logistieke managers. Die krijgen een vrijwel onmogelijke taak om uit te voeren. Referenties Bates, J., I. Black, et al. (2002). Supply Models for Use in Modeling the Variability of Journey Times on the Highway Network. Proceedings of the European Transport Conference Proceedings, CD-Rom, Hamerton College, Cambridge, England. Bates, J. J. (2001). Reliability: The Missing Model Variable. Travel Behaviour Research: The Leading Edge. D. Hensher. Oxford, UK, Elsevier Science: Bell, M. G. H. and C. Cassir (2000). Reliability of Transport Networks. London, UK, Research Studies Press. Bishop, C. M. (1995). Neural Networks for Pattern Recognition. United Kingdom, Oxford University Press. Bogers, E. A. I. and H. J. van Zuylen (2004). The importance of reliability in route choices in freight transport for various actors on various levels. Proceedings of the European Transport Conference, Strasbourg, France. Cassir, C., H. Yang, et al. (2001). Travel time versus capacity reliability of a road network (Chapter 9). Reliability of transport networks Foresee, F. D. and M. T. Hagan (1997). Gauss-Newton Approximation to Bayesian Learning. International Conference on Neural Networks. Hagan, M. T. and M. B. Menhaj (1994). "Training Feed-Forward Networks with the Marquardt Algorithm." IEEE transactions on Neural Networks 5(6):

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Inhoud. Inhoud. Betrouwbare reistijden op het Nederlands wegennet nieuwe inzichten op basis van echte data. Maten voor betrouwbaarheid

Inhoud. Inhoud. Betrouwbare reistijden op het Nederlands wegennet nieuwe inzichten op basis van echte data. Maten voor betrouwbaarheid Inhoud Presentatie op basis van proefschrift Betrouwbare reistijden op het Nederlands wegennet nieuwe inzichten op basis van echte data Huizhao Tu Monitoring Travel Time Reliability on Freeways Verdediging

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 7 februari 2011 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Take Home Assignment. Introduction to Modeling. Week 7.

Take Home Assignment. Introduction to Modeling. Week 7. Take Home Assignment Introduction to Modeling Week 7. In chapter 7 of the lecture notes, we give 8 criteria to assess how good a model is, compared to another model for the same application. In this assignment,

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 6 januari 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Introductie in flowcharts

Introductie in flowcharts Introductie in flowcharts Flow Charts Een flow chart kan gebruikt worden om: Processen definieren en analyseren. Een beeld vormen van een proces voor analyse, discussie of communicatie. Het definieren,

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Online Resource 1. Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance

Online Resource 1. Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance Online Resource 1 Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance Journal: Higher Education Authors: Anja J. Boevé, Rob R. Meijer, Roel J. Bosker, Jorien

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017 www.iuscommune.eu INVITATION Ius Commune Masterclass 22 June 2017 Amsterdam Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers,

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Bewijzen en Technieken 1 7 januari 211, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe.

Nadere informatie

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work.

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work. De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work Merijn Daerden Studentnummer: 850225144 Werkstuk: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed!

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed! ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON EIGHT VOORZETSELS at three o'clock = om drie uur around three o'clock = rond drie uur by three o'clock = tegen drie uur before Saturday = voor zaterdag for a week = voor

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

BE Nanoregistry Annual Public Report

BE Nanoregistry Annual Public Report 1 BE Nanoregistry Annual Public Report Carine Gorrebeeck FPS Health, Food Chain Safety & Environment 2 WHY? The objectives of the registry (a.o.): - Traceability: allow competent authorities to intervene

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden

De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden De Rol van Zelfregulatie, Motivatie en Eigen Effectiviteitsverwachting op het Volhouden van Sporten en de Invloed van Egodepletie, Gewoonte en Geslacht The Role of Selfregulation, Motivation and Self-efficacy

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

WISB134 Modellen & Simulatie. Lecture 4 - Scalaire recursies

WISB134 Modellen & Simulatie. Lecture 4 - Scalaire recursies WISB34 Modellen & Simulatie Lecture 4 - Scalaire recursies Overzicht van ModSim Meeste aandacht (t/m apr.) Basisbegrippen dynamische modellen Definities recursies, DVs, numerieke methoden Oplossingen DVs

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen.

Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen. Examen ET1205-D1 Elektronische Circuits deel 1, 5 April 2011, 9-12 uur Het is geen open boek tentamen. Wel mag gebruik gemaakt worden van een A4- tje met eigen aantekeningen. Indien, bij het multiple choice

Nadere informatie

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering.

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering. De L.Net s88sd16-n wordt via één van de L.Net aansluitingen aangesloten op de LocoNet aansluiting van de centrale, bij een Intellibox of Twin-Center is dat de LocoNet-T aansluiting. L.Net s88sd16-n aansluitingen

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

VOORSTEL TOT STATUTENWIJZIGING UNIQURE NV. Voorgesteld wordt om de artikelen 7.7.1, 8.6.1, en te wijzigen als volgt: Toelichting:

VOORSTEL TOT STATUTENWIJZIGING UNIQURE NV. Voorgesteld wordt om de artikelen 7.7.1, 8.6.1, en te wijzigen als volgt: Toelichting: VOORSTEL TOT STATUTENWIJZIGING UNIQURE NV Voorgesteld wordt om de artikelen 7.7.1, 8.6.1, 9.1.2 en 9.1.3 te wijzigen als volgt: Huidige tekst: 7.7.1. Het Bestuur, zomede twee (2) gezamenlijk handelende

Nadere informatie

Power Quality aspecten van LED-lampen.

Power Quality aspecten van LED-lampen. Power Quality aspecten van LED-lampen. Hoe meet je die en wat betekent het voor de praktijk? Mark Vloemans AR Benelux Timothy Hertstein ZES ZIMMER Onderwerpen o Aanleiding o Wat is de Power Factor? o Hoe

Nadere informatie

The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.: m.com

The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.:  m.com The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.: www.compagnie- m.com Dorothée heeft een unieke Compagnie M. hack gemaakt: de Louisa op zijn kop. Als

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Meetkunde en Lineaire Algebra

Meetkunde en Lineaire Algebra Hoofdstuk 1 Meetkunde en Lineaire Algebra Vraag 1.1 De samenstelling van rotaties in het vlak is commutatief. Vraag 1.2 De samenstelling van de orthogonale spiegelingen t.o.v. twee gegeven vlakken in de

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

AE1103 Statics. 5 November h h. Answer sheets. Last name and initials:

AE1103 Statics. 5 November h h. Answer sheets. Last name and initials: Space above not to be filled in by the student AE1103 Statics 09.00h - 12.00h Answer sheets Last name and initials: Student no.: Only hand in the answer sheets! Other sheets will not be accepted Write

Nadere informatie

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wat mij gelijk opviel is dat iedereen hier fietst. Ik vind het jammer dat iedereen

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

Verantwoord rapporteren. Karin Schut

Verantwoord rapporteren. Karin Schut Verantwoord rapporteren Karin Schut Verantwoord rapporteren Documentatie Definities resultaattypen Rapportageregels Beschikbare variabelen Documentatie op Vinex Reken en rapportageregels Definitie van

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training

OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1. Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training OPVOEDING EN ANGST EN DE INVLOED VAN EEN PREVENTIEVE TRAINING 1 Opvoeding en Angst en de Invloed van een Preventieve Training Parenting and Child Anxiety and the Influence of a Preventative Training Judith

Nadere informatie

Map showing countries shaded by their position in the Happy Planet Index (2006). The highestranked countries are bright green, the lowest are brown.

Map showing countries shaded by their position in the Happy Planet Index (2006). The highestranked countries are bright green, the lowest are brown. Happy Planet Index There is a growing global consensus that we need new measures of progress. It is critical that these measures clearly reflect what we value something the current approach fails to do.

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education MARK SCHEME for the May/June 2012 question paper for the guidance of teachers 0503 FIRST LANGUAGE

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Modelleren van de effecten van verkeersflucaties voor DVM

Modelleren van de effecten van verkeersflucaties voor DVM Modelleren van de effecten van verkeersflucaties voor DVM Ir. S.C. Calvert PLATOS 2016 Bron: NTR Bron: TU Delft Verkeersfluctuaties Dynamisch VerkeersManagement (DVM) Model aanpak Case-study Meerwaarde

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT THE WORK During the twenty years of its existence Studio Berkhout has evolved into the number one studio specialized in still life fashion photography. All skills needed for photography and styling, including

Nadere informatie

OUTDOOR HD DOME IP CAMERA PRODUCT MANUAL GB - NL

OUTDOOR HD DOME IP CAMERA PRODUCT MANUAL GB - NL OUTDOOR HD DOME IP CAMERA PRODUCT MANUAL GB - NL GB PARTS & FUNCTIONS 2. ---- 1. ---- 3. ---- 7. ---------- 5. 4. 6. 1. Outdoor IP camera unit 2. Antenna 3. Mounting bracket 4. Network connection 5. Power

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education MARK SCHEME for the May/June 2013 series 0503 FIRST LANGUAGE DUTCH 0503/01 Paper 1 (Reading), maximum raw mark

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

FRAME [UPRIGHT MODEL] / [DEPTH] / [HEIGHT] / [FINISH] TYPE OF BASEPLATE P Base plate BP80 / E alternatives: ZINC finish in all cases

FRAME [UPRIGHT MODEL] / [DEPTH] / [HEIGHT] / [FINISH] TYPE OF BASEPLATE P Base plate BP80 / E alternatives: ZINC finish in all cases FRAME XS UPRIGHT BASE PLATE UPRIGHT HORIZONTAL PROFILE DIAGONAL PROFILE DESCRIPTION A vertical structure consisting of 2 uprights, joined by a system of bracing profiles, and base plates intended to support

Nadere informatie

Genetic code. Assignment

Genetic code. Assignment Genetic code The genetic code consists of a number of lines that determine how living cells translate the information coded in genetic material (DNA or RNA sequences) to proteins (amino acid sequences).

Nadere informatie

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016 NAVIJVEN MINILAMPJES OM ZELF TE MAKEN KERSTFIGUREN UIT DE LAPPENMAND VOOR DE KINDERSSALOON EN COWBOYS VAN LOLLYSTOKJES KAMERBREED BOEKENREK VOOR EEN SMAL BUDGETGEBAKKEN KOEKFIGUURTJES HANGEN WE IN DE KERSTBOOM

Nadere informatie

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te.

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te. De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te Stoppen The Influence of the Innovation Characteristics on the Intention of

Nadere informatie

Naps raise productivity levels at work De voordelen van middagdutjes zijn verbeterde cognitieve vaardigheden

Naps raise productivity levels at work De voordelen van middagdutjes zijn verbeterde cognitieve vaardigheden CalmSpace Naps raise productivity levels at work De voordelen van middagdutjes zijn verbeterde cognitieve vaardigheden It is a fact that office workers are suffering from a decline in both the amount and

Nadere informatie

Innovatieve interactieve communicatiemiddelen in internationaal watermanagement

Innovatieve interactieve communicatiemiddelen in internationaal watermanagement Innovatieve interactieve communicatiemiddelen in internationaal watermanagement Delft, 8 maart 2012 Realistic wall of water ir. F.C. (Floris) Boogaard, (020) 606 32 50/06-51 55 68 26 e-mail: f.c.boogaard@tudelft.nl/

Nadere informatie

AE1103 Statics. 3 November h h. Answer sheets. Last name and initials:

AE1103 Statics. 3 November h h. Answer sheets. Last name and initials: Space above not to be filled in by the student AE1103 Statics 09.00h - 12.00h Answer sheets Last name and initials: Student no.: Only hand in the answer sheets! Other sheets will not be accepted Write

Nadere informatie