Energie Actueel verschijnt eenmaal per drie weken - Oplage: Abonnementen op aanvraag. Losse nummers 6,50. Atoomfysicus Wim Turkenburg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie Actueel verschijnt eenmaal per drie weken - Oplage: 5.500 Abonnementen op aanvraag. Losse nummers 6,50. Atoomfysicus Wim Turkenburg"

Transcriptie

1 ENERGIE Actueel Dinsdag 6 november 212, jaargang 15, nummer 13 Tips voor de redactie? Tips voor de redactie? De redactie verwelkomt tips en onderwerpsuggesties van de lezers. Ook wil de redactie graag persberichten en overige van belang zijnde mailings ontvangen. Zie het colofon op pagina 8 voor het redactieadres. Energie Actueel verschijnt eenmaal per drie weken - Oplage: 5.5 Abonnementen op aanvraag. Losse nummers 6,5 SER regisseur van nationaal energieakkoord Adviesorgaan wil bindende afspraken over besparing, schone technologie en klimaatbeleid 3 Hoogleraar Saskia Lavrijssen (UvA) Positie consument op energiemarkt tot op heden onderbelicht 4 Atoomfysicus Wim Turkenburg Ik heb er moeite mee om de kerncentrale Borssele veilig Meer begrip van protestbewegingen voor Energiewende in Duitsland Acceptatie onder burgers voor versnelde aanleg te noemen 5 stroominfra groeit6 Zweedse warmteklanten kunnen onderhandelen over contracten Stadsverwarmingsafnemers in Zweden krijgen een instrument om bij de aanbieders in de boekhouding te kijken en op basis van de zo verworven kennis over het bedrijf contractonderhandelingen te beginnen. Dat gebeurt op initiatief van energiemarktoezichthouder Energimarknadsinspektionen (EI). Deze instantie heeft een website geopend waar de stadsverwarmingsbedrijven aan de hand van diverse gegevens door de klanten tegen het licht kunnen worden gehouden. Het gaat daarbij om zaken als omzet en winstmarges, geleverde volumes, inkomsten per afnemer per geleverde eenheid en nog een aantal cijfermatigheden. Zo kan een afnemer in Gotenburg bijvoorbeeld te weten komen dat aanbieder Göteborg Energi AB vorig jaar een rendement van 16,9 procent op het eigen vermogen draaide en per klant een slordige 17. euro aan inkomsten haalde. Brussel gaat energieakkoorden lidstaten met derde landen aan EU-regels toetsen Nog deze maand wordt het EU-besluit van kracht, dat de 27 lidstaten bij energieonderhandelingen met derde landen een sterkere positie moet garanderen dan voorheen. DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL Voortaan mag de Europese Commissie niet alleen op verzoek van een lidstaat diens energieonderhandelingen met een derde land (bijvoorbeeld met Rusland over gas) als waarnemer bijwonen. De Commissie wordt ook bevoegd om desgevraagd door een lidstaat het onderhandelingsresultaat met een derde land aan de Europese regelgeving te toetsen, vóórdat daarover een akkoord wordt ondertekend. Tot nu toe wilden vooral de grotere EU-landen niet dat Brussel zich zou bemoeien met hun externe energieonderhandelingen. Het EU-besluit voorziet tevens in een systeem van informatie-uitwisseling tussen de lidstaten en de Commissie, en tussen de lidstaten onderling over hun energieonderhandelingen met derde landen. Volgens Europees energiecommissaris Oettinger is er sprake van een eerste pragmatische stap om de energieovereenkomsten van lidstaten met derde landen transparanter te maken en de Europese reglementering beter te doen naleven. Zwakke positie De belangrijkste reden voor de nieuwe aanpak is volgens de Europese Commissie de zwakke onderhan- delingspositie van de lidstaten, die weinig of geen eigen energiebronnen (zoals gas en olie) bezitten en voor hun bevoorrading in grote mate afhankelijk zijn van derde landen. Daarbij gaat het in de eerste plaats om de energieafhankelijkheid van verschillende lidstaten van Russisch aardgas, in het bijzonder Polen, de Baltische staten, Bulgarije en Roemenië. De Europese Commissie maakt zich sterk dat het EUbesluit ook de energievoorzieningszekerheid van de Unie ten goede zal komen. Zekerheid Oettinger benadrukt tevens dat het EU-besluit meehelpt om meer wettelijke zekerheid te bieden op het vlak van investeringsbeslissingen op het gebied van energie, waardoor de onderhandelingspositie van de lidstaten tegenover derde landen wordt verstevigd. De Letse rapporteur van het Europees Parlement in deze kwestie, Krisjanis Karins, geeft toe dat de nieuwe EU-wetgeving niet volmaakt is, maar beter dan géén wetgeving. n Energietransitie heel goed mogelijk zonder kerncentrales Er zijn inmiddels veel discussies over gevoerd, waarin voor- en tegenstanders van kernenergie lijnrecht tegenover elkaar staan: is de energietransitie wel of niet haalbaar zonder inbreng van nucleaire energie? Volgens atoomfysicus Wim Turkenburg is die transitie heel goed mogelijk zonder kerncentrales. Hij baseert zich op het Global Energy Assessment rapport dat eind september in ons land werd gepresenteerd. Transparantie Het initiatief van EI moet ook worden gezien tegen de achtergrond van het regeringsbeleid om de transparantie en de competitie op de stadsverwarmingsmarkt drastisch te verbeteren. Tot dusver was stadsverwarming voor de consument primair een kwestie van slikken of stikken, maar als het aan de overheid ligt komt daaraan een eind. Zo werd eerder al door de regering besloten om de tarieven in monopoliesituaties te koppelen aan de prijzen van andere verwarmingsbronnen. EI komt aan de gegevens op grond van een aan de bedrijven opgelegde informatieplicht. Zweden telt in totaal 22 warmtebedrijven. n opgemerkt Duurzame zeeboeren Ongeveer tien kilometer voor de kust van Texel ligt een testveld dat moet uitgroeien tot een professioneel zeewierteeltbedrijf. Het waterplantje kan in de toekomst een belangrijke brandstof worden voor de transportsector. Bovendien is de biomassa zeer geschikt voor energieopwekking, bijvoorbeeld met biovergisters. De partijen, waaronder adviesbureau Ecofys en zeewierveredelingsbedrijf Hortimare, richten zich voor de Noordzeeboerderij op windparken. De clustering van offshore windturbines van 12 tot 14 vierkante kilometer waar geen schepen mogen komen, is een prima schaal voor landbouw op zee. Het teeltsysteem is gebaseerd op horizontaal hangende netten, een paar meter onder het wateroppervlak. En wie wordt de zeeboer? De partijen denken aan vissers of akkerbouwers, maar zien ook mogelijkheden voor energieleveranciers. De bedrijven investeren in windparken en kunnen zo op eenvoudige wijze de teelt combineren. n Het rapport Global Energy Assessment (GEA) is een uitgave waaraan driehonderd onderzoekers over de hele wereld hun inbreng hebben geleverd. Zes jaar is er aan deze vuistdikke uitgave gewerkt. GEA is een eerste, volledig geïntegreerde allesomvattende studie van energiesystemen. Het werd voorafgaand aan de Rio+2 conferentie afgelopen zomer gelanceerd. In dit rapport ook bijdragen van Nederlandse onderzoekers, onder wie Turkenburg. Hij is de hoofdauteur van het hoofdstuk over hernieuwbare energie. Energiepaden GEA schetst 41 alternatieve energiepaden richting een duurzame wereld. Deze paden bieden handvatten voor beleidsmakers om haalbare en kosteneffectieve keuzes te ma- ken om duurzaamheidsdoelstelling die voor 23 en 25 zijn gesteld te halen. Turkenburg: Wat zijn de randvoorwaarden waaraan het energiesysteem moet voldoen om een duurzame ontwikkeling van de samenleving te krijgen? Welke energieopties spelen in die ontwikkeling een centrale rol en hoe krijg je die opties gerealiseerd? Die vragen staan centraal in GEA. Eén van de conclusies uit het rapport is dat kernenergie niet nodig is om de duurzaamheidsdoelen van 25 te realiseren, zegt Turkenburg. Kernenergie kan een bijdrage leveren, maar is niet noodzakelijk. Voor mij persoonlijk was dat een grote verrassing. Vijf jaar geleden achtte ik dat onmogelijk, nu blijkt uit de studie dat het wel mogelijk is. n Fins energieconcern pleit voor minder subsidies en meer markt Het energiebeleid in de EU-landen is te wispelturig en dat is voor de elektriciteitsbedrijven het grootste struikelblok om te investeren in duurzaamheid. Die visie ventileert Anne Brunila, strategiedirecteur van het Finse energieconcern Fortum. Brunila baseert haar visie op een inventarisatie van de investeringsplannen die bij de Europese concurrentie op de agenda staan. DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Het politieke risico wordt gezien als de grootste frustrerende factor. Voortdurend worden nieuwe subsidieregelingen gelanceerd en bestaande regelingen aangepast. Dit terwijl de fiscale lasten voor de energiesector toenemen, gedeeltelijk ook op een manier dat deze haaks staan op het klimaatbeleid, zei Brunila tijdens een onlangs gehouden seminar in de Finse hoofdstad Helsinki. Aan de energiebedrijven ligt het dus niet. Brunila: Deze hebben zich verplicht tot een ambitieus doel inzake de terugdringing van de CO2-emissies. Langetermijninvesteringen om dat doel te bereiken vereisen echter een voorspelbaar politiek beleid. Helaas is dat niet de realiteit. Marktintegratie De onvoorspelbaarheid wordt in de hand gewerkt door de natio- nale uitgangspunten die door de afzonderlijke lidstaten worden gehanteerd. Daar moet wel wat aan - dan wel tegen - worden gedaan volgens de Fortum-directeur. Integratie van de markt zou moeten leiden tot gemeenschappelijke principes bij de aanpak en de opzet van systemen, net als bij het economische beleid. Dat zou de doelmatigheid en de transparantie aanzienlijk verbeteren en een subsidierace tussen de lidstaten voorkomen, aldus Brunila. Marktgedreven mechanismen, zoals de emissiehandel, zijn qua kosten voor de samenleving efficiënter dan aan specifieke gevallen gebonden subsidies. Brunila is ervan overtuigd dat met name de transitie in haar eigen Finland daarbij sterk gebaat zou zijn. Maar zoals het nu gaat, ben ik eerder bezorgd dat een steeds groter deel van de nieuwe investeringen in energieproductie komt te drijven op subsidies. n

2 ECONOMIE Financiën BINNENLAND Europees energiecommissaris Günther Oettinger Duitse energiepolitiek is te weinig Europees (Pagina 7) 2 Energie Actueel, jaargang 15, nr 13 dinsdag 6 november 212 Energie Actueel, jaargang 15, nr 13 dinsdag 6 november Europese producenten zonnepanelen juichen EC-onderzoek Chinese bedrijven toe Producenten van zonnepanelen uit Europa juichen een onderzoek van de Europese Commissie toe. De Commissie gaat toetsen of Chinese bedrijven hun solarproducten ver onder de kostprijs aanbieden, en daarmee de antidumpwetgeving overtreden. DOOR MARCEL VINK, BEIJING De Chinese bedrijven zouden daarmee onder andere Nederlandse concurrenten buitenspel willen zetten. Er waren al eerder klachten dat ondernemingen uit de Aziatische grootmacht overheidssteun krijgen, en dat veel buitenlandse bedrijven in het land daardoor niet kunnen overleven. Het wordt een bloedbad, voorspelt een Nederlander in Peking die in de solarindustrie werkzaam is. Als kleine investeerder kun je hier gewoon niet tegenop. Er zijn heel veel spelers op deze markt, dus er wordt natuurlijk hard geconcurreerd. Maar dit is een oneerlijke strategie. Grootste antidump-klacht De klacht in Brussel was eerder ingediend door een consortium van zeker twintig Europese producenten, die gezamenlijk een kwart van de Europese productie van zonnepanelen voor hun rekening nemen. Het zou gaan om de grootste antidumpklacht die de Europese Commissie ooit in behandeling heeft genomen, zo verklaarde een vertegenwoordiger van de EU. China exporteerde in 211 voor 21 miljard euro aan zonnepanelen naar de Europese Unie, dat voor de Aziatische reus daarmee de grootste afzetmarkt is. Het land is zelfs verantwoordelijk voor tweederde van de wereldproductie. Zeker 8 procent van alle producten wordt uitgevoerd. Conflict met Amerika De activiteiten van Iberdrola in het thuisland Spanje draaien nog steeds heel slecht, zo bleek eind oktober uit de resultaten van het bedrijf over de eerste negen maanden van 212. Iberdrola is de eerste Europese utility die over deze periode de boeken heeft geopend. Andere volgen wat later. Het bedrijf maakte ook bekend dat het de komende tijd zijn miljardenschuld drastisch wil verkleinen. Een opzienbarend bericht was er over Veolia Environnement, dat besprekingen zou voeren met Suez Environnement over een mogelijke fusie. DOOR PETER WESTHOF Iberdrola wil schuldenberg verkleinen, gerucht over megafusie De winst van Iberdrola over de eerste drie kwartalen van 212 is met 12 procent gestegen naar 2,4 miljard euro. De internationale groei was hiervoor opnieuw verantwoordelijk. De nettowinst uit internationale activiteiten klom met 52 procent, terwijl die in het thuisland Spanje met 36 procent naar beneden ging. De economische crisis in Spanje is hier weer debet aan. Iberdrola schroefde in dezelfde periode de investeringen met 67 procent terug naar rond 2 miljard euro. Het bedrijf wil de komende jaren zijn schuld van 31 miljard euro verder verkleinen. Tevreden en opgelucht Veel Europese producenten zijn tevreden en opgelucht over het onderzoek, maar de Chinese overheid is verbolgen over de beslissing van de Europese Commissie en wijst erop dat veel Europese ondernemingen, zoals de Duitse, jarenlang zijn gegroeid, vooral door subsidies van hun eigen regering. Het Chinese ministerie van Handel heeft in een verklaring nog eens extra aangegeven dat de beschuldigingen van dumping ongegrond zijn en voegde eraan toe dat protectionistische pogingen de gehele markt zullen schaden. Eerlijke competitie Het voortouw tot het onderzoek is voornamelijk door Duitse bedrijven genomen, onder de noemer EU ProSun, geleid door het beursgenoteerde Solar World AG. We vechten voor eerlijke competitie, maar Chinese fabrikanten overtreden de regels, verklaarde CEO Frank Asbeck de beslissing in een brief aan de aandeelhouders. Er moet iets gebeuren om te strijden tegen deze illegale dumpingen. Andere Europese producenten, zoals het grote Wacker Chemie AG, hebben zich juist tegen het onderzoek uitgelaten. Bondskanselier Angela Merkel heeft ook laten weten dat ze in dergelijke conflicten liever zelf naar een oplossing zoekt, in plaats van meteen de Europese Unie in te schakelen. Goede relaties Merkel was eerder dit jaar, in augustus, in China voor een staatsbezoek en heeft het onderwerp aangesneden, ook al omdat de twee landen belangrijke handelspartners zijn en er vrees is dat het conflict de goede relaties kunnen schaden. Premier Wen Jiabao was het eens met het standpunt van Merkel. Antidumpconflicten moeten door middel van overleg worden opgelost, liet hij de internationale pers weten tijdens het bezoek. Het Europese onderzoek duurt naar verwachting langer dan een jaar, maar de EU heeft juridische mogelijkheden al eerder maatregelen te treffen als voorlopige onderzoeksresultaten daar aanleiding toe geven. In dat geval kunnen er onder andere tijdelijke heffingen worden opgelegd. n Het is niet voor het eerst dat de export van Chinese zonnepanelen onder vuur ligt. Amerika besloot eerder dit jaar al de producten van diverse Chinese ondernemingen extra te belasten. De VS zijn ervan overtuigd dat de bewuste bedrijven illegale prijzen hanteren. De panelen werden, zo werd gemeld, met aanzienlijk verlies verkocht en daarom werden er strafheffingen opgelegd van 31 tot maximaal 25 procent. China heeft intussen een klacht ingediend bij de Wereldhandelsorganisatie WTO over deze importheffingen. In eerdere conflicten met Amerika stelde China als tegenreactie heffingen in op producten die juist veel van de VS naar China worden geëxporteerd. n Eind 214 moet voor 2 miljard euro aan bezittingen verkocht zijn en de schuld moet dan zijn afgenomen tot 26 miljard euro. Iberdrola zet zijn bezittingen te koop, die niet direct te maken hebben met zijn kernactiviteiten en vallen buiten de gebieden die het belangrijkst voor Iberdrola zijn. Hierbij gaat het om de Verenigde Staten, Spanje, Groot-Brittannië, Mexico en Brazilië, zei topman Ignacio Galan van Iberdrola tijdens de presentatie van de resultaten. De snelle groei van het marktaandeel in hernieuwbare energie is een belangrijke winstmaker voor Iberdrola. Het bedrijf is de grootste beheerder van windmolenparken ter wereld. De stijging van de nettowinst over de afgelopen kwartalen was in lijn met de verwachting van analisten. De koers van het aandeel Iberdrola liet in reactie op de cijfers een kleine stijging zien. Maar beleggers in Iberdrola hebben reden tot enige tevredenheid. Na een dieptepunt in juli is het aandeel op de Spaanse beurs aan een gestage opmars bezig. Mogelijke fusie Veolia Environnement en Suez Environnement, de twee grootste utilities ter wereld op het gebied van water en afval, hebben besprekingen gevoerd om de mogelijkheden van een fusie te onderzoeken. Dat meldde eind oktober althans het altijd goed ingevoerde The Wall Marktontwikkeling APX-ENDEX / Volume MWh Base Index (e/mt) APX Markt Ontwikkeling 6/1/212 t/m /212 (EUR/MWh) /1 7/1 8/9 13/1 14/1 2/1 21/1 VOLUME (MWH) Street Journal. De krant baseerde zich op ingewijden die de afgelopen maanden bij de onderhandelingen betrokken waren. Als de twee ondernemingen zouden samengaan, ontstaat er een bedrijf ter waarde van 45 miljard euro. De gesprekken zouden echter zijn gestopt, omdat er problemen op het gebied van mededinging kunnen ontstaan. De informele onderhandelingen zouden, op initiatief van Suez, al in augustus zijn begonnen. Ze zijn volgens The Wall Street Journal echter afgebroken, voordat ze het niveau van het management hebben bereikt. Zowel Veolia als Suez ontkende dat er besprekingen zijn gevoerd. Een fusie met Suez staat niet op de agenda, schrijft Veolia kortaf op zijn website. De mogelijke gesprekken over de megafusie zouden zijn ingegeven door de economische crisis in de AVG Base PRIJS (EUR) ENDEX Power NL - Basislast Index & Volume ENDEX Wood Pellets - Basislast Index Nov-12 Q1-13 CAL-13 CAL-14 CAL-15 M 1 M 9 M 8 M 7 M 6 M 5 M 4 M 3 M 2 M 1 M Volume Wk Nov-12 Q1-13 Cal-13 Cal-14 Cal / /7 29/7 APX TTF Day-Ahead Index & Volume 1/8 2/8 3/8 4/8 Volume MWh (Flow Day) 5/8 8/8 6-7/ /1 2-21/1 9/8 1/8 11/8 12/8 15/8 16/8 APX TTF DAY-AHEAD INDEX ENDEX TTF Gas - Basislast Index & Volume Volume WDNW 29-Oct-12 Nov-12 Q1-13 Sum-13 Cal-13 Cal-14 Cal-15 17/ , 27,5 27, 26,5 26, 25,5 25, 24,5 24, Prijs (EUR) Base Index (M/MWh) M/MWh Base Index (M/MWh) Europese Unie en de stagnatie in een aantal opkomende landen. Al voor de eurocrisis zijn gemeenten scherper gaan letten op hun kosten op het gebied van water en afval, terwijl de overzeese markten minder winstgevend zijn dan ze aanvankelijk leken. een mogelijke fusie zouden Veolia Environnement en Suez Environnement in Frankrijk zo groot worden, dat ze op last van de Franse mededingingsautoriteiten gedwongen worden een groot deel van hun activiteiten te verkopen. In de overzeese gebieden hebben beide bedrijven weinig geografische overlapping, zodat een fusie hier weinig kostenbesparingen zou opleveren. Het aandeel Veolia Environnement liet in reactie op het fusiegerucht weinig beweging zien. De koers van het aandeel Suez Environnement ging wel flink omlaag. n Spotmarkt elektriciteit: Hoogste volume: MWh (25 okt) Laagste volume: MWh (7 okt) Hoogste prijs: 57,39 /MWh (25 okt) Laagste prijs: 4,14 /MWh (14 okt) Futures Power NL behalve Calender 14 stijgende indices /MWh: Wk 44-12: 53,75 (+,19) Nov-12: 56,13 (+2,38) Q1-13: 55,34 (+1,25) Cal-13: 52,54 (+,54) Cal-14: 5,58 (,) Cal-15: 5,57 (+,27) Hoogste dagvolume: MWh (23 okt) TTF Gas Day-Ahead Laagste prijs deze periode: 25,76 /MWh (6/7 okt), hoogste prijs: 27,53 /MWh (24 okt) Het hoogste volume was 11 okt met MWh, het laagste MWh (24 okt) TTF Futures contracten in de lift /MWh: WDNW: 27,22 (+,82) Nov-12: 27,91 (+1,6) Q1-13: 28,1 (+,76) Sum-13: 26,63 (+,68) Cal-13: 27,4 (+,64) Cal-14: 27,66 (+,27) Cal-15: 27,41 (+,24) Hoogste dagvolume: MWh (11 okt) Wood Pellets indices alle contracten omlaag /MT: Nov-12: 13,92 (-,98) Q1-13: 135,26 (-,24) Cal-13: 136,77 (-,75) Cal-14: 139,52 (-,78) Cal-15: 142,1 (-,56) Best en slechtst presterende beursfondsen periode 8 oktober t/m 29 oktober 212 Best presterende in % RWE 9,67% Endesa 7,14% Gasnatural - 6,2% Union Fenosa Iberdrola 3,96% National Grid Group,79% Minst presterende in % EVN -2,78% EDP -2,83% Centrica -3,35% E.On -4,99% Veolia Env -6,53% SER dringt aan op energieakkoord voor duurzame groei Een Energieakkoord voor duurzame groei met bindende afspraken over energiebesparing, schone technologie en klimaatbeleid. Daar dringt de Sociaal-Economische Raad (SER) op aan, aldus SER-voorzitter Wiebe Draijer. Het adviesorgaan wil een regierol spelen bij de totstandkoming van zo n nationaal energieakkoord met een breed maatschappelijk draagvlak. De SER wil als regisseur alle belanghebbende partijen werkgeversorganisaties, vakbonden, energieproducenten, milieuorganisaties, woningcorporaties, chemiebranche en metaalsector bijeen brengen binnen het akkoord. Het SER-advies is het antwoord op een adviesaan- vraag over energie en economie van demissionair minister Verhagen van EL&I. Volgens SER-voorzitter Draijer biedt een nationaal energieakkoord een uitgelezen mogelijkheid voor een nieuw kabinet om de weg in te slaan naar een robuust en toekomstbestendig energie- en Lokaal energiebedrijf MeppelEnergie gaat duurzame energie leveren Groen bouwen in wit jasje Een op houtpallets gestookte mobiele verwarmingsinstallatie staat naast het in aanbouw zijnde regiokantoor van netbeheerder Enexis in Zwolle. De Heaterbox is door BAM Utiliteitsbouw geplaatst. Niet alleen zorgt de installatie voor de verwarming tijdens de werkzaamheden, het is een van de maatregelen die het bouwbedrijf treft in het kader van de BREEAM-certificering. Het duurzaamheidscertificaat is een eis van de opdrachtgever. Een medewerker van BAM is tijdens de nieuwbouw van het Enexis-kantoor fulltime met die certificering aan de slag. Het gebouw wordt in anderhalve tot twee maand tijd opgeleverd. Bijzonder element zijn de 97 composietgevelpanelen die door NPSP Composieten uit Haarlem zijn gemaakt. De witte platen hebben een rc-waarde van 8,. Het kantoor moet een epc-waarde van nul krijgen. Op het grote dakvlak worden pv-zonnecellen neergelegd die voldoende energie opwekken voor de mensen in het kantoor. In combinatie met een warmte-koude-installatie wordt het gebouw energieneutraal. n Gemeente Meppel ontwikkelt wijk van de toekomst met 3.4 woningen De Drentse gemeente Meppel heeft zich sterk gemaakt voor de bouw van de wijk van de toekomst. Een energieleverende wijk met 3.4 woningen, waarvan de bouw eind dit jaar start. Begin dit jaar is MeppelEnergie opgericht, een lokaal duurzaam energiebedrijf, zegt Kees Offringa, strategisch adviseur Duurzaamheid van de gemeente Meppel. Nieuwveense landen maakt gebruik van een hybride energiesysteem en smart grids, en is uniek voor Nederland. De oprichting van MeppelEnergie vond januari dit jaar plaats in bijzijn van staatssecretaris Joop Atsma van Infrastructuur & Milieu. Het lokale energiebedrijf moet tegen een scherpe prijs duurzame energie gaan leveren aan de nieuwe woonwijk Nieuwveense Landen. Offringa: MeppelEnergie is een gezamenlijk initiatief van de gemeente en energiebedrijf Rendo Duurzaam, dat is gespecialiseerd in duurzame energiesystemen. Ook Waterschap Reest & Wieden is bij de realisatie van de nieuwe, duurzame woonwijk betrokken. Het gaat biogas en warmte leveren uit afvalwater van de rioolzuiveringsinstallatie. Icoonproject De komst begin dit jaar van bewindsman Atsma naar Meppel illustreert het belang van het Drentse klimaatproject voor Nederland, zegt Offringa. MeppelEnergie is een goed voorbeeld van een lokaal duurzaam klimaatinitiatief zoals staat vermeld in de Klimaatagenda Nieuwveense Landen De Meppelse wijk Nieuwveense landen wordt energieleverend gemaakt. klimaatbeleid. En dat schept kansen voor bedrijven, instellingen en burgers. Continuïteit en samenhang De SER trad eind oktober met zijn voorstel voor een breed nationaal energieakkoord naar buiten. Het moet zorgen voor meer continuïteit en samenhang in het Nederlandse energie- en klimaatbeleid. Het ontbreken daarvan leidt tot grote onzekerheid, aldus de SER. En dat staat het grijpen van kansen in de transitie naar een duurzame economie en samenleving in de weg. Ook zet het de concurrentiepositie van ons land onder druk en maakt het Nederland nog afhankelijker van energie uit instabiele regio s. Milieuwinst Volgens de SER zorgt een nationaal energieakkoord voor een lagere energierekening en milieuwinst, maar levert het ook nieuwe banen op in de bouw en aanverwante sectoren. En voor kennisintensieve Nederlandse bedrijven liggen er grote kansen op de snel groeiende wereldmarkt voor schone technologie. De SER vraagt het nieuwe kabinet een half jaar de tijd om tot een nationaal energieakkoord te komen. n is aangewezen als Icoonproject door het ministerie van Infrastructuur en Milieu en is een van de zogenoemde excellente gebieden. Deze negentien aangewezen gebieden in Nederland bouwen met een hogere energienorm dan wettelijk verplicht. Offringa zegt dat de provincie Drenthe enthousiast is over het nieuwbouwproject, omdat zij graag meewerkt aan een duurzame energiehuishouding in Drenthe. Inspelen op lokale kansen en omstandigheden voor de opwekking van duurzame energie past in het klimaatbeleid van de provincie, aldus Offringa. Warmte-koudeopslag Het energiesysteem van Nieuwveense Landen is volledig duurzaam, CO2-neutraal en uitzonderlijk voor Nederland, zegt Offringa. Bewoners gaan dat merken aan hun lagere energierekening, maar met name ook aan het wooncomfort. Het energiesysteem werkt deels op basis van warmte- en koudeopslag, een duurzaam alternatief voor stoken op aardgas. MeppelEnergie gaat de warmte en koude aan de woningen leveren. Daarbij wordt optimaal gebruik gemaakt van beschikbare restenergie uit de omgeving, zoals biogas en warmte van de plaatselijke afvalwaterzuiveringinstallatie. Het lokale energiebedrijf is investeerder en beheerder van de benodigde energie-infrastructuur. Energiebedrijf Rendo Duurzaam, dat hier zijn nieuwe kantoor opent, is partner van MeppelEnergie. Intelligent Offringa: We richten ons op de aanleg van twee intelligente netten in de woonwijk: één voor bewoners en één voor het technische netwerk voor de collectieve warmtevoorziening van de wijk. Intelligente systemen die het aanbod van collectieve warmtekrachtinstallaties op biogas aansturen. Daarnaast sturen ze de elektriciteitsvraag van de collectieve en individuele warmtepompen aan. Mogelijk wordt ook de openbare verlichting intelligent aangestuurd. Op termijn zal het smart grid waarschijnlijk worden uitgebreid met onder meer een afstemming van vraag en aanbod van stroom af- komstig van zonnepanelen, en windenergie op afstand. Ook de vraagsturing van huishoudelijke apparatuur en oplaadpunten voor elektrische auto s wordt in het net ingebouwd. De terugkoppeling van informatie over het energiegebruik aan bewoners zal via displays in de woningen of mobiele telefoons mogelijk worden. Offringa: Bij de start van de ontwikkeling van Nieuwveense Landen behaalt de wijk minimaal een EPL (Energie Prestatie op Locatie, red.) van 8+. In de eindfase is dit opgelopen naar 1+. Dan ook is er echt sprake van een energieleverende wijk. Watersysteem Nieuwveense Landen wordt op een duurzame manier ingepast in de natuurlijke omgeving, zegt Offringa. Alle buurten in de wijk krijgen een ecologisch verantwoorde opzet. Het watersysteem bestaat uit verschillende sloten en watergangen die onderling verbonden zullen zijn. Voor een duurzame wijk is het van belang dat het waterpeil past bij de stedelijke omgeving. Maar ook dat het water van goede kwaliteit is en zoveel mogelijk in de wijk wordt vastgehouden. Veranderingen in het waterpeil mogen geen gevolgen hebben voor landbouw en natuur in de omgeving. n

3 BINNENLAND INTERVIEW Kernenergie Dreigende stroomtekorten op Britse markt Toezichthouder OFGEM waarschuwt voor black-outs (Pagina 7) 4 Energie Actueel, jaargang 15, nr 13 dinsdag 6 november 212 Energie Actueel, jaargang 15, nr 13 dinsdag 6 november Wim Turkenburg is atoomfysicus en als hoogleraar Natuurwetenschap en Samenleving verbonden aan het Copernicus Instituut van de Universiteit Utrecht. Hij maakte deel uit van de stuurgroep die de stresstest van de kerncentrale in Borssele begeleidde. Uit deze test waaraan alle 143 Europese kerncentrales nationaal werden onderworpen - kwam naar voren dat de Nederlandse centrale weliswaar voldoet aan alle nationale veiligheidseisen, maar dat zij zich beter moet voorbereiden op extreme situaties. Veiligheid is een normatief begrip, dat maakt het zo lastig. Atoomfysicus Wim Turkenburg Ik heb er moeite mee om de kerncentrale Borssele veilig te noemen Eemshaven wil centraal knooppunt worden voor windparken Noordzee De Eemshaven wil een centraal knooppunt worden voor de offshore windindustrie in de Noordzee. Daartoe investeert het havenbedrijf Groningen Seaports 25 miljoen euro om de installatieschepen voor windmolenparken beter op te kunnen vangen. DOOR FRANK KOOLS Met dit geld wil Groningen Seaports de Beatrixhaven vijfhonderd meter verlengen en die over een lengte van zevenhonderd meter nieuwe zware kadefaciliteiten geven. Dat moet installatieschepen, die op zee aan het werk zijn, in staat stellen om bij te harde wind snel de haven binnen te lopen en daarna ook weer snel hun taak op te pakken. De werkzaamheden moeten in 213 gereed zijn. Streepje voor De Eemshaven heeft op zich al een relatief grote diepgang, zodat de meeste installatieschepen daar terecht kunnen. Verder heeft de haven als voordeel dat ze tientallen hectares ruimte voor bedrijven heeft, die onderdelen willen opslaan of turbines willen assembleren. Groningen Seaports stelt reeds met enkele geïnteresseerde partijen te praten over een vestiging in het havengebied. Groningen Seaports is niet de enige die op de snel opkomende offshore windindustrie aast. Maar het bedrijf zegt dat de Eemshaven ook dankzij zijn centrale ligging duidelijk een streepje voor heeft op de meeste andere Noorzeehavens. De haven ligt vlak bij het Duitse deel van de Noordzee en was eerder betrokken bij de logistiek rond de aanleg van het eerste operationele windpark aldaar. Zuiveringsgas PDe zuivering van water is in het Friese Tjerkgaast de basis voor de winning van methaangas. Waterbedrijf Vitens bouwt op de locatie Spannenburg een installatie die het methaan opvangt dat in het productieproces vrijkomt. Jaarlijks wordt in Tjerkgaast voor ongeveer de helft van Friesland, zo n 25 miljoen kubieke meter, drinkwater gewonnen en gezuiverd. Het ruwe grondwater bevat relatief veel methaan. De innovatieve techniek is gebaseerd op het principe van vacuümontgassing. Uniek is dat het methaan op een geconcentreerde wijze wordt vrijgemaakt en opgeslagen. het gas op te vangen, kan dat opnieuw worden gebruikt voor bijvoorbeeld de energievoorziening op de productielocatie of het wagenpark. Ook kan het gas het openbare net op. De kosten voor de bouw van de installatie in Tjerkgaast liggen rond de 8 miljoen euro. n Enorm potentieel Juist in de wateren boven de Waddeneilanden en in het Duitse gedeelte van de Noordzee staan veel windprojecten gepland. Als alle plannen van de grond komen, zouden in 23 totaal 33 windparken binnen een straal van maximaal zeventig zeemijlen van de Eemshaven af liggen. Die zouden dan in totaal 2.5 turbines tellen, met een gezamenlijke productiecapaciteit van 12.2 megawatt. Vanwege dat enorme potentieel voorziet projectmanager infraprojecten Leendert Bourgonjen geen grote concurrentieslag tussen de verschillende Noordzeehavens. Het is niet zo dat iedereen bezig is met het afsnoepen van marktaandeel van anderen. Als alle geplande windparken er komen, is er gewoon zo n grote markt dat er voor meerdere havens werk aan de winkel is. We zien die markt daar buiten nu gewoon ontstaan, stelt Bourgonjen. Om een zo groot mogelijk deel van de offshore windsector binnen te halen, namen eerder de NOM, de investerings- en ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland, Energy Valley en Syntens het initiatief tot het oprichten van Northern Netherlands Offshore Wind (NNOW). Die moet een cluster van bedrijven opbouwen die een flink deel van de offshore groeimarkt binnen kunnen slepen. Een veertigtal bedrijven heeft zich tot nu toe bij het netwerk aangesloten. n Saskia Lavrijssen, hoogleraar Consument en Energie aan de UvA Positie consument op energiemarkt tot op heden onderbelicht Onlangs werd Saskia Lavrijssen benoemd tot hoogleraar Consument en Energie van de faculteit der Rechtsgeleerdheid aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). De leerstoel is ingesteld om onafhankelijk multidisciplinair onderzoek te bevorderen naar de positie van de huishoudelijke en zakelijke consument in de energiemarkt onder de invloed van liberalisering, globalisering en klimaatveranderingsvraagstukken. Lavrijssen: De energiesector is altijd een aandachtspunt van mij geweest. Saskia Lavrijssen (1976) is specialist in Europees (mededingings) recht, nationaal mededingingsrecht, economische regulering en goed bestuur. Ze deed onder meer onderzoek naar de bevoegdheden en de invloed van de Europese Commissie en de Europese regulerende netwerken op de praktijk van de nationale onafhankelijke mededingingstoezichthouders. Ook richtte zij haar aandacht op de bescherming van publieke belangen door onafhankelijke mededingingstoezichthouders in publieke dienstverleningssectoren. En ze deed onderzoek naar de liberalisering van de energiesector. De leerstoel Consument en Energie aan de Universiteit van Amsterdam is mede mogelijk gemaakt door de Consumentenbond, Vereniging Eigen Huis en de Vereniging voor Energie, Milieu en Water (VEMW). Saskia Lavrijssen (Universiteit van Amsterdam): Duidelijk moet worden welke prikkels precies nodig zijn om burgers aan te zetten tot energiebesparing. Onderbelicht - Waarom een leerstoel Consument en Energie? Lavrijssen: Het belang van deze leerstoel is dat er onafhankelijk onderzoek wordt gedaan naar de positie van de consument op de energiemarkt. Deze positie was tot op heden tamelijk onderbelicht in wetenschappelijk onderzoek en in beleidsstukken. In wetenschappelijke publicaties die de laatste jaren over de energiesector zijn verschenen, lag vooral de nadruk op de ontvlechting van energie- en netwerkbedrijven, op de groothandelsmarkten en grensoverschrijdend transport. Degenen voor wie dit allemaal uiteindelijk is bedoeld consument en grootverbruiker daar was tot op heden minder aandacht voor. Waar richt uw aandacht zich specifiek op? Die richt zich op de betekenis van de beginselen van goed bestuur, zoals transparantie, onafhankelijkheid en effectiviteit. De betekenis hiervan voor de wetgever en de toezichthouder bij de regulering van de energiesector loopt als een rode draad door het onderzoek. Bijvoorbeeld met welke beginselen en instrumenten kan de energietoezichthouder waarborgen dat de netwerktarieven enerzijds de efficiëntie en de betaalbaarheid bevorderen en anderzijds voldoende prikkels geven voor het doen van noodzakelijke investeringen. Mijn aandacht gaat verder uit naar het gedragseconomische aspect. Hoe gedragen huishoudens zich in de markt en hoe gaan de wetgever en toezichthouder NMa daarmee om? Er was de afgelopen jaren een nogal idealistisch beeld van consumenten. Men dacht dat met het liberaliseren van de energiemarkt consumenten en masse zouden gaan switchen van energieleverancier. En dat zij actief zouden worden op het gebied van energiebesparing. Onderzoek toont echter aan dat dat switchproces maar heel moeizaam op gang is gekomen. Pas nu zo blijkt uit een recent NMa-rapport lopen consumenten meer warm om daadwerkelijk te switchen omdat er forse besparingen zijn te behalen. Het is met name dat gedragseconomische aspect dat mijn aandacht vraagt. Onvolledig Het beeld dat aanvankelijk bestond van de consument op de energiemarkt was onvolledig, zegt Lavrijssen. Nu komt er iets meer oog voor verschillende groepen consumenten, hoewel sommige groepen nog onvoldoende scherp in beeld komen. Zoals kwetsbare afnemers, klanten die door afsluiting in de problemen komen. Langzaam maar zeker zie je ook daar meer aandacht voor komen. Wil de overheid de energietransitie doen laten slagen, dan zal er meer geïnvesteerd moeten worden in gedragsonderzoek bij consumenten, stelt Lavrijssen. Duidelijk moet worden welke prikkels precies nodig zijn om burgers aan te zetten tot energiebesparing. n Gedragseconomie integreren in regulering energiesector Lavrijssen: Volgens de Europese wetgever vervult de energieconsument een belangrijke rol bij de realisatie van de doelstellingen van het Europese energiebeleid. Inclusief mededinging, de betaalbaarheid van de energieprijzen, leveringszekerheid en de realisatie van de Europese milieu- en klimaatdoelstellingen. In de praktijk blijkt de consument deze rollen echter maar nauwelijks te vervullen. De energieconsument bestaat niet uit een homogene groep van mensen en heeft meerdere gezichten. Veel mensen maken in de praktijk geen beslissingen die in lijn zijn met het traditionele, rationele keuzemodel waarvan de wetgever was uitgegaan. Zij zijn niet geïnteresseerd om te zoeken naar goedkopere aanbiedingen in de energiesector, maken verkeerde keuzes en zijn zich veelal niet bewust van de mogelijkheden om energiebesparingsmaatregelen te treffen. De vraag is, zegt Lavrijssen, of de energieconsument de rollen die de Europese wetgever hem heeft toebedeeld in de praktijk ook kan en wil waarmaken? Lavrijssen: Om die vraag te kunnen beantwoorden komen economie, recht en psychologie samen. De juridische en economische aannames van de wetgever over de vraag wie de energieconsument is en hoe hij wordt geacht zich te gedragen, kunnen alleen gestaafd worden aan de hand van breed onderzoek. Daarbij zullen inzichten uit de gedragseconomie moeten worden geïntegreerd in de regulering van de energiesector. n Mensen die de kerncentrale in Borssele veilig of onveilig noemen hebben allemaal een beetje gelijk, zegt Turkenburg. Want veiligheid van kerncentrales is sterk afhankelijk van hoe hoog je de veiligheidslat legt. Veiligheid is een rekbaar begrip en hangt af van welke eisen je stelt aan een nucleaire centrale. Bij de stresstest hebben we geconstateerd dat Borssele voldoet aan alle door de overheid gestelde eisen. Je mag op basis daarvan zeggen dat de kerncentrale veilig is. Maar de vraag is of die eisen wel ver genoeg gaan. Moet je bijvoorbeeld uitgaan van een snelle stijging van de zeespiegel met 6,1 meter of tien meter? Hoe groot is de kans dat een stijging met meer dan 6,1 meter zich voordoet in ons land? Moet je de centrale tegen zo n uitzonderlijke en extreme gebeurtenis beveiligen? Het relatieve aandeel van kernenergie in de stijgende stroombehoefte zakt op termijn verder Extreme gebeurtenissen -Waar richtte het veiligheidsonderzoek in Borssele zich op? Was het bedoeld om zwakke plekken bloot te leggen of juist een bevestiging te geven van kijk we doen het zo goed in Nederland en niemand hoeft zich zorgen te maken? Turkenburg: Het onderzoek richtte zich op extreme gebeurtenissen en hoe Borssele daartegen is beveiligd. Een basisvoorwaarde is natuurlijk of een centrale voldoet aan de eisen die nationaal worden gesteld aan veiligheid. De uitkomst van de stresstest van alle kerncentrales in Europa is dat ze aan de nationale (minimale) veiligheidseisen voldoen. In die zin kun je zeggen dat ze dus veilig zijn. Maar we moeten ons realiseren dat niet elk land even strenge veiligheidseisen hanteert. De IAEA, International Atomic Energy Agency, heeft niet de bevoegdheid om in te grijpen als een centrale naar hun oordeel niet aan bepaalde veiligheidseisen voldoet. Het is de nationale autoriteit die bepaalt of de zaken veilig zijn. Nederland hanteert strenge veiligheidseisen, maar of je dan ook kunt zeggen dat we ons totaal geen zorgen hoeven te maken, dat wil en kan ik niet beamen. Touwtje -Maar waarom een stresstest voor alle Europese centrales? Betekent dit dat er toch twijfels zijn over de veiligheid van kerncentrales, ook die van Borssele? De ramp - aardbeving en tsunami - in het Japanse Fukushima vormde de aanleiding voor een stresstest voor alle 143 kerncentrales in Europa. Zijn centrales bestand tegen zware aardbevingen en/of overstromingen die lokaal kunnen plaatsvinden? Tegen hoeveel krachten is Borssele bestand? Kan zij een beving weerstaan met een kracht van 5,5 op de schaal van Richter, het vooralsnog hoogst denkbare niveau dat zich in Borssele kan voordoen? Tegen welke vliegtuiginslagen is ze bestand? Wanneer breekt uiteindelijk het touwtje? Bij welke gebeurtenis gaat het goed mis en komt er radioactiviteit vrij, zoals in Fukushima? Het rapport van de Europese Commissie heeft als een van de conclusies dat je de veiligheidseisen net wat hoger moet stellen dan die 5,5 op de schaal van Richter. Daarmee verdween de veiligheidsmarge die er in Borssele was. Mijn conclusie is dat de centrale daardoor nog net voldoet aan de Europese veiligheidsnorm. Borssele is bestand tegen een bepaald overstromingsniveau, legt Turkenburg uit. De Europese Commissie heeft echter vragen bij de wijze waarop Borssele de beveiliging van dijken tegen overstromingen heeft berekend. Ook zijn vragen over stressbestendigheid bij zeer felle en langdurige kou en bij de inzetbaarheid van mobiele apparatuur wanneer het mis dreigt te gaan. Interne studie Turkenburg: De stresstest van de Europese Commissie voor Borssele berust op een interne studie die door Borssele zelf is uitgevoerd op basis van Europese richtlijnen. Daar is een onafhankelijke team bij betrokken geweest dat optrad als toezichthouder. De studie van Borssele is beoordeeld door een team van buitenlandse deskundigen voordat de Europese Commissie er een oordeel over gaf. Er is bij de stresstest ook gekeken naar explosies en extreme weersomstandigheden, zoals langdurige vorstperiodes. Daarnaast is er een security test uitgevoerd, waarbij is gekeken naar beveiliging tegen terroristische aanslagen. Er is gekeken naar het managent bij kerncentrales wanneer zich een ernstig ongeval voordoet, zegt Turkenburg. Mijn bevinding als lid van de stuurgroep is dat de aandacht voor terroristische aanslagen groter zou moeten zijn dan nu het geval is. De uitkomst van de stresstest van alle kerncentrales in Europa is dat ze aan de nationale, minimale veiligheidseisen voldoen Nieuw type reactoren -Maar zijn alle kerncentrales nu veilig of zijn ze dat niet? Zoals ik al aangaf, voldoen alle kerncentrales in Europa aan de nationale veiligheidseisen. Maar niet ieder land hanteert dezelfde eisen. Veiligheid is mede daarom een normatief en rekbaar begrip. De uitspraak ze zijn allemaal veilig moet je dus met een korreltje zout nemen. Als je de minimale eisen Borssele kan die investering van 3 miljoen euro makkelijk ophoesten Turkenburg: Er zijn centrales in Frankrijk, Finland en Zweden dat heeft mij toch verbaasd waar bepaalde apparatuur of installaties en organisatiestructuren ontbreken. Ik vind bijvoorbeeld dat de mogelijkheid voor het wegvangen van waterstof in geval van calamiteiten per definitie overal aanwezig moet zijn. Reactoren die dat niet kunnen, zijn in mijn optiek onvoldoende veilig. In totaal moet er in Europa tussen de circa 1 miljard en 25 miljard euro geïnvesteerd worden in veiligheidsmaatregelen van kernreactoren. In Frankrijk gaan die investeringen richting de 1 miljard. GroenLinks, de Partij voor de Dieren en de 5Plus partij willen dat Borssele sluit, zegt Turkenburg. Liesbeth van Tongeren van GroenLinks vond ook de 3 miljoen euro die in Borssele geïnvesteerd moet worden te hoog. Dat geld zouden we in andere energiebronnen moeten investeren. Daar ben ik het niet mee eens. Kennelijk begrijpt zij niet dat die investeringen in vergroting van de veiligheid niet door de overheden plaatsvinden, maar door de bedrijven zelf. Borssele is qua investeringskosten al lang afgeschreven. De kilowattuurprijzen zijn daardoor heel laag. De winst die Borssele jaarlijks maakt is hoog en men is zonder meer in staat om die 3 miljoen euro op te hoesten. Turkenburg legt uit dat er in Borssele nu twee discussies spelen. Dat zijn de uitkomst van de stresstest en de vrees dat zich haarscheurtjes in het reactorvat bevinden, net als in Doel en Tihange is geconstateerd. Turkenburg: In de stresstest zijn we niet nagegaan of bepaalde onderdelen van de reactor nog wel in orde zijn. Daar zijn andere methoden en momenten voor om dat te controleren. Dat gebeurt periodiek en doet Borssele zelf, onder controle van de Kernfysische Dienst. n Wim Turkenburg (Universiteit Utrecht): Nederland hanteert strenge veiligheidseisen, maar of je dan ook kunt zeggen dat we ons totaal geen zorgen hoeven te maken, dat wil en kan ik niet beamen. neemt van een land, en je neemt dat als referentiepunt, dan kun je zeggen ze zijn allemaal veilig. Maar van absolute veiligheid kan nooit sprake zijn. -GroenLinks riep op om Borssele te sluiten, omdat de centrale volgens haar niet veilig is. En ook een aantal media noemde Borssele onveilig. Ik moet als lid van de stuurgroep constateren dat Borssele voldoet aan alle nationale veiligheidseisen. Of de centrale daarmee dan ook veilig is, blijft de vraag. Zelf zou ik het liefst opteren voor kerncentrales die inherent veilig zijn. Dat zijn kerncentrales die om fysische redenen niet kunnen smelten als de koeling wegvalt, zoals in Fukushima is gebeurd. Je kunt nieuwe type reactoren bedenken die zo n melt down onmogelijk maken. Ook ben ik geen voorstander van reactoren waarbij reactiviteitsongevallen kunnen plaatsvinden. Dat zijn een soort vertraagde kernexplosies, zoals in 1986 in Tsjernobyl is gebeurd. Dat zijn de twee majeure ongevallen die bij huidige centrales in extreme situaties kunnen plaatsvinden. Ik vind dat je moet werken aan het ontwikkelen van een nieuw type reactoren waarbij dit soort ongelukken niet kunnen gebeuren. Dan pas zijn kerncentrales in mijn optiek veilig. In dat licht bezien heb ik er moeite mee om Borssele veilig te noemen. In Japan heerste een hele foute veiligheidscultuur, wij doen het in Europa duidelijk beter Nekslag -Feit is dat de discussie omtrent veiligheid verder wordt aangewakkerd. Zorgen de uitkomsten van de stresstest ervoor dat kernenergie in Europa nu de nekslag krijgt toebedeeld? Ik geloof niet dat dit de nekslag is. Ik denk dat er landen zijn die toch doorgaan met kernenergie. In Japan heerste een hele foute veiligheidscultuur, wij doen het in Europa duidelijk beter. Toch zijn er landen die de zaken minder goed op orde hebben. Maar nogmaals: veiligheid blijft een normatief begrip. In Frankrijk zie je nu dat de discussie over kernenergie en de noodzakelijke investeringen van zo n 1 miljard euro in vergroting van de veiligheid van hun kerncentrales de Franse regering doet besluiten om kerncentrales te sluiten. Zij wil de bijdrage van kernenergie aan de stroomproductie verminderen van 8 naar 5 procent. Dat is uniek voor Frankrijk. Duitsland wijst de weg naar een andere route zonder kerncentrales. Een gigantisch maar ook interessant experiment. Ook Nederland wordt meegezogen in die ontwikkeling. De Energiewende biedt nieuwe kansen en uitdagingen voor ons land. België stopt op termijn met kernenergie en in Zwitserland zet men er ook een punt achter. Italië heeft besloten niet met kernenergie aan de slag te gaan. Landen als Engeland en Finland willen kernenergie wel verder uitbouwen. Er worden wereldwijd nu zo n 65 nieuwe reactoren gebouwd, waarvan 25 in China. Kernenergie draagt wereldwijd bij aan 5 procent van de primaire energiebehoefte en aan 12 procent van de elektriciteitsbehoefte. Het relatieve aandeel van kernenergie in die stijgende elektriciteitsbehoefte zal op termijn verder zakken. Die ontwikkeling lijkt voorlopig niet te stuiten. n

4 THEMA Nimby BUITENLAND Europese producentenzonnepanelen juichen EC-onderzoek Chinese bedrijven toe Ook Amerika gaat Chinese zonnepanelen extra belasten (Pagina 2) 6 Energie Actueel, jaargang 15, nr 13 dinsdag 6 november 212 Energie Actueel, jaargang 15, nr 13 dinsdag 6 november Meer begrip van protestbewegingen voor Energiewende in Duitsland De verandering van de energiekoers in Duitsland, daar Energiewende genoemd, wordt niet alleen door een grote meerderheid van de bevolking ondersteund maar heeft ook geleid tot meer begrip voor de noodzaak de infrastructuur daaraan aan te passen. Iets meer dan de helft van de Duitsers accepteert zelfs dat de aanleg van hoogspanningslijnen versneld wordt, ook als die door woongebieden en landschappen voeren. DOOR JAN VAN HOOF, FRANKFURT Dit blijkt uit een recent representatief opinieonderzoek van GMS in Hamburg. Een kwart van de Duitsers is echter nog altijd tegen meer transportleidingen, ook al staan velen die dit vinden achter de Energiewende die nieuwe stroominfrastructuur noodzakelijk maakt, als Duitsland straks 8 procent van zijn elektriciteitsproductie met hernieuwbare energievormen door heel het land wil transporteren. Geen totale blokkades Insiders in de energiebranche hebben de indruk, dat veel protestbewegingen geen totale blokkades meer nastreven om alles wat nieuw is te verhinderen. Vorig jaar is de weerstand al afgenomen, zegt Marian Rappl, woordvoerder van netbeheerder Amprion. Hij is zelf begonnen naar de burgers toe te gaan en ziet daarvan de positieve gevolgen. Ook bij RWE meent een woordvoerster dat de acceptatie een beetje verbeterd is en volgens de organisatie van regionale ondernemingen (VKU) loopt het inderdaad beter als men de burgers informeert. Dan accepteren ze de gevolgen meer. Volker Kamm van netbeheerder 5Herz merkt echter niet dat het beter gaat. Ik kan geen afname ontdekken. De protesten tegen de bouw van hoogspanningsmasten zijn volgens hem zelfs toegenomen. Krachtige uitspraken Veel vertegenwoordigers van protestbewegingen, met namen als Pro Kabel en Vorsicht Hochspannung, lijken er intussen ook vooral op uit gehoord te worden. We willen meepraten en laten zien dat we niet alles accepteren, zegt de woordvoerder van Pro Erdkabel in Nedersaksen, die normaal bekend staat om krachtige uitspraken. Het gaat de initiatiefnemers ook niet alleen om eigen belangen. Nog meer bovengrondse stroomleidingen vinden ze slecht voor het toerisme, ze verdrijven veel jonge inwoners en ze verstoren de landschappelijke idylle. Gezondheid bevolking Yoga- lerares Gaby Bischop, tevens woordvoerster van de actiegroep Pro Kabel in Noordrijn Westfalen, is honderd procent voor de Energiewende. Maar voor we nog meer grote transportleidingen door het land leggen, willen we daarover eerst discussiëren hoe we nog meer energie kunnen besparen en hoe we de elektriciteit willen produceren, zegt ze in de krant Die Welt. Pro Kabel maakt zich vooral zorgen over de, wetenschappelijk overigens niet bewezen, ongezonde uitwerking van elektromagnetische straling van bovengrondse stroomleidingen, waardoor mogelijk ook de waarde van onroerend goed in de regio daalt. Dan is het volgens Bischop beter meer elektriciteit decentraal te produceren, zodat minder bovengrondse stroomkabels nodig zijn. Als dat toch niet te verhinderen is, moeten de stroomkabels maar onder de grond worden gelegd. Ze weet dat de kosten daarvoor zeven tot tien keer hoger zijn, maar dat moet dan maar. We mogen de gezondheid van de bevolking niet riskeren. Daarmee is ze niet de enige. Gezondheidszorg en landschap zijn op dit moment de belangrijkste punten van de protestbewegingen tegen uitbreiding van hoogspanningslijnen. Het zijn niet meer de politieke acties van vroeger die overal tegen waren, maar niet wisten waarom. Niet in mijn achtertuin Not in my backyard: Nimby. Terwijl de energievraag blijft toenemen en de roep om meer duurzame energie almaar luider klinkt, groeit ook de weerstand onder de bevolking tegen tal van energieprojecten. Wat willen de Nederlanders allemaal niet in hun achtertuin? De lijst is lang. Geen windmolens in het zicht, alsjeblieft, niet op land en ook niet voor de kust op zee. Geen opslag van CO2 onder de grond: zie Barendrecht en Groningen, waar burgerprotesten minister Verhagen ertoe hebben doen besluiten CO2-opslag alleen nog toe te staan onder de Noordzee. Geen boringen naar schaliegas: ondanks verleende vergunningen hebben inwoners van Boxtel boringen naar deze onlangs ontdekte energievoorraad voorlopig tot stilstand gebracht. En liefst ook geen hoogspanningsmasten in de buurt, die al die elektriciteit die iedereen nodig heeft moet transporteren. Enzovoorts. In aanloop op een special over dit Nimby-gedrag in Nederland neemt Energie Actueel een kijkje in Duitsland en Denemarken. Hoe is het daar met Nimby gesteld, en hoe wordt daar gewerkt aan oplossingen? n Troeven in de hand Maar men kan niet voor de Energiewende zijn en tegen de uitbreiding van de stroomleidingen zei bondskanselier Angela Merkel eerder al. Dan wordt het met de verandering van de energiekoers niets. De uitbreiding van de transportleidingen is de kern van de Energiewende en bepaalt het tempo daarvan. Met de uitbouw van het hoogspanningsnet heeft Duitsland al langer slechte ervaringen. Vóór de Energiewende werd al eens besloten, om ten behoeve van de benutting van meer duurzame energiebronnen, 85 kilometer nieuwe leidingen aan te leggen. Tot voor kort was men nog niet verder dan 9 kilometer gekomen. Vooral wegens verzet van burgerij en activisten die dat soms tot tien jaar kunnen tegenhouden. Daarbij spelen de positieve berichten over meer begrip en acceptatie onder de burgerij nauwelijks een rol. Nu is nog eens 3.6 kilometer aan nieuwe kabels nodig, waarvoor tot 222 rond 5 miljard euro is gereserveerd. Maar ook daarmee loopt Duitsland weer achter, liet Merkel afgelopen voorjaar weten. De bondskanselier vliegt inmiddels persoonlijk stad en land af om de Energiewende te doen slagen. Maar ze heeft nog wat andere troeven in hand om dat te bereiken. Voor de 3.8 kilometer nieuwe stroomtransportleidingen ligt het verloop nog niet volledig vast. De netbeheerders hebben daarvoor echter al wel plannen voorgelegd. Voor het einde van dit jaar zal de politiek daarover beslissen en de plannen omsmeden tot wettelijke regelingen. Er zal daarover vooraf nu wel met belanghebbenden worden gesproken. Dit om langdurige vertragingen wegens protesten te voorkomen. n Deense politieke ambities, pps en offshore-aanpak tillen duurzame energie van de grond Over de bereidheid van de Deense burgers om met het oog op de verduurzaming van de energieproductie meer te betalen, komen bij de daarover gehouden enquêtes uiteenlopende resultaten uit de bus. Brancheorganisatie Dansk Energi schakelde TNSGallup in en meldde als resultaat dat die bereidheid gering is. Een derde deel van de ondervraagden wil maximaal 5 procent meer neertellen als het erop aankomt. Een groene denktank, genaamd Concito, kwam met zijn enquête daarentegen tot het resultaat dat een grote meerderheid (79 procent) van de Denen graag bereid is de overschakeling op duurzame energie te financieren via een stapsgewijze verhoging van de energierekening. DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Denemarken is, ongeacht hoe het volksgevoel ook wordt ingeschat, Europees koploper bij windenergie. De politieke ambities zijn hoog. Al in 235 moet de hele elektriciteits- en warmtesector draaien op basis van hernieuwbare productiemiddelen. Een Kamerbrede meerderheid heeft zich achter die doelstelling geschaard. Nog eens vijftien jaar later moet volgens dat brede akkoord heel Denemarken fossielvrij zijn, ook de transportsector. Om dat te bereiken, moet de bevolking natuurlijk wel een beetje meewerken. En niet alleen met de portemonnee, maar ook door de acceptatie van projecten dicht bij de eigen huisdeur. Daar wringt ook in Denemarken echter wel degelijk vaak de schoen, zeker gezien het feit dat de windturbines steeds groter worden. De populariteit die windenergie in de jaren 8 had, is allang verleden tijd. Ruim kwart Deense stroomproductie afkomstig uit wind In 211 werd 23,6 procent van het energieverbruik in Denemarken gedekt door duurzame energie, tegen 22,1 procent in 21. Bij de elektriciteitsproductie was vorig jaar 4,7 procent afkomstig uit duurzame bronnen, waarvan 28,1 procent windkracht. Dit blijkt uit de statistieken van de rijksdienst energie in Kopenhagen. De in 28 door de politiek aanvaarde doelstelling dat in 211 minstens 2 procent van het bruto verbruik van duurzame aard moest zijn, is daarmee gehaald, stelt de dienst vast. n Buren van megawindmolens De universiteit van Aalborg heeft er een paar onderzoekers op gezet. Bij een inventarisatie van duurzame energieprojecten telden zij met gemak ruim 16 verschillende conflicten met de burgerij, primair over de bouw van megawindturbines. Voor die meer dan 16 over heel het land verdeelde projecten blijken de burgers in evenzoveel protestverenigingen de krachten te hebben gebundeld bij de landelijke federatie Buren van megawindmolens. De vraag echter, die door de Aalborgse onderzoekers beantwoord diende te worden, was wat de burgers tot protest drijft en wat er in gegeven gevallen tegen is te doen. De conclusie van de onderzoekers is dat het spanningsveld tussen individuele belangen van omwonenden en de klimaat- en energieambities van de overheid niet altijd uit de weg kan worden geruimd. Wel kan de communicatie worden verbeterd, evenals de vergunningenprocedures. Daarnaast moeten de plaatselijke overheden nauwer samenwerken en de opgedane ervaringen bij de procedures onderling uitwisselen, zodat niet telkens dezelfde fouten worden gemaakt. Een speciale website met alle projecten en ervaringen zou daarbij goede diensten kunnen bewijzen, aldus de Aalborgers. Voorrang De vereniging Vedvarende Energi (Duurzame Energie) - een landelijke organisatie die al vele jaren ijvert voor de zaak - ziet het niet anders: De lokale samenleving is belangrijk voor succes. Daarom moet deze vroegtijdig worden betrokken bij de planning en in dialoog gaan met de gemeente en de projectontwikkelaar. Om de acceptatie van windturbines nabij huizen te vergroten, zijn door de Deense politiek evenwel al grenzen gesteld aan de maximale geluidsoverlast die de molens mogen veroorzaken. Acceptatie-verhogend bij omwonenden werkt mogelijk ook, dat zij wettelijk het recht hebben om financieel te participeren in een turbineproject. Twintig procent van de eigendomsrechten, bijvoorbeeld aandelen, van een duurzaam energieproject moet aan de inwoners van de gemeente waar het zich afspeelt worden aangeboden. Personen die in een straal van 4,5 kilometer rond het project wonen, hebben voorrang bij de intekening. Dat neemt niet weg dat de vervanging van kleinere, inmiddels uitgediende turbines door veel grotere met hoogtes van 1 tot 15 meter op bezwaren van omwonenden blijft stuiten. Niettemin is het zo dat een groot deel van de uitbouw van windenergiecapaciteit op zee wordt uitgevoerd, ver weg van morrende burgers. Denemarken met zijn lange kustlijn langs zowel Oost- als Noordzee heeft daarvoor aanzienlijk meer geschikte zeelocaties beschikbaar dan Nederland. Gunstig voor de ontwikkeling van duurzame energiefaciliteiten is verder de nauwe publiek-private samenwerking (pps) tussen overheden en bedrijfsleven. Die visie wordt bevestigd door industriewerkgeversfederatie Dansk Industri. n Europees energiecommissaris Günther Oettinger Duitse energiepolitiek is te weinig Europees Het weer samen brengen van Oost- en West-Duitsland is ook de voorwaarde voor het samengroeien van Europa geweest, zei de president van het Duitse parlement, Norbert Lammert, begin oktober op de dag van de Duitse eenheid. Niet iedereen ziet dat zo, zeker niet als het om energiepolitiek gaat. De Europese Commissaris voor Energie, Günther Oettinger, heeft zijn landgenoten in de Duitse politiek onlangs in elk geval fors de les gelezen. Hij verwijt Duitsland dat het in zijn eentje een andere energiekoers is gaan varen. DOOR JAN VAN HOOF, FRANKFURT Oettinger zei op een onlangs gehouden congres aan de Universiteit van Keulen dat de Duitse Energiewende meer kans van slagen kan hebben als Duitsland meer zou samenwerken met andere Europese landen en in de context van de Europese energiepolitiek. Daarnaast wees de eurocommissaris erop dat veel beslissingen van Duitsland negatieve uitwerkingen op de energiemarkten in andere Europese landen hebben. In het bijzonder moet het volgens hem bij de uitbreiding van transportnetten tot een coöperatie op Europees niveau komen. Technologieneutraal Andere sprekers op het Keulse congres spaarden de Duitse regering evenmin. Niemand minder dan de algemeen directeur van het energiewetenschappelijk instituut aan de Universiteit van Keulen, Marc Oliver Bettzüge, meent dat de politiek ondanks het besluit de kerncentrales De Duitse Energiewende lijkt in een nieuwe fase gekomen, waarin de bevordering van hernieuwbare energie de dominante factor van het gehele elektriciteitsbeleid zou kunnen worden, maar deze tegelijk meer marktconform wordt. Het gaat om de omslag van een steeds grotere nichemarkt naar dominantie. Pieter Boot Half oktober kondigde de Duitse milieuminister Altmeier een fundamentele herziening aan van de Erneuerbare Energie Gesetz (EEG). Hij noemde drie oorzaken: de ondersteunende bedragen houden de kostendaling en het uitbouwtempo niet bij, waardoor de totale ondersteuning te duur wordt; de ondersteuning is alleen op kwantiteit hernieuwbaar gericht, terwijl het om Pleidooi voor de markteconomie RWE-topman Peter Terium hield in Keulen een uitgebreid pleidooi voor de markteconomie. Want, zei hij, de politiek reageert met steeds meer regulering en laat de markt steeds minder haar werk doen. Zelf vertrouwt Terium meer op marktkrachten op Europese schaal. Het is mijn vaste overtuiging dat alleen marktmechanismen in staat zijn om complexe industriesystemen, zoals de energiebranche, efficiënt te sturen. Hoe groter een markt is, des te efficiënter functioneren prijssystemen en concurrentie. n stil te leggen tot nu toe geen duidelijk concept voor de toekomstige vorming van de energiemarkt ontwikkeld heeft. Hij heeft de indruk dat de politiek deze rol ontwijkt en liever over de mogelijke bijdrage van afzonderlijke technologieën voor de energievoorziening speculeert. Volgens Bettzüge moet de bevordering en financiële steun van hernieuwbare energiebronnen technologieneutraal zijn. Energiecommissaris Oettinger: Veel beslissingen van Duitsland hebben negatieve uitwerking op energiemarkten van andere EU-lidstaten. Nieuwe stap Energiewende Regionalisering Opvallend was das zowel Bettzüge als de nieuwe topman van energieconcern RWE, Peter Terium, grote nadruk legden op een grotere rol van de markteconomie en een sterkere invloed van de Europese Unie. We hebben in de energiepolitiek een nieuwe bekentenis voor de markteconomie nodig. Dan zal ook de Energiewende slagen, aldus Terium. Hij waarschuwde daarnaast voor de toenemende regionalisering van de energievoorziening, zoals die zich onder andere in de energiepolitieke opstelling van de Duitse deelstaten aftekent. Gezamenlijk plan De Duitse regering heeft tot nu toe niet gereageerd op de geuite kritiek. Maar Jürgen Schmid, lid van het gerenommeerde Fraunhofer Instituut voor energiesystemen en lid van de adviesraad van de regering, gaf als zijn persoonlijke reactie dat eurocommissaris Oettinger gelijk heeft als hij over een gezamenlijk plan voor Europa spreekt. Daar is dringend behoefte aan. Maar Duitsland kan niet op andere landen wachten. Dus moet Oettinger die andere landen er snel bij betrekken. n een samenspel van alle energievormen en de regionale verdeling moet gaan; er is onvoldoende coördinatie tussen Berlijn en de regio s. Achtergrond hiervan is een toenemende onrust onder bevolking en middelgrote bedrijven over oplopende kosten: van 4,7 miljard in 28 via 12,1 in 211 naar ruwweg 2 miljard euro in 213. Die zorg is niet nieuw maar actueel, omdat de EEG opslag op de stroomrekening in 213 met 47% stijgt. De Duitse bevolking was de werkelijke drager van de transitie, uit een mengeling van zorg om het milieu en energietoekomst, behoefte het heft in de hand te nemen en eigen baat. De grote industrie werd in de bekostiging geheel ontzien: deze betaalt dit jaar 4 miljoen op een totaal van 13,5 miljard euro. Feitelijk heeft de grote industrie alleen baat, omdat door het merit order effect de groothandelsprijs door aanvoer van wind- en zonne-energie daalt. Ook wordt het aantal bedrijven dat nauwelijks hoeft te betalen uitgebreid maar drukt de last dan nog meer op de anderen. Het financieringsmodel van de EEG is onder druk komen staan. Dat werd steeds urgenter door de enorme toename van zon-pv. In de eerste helft van dit jaar steeg de capaciteit daarvan tot 29 gigawatt (meer dan de gehele Nederlandse capaciteit). Het doel van 35% hernieuwbare elektriciteit in 22 is bijgesteld naar 4%, tegen 25% nu. Tegelijk neemt de flexibiliteit van het elektriciteitssysteem af. Gascentrales worden uit bedrijf genomen, maar tot 215 komt er per saldo 5 gigawatt aan kolencentrales bij die allemaal hard willen draaien. Over het probleem van het tekort aan netwerkcapaciteit is in deze krant al vaak geschreven. Minder aandacht kreeg de verregaande autarkiewens van Duitse regio s. De analyse van Altmeier spreekt zelfs van export van de ene deelstaat naar de andere. Dat past ook in een beeld waarin de wisselwerking met omringende landen tot nu toe niet in de beschouwing werd meegenomen. Wettelijke einddoelen Wat gaan de Duitsers hieraan doen? Dreigende stroomtekorten op Britse markt De Britse energietoezichthouder OFGEM heeft gewaarschuwd voor mogelijke black-outs omdat oude kolencentrales niet snel genoeg worden vervangen. DOOR ARJAN SCHIPPERS, LONDEN Net zoals bij zon-pv al het geval is, komen er per technologie wettelijke einddoelen met nadrukkelijker een, aan de jaarlijkse toename gekoppelde, daling van het subsidiebedrag. Als het einddoel is bereikt, stopt de ondersteuning. Tegelijk wordt de ondersteuning meer als premie dan als volledig subsidiebedrag vormgegeven, vergelijkbaar met de SDE+. Er komt een sterkere koppeling tussen de aanwezigheid van netten en de mate van ondersteuning, wat tot regionale differentiatie gaat leiden. Dit hangt ook samen met de totstandkoming van een landelijke netplanning in 213. In de EEG komt apart aandacht voor energieopslag. Dit alles is alleen mogelijk als de regio s en de Bondsregering meer samen optrekken, wat tot onderling afgestemde groeipaden moet leiden. Een grote mate van consensus is daarbij essentieel. een intensieve dialoog moet die in mei 213 zijn bereikt, maar insiders denken dat dit voor de verkiezingen (september) niet gereed komt. In zal de buffercapaciteit in Groot-Brittannië zodanig zijn teruggelopen (van 14 naar 4 procent), zegt OFGEM, dat niet kan worden uitgesloten dat er black-outs zullen optreden. De capaciteit loopt snel terug omdat oude kolencentrales voor 215 moeten sluiten. Een aantal daarvan mag als gevolg van Europese regels nog maar een beperkt aantal uren draaien en die worden snel opgebruikt nu de kolenprijs zo laag ligt. Voortijdige sluiting is dus niet uitgesloten. Ook raken de meeste Britse kerncentrales aan het eind van hun levensduur. OF- GEM zegt dat in geval van dreigende tekorten het mogelijk is eerst energie-intensieve industrieën stil te leggen. Het zal misschien zo n vaart niet lopen, maar het lijkt wel voor de hand te liggen dat stroomprijzen zullen stijgen. Zwalkend beleid Tegenover de sluiting van oude centrales staat dat er weinig nieuwe (gas)centrales worden gebouwd, omdat het zwalkende energiebeleid investeerders doet aarzelen. Er ligt nog een nieuwe Energiewet bij het parlement die onder meer een capaciteitsmarkt voorstelt, maar er is nog te weinig duidelijkheid over prijsniveaus en lengte van contracten. Daar komt onzekerheid over schaliegas nog eens bij. Wordt er nu wel of niet Andere zorg Of de voorgestelde aanpak het doel van een rond hernieuwbare energie vormgegeven markt zal bereiken weten we niet. Op de achtergrond speelt een andere zorg mee. De verwachting was dat de Energiewende nieuwe industriële banen zou opleveren. Maar komen die niet vooral in China terecht? Eerste analyses indiceren dat dit wellicht mee lijkt te vallen. Duitsland heeft een aandeel van 15% in het mondiale aanbod van milieutechnologie en grondstoffenefficiency en verwacht dat geboord naar schaliegas in de Britse bodem en wat voor effect zal dat hebben op de gasprijzen? Desondanks heeft energieminister Davey onlangs aangekondigd dat er twintig nieuwe gascentrales bij zullen komen, naast alle duurzame energieprojecten. Maar de realiteit is dat investeerders wat huiverig zijn nu hun geld in nieuw gas te steken. Datzelfde geldt voor kerncentrales. Plannen om de komende jaren acht nieuwe kerncentrales te bouwen, lijken op niets uit te lopen. De ene na de andere mogelijke gegadigde valt af, vooral nu Chinese financiers het laten afweten. Er dreigt dus een behoorlijk gat in de Britse energievoorziening. De beleidsdirecteur van Greenpeace in Engeland merkte fijntjes op dat wat het OFGEMrapport vooral duidelijk maakt, is dat het tijd wordt zuiniger om te gaan met energie. n te behouden. Het grootste deel is van middelgrote bedrijven, actief in energie-efficiency. Op papier is energiebesparing ook een centraal onderdeel van de Energiewende, maar de financiering daarvan blijkt moeilijk. Maanden bleken nodig om een investeringsfonds van 4 miljoen euro tot stand te brengen. Maar ja, in Nederland hadden we het wel sneller, maar werd het even later afgeschaft. Pieter Boot is verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving. n

5 OPINIE Energie 8 Energie Actueel, jaargang 15, nr 13 dinsdag 6 november 212 Onverwachte effecten Wrijvingsloze energietransitie? De uitspraken van EU-Commissaris Oettinger kortgeleden om wat rustiger aan te doen met zonneenergie in Duitsland is op veel plaatsen met ongeloof ontvangen. Immers, zo stellen voorstanders van een snelle omvorming van de energie-economie naar een duurzamere versie: het aandeel duurzaam moet omhoog en niet stagneren. Coby van der Linde De uitspraak van Oettinger legt echter wel een onverwacht effect van de transitie naar een duurzame energiehouding bloot, een te grote concentratie van variabele energiebronnen in een bepaalde regio of deel van de markt creëert aanzienlijke aanpassingsproblemen, die andere prioriteiten van het energiebeleid in het gedrang dreigen te brengen. Deze problemen zijn niet voorzien in de vele scenariostudies en andere beleidsdocumenten op grond waarvan het transitieproces is ingezet. Kortom, het begrip van het transitieproces is nog steeds beperkt, waardoor er steeds weer oplossingen moeten worden bedacht om aan nieuwe flessenhalzen het hoofd te bieden. ENERGIE Actueel Energie Actueel is een driewekelijkse uitgave van de vereniging Energie-Nederland. Energie Actueel verschaft nieuws, achtergronden en opinies uit de wereld van energie en aanverwante bedrijfstakken. Redactieadres Energie Actueel Lange Houtstraat CW DEN HAAG Tel Hoofdredactie Anne Sypkens Smit Bladmanagement & eindredactie PACT Mediaproducties BV, Den Haag Redactie Noud Köper, Sjoerd Marbus, Sander Schilders Correspondenten Henk van den Boom (Barcelona), Elro van den Burg (Warschau), Jan van Etten (Parijs), Jan van Hoof (Frankfurt), Frank Kools (New York), Jan Schils (Brussel), Arjan Schippers (Londen), Wim Verseput (Kopenhagen) Lay-out & opmaak Do Company, Rotterdam Druk & Distributie Senefelder Misset Grafisch bedrijf bv, Doetinchem Abonnementen Energie Actueel wordt kosteloos toegezonden aan personen in dienst van bedrijven die lid zijn van Energie-Nederland, in dienst van de overheid of hoger onderwijsinstelling. Overige geïnteresseerden kunnen zich abonneren. Een jaarabonnement kost 99,- Losse nummers 6,5 Alle bedragen zijn inclusief BTW. Abonnementsgelden worden namens de uitgevers geïnd door Abonnementenland, Heemskerk. Opzeggingen - uitsluitend schriftelijk - twee maanden vóór ingang van het nieuwe kalenderjaar aan: Energie Actueel, Postbus 834, 68 AV Arnhem Adreswijzigingen kunnen worden doorgegeven aan: Advertentie-exploitatie André van Beveren, Recent BV, Postbus 17229, 11 JE Amsterdam Prins Hendrikkade 77 b, 112 AE Amsterdam t , f Overname van artikelen uitsluitend toegestaan na toestemming van de hoofdredactie. ISSN Abonnement op Leveringszekerheid De grote concentratie zonneenergie in Duitsland en de opbouw van aanzienlijke capaciteit in windenergie vormen een technische en politiek-economische uitdaging, evenals de sluiting van de nucleaire capaciteit. Vraag en aanbod van energie raken in onbalans qua locatie en beschikbaarheid waardoor een grotere behoefte ontstaat aan netwerkcapaciteit om lokale disbalansen op te vangen. Dit was bekend. Wat niet onderkend is of te laat, is dat een relatief klein deel van zonneen windenergie ten opzichte van de totale elektriciteitscapaciteit een disproportionele invloed zou hebben op de vraag naar en soort van netwerkverbindingen, zeker in een systeem waarbij zonne- en windenergie met voorrang op het net worden toegelaten. Ook is te weinig onderkend dat de huidige beleidsinrichting in combinatie met economische tegenslag, de economische prestaties van de bestaande productiecapaciteit nu al zo ingrijpend zou aantasten. De onbalans wordt vergroot, doordat het tempo van het bouwen van nieuwe onderdelen van netten, ook al waren deze voorzien, geen gelijke tred houdt met de opbouw van capaciteit. Er is bij het denken over transitie - een proces dat mede wordt gestimuleerd door Europees beleid en met verschillende intensiteit is omgezet in nationaal beleid - geen rekening gehouden met de complexe effecten op meso- en microniveau. Daar is de economische crisis dus nog als complicerende factor bijgekomen, waardoor de mogelijkheden van bedrijven om te investeren in een moeilijke markt verminderd zijn en verschillende partijen moeite hebben om in zwarte cijfers te blijven. De ontstane specifieke marktomstandigheden vergroten de zorgen over leveringszekerheid. Houtje touwtje De markt en beleidsprikkels zorgen voor een tamelijk onoverzichtelijke brij van acties en reacties waar de vergunningsbureaucratie een steeds groter obstakel wordt om alles nog enigszins te laten werken. Het gevolg is een houtjetouwtjebenadering; een stapeling van beleid om tijdelijke problemen te accommoderen, zonder oog te houden voor de combinatie van effecten. Veelal worden beleidsinstrumenten ingezet met een te open einde of met een te algemeen geldende werking. Een lokaal probleem in Zuid-Duitsland zou opgelost kunnen worden met een (nadrukkelijk) tijdelijke lokale beleidsmaatregel, in afwachting van de netwerkinvesteringen; dat lijkt me niet in tegenspraak met de interne markt. Wat volgt is echter een discussie over een capaciteitsmarkt, een duidelijke poging om met weer ander, naar mijn idee ruw, marktinstrument eerder overheids- en marktfalen te repareren. Immers, de CO2-prijs werkt nog nauwelijks als instrument van disciplinering van de markt, terwijl ondernemingen daar juist rekening mee hadden gehouden in hun eerdere investeringen. Ook zij hebben wellicht te weinig inzicht gehad in het effect van een relatief klein deel variabele energiedragers op de markt en de werking van het energiesysteem. Vooruit met de geit In het licht van de nieuwe inzichten is de opmerking van Oettinger minder vreemd dan een eerste le- ENERGIE Actueel Vul de bon volledig in en stuur zonder postzegel naar: Energie Actueel, Postbus 834, 68 AV Arnhem Ik abonneer mij op Energie Actueel Een abonnement kost 99,- incl. 6% btw Ik verzoek om kosteloze toezending van Energie Actueel, omdat ik werk bij: een bedrijf dat lid is van Energie-Nederland de overheid een hoger onderwijsinstelling Titel(s) Voorletters en naam Functie Telefoonnummer Naam organisatie/bedrijf Afdeling Postadres* Locatiecode Postcode/woonplaats Aard van het bedrijf * Tevens factuuradres. Ik ontvang Energie Actueel graag op onderstaand privéadres** Adres Postcode/woonplaats ** Bij ontvangst op privéadres ook altijd de gegevens bedrijf, incl. postadres, invullen. Datum Ordernr. btw-nr. Handtekening zing dus doet vermoeden. Het sturen op duurzame marktaandelen heeft te weinig rekening gehouden dat de markt voor windlocaties en daken een andere dynamiek bezit. Onze voorspellingen en studies gaan nog steeds uit van een optimale spreiding van nieuwe energiedragers, waardoor introductie niet gauw nieuwe flessenhalzen creëert. De lessen die we nu leren zijn belangrijk. Immers, de elektrificatie van het vervoer komt er ook aan. Wanneer een elektrische auto met veel levensstijl kwaliteiten in de markt wordt gezet en zo een concentratie van bezit oplevert in bepaalde buurten, dorpen of steden, voordat netwerken daarop kunnen worden ingericht, dan roepen we de volgende ellende alweer over ons af. Inmiddels lijkt opwekking met het relatief schone gas het kind van de rekening te worden. Zorgelijk is ook dat het draagvlak voor duurzame energie geen goed wordt gedaan door een rommelige introductie en onnodig hoge kosten. Er is kennelijk een groot verschil tussen de rijpheid van politiek en beleid om stappen te nemen en deze op een goede manier ten uitvoer te brengen. De overgang van een centraal systeem naar een meer decentraal elektriciteit systeem is veel moeilijker en complexer gebleken en zit kennelijk vol met tegenstrijdigheden, die we uit vooruitgangsdrift te veel hebben weg hebben gedacht. Coby van der Linde is hoofd van het Clingendael International Energy Programme en hoogleraar Geopolitiek en Energiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen. n M / V De energietransitie is echt in gang gezet. In mijn directe omgeving verschijnen plotseling overal zonnepanelen op de daken. Zelfs bij mijzelf! Weliswaar heb ik nog steeds geen elektrische of hybride of anderszins groene auto, hoewel hij wel groen van kleur is, maar het is duidelijk dat bij anderen ook het vervoer aan het verduurzamen is. Ook professionele vervoerders van goederen en personen beraden zich al op een minder fossiele toekomst. Verderop in Europa worden nog veel grotere stappen gezet, zoals bij onze Oosterburen en in het Zuiden, waar windenergie en zon-pv razendsnel terrein winnen. In Brussel wordt verduurzaming van de Europese energievoorziening gezien als oplossing voor een hele reeks issues, zoals de afhankelijkheid van instabiele leveranciers, het gebrek aan eigen fossiele energiebronnen, het klimaatprobleem en het stimuleren van technologische innovatie. Een jarenlange belofte, toekomstideaal of wensdroom lijkt eindelijk in vervulling te gaan. Aad Correljé Maar de afgelopen maanden verschijnen met grote regelmaat stukken in de pers, zoals De schok van de groene stroom over de uitdaging voor netwerkbedrijven om voldoende transportcapaciteit aan te leggen. Ook zou de schaliegaslobby de verdere uitrol blokkeren van zonne-energie. Andere voorbeelden zijn de discussie rond de nieuwe kolencentrales en de bijstook van biomassa, de inpassing van wind en de lastige positie van gasgestookte centrales tussen hoge gas- en lage kolen- en elektriciteitsprijzen, en de gevaren, dan wel de geneugten, van de mogelijke export van schaliegas uit de VS. Daarnaast zijn er problemen met de Europese olieraffinage die in een krimpende markt met lage marges toch aanzienlijke investeringen moet doen om een duurzame voorziening van transport brandstoffen mogelijk te maken. En dat terwijl de nieuwe, duurzame, energievoorziening juist als dé oplossing voor al die problemen gezien wordt. Het idee dat een transitie naar een duurzame energievoorziening een simpele oplossing is voor alle problemen is een gevaarlijke misvatting. Retorisch is het natuurlijk aansprekend om simpele en heldere oplossingen aan te reiken. En dat gebeurt dan ook in ruime mate door politici, idealisten, economen en technologen. Helaas zijn zowel de economen als de technologen gevaarlijke adviseurs. Ze hebben namelijk één groot gebrek gemeen. En dat is dat ze hun visies en modellen partieel ontwikkelen. Bij economen is het ceteris paribus denken dominant; alles blijft gelijk in hun modellen, behalve wat ze veranderen en daar meten ze dan de doorwerking van. Ook de technologen houden zich alleen bezig met hun stukje techniek in het systeem; de windmolens, de gas- of kolencentrales, de zon-pv, de transmissiecapaciteit, et cetera. De econoom gaat er vervolgens van uit dat een goed functionerende, liquide markt ervoor zorgt dat iedere individuele producent of consument de juiste keuze maakt en dat welvaart en welzijn gemaximeerd worden. Zonder daar expliciet over te zijn, gaat de technoloog er vanuit dat met hun goed functionerende technologieën ieder Joule op de juiste wijze opgewekt wordt en op de juiste wijze gebruikt zal worden. En als dat niet het geval is, ligt de oorzaak daarvan natuurlijk in misbruik van marktmacht en ongewenst overheidsingrijpen. In de theoretische omgeving van de economische en de technologische modellen kan dat wel waar zijn misschien. En natuurlijk: Licht schijnt oneindig op alle landen volgens de PV-verkoper. Maar in de complexe werkelijkheid zal er zeker geen sprake van een wrijvingsloze transitie naar een duurzame energievoorziening. Technologieën maken in samenhang deel uit van het systeem van energievoorziening en veranderingen van enige omvang hebben gevolgen voor het functioneren daarvan. Ook de economische kant van de transitie verloopt niet zonder frictie als het gaat om het doen van grote investeringen in netten, opwekkingscapaciteit en nieuwe apparaten bij de verbruikers, die over een lange periode moeten worden terugverdiend in een onzekere omgeving. En, inderdaad, sommige investeringen uit het verleden zullen op termijn waardeloos blijken te zijn. Dit geheel van technische en economische relaties wordt bovendien aangestuurd door een stelsel van regels, routines, contracten en afspraken, die allemaal aangepast moeten worden aan de veranderingen in het systeem. En daarbij zijn de belangen in het geding van eigenaars, investeerders, producenten, energiegebruikers, omwonenden, en van buurlanden, die allemaal hun argumenten voor of tegen bepaalde veranderingen in het energiesysteem hebben. Het gaat echter niet alleen om de optelsom van al die individuele belangen. Onze energievoorziening is een randvoorwaarde voor vrijwel alle maatschappelijke activiteit, met grote invloed op ons welzijn. Het is een ingewikkeld systeem dat zich door technische, economische en ecologische afhankelijkheden slecht laat aansturen als een simpele markt van vraag en aanbod. Het collectieve belang van een goed functionerende energievoorziening en van een transitie die zonder al te grote ongelukken verloopt zal dan ook gebaat zijn bij een zekere mate van afstemming, planning en coördinatie die verder gaat dan het faciliteren van de markt en het corrigeren van marktfalen. Meer piketpaaltjes en wegwijzers in de goede richting lijkt het devies! Aad Correljé is universitair hoofd-docent Economie van Infrastructuren aan de TU Delft en verbonden aan het Clingendael International Energy Programme. n

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 7.1 Overzicht Energievoorziening staat in Duitsland hoog op de prioriteitenlijst. De Bondsrepubliek moet tweederde van de grondstoffen voor energievoorziening importeren

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014 TenneT als netontwikkelaar op zee NWEA Winddag, TenneT als netontwikkelaar op zee 1. Introductie TenneT als netontwikkelaar 2. Integrale aanpak en netoptimalisatie nodig voor behalen duurzaamheidsdoelstellingen

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele

Regio-overleg milieu. HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding. Ingelmunster 14 maart 2013. Dominiek Vandewiele Regio-overleg milieu HERNIEUWBARE ENERGIE EN KLIMAAT Inleiding Ingelmunster 14 maart 2013 Dominiek Vandewiele agenda 8:30 onthaal en inleiding 8:45 Inleiding: Europese, Vlaamse en lokale beleidsprioriteiten

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

voor tegen gemaakt door: 2009

voor tegen gemaakt door: 2009 In oktober 2008 maakte De Argumentenfabriek in opdracht van De Volkskrant een overzicht van de argumente n - en het bouwen van nieuwe kerncentrales in Nederlan d. De Argumenten kaart Kernenergie is gefabriceerd

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Zonnepanelen in Nederland

Zonnepanelen in Nederland bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 F Amsterdam W +31 www.motivaction.nl (0)20 589 83 83 00 Zonnepanelen in Nederland Draagvlak en gebruik

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Is flexibiliteit het nieuwe goud?

Is flexibiliteit het nieuwe goud? Is flexibiliteit het nieuwe goud? Presentatie Congres Duurzaam Gebouwd 13 november 2014 Enexis Elektriciteit: 2,7 miljoen aangeslotenen 135,000 km MS / LS 53,000 stations Gas: 2,1 miljoen aangeslotenen

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 29 048 Voorstel van wet van de leden Ten Hoopen en Samsom tot het stellen van regels omtrent de levering van warmte aan verbruikers (Warmtewet)

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Water en hoogspanning

Water en hoogspanning Water en hoogspanning een goede combinatie? Frank Wester Arnhem, 4 november 2013 Meerlaagse Veiligheid & Vitale Infrastructuur 4 november 2013 Meerlaagse Veiligheid & Vitale Infrastructuur Elektriciteit

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 9.11.2007 WERKDOCUMENT over het voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn

Nadere informatie

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West

Betreft:vragen naar aanleiding van de (voorgenomen) tracéwijziging 380kV Zuid West Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Directoraat generaal voor Energie, Telecom en Mededinging Directie Energiemarkt t.a.v. de directeur drs. J.C. de Groot Postbus 20401 2500 EK Den

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden,

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden, Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag Datum 0 Contactpersoon Doorkiesnummer Mailadres 1/5 Geachte Tweede Kamerleden, U heeft op 5 december de

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster?

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? Drs ing Teus van Eck Biomassabijeenkomst Bodegraven, 7 mei 2009 Warmte is de grootste post in de

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 9400 AC Assen Dit is een gezamenlijk persbericht van de provincies Groningen, Fryslân, Drenthe en Noord- Holland, de gemeenten

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 21501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 465 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 14 februari 2014 Hierbij

Nadere informatie