Afstromend wegwater T F

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Afstromend wegwater T 070 3518544 F 070 3519078"

Transcriptie

1 Werkgroep Water en milieu 4 Commissie Integraal Waterbeheer Postbus EX Den Haag Afstromend wegwater T F I

2 Commissie Integraal Waterbeheer Afstromend wegwater april 2002

3 Afstromend wegwater 2

4 Ten geleide Het autoverkeer produceert milieubelastende stoffen door verbranding van brandstoffen en door slijtage van de voertuigen en van het wegdek. Ook door corrosie van het wegmeubilair wordt milieuverontreiniging veroorzaakt. Door het afspoelen van het wegdek met regenwater (run-off) komen verontreinigingen in de berm en het grond- en oppervlaktewater terecht. Afstromend wegwater is een emissieprobleem, dat samen met verwaaiing optreedt. Daarom is het belangrijk dat de problematiek integraal wordt aangepakt. Maatregelen aan de bron (zoals schonere voertuigen, alternatieve materialen voor wegmeubilair en een ontwerp, beheer en onderhoud gericht op terugdringing van het gebruik van bestrijdingsmiddelen voor wegen en bermen) zijn hierbij van groot belang. Het daadwerkelijk invullen van bronmaatregelen zal echter nog veel tijd en inspanning vragen. In afwachting hiervan kan de emissie als gevolg van afstromend wegwater en verwaaiing met de in het rapport geformuleerde voorstellen aanzienlijk worden beperkt. De in het rapport opgenomen aanbevelingen met betrekking tot afstromend wegwater hebben onder meer betrekking op wet- en regelgeving, bronbestrijding, en maatregelen. De voorgestelde maatregelen zijn gespecificeerd per type weg en soort verharding, in relatie tot de kwetsbaarheid van het gebied. Een belangrijke maatregel om verontreiniging van bodem en grond- en oppervlaktewater te voorkomen is de weg te voorzien van een zeer open asfaltbeton (ZOAB) verharding. Door de buffering van de verontreinigingen in de open poriën van met name de vluchtstrook wordt de mate van verontreiniging sterk beperkt. Daarnaast zijn de in het rapport voorgestelde maatregelen vooral gericht op infiltratie van afstromend wegwater in de bodem. Een smalle strook van de wegberm wordt bewust gereserveerd als infiltratievoorziening. Infiltratie dient onder gecontroleerde omstandigheden plaats te vinden, dat wil zeggen monitoring op doorslag en zonodig vervanging van de bermgrond om doorslag te voorkomen. Daarbij moeten de betrokken partijen bewust nadenken of in kwetsbare gebieden de standaardaanpak (in combinatie met een in vergelijking met niet-kwetsbare gebieden intensievere monitoring op doorslag) afdoende is of dat toch aanvullende maatregelen nodig zijn, ondanks de zeer hoge kosten die daar dan veelal mee gemoeid zijn. Het rapport is tot stand gekomen na overleg met onder andere de IPO-vakgroep Bodembescherming, terwijl ook rekening is gehouden met het advies van de Technische commissie bodembescherming. Ik hoop en verwacht dat de aanbevelingen uit dit rapport zullen bijdragen aan het daadwerkelijk verminderen van de belasting van het milieu met verontreinigende stoffen afkomstig van het autoverkeer. Z.K.H. de Prins van Oranje Voorzitter van de Commissie Integraal Waterbeheer Afstromend wegwater 3

5 Afstromend wegwater 4

6 Inhoudsopgave Samenvatting 7 Summary 13 1 Inleiding Aanleiding en doel van de studie Uitgangspunten en eisen voor het project Werkwijze en samenstelling van de subwerkgroep Opbouw van het rapport 20 2 Aard en omvang van de problematiek Inleiding Bronnen van verontreiniging Routes van verontreiniging Kwaliteit afstromend wegwater Verontreiniging bodem en water Onderzoek naar effecten van infiltratie van run-off op de kwaliteit van grondwater en drinkwater Conclusie 31 3 Bestuurlijk-juridisch kader Inleiding Van toepassing zijnde regelgeving op het lozen van afstromend wegwater Verkenning algemene regelgeving voor afstromend wegwater 35 4 Beoordelingswijze keuze van de maatregelen 37 5 Maatregelen ter bescherming van de bodem en het water Inleiding Maatregelen aan de bron Maatregelen om emissies via verwaaiing tegen te gaan Maatregelen om emissies via run-off tegen te gaan Inleiding Infiltratie in de bodem Bezinkinrichtingen Helofytenfilter Kostenaspecten van infiltratievoorzieningen en bezinkingsinstallaties Aanvullende aspecten Afvoer van run-off ZOAB- versus DAB-wegen Samenstelling toplagen van bermen voor verantwoorde infiltratie Monitoringsprogramma verontreiniging bermen en infiltratievoorziening Ruimtegebruik centrale voorzieningen Bijzondere situaties Kwetsbare gebieden en wateren 54 Afstromend wegwater 5

7 5.7.2 Bruggen en viaducten Grote verkeerstunnels, aquaducten, e.d Verzorgingsplaatsen Maatregelen bij een milieu-incident 56 6 Keuze van de maatregelpakketten 59 7 Conclusies en aanbevelingen Conclusies Aard en omvang van de problematiek Bestuurlijk-juridisch kader Beoordelingswijze keuze van maatregelen Maatregelen Aanbevelingen Bronbestrijding Maatregelen tegen verwaaiing Wet- en regelgeving Maatregelen m.b.t. het omgaan met afstromend hemelwater Gegevensverzameling 69 8 Literatuur Bijlagen 1 Problematiek van afstromend wegwater 75 2 Beschrijving van het bestuurlijk en juridisch kader 92 3 Advies Technische commissie bodembescherming aan de minister van VROM Bespreking door de subwerkgroep van het advies van de Technische commissie bodembescherming (TCB) 104 Afstromend wegwater 6

8 Samenvatting Het autoverkeer produceert milieubelastende stoffen door verbranding van brandstoffen en slijtage van de voertuigen en het wegdek. Naast de luchtverontreiniging betreft dit ook de diffuse verspreiding van microverontreinigingen als zware metalen, polycyclische koolwaterstoffen (PAK) en minerale olie. Ook door corrosie van het wegmeubilair (geleiderail) wordt verontreiniging, met name zink, veroorzaakt. Deze niet gasvormige stoffen komen voor een deel op het wegdek terecht of verwaaien voor een deel naar de wegberm en de verdere omgeving. Door het afspoelen met regenwater (run-off) komt ook op de weg gedeponeerd materiaal in de berm en het oppervlaktewater terecht. De geëmitteerde stoffen beïnvloeden de bodem-, grond- en oppervlaktewaterkwaliteit. De Commissie Integraal Waterbeheer (CIW) is het bestuurlijk overleg over de afstemming van beleid en uitvoering van integraal waterbeheer. Daarmee is duidelijk dat de insteek van dit product zich in vrij sterke mate richt op het waterbeheer. Overigens is in deze CIWrapportage desondanks uitgebreid aandacht besteed aan de aspecten van verwaaiing naast die van het afstromend wegwater, omdat de problemen van water- en bodemverontreiniging via deze routes door dezelfde bron(nen) veroorzaakt worden. Bovendien is verwaaiing in kwantitatieve zin belangrijk. Uit onderzoek is gebleken dat de droge en natte verwaaiing van de verontreinigingen een belangrijkere route is dan run-off. Bij autosnelwegen met dicht asfaltbeton (DAB) en een vluchtstrook wordt het totaal aan verontreiniging van bodem, grond- en oppervlaktewater voor % veroorzaakt door afstromend wegwater en voor % door verwaaiing. Voor snelwegen met zeer open asfaltbeton (ZOAB) is de verhouding circa 70 % door afstromend wegwater en circa 30 % door verwaaiing. Bij provinciale wegen (dicht asfaltbeton) blijkt die verhouding door het ontbreken van vluchtstroken zelfs 10 % door afstromend wegwater en 90 % door verwaaiing te zijn. Duidelijk is dus dat met maatregelen om afstromend wegwater te behandelen de verontreiniging van wegen slechts beperkt wordt aangepakt. In het algemeen is het bijzonder moeilijk om de belasting door verwaaiing volledig in de hand te krijgen. Op rijkswegen is aanleg van ZOAB milieuhygiënisch zeer effectief om de verontreiniging van bodem, grond- en oppervlaktewater door verwaaiing tegen te gaan. Het reguliere rijksbeleid om gebruik van ZOAB op het hoofdwegennet te stimuleren werkt in die zin zeer gunstig door. Op lagere orde wegen (provinciaal en gemeentelijk) is tegengaan van de invloed van verwaaiing meestal moeilijker te realiseren. Beperking van de invloed van verwaaiing is daar het hoogst bereikbare. Gedacht kan worden aan het toepassen van bosschages en mogelijk ook geluidsschermen om de verontreiniging te beperken tot de directe omgeving van de weg. Veiligheidsaspecten kunnen dergelijke maatregelen in de weg staan (obstakelvrije zones). Afstromend wegwater 7

9 Op basis van de aanwezige kennis en uitgevoerd onderzoek is een aantal aanbevelingen opgesteld hoe om te gaan met afstromend wegwater. Deze aanbevelingen hebben betrekking op wet- en regelgeving, bronbestrijding, behandeling van afstromend wegwater en nog een aantal aanvullende aspecten. De aanbevelingen zijn opgesteld voor maatregelen per type weg, gekarakteriseerd als autosnelweg tot landweggetje, naar soorten verharding dicht of open asfalt en in relatie tot de kwetsbaarheid van het gebied. In het rapport zijn ook de kosten voor de meest voor de hand liggende maatregelen voor omgaan met run-off in beeld gebracht. In de aan het eind van deze samenvatting gegeven tabel is een overzicht van de aanbevolen maatregelen weergegeven. Daarbij moet opgemerkt worden dat van de (auto)snelweg via de provinciale wegen de bebouwde kom intrekkend de situatie veelal verandert (bebouwing, riolering, verharding oppervlakken, etc.). Vaak zijn bermen dan niet mogelijk en is de run-off ook door andere bronnen (en dus ook met andere stoffen of grotere hoeveelheden) verontreinigd. De Leidraad Riolering geeft dan een beter afwegingskader voor te treffen maatregelen bij gemeentelijke wegen. Één en ander neemt niet weg dat in een aantal specifieke situaties binnen de bebouwde kom de aanbevolen maatregelen eveneens toegepast kunnen worden. Voor de regulering van lozing op het oppervlaktewater is de Wet verontreiniging oppervlaktewateren en voor lozing op de riolering is de Wet milieubeheer het aangewezen wettelijk kader. Voor de lozing in de bodem zijn het Lozingenbesluit bodembescherming (Wet bodembescherming) en de provinciale milieuverordening (Wet milieubeheer) de wettelijke kaders. In de praktijk blijkt het werken met vergunningen en ontheffingen voor afstromend wegwater evenwel lastig en tijdrovend te zijn. Een belangrijke aanbeveling voor wat betreft de wet- en regelgeving is daarom de haalbaarheid van een lozingenbesluit afstromend wegwater op grond van zowel de Wet bodembescherming, de Wet milieubeheer en de Wet verontreiniging oppervlaktewateren nader te onderzoeken. Een belangrijke maatregel om verontreiniging te voorkomen betreft de bestrijding aan de bron. Temeer daar dergelijke maatregelen zowel de emissies via de route run-off als via de route verwaaiing verminderen en daarmee bijdragen aan een integrale oplossing van de problematiek van verontreiniging van de bodem, grond- en oppervlaktewater. De aanbeveling wordt dan ook gedaan dat de ministeries van VROM en V&W er op aan dringen dat op EU-niveau initiatieven plaatsvinden gericht op vermindering van emissies van microverontreinigingen van de voertuigen. Nationaal lopen er onderzoeken naar het toepassen van wegmeubilair (geleiderail en wegportalen) van een ander materiaal, dan wel stalen wegmeubilair van een alternatieve coating te voorzien. Een belangrijke maatregel om verontreiniging van bodem, gronden oppervlaktewater te beperken is de weg te voorzien van een bovenlaag van zeer open asfaltbeton (ZOAB) verharding. Door de buffering van de verontreinigingen in de open poriën van met name de vluchtstrook wordt de verspreiding van verontreinigingen naar de omgeving sterk teruggedrongen. Van belang daarbij is wel dat de vluchtstrook van ZOAB-snelwegen minimaal 2 maal per jaar wordt gereinigd, hetgeen in de afspraken met het bevoegd gezag zal moeten worden vastgelegd. Opgemerkt dient te worden dat ZOAB Afstromend wegwater 8

10 vooral wordt toegepast op autosnelwegen. Op lagere orde wegen (provincie, gemeente) is toepassing van ZOAB slechts beperkt tot specifieke gevallen en zal dat ook zo blijven. Niettemin verdient het aanbeveling om ook voor de lagere orde wegen na te gaan of het zinvol en mogelijk is deze te voorzien van ZOAB. Een goede afweging van alle belangen en aspecten (kostenaspect, dichtslibben) is daarbij noodzakelijk. De maatregelen met betrekking tot behandeling van afstromend wegwater zijn vooral gericht op infiltratie van run-off in de bodem. De infiltratie van afstromend wegwater lijkt in tegenspraak met het milieukundig uitgangspunt dat milieuproblemen niet van het ene op het andere milieucomponent moeten worden afgewenteld. Toch zijn er vanuit het oogpunt om verspreiding van schadelijke stoffen in het milieu zoveel mogelijk te beperken goede redenen om voor deze route te kiezen. De verontreinigingen zijn in de bodem veel minder mobiel dan in het compartiment water. In de bermbodem blijft de verontreiniging beperkt tot de bovenste laag (circa 30 centimeter). Deze toplaag kan, nadat een in overleg met het bevoegde gezag vastgestelde graad van verontreiniging heeft bereikt, gecontroleerd worden verwijderd en afgevoerd. Metingen en berekeningen geven aan dat doorslag van de toplaag pas na vele jaren is te verwachten. Verontreinigingen geloosd op het oppervlaktewater verspreiden zich daarentegen in snel afnemende concentraties over een steeds groter gebied en zijn hieruit niet meer te verwijderen. Infiltratie in de bodem leidt tot het langer vasthouden van het water in het betreffende gebied. Dit sluit goed aan bij de aanbevelingen van de Commissie Waterbeheer 21 e eeuw. Maatregelen gericht op het zuiveren van het water zelf hebben vaak een beperkt rendement en zijn erg kostbaar. Door het lage CZV- en Kj-N-gehalte van het afstromend wegwater en de grote hoeveelheden water die het betreft is aansluiting op de riolering en afvoer naar een RWZI ook geen reële oplossing. Binnen provincies wordt onderscheid gemaakt tussen kwetsbare en minder kwetsbare gebieden. Kwetsbare gebieden vragen om een extra bescherming tegen verontreinigingen op grond van toegekende functies. Gezien de zeer beperkte risico s is ook in kwetsbare gebieden gecontroleerde infiltratie in de meeste gevallen een goede optie. Intensievere controle van de bodemkwaliteit in kwetsbare gebieden dan niet kwetsbare gebieden zal in de meeste gevallen voldoende bescherming tegen verontreiniging bieden (in kwetsbare gebieden met meer zorg dan in niet kwetsbare gebieden voorkomen dat doorslag van de toplaag kan plaatsvinden). De wegbeheerder is voor deze periodieke controle verantwoordelijk. Als er om specifieke lokale redenen een verhoogd risico is kan er in samenspraak tussen wegbeheerder en provincie voor gekozen worden aanvullende maatregelen uit te voeren, zoals bijvoorbeeld het brengen van het vrijkomende water buiten het kwetsbare gebied. Dit zal met name door de provincie moeten worden onderbouwd. Daar ligt de primaire verantwoordelijkheid voor het bodembeheer en -beleid. Het strekt tot aanbeveling om de gegevens die beschikbaar komen door de chemische monitoring van bermen en infiltratiepunten(bassins) conform de bodemcontroleprogramma s centraal te verzamelen (RWS en/of IPO). De evaluatie van de gegevens kan in de toekomst Afstromend wegwater 9

11 Afstromend wegwater 10 richtinggevend zijn om de aanbevelingen aan te passen, bijvoorbeeld door het bijstellen van meetfrequenties ten bate van bodemcontroleprogramma s.

12 Type weg Maatregelen in niet/weinig kwetsbaar gebied Aanvullende maatregelen bij toenemende kwetsbaarheid van het gebied e Autosnelweg basis: 1 gecontroleerd infiltreren a - ZOAB 2 indien 1 niet haalbaar dan buiten beschermd - vluchtstrook periodiek reinigen (2 x per jaar) gebied infiltreren a - run-off niet inzamelen 3 indien 2 niet haalbaar dan buiten beschermd - run-off gecontroleerd infiltreren in berm a gebied lozen op oppervlaktewater c indien inzameling nodig is: 1 gecontroleerd infiltreren a 2 infiltratie niet mogelijk dan lozen via retentiegeul/ greppel op bermsloot indien DAB noodzakelijk: - zelfde maatregelen m.u.v. vluchtstrook reinigen Doorgaande basis: 1 indien mogelijk ZOAB autowegen buiten - run-off niet inzamelen 2 bij gebruik DAB inzamelen en gecontroleerd bebouwde kom - run-off gecontroleerd infiltreren in berm a infiltreren a (rijk/prov.) en aanvullend indien inzameling nodig is: 3 buiten kwetsbaar gebied brengen en stedelijke hoofd- 1 gecontroleerd infiltreren a gecontroleerd infiltreren a wegen 2 infiltratie niet mogelijk dan lozen via retentiegeul/ 4 indien 3 niet haalbaar dan buiten beschermd greppel op bermsloot gebied lozen op oppervlaktewater c Gemeentewegen - lokale beoordeling of infiltratie a, lozing op opper- 1 gecontroleerd infiltreren a buiten bebouwde vlaktewater of afvoer naar zuivering zinvol is 2 buiten gebied brengen en gecontroleerd kom infiltreren a 3 indien 2 niet haalbaar dan buiten beschermd gebied lozen op oppervlaktewater c Overige straten - afkoppelingsbeleid; water binnen het stedelijk 1 gecontroleerd infiltreren a binnen bebouwde gebied houden 2 buiten gebied brengen en gecontroleerd kom d - lokale beoordeling of infiltratie a, lozing op opper- infiltreren a vlaktewater of afvoer naar zuivering zinvol is 3 indien 2 niet haalbaar dan buiten beschermd gebied lozen op oppervlaktewater c Landweggetjes geen verkeersbeperkende maatregelen Verzorgings- 1 beoordelen risico s morsingen 1 buiten gebied brengen en gecontroleerd plaatsen bijv. bij 2 laag risico; run-off inzamelen, toepassen slibvang- infiltreren a benzinestations put, lozen op oppervlaktewater of gecontroleerd 2 indien 1 niet haalbaar dan buiten beschermd infiltreren a gebied lozen op oppervlaktewater c 3 hoog risico oliespills; toepassen olieafscheider Viaducten, bruggen 1 inzamelen b 1 buiten gebied brengen en gecontroleerd voor autoverkeer 2 gecontroleerd infiltrerena in bodem op kopse infiltreren a kanten 2 indien 1 niet haalbaar dan buiten beschermd 3 infiltratie niet mogelijk dan lozen via retentiegeul/ gebied lozen op oppervlaktewater c greppel op bermsloot Grote verkeers- 1 gecontroleerd afvoeren zand en slib uit respectie- 1 buiten gebied brengen en gecontroleerd tunnels, aqua- velijk zandvang en slibkelder infiltreren a ducten, verdiepte 2 restwater wegpompen en gecontroleerd infiltreren a 2 indien 1 niet haalbaar dan buiten beschermd liggingen 3 indien 2 niet haalbaar dan lozen op oppervlakte- gebied lozen op oppervlaktewater c water 4 tunnelwaswater gecontroleerd infiltreren of afvoeren naar rwzi a Gecontroleerd infiltreren kan plaats vinden in de berm, in een centrale of decentrale infiltratievoorziening of via een bodempassage. Onder gecontroleerd infiltreren wordt verstaan infiltreren in bodem met daarin voldoende adsorptiecapaciteit voor verontreinigingen, voldoende infiltratiecapaciteit en het toepassen van een bodemcontrole programma (grond en grondwater). De intensiteit van een bodemcontrole programma wordt bepaald door de kwetsbaarheid en risico s voor het milieu. In kwetsbare gebieden derhalve een intensiever programma dan in niet kwetsbare gebieden. Bij gemeentelijke wegen buiten de bebouwde kom kunnen, gezien de te verwachten lage belastingen en risico s voor het milieu, eerst de ervaringen met de programma s voor de grotere wegen afgewacht worden alvorens voor deze wegen een programma op te stellen. b Streven bij bruggen is om een aanzienlijk deel van de neerslag (circa 80 %) te infiltreren en voor het overige deel overstort naar oppervlaktewater toe te staan. c Indien infiltreren buiten beschermde gebied niet haalbaar is dan lozen op oppervlaktewater buiten het beschermde gebied al dan niet na bodempassage. d Zie ook de Rioned rapportage Module B2100 Leidraad riolering: doelmatige omgang met hemelwater; technisch instrumentarium (april 2002). e Als er om specifieke lokale redenen een verhoogd risico is kan er in samenspraak tussen wegbeheerder en provincie voor gekozen worden aanvullende maatregelen uit te voeren verdergaand dan gecontroleerd infiltreren met extra zorg voor monitoring. Dit zal met name door de provincie moeten worden onderbouwd. Daar ligt de primaire verantwoordelijkheid voor het bodembeheer en -beleid. Afstromend wegwater 11

13 Afstromend wegwater 12

14 Summary Road traffic produces pollution as a result of fuel combustion and wear to both vehicles and road surfaces. It is the source not only of air pollution, but also of diffuse emissions of micropollutants like heavy metals, polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) and mineral oil. Pollution, especially in the form of zinc, is also caused by corrosion of highway furniture (crash barriers). A proportion of these non-gaseous substances is deposited on the road surface while a proportion drifts onto the verges and into the wider environment. When it rains, the material deposited on the road surface also finds its way onto the verges and into surface water via highway run-off. The substances emitted affect the quality of soil, groundwater and surface water. Since the Netherlands Commission for Integrated Water Management (CIW) is the forum in which the various authorities meet to coordinate their integrated water management policies and practices, it is not surprising that this report focuses primarily on water management. Nevertheless, it also gives extensive consideration to issues surrounding atmospheric drift as well as highway run-off, since both are routes for the dispersion of pollution from the same source(s) and drift is a major problem in terms of the quantity of pollution reaching water and soil. Research shows that atmospheric drift of wet and dry particles is a more important route than run-off. In the case of motorways with a dense asphaltic concrete (DAC) surface and hard shoulders, % of all associated pollution of soil, groundwater and surface water is caused by highway run-off and % by drift. For motorways with a porous asphaltic concrete (PAC) surface, the ratio is approx. 70 % run-off and approx. 30 % drift. In the case of secondary roads (dense asphaltic concrete surface and no hard shoulders), it is as little as 10 % run-off and 90 % drift. Clearly, therefore, measures to tackle highway run-off alone will have comparatively little impact on overall road traffic pollution. As a rule, it is extremely difficult fully to control the spread of pollutants through atmospheric drift. On national trunk roads, the use of PAC is a highly effective way of reducing pollution of soil, groundwater and surface water via drift. In that sense, the mainstream government policy of encouraging the use of PAC on the main road network is having a highly beneficial effect on the environment. On secondary and minor roads (maintained by the provincial and municipal authorities), it is generally more difficult to prevent pollution via drift. All that can be done is to reduce its impact, for example through the use of roadside planting and perhaps acoustic screens to confine the pollution to the immediate vicinity. Safety considerations (the desirability of obstacle-free zones) may sometimes prevent the use of such measures. Afstromend wegwater 13

15 Based on existing knowledge and past research, the Commission has drafted a number of recommendations for action to deal with highway run-off. The recommendations relate to legislative and regulatory activity, action to tackle pollution at source, the management of highway run-off and various complementary issues. The recommended measures are listed per type of road (ranging from motorway to country lane) with reference to the type of road surface (dense or open-textured asphalt) and the relative environmental sensitivity of the area concerned. The report also gives some impression of the cost of the foremost measures to deal with run-off. The table below lists the recommended measures. It must be remembered, however, that the situation (density of building, sewerage arrangements, imperviousness of surfaces, etc.) will tend to change as traffic moves from open country traversed by motorways and main trunk roads via secondary roads into built-up areas. In urban areas, verges will often be impossible to provide and run-off will be polluted by other sources as well as road traffic (and hence with different substances or the same substances in greater quantities). In such circumstances, the Sewerage Guidelines will provide a sounder basis for municipal decisions on measures concerning minor roads. However, the recommended measures are also applicable to some particular situations within built-up areas. The statutory basis for the regulation of discharges to surface water is the Pollution of Surface Waters Act and for discharges to the sewerage system the Environmental Management Act. For discharges into soil and groundwater, the regulatory framework is the Soil Protection (Discharges) Decree (under the Soil Protection Act) and provincial ordinances on the environment (under the Environmental Management Act). In practice, however, the use of permits and dispensations for highway run-off is inconvenient and time-consuming. For this reason, a major recommendation in this area is that further research should be conducted concerning the feasibility of a single decree on discharges from highway run-off under all three acts. Source-oriented measures are a particularly important way of controlling pollution because they reduce emissions via both run-off and drift and therefore help to achieve an integrated solution of the problems of soil, groundwater and surface water pollution. For this reason, the Commission recommends the Ministry of Housing, Spatial Planning and the Environment and the Ministry of Transport, Public Works and Water Management to press for moves at EU level to reduce emissions of micropollutants from road vehicles. At a national level within the Netherlands, research is currently being done both on the use of different materials for highway furniture (crash barriers and road gantries) and on the use of an alternative coating for highway furniture made of steel. An important way to reduce soil, groundwater and surface water pollution is to use porous asphaltic concrete (PAC) for road surfaces. The dispersion of pollutants in the environment is greatly reduced by the buffering that occurs in the open pores, especially on the hard shoulder. This measure will only be effective, however, if the hard shoulders of PAC-surfaced motorways are cleaned at least twice a year. This will therefore have to be laid down in agreements with the competent authority. It should be noted that the use of PAC in the Netherlands is currently confined mainly to motorways. On Afstromend wegwater 14

16 less major roads (managed by provinces and municipalities), its use is exceptional and likely to remain so. Nevertheless, the Commission feels that authorities should consider whether it is worthwhile and feasible to use PAC for these roads too. All the relevant interests and issues (including cost aspects and clogging) will have to be carefully weighed up. The recommended measures relating to the management of highway run-off are primarily directed at soil infiltration. This may seem inconsistent with the general principle that environmental problems should not be solved by transferring them from one compartment of the environment to another. Even so, there are good reasons for choosing this route in order to minimise the dispersion of noxious substances within the environment. Pollutants will be much less mobile in the soil than in water. They will remain confined to the surface layer of soil in the verges (approx. 30 cm). Once a concentration agreed in consultation with the competent authority has been reached, this layer can be removed and disposed of in a controlled way. Measurements and calculations indicate that penetration of the topsoil can be expected to occur only after many years. By contrast, pollutants discharged into surface water are swiftly diluted and dispersed over a wide area, from which they are then impossible to remove. Moreover, soil infiltration leads to longer-term retention of the water in the area concerned and this is in line with the recommendations of the Commission on Water Management for the 21 st Century. Measures directed at the treatment of the water itself often have a limited impact and are extremely expensive. In any case, connection to the sewerage system and transportation to a treatment plant is not a realistic solution in view of the low COD and N kj content of highway run-off and the large quantities of water concerned. Within individual provinces, a distinction is drawn between areas of higher and lower environmental sensitivity. The former need extra protection against pollution because of the functions accorded to them. Even there, however, controlled infiltration is generally a good option, given the very limited risks involved. In most cases, closer monitoring of soil quality (taking greater care that penetration of the top layer cannot occur) will provide sufficient protection. The roads authority will be responsible for this periodic monitoring. Where specific local conditions create increased risk, the roads authority and province can agree to implement additional measures, such as removal of the stormwater from the sensitive area. It will be up to the province in particular to argue the case for this, since the prime responsibility for soil management and soil protection policy is in its hands The report advises centralised collection of data resulting from the chemical monitoring of verges and infiltration points (or basins) undertaken as part of the soil and groundwater monitoring programmes. The data can be held either by the Directorate-General for Public Works and Water Management or by the Association of Provincial Authorities. Its evaluation may eventually indicate a need to modify the recommendations, for example by changing the frequency of soil and groundwater monitoring. Afstromend wegwater 15

17 Type of road Measures in areas of low environmental sensitivity Additional measures in areas of higher environmental sensitivity e Motorway basic measures: 1 controlled infiltration a - PAC 2 if 1 is not feasible, infiltration outside - periodic cleaning of hard shoulder (2 x per year) protected area a - non-collection of run-off 3 if 2 is not feasible, discharge to surface - controlled infiltration of run-off in verge a water outside protected area c if collection is necessary: 1 controlled infiltration a 2 if infiltration is impossible, discharge via retention gully/ditch to road drain if DAC is necessary: - same measures apart from cleaning of hard shoulder Main highways basic measures: 1 if possible PAC outside built-up - non-collection of run-off 2 if DAC is used, collection and controlled areas (central - controlled infiltration of run-off in verges a infiltration a gov., prov.) and additional measures if collection is necessary: 3 removal from sensitive area and main roads in 1 controlled infiltration a controlled infiltration a urban areas 2 if infiltration is impossible, discharge via retention 4 if 3 is not feasible, discharge to surface gully/ditch to road drain water outside protected area c Minor roads - local decision on value of infiltration a, discharge 1 controlled infiltration a outside built-up to surface water or conveyance to treatment plant 2 removal from sensitive area and controlled areas infiltration a 3 if 2 is not feasible, discharge to surface water outside protected area c Other streets in basic measures: 1 controlled infiltration a biurban areas d - policy of separate storm drainage; retention of 2 removal from sensitive area and controlled water within the urban area infiltration a - local decision on value of infiltration a, discharge to 3 if 2 is not feasible, discharge to surface surface water or conveyance to treatment plant water outside protected area c Country lanes none traffic reduction measures Service areas e.g. 1 assess risks of spillage 1 removal from sensitive area and around petrol 2 low risk: collection of run-off, use of sludge trap, controlled infiltration a stations discharge to surface water or controlled 2 if 1 is not feasible, discharge to surface infiltration a water outside protected area c 3 high risk of oil spills: use of oil separator Viaducts, bridges 1 collection b 1 removal from sensitive area and controlled for road traffic 2 controlled infiltration a in soil on both sides infiltration a 3 if infiltration is impossible, discharge via retention 2 if 1 is not feasible, discharge to surface gully/ditch to road drain water outside protected area c Major road 1 controlled removal of sand and sludge from traps 1 removal from sensitive area and tunnels, 2 pumping away of remaining water for controlled controlled infiltration a aqueducts, infiltration a 2 if 1 is not feasible, discharge to surface cuttings 3 if 2 is not feasible, discharge to surface water water outside protected area c 4 controlled infiltration of tunnel washing water or conveyance to treatment plant a Controlled infiltration can take place in the verges, at an infiltration plant (centralised or otherwise) or via the top layer of the soil, using it as a filter to remove pollutants. Controlled infiltration means infiltration into soil with sufficient capacity to trap and absorb pollutants and sufficient capacity to let the required amount of water through the top layer of the soil, together with the implementation of a soil and groundwater monitoring programme. The intensity of the monitoring programme will be determined by the relative environmental sensitivity of the area and the risks to the environment. Particularly sensitive areas will require closer monitoring. Feedback from programmes for major roads can be awaited before establishing programmes for minor roads outside built-up areas, where the level of pollution and the risks to the environment can be expected to be low. b In the case of bridges, the aim will be to infiltrate a substantial proportion of the stormwater (approx. 80%) and to permit overflow of the rest into surface water. c If infiltration outside the protected area is not a viable option, the alternative is to discharge stormwater to surface water outside the protected area, if necessary first passing it through the top layer of the soil, using it as a filter to remove pollutants. d See also Rioned report Module B2100 of the Sewerage Guidelines (April 2000). These new guidelines on separate storm drainage cite different criteria from those employed in the past; some old criteria, such as numbers of vehicle movements, no longer apply. e Where specific local conditions create increased risk, the roads authority and province can agree to implement additional measures going further than controlled infiltration with particularly careful monitoring. It will be up to the province in particular to argue the case for this, since the prime responsibility for soil management and soil protection policy is in its hands. Afstromend wegwater 16

18 1 Inleiding Aanleiding en doel van de studie Het autoverkeer produceert milieubelastende stoffen door verbranding van brandstoffen, slijtage van auto's en wegdek, corrosie van wegmeubilair, uitloging van wegenbouwmateriaal, onkruid-bestrijdingsmiddelen, wegenzout, etc. Naast de luchtverontreiniging betreft dit ook de diffuse verspreiding van microverontreinigingen als zware metalen, polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK) en minerale olie. Deze niet gasvormige stoffen komen voor een deel op het wegdek terecht of verwaaien voor een deel naar de wegberm en de verdere omgeving. Door het afspoelen met regenwater (run-off) komt ook op de weg gedeponeerd materiaal in de berm en het oppervlaktewater terecht. De stoffen zijn daarom van invloed op de kwaliteit van bodem, grond- en oppervlaktewater. Naast de zorgplicht (artikel 13 van de Wet bodembescherming) die een ieder heeft om er zorg voor te dragen dat de bodem en het grondwater niet worden verontreinigd, is in het NMP3 voor het thema verspreiding als milieudoelstelling opgenomen dat de risico's voor mens en milieu van individuele of groepen van stoffen tot een aanvaardbaar en zo mogelijk tot een verwaarloosbaar niveau moeten worden gereduceerd. In het verleden zijn met name in gebieden waar een (auto)snelweg een waterwingebied doorsnijdt maatregelen ter bescherming van de bodem getroffen. Ook bij wegen die niet een dergelijk beschermingsgebied doorsnijden bestond vanuit het waterbeheer in een aantal gevallen de wens te bezien of maatregelen noodzakelijk zijn. In dit kader zijn door Rijkswaterstaat, KIWA en een aantal provincies, gemeenten en waterschappen de laatste jaren verschillende onderzoeken uitgevoerd naar de kwaliteit van het afstromende wegwater en de wijze waarop met de run-off zou kunnen worden omgegaan. Door de toenmalige Hoofddirectie van de Waterstaat is op basis van de beschikbare onderzoeksresultaten een RWS-interne gedragslijn opgesteld [1]. Naar aanleiding hiervan heeft Rijkswaterstaat het initiatief genomen om gezamenlijk met het IPO, bij monde van de provincies Gelderland en Overijssel, een workshop te organiseren. Op 21 november 1996 heeft deze workshop plaatsgevonden, waarop betrokken overheden en drinkwaterproducenten van gedachten hebben gewisseld over aard en omvang van de problematiek en mogelijke oplossingen [2]. Eén van de conclusies was dat aanbevelingen moeten worden opgesteld voor het omgaan met wegwater. In verband met het draagvlak hiervoor is voorgesteld dit uit te voeren onder de paraplu van de toenmalige CIW-werkgroep VI, thans CIW 4. De subwerkgroep heeft als opdracht meegeregen duidelijkheid te verschaffen over welke maatregelen in welke situaties nodig en redelijk zijn om verontreiniging van bodem, grond- en oppervlaktewater door het wegverkeer via de run-off te beperken. Afstromend wegwater 17

19 Gelet op deze taakopdracht is het duidelijk dat de insteek van deze rapportage zich in vrij sterke mate richt op het waterbeheer. Desondanks is uitgebreid aandacht besteed aan de aspecten van verwaaiing naast die van afstromend wegwater. Dit omdat de problemen van water- en bodemverontreiniging via deze routes door dezelfde bron(nen) veroorzaakt worden. Bovendien is verwaaiing in kwantitatieve zin belangrijk. Het doel van de aanbevelingen is: informeren over de stand van zaken en ondersteuning bij de ontwikkeling en beoordeling van eventuele maatregelen. Het hoofduitgangspunt is een optimale bescherming van bodem, grond- en oppervlaktewater. In de dagelijkse praktijk roept dit vragen op ten aanzien van uniformiteit, praktische haalbaarheid/ draagvlak, eenduidigheid, uitvoerbaarheid en beheersbaarheid. Bij het formuleren van maatregelen speelt de wijze van verspreiding een belangrijke rol. Uit een onderzoek van de provincies Noord- en Zuid-Holland [4] is gebleken dat met name langs de provinciale wegen de verwaaiing een prominente rol speelt. Van de totale emissie door het verkeer wordt bij deze wegen zo n 90 % verspreid via verwaaiing en 10 % door run-off. Bij autosnelwegen ligt deze verhouding door de aanwezigheid van een vluchtstrook, en vooral omdat veel autosnelwegen een verharding met ZOAB hebben, anders. Voor wegen met dicht asfaltbeton (DAB) ligt de verhouding verwaaiing run-off op %, voor wegen met een zeer open asfaltbeton (ZOAB) is dat %. De bekeken situaties in deze rapportage betreffen met name de autosnelwegen en de provinciale wegen. Van de autosnelwegen via de provinciale wegen de bebouwde kom intrekkend, verandert de situatie veelal in die zin dat de inrichting verandert (bebouwing, riolering, verharding oppervlakken, etc.) en dat run-off ook door andere bronnen (en dus ook met andere stoffen of meer) verontreinigd kan zijn. De Leidraad Riolering (Module B2100) geeft dan een beter afwegingskader voor de te treffen maatregelen. Een en ander neemt niet weg dat in specifieke situaties binnen de bebouwde kom de aanbevolen maatregelen eveneens toegepast kunnen worden. Dit is echter steeds een kwestie van maatwerk. 1.2 Uitgangspunten en eisen voor het project In de vergadering van 14 maart 1997 heeft CIW VI ingestemd met de taakopdracht die voor de CIW VI-subwerkgroep "Afstromend Wegwater" was opgesteld. De primaire taakopdracht voor de subwerkgroep was nadere richtlijnen uit te werken om te komen tot implementatie van een beleid inzake afstromend wegwater. Het gaat hierbij niet alleen om autosnelwegen met vluchtstroken, maar ook om wegen van lagere orde, doorgaans wegen zonder een vluchtstrook. Bij de uitwerking van die richtlijnen diende rekening te worden gehouden met de volgende aandachtspunten: Relevante verontreinigende stoffen Welke verontreinigende stoffen zijn relevant voor de emissies tengevolge van het wegverkeer? Afstromend wegwater 18

20 Soort wegdek Op de doorgaande wegen is veelal sprake van dicht asfaltbeton en zeer open asfaltbeton en soms beton. Op lagere orde wegen kan ook sprake zijn van een klinkerverharding. Kwetsbaarheid van gebieden Voor de kwetsbare gebieden zijn gebiedsgerichte maatregelen nodig. Dit vereist maatwerk, waarbij vooral van belang is hoe de kwetsbare gebieden worden gedefinieerd. Zijn het alleen de bodem- en grondwaterbeschermingsgebieden, of ook delen van de Ecologische Hoofd Structuur (EHS) en/of nog andere gebieden? Onderscheid landelijk - stedelijk gebied Aandachtspunten binnen dit kader zullen met name gericht zijn op de functie en inrichting van de gebieden. Aanwezigheid van een vluchtstrook De meeste onderzoeken hebben betrekking op wegen met een vluchtstrook. Wat de gevolgen zijn van het ontbreken van een vluchtstrook op de mate van verontreiniging dient nader aandacht te krijgen. Bestaande of nieuw aan te leggen wegen Het aanbrengen van maatregelen bij bestaande wegen is in het algemeen duurder dan in het geval van een nieuwe weg waarin de maatregelen kunnen worden geïntegreerd. Kosteneffectiviteit door het vinden van slimme oplossingen in bestaande situaties speelt bij dit punt dan ook een belangrijke rol. Verzorgingsplaatsen De verontreiniging zal door het verschillend gebruik ten opzichte van een rijbaan op andere wijze plaatsvinden. Inpasbaarheid in bestaand wettelijk kader Het aangeven van de wettelijke kaders die voor de problematiek van kracht zijn. Op een toegankelijke wijze moet de gehele van belang zijnde regelgeving in beeld worden gebracht. Draagvlak ten behoeve van implementatie Het verkrijgen van voldoende draagvlak teneinde tot een algemene en uniforme toepassing van de aanbevelingen te komen. 1.3 Werkwijze en samenstelling van de subwerkgroep Om aan de in 1.2 genoemde uitgangspunten en eisen inhoudelijk voldoende aandacht te kunnen schenken diende de subwerkgroep te inventariseren welke kennis beschikbaar is over aard en omvang van de verontreiniging door afstromend wegwater en over de effectiviteit van maatregelen. Daarbij diende ook aandacht besteed te worden aan nog onbekende stoffen die van belang kunnen zijn voor de productie van drinkwater. Zo nodig diende de subwerkgroep op basis van deze inventarisatie voorstellen tot vervolgonderzoek te doen. Om een zo breed mogelijk draagvlak voor de te ontwikkelen richtlijnen te krijgen en zo een succesvolle implementatie mogelijk te maken was de subwerkgroep "Afstromend Wegwater" zo breed mogelijk samengesteld. Afstromend wegwater 19

Geen bodemverontreiniging door Rijkswegen. beheer bodem bij Rijksinfrastructuur

Geen bodemverontreiniging door Rijkswegen. beheer bodem bij Rijksinfrastructuur Geen bodemverontreiniging door Rijkswegen beheer bodem bij Rijksinfrastructuur Missie vlotte en veilige doorstroming van het verkeer 2 beheer bodem Rijkswegen Maar 3 beheer bodem Rijkswegen Groot 4 beheer

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96 53 (1970) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1989 Nr. 96 A. TITEL Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Finland betreffende het internationale

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Conferentie Luchtkwaliteit Brussel, 5 december 2014 Dr Hans Bruyninckx Executive Director European Environment Agency EEA rapporten 2014 Luchtverontreiniging een

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

DECLARATION FOR GAD approval

DECLARATION FOR GAD approval Version 1.2 DECLARATION FOR GAD approval Declare that for the following central heating boilers Intergas Calderas de Calefacción S. L. Kombi Kompakt R 24, 28/24, 36/30 and Prestige The installation and

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1957 Nr. 237

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1957 Nr. 237 48 (1957) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1957 Nr. 237 A. TITEL Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk Denemarken inzake het internationale

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig.

In de directe omgeving van de Ir. Molsweg is geen oppervlaktewater aanwezig. Waterparagraaf Algemeen Huidige situatie De Ir. Molsweg tussen de Pleijweg en de Nieland bestaat uit een enkele rijbaan met twee rijstroken. Via een rotonde sluit de Ir. Molsweg aan op de Nieland. De rijbaan

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Lelystad, Mainport Park A6

Lelystad, Mainport Park A6 Lelystad, Mainport Park A6 kavels vanaf 0,5 tot 21 hectare building plots as of 5,000 up 21 hectares 100% bebouwbaar site coverage 100% direct aan luchthaven directly linked to airport centraal in Nederland

Nadere informatie

Intermax backup exclusion files

Intermax backup exclusion files Intermax backup exclusion files Document type: Referentienummer: Versienummer : Documentatie 1.0 Datum publicatie: Datum laatste wijziging: Auteur: 24-2-2011 24-2-2011 Anton van der Linden Onderwerp: Documentclassificatie:

Nadere informatie

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015 Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime Woensdag 20 mei 2015 1. Globaal perspectief 1. Globaal perspectief: evolutie van CO² emissie tot 2005 The big picture 1971 General Motors, 1971 Buick Riviera Owner

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Milieuzorg voor contractors. Cédric Janssens Milieucoördinator GTO EMEA CVA Gent

Milieuzorg voor contractors. Cédric Janssens Milieucoördinator GTO EMEA CVA Gent Milieuzorg voor contractors Cédric Janssens Milieucoördinator GTO EMEA CVA Gent Onze grootste uitdaging Werken aan een duurzame toekomst Wij zijn mede de oorzaak van het milieuprobleem maar wij werken

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Guidelines for setting up a stimul lab

Guidelines for setting up a stimul lab Guidelines for setting up a stimul lab Content Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Pilotproject Businessplan Samenwerkingsovereenkomst met stimul Moorsele Building requirements

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Good governance in a Complex World

Good governance in a Complex World Good governance in a Complex World Some examples from The Netherlands Rian van Gulijk-Boon Willem Stapel Subjects SD Team at the Ministry of Security & Justice Main Trends Use of SD and GMB (1): dealing

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

copyright DJB International

copyright DJB International copyright DJB International copyright DJB International Your Insurance Cy, since 19XX Still going strong copyright DJB International copyright DJB International Directive 2009/138/EC of 25 nov 2009 On

Nadere informatie

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen):

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): Uitwerking Huiswerkopgave Inleiding Modelleren Hoofdstuk 3 1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): tube=[cap:{open,close},hand:{l,r,none}]

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

GLOBAL EQUITY ORGANIZATION NETHERLANDS CHAPTER OPTION PROGRAMS AND DIVESTMENT OF A BUSINESS

GLOBAL EQUITY ORGANIZATION NETHERLANDS CHAPTER OPTION PROGRAMS AND DIVESTMENT OF A BUSINESS GLOBAL EQUITY ORGANIZATION NETHERLANDS CHAPTER OPTION PROGRAMS AND DIVESTMENT OF A BUSINESS MR. F.G. DEFAIX Partner AKD Practice Leader Employment Law woensdag 25 januari 2012 activa/passiva transactie

Nadere informatie

Monitoring Water Quality

Monitoring Water Quality Monitoring Water Quality Drs Gerrit Vossebelt Senior Advisor WVL EU Resident Twinning Advisor Turkey Delta of 4 international rivers Rhine Meuse Scheldt Ems North Sea Wadden Sea 2 INBO 2013 - Workshop

Nadere informatie

Een nieuwe rol voor het auditcomité en een aangepast audit rapport

Een nieuwe rol voor het auditcomité en een aangepast audit rapport Een nieuwe rol voor het auditcomité en een aangepast audit rapport Jean-François CATS Inhoud van de uiteenzetting Nieuwe opdrachten van het auditcomité ingevoerd door de Audit Directieve en het Audit Reglement

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

GMPZ herziening 2013 H7 Uitbestede werkzaamheden Pagina 1 van 6

GMPZ herziening 2013 H7 Uitbestede werkzaamheden Pagina 1 van 6 -Z Hoofdstuk 7 Uitbestede werkzaamheden Inleiding Voor het uitbesteden van de gehele bereiding of een onderdeel daarvan geldt de. De -principes van dit hoofdstuk zijn van toepassing op het uitbesteden

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie