VERSLAG YPENBURG 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VERSLAG YPENBURG 2010"

Transcriptie

1 VERSLAG YPENBURG 2010 KNNV afdeling Delfland

2 Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afdeling Delfland Postbus AC DELFT Inhoudsopgave Inleiding... 3 Vegetatie... 4 Waterdieren...17 Acceptatie Wilde natuur...25 Conclusies...29 Bibliografie...30 Deelnemers...30 Bijlage Soortenlijst...31 Bijlage Opnamen lokatie V Bijlage Opname lokatie V Bijlage Opnamen lokatie V Bijlage Opnamen lokatie W Bijlage Opnamen lokatie W Bijlage Opnamen lokatie W Bijlage Indeling van Water- en Verlandingsvegetaties...43 Bijlage Analysemethoden Turboveg en SynBioSys...45 Bijlage Inventarisatieformulier waterdieren...47 Copyright: KNNV afdeling Delfland, 2010 Referentie: Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland, 2010 Overname van delen van de tekst is toegestaan onder bronvermelding. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

3 Inleiding Aanleiding en opzet onderzoek Bij de aanleg van Ypenburg is rekening gehouden met veel open water. Daarmee liep de wijk vooruit op de nieuwe richtlijnen van het Hoogheemraadschap van Delfland voor de verhouding van land ten opzicht van water. Er is daarbij ook sterk ingezet op natuurvriendelijke oevers en wateren. De plannen stammen uit de periode voor zover de KNNV afdeling Delfland die in haar bezit heeft. Het leek de afdeling leuk om tien jaar later eens te kijken wat ervan geworden is. Samen met het Hoogheemraadschap van Delfland is een projectplan geschreven en in uitvoering genomen. Het behelst een onderzoek naar alles wat met de voeten in het water staat. Daarna is met de gemeente Den Haag contact opgenomen, omdat de verlandingsvegetaties ook de oever opkruipen. Den Haag en het hoogheemraadschap voeren ook gezamenlijk het onderhoud aan de vegetaties uit. Wie wat doet staat in het Oeveronderhoudsplan dat beide partijen hebben opgesteld. De verwachting bij de start van het onderzoek is dat de vegetaties nog niet goed ontwikkeld zullen zijn. Aan de hand van de gevonden waarden zal worden geprobeerd om de zelfstandige ontwikkeling van de vegetaties te schetsen of aanbevelingen te doen voor aanpassingen in inrichting of beheer. Onze ervaring leert dat bewoners natuurwaarden in de woonomgeving slecht herkennen of waarderen. Rondom dit project en ook bij oplevering van de rapportage zal natuureducatie voor de bewoners van Ypenburg een rol spelen. Waterkwaliteit Na een groot onderzoek heeft Alterra (Alterra-rapport 688) geconstateerd dat niet goed bekend is hoe een goede watergang eruit zou moeten zien. Dat soort wateren bestaan eigenlijk niet in Nederland. Ook laten de auteurs zien dat voor flora en fauna waterkwaliteit anders uitpakt: ***Voor de macrofauna cenotypen zijn de belangrijkste gradiënten: zoutgehalte, dimensies [afmetingen biotoop, red.], droogval, natuurfunctie, nutriëntengehalte, organische belasting en de aanwezigheid van submerse vegetatie. Voor vegetatie zijn zoutgehalte, EGV, ph, dimensies, de aanwezigheid van kwelwater en nutriëntengehalte van belang. (p121)*** Het zuurstofgehalte komt niet aan bod in deze opsomming van Alterra, maar is wel het onderwerp van onderzoek bij onze meetmethode voor de waterkwaliteit volgens de waterdieren. In de onderzoeken als basis voor de analyse van Alterra zijn het zuurstofgehalte en verzadigingspercentage wel chemisch gemeten, maar zeggen zij: ***Beide factoren zijn niet beschreven, omdat de gevonden mediane waarden niet overeenkomen met de verwachte waarden die horen bij de soortensamenstellingen van de clusters. Dit kan verklaard worden doordat sprake is van momentopnamen, vaak overdag gemeten. Het minimum zuurstofgehalte dat s nachts optreed is echter van belang voor het voorkomen van bepaalde soorten. Dit minimum is niet bekend. (p82)*** Bovenstaande houdt in dat een belangrijke gradiënt, zuurstof, in de analyse van Alterra ontbreekt! Wij vragen de waterdieren rechtstreeks naar hun mening en die meten de zuurstofwaarden 24 uur per dag. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

4 Figuur 1: Zuurstofproductie door vegetatie onder invloed van zonlicht. Planten en dieren vinden dus deels andere kwaliteiten van het water belangrijk. Dat houdt in dat hun waardering niet met elkaar hoeft te stroken. Vooruitlopend op de beschrijving hieronder, is dat het geval op lokatie W3. Vegetatie Figuur 2: Vegetatieopname aan de Rijswijkse waterweg. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

5 Lokatie V1 Figuur 3: Lokatie V1a/v Analyse met SynBioSys op basis van drie en twee parameters Lok. 3 par 1 3 par 2 3 par 3 3 par 4 3 par 5 V1a/o X X X X X V1a/v 8Bb3c 8Bb4c X X X V1b/o X X X X X V1b/v 8RG4 8Bb4b X 8Bb4c X V1c/o X X X X X V1c/v X X X X X 2 par 1 2 par 2 2 par 3 2 par 4 2 par 5 V1a/o 31Cab1 29Aa1 32Ba2a 32RG5 32RG2 V1a/v 8Bb4c 8Bb3c 8Bb1b 8Bb4a 32RG4 V1b/o 8Bb4c 32Ba2a 8Bc1 8Bb4b 32RG4 V1b/v 8RG4 8Bb4c 8Bb4b 5RG3 X V1c/o 32Aa1c 32Aa1a 32RG2 32RG3 8Bc1 V1c/v 8Bb4a 8Ba2b 8Ab2 8Ba2a 5Ba2 3 par 1, 2, 3, 4 & 5: Eerste vijf namen van de drie-parametertest voor zover er minimaal twee waarden kleiner dan nul zijn (Zie de bijlage voor een beschrijving van de tests.) 2 par 1, 2, 3, 4 & 5: Vijf namen van de twee-parametertest voor zover zij boven de streep staan en dus minder dan 10% verschillen /o: oevervegetatie boven de waterlijn /v: verlandingsvegetatie met de voeten in het water Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

6 De bedoeling van het onderzoek was de verlandingsvegetaties in beeld te brengen. In de praktijk lopen de begroeiingen door op de oever. In bovenstaande duo s hebben we de scheiding gelegd waar die hoort: wel of niet met de voeten in het water. Op de oever vinden we aanwijzingen voor de Klasse der natte strooisel-ruigten (32). In het water duiden de opnamen op de Riet-assciatie (8Bb4). De Riet-assciatie (8Bb4) komt voor in voedselrijk tot matig voedselrijk water van 0,5m tot maximaal 3 m diep. De vegetatie wortelt in minerale of venige bodem die meestal is bedekt met een dikke modderlaag. In Ypenburg is de bodem mineraal zonder modderlaag. Gezien de bodemprofielen in het water zou ook hier een bredere gordel Riet te verwachten zijn. Er lijkt iets te zijn dat de uitbreiding tegenhoudt. De ontwikkelingen van en naar de Rietasscociatie (8Bb4) wordt weergegeven in onderstaand schema. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

7 Lokatie V2 Figuur 4: Moeraswederik, waarschijnlijk aangeplant Analyse met SynBioSys op basis van drie en twee parameters Lok. 3 par 1 3 par 2 3 par 3 3 par 4 3 par 5 V2a X X X X X 2 par 1 2 par 2 2 par 3 2 par 4 2 par 5 V2a 32Aa1c 16Ab5 38Aa2a 32Ba2a 32RG2 3 par 1, 2, 3, 4 & 5: Eerste vijf namen van de drie-parametertest voor zover er minimaal twee waarden kleiner dan nul zijn (Zie de bijlage voor een beschrijving van de tests.) 2 par 1, 2, 3, 4 & 5: Vijf namen van de twee-parametertest voor zover zij boven de streep staan en dus minder dan 10% verschillen Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

8 Figuur 5: Dwarsdoorsnede lokatie V2a. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

9 Lokatie V3 Figuur 6: Lokatie V3a Analyse met SynBioSys op basis van drie en twee parameters Lok. 3 par 1 3 par 2 3 par 3 3 par 4 3 par 5 V3a X X X X X V3b X X X X X V3c X X X X X 2 par 1 2 par 2 2 par 3 2 par 4 2 par 5 V3a 32Aa1c 38Aa2a 32RG5 32Ba2a 8Bd2 V3b 32Aa1c 32Aa1b 33Aa5b 32Ba2a 32RG3 V3c 8Bd2 8RG8 8Ba2a 32RG2 8Bb4c 3 par 1, 2, 3, 4 & 5: Eerste vijf namen van de drie-parametertest voor zover er minimaal twee waarden kleiner dan nul zijn (Zie de bijlage voor een beschrijving van de tests.) 2 par 1, 2, 3, 4 & 5: Vijf namen van de twee-parametertest voor zover zij boven de streep staan en dus minder dan 10% verschillen V3a en -b lopen ver door op de oever. Het opnamevak is te heterogeen om een toeschrijving mogelijk te maken. V3c staat wel geheel met de voeten in het water. We komen niet verder dan de Riet-orde (8B). Deze omvat gemeenschappen van stilstaand of zeer weinig bewegend, matig voedselrijk tot voedselrijk water. Het betreft veelal door één of slechts enkele soorten gedomineerde, hoog opschietende begroeiingen, waarvan de standplaatseisen veelal sterk overeenkomen met die van de dominante soort of soorten. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

10 Lokatie W1 Figuur 7: Tenger fonteinkruid en Smalle waterpest Analyse met SynBioSys op basis van drie en twee parameters Lok. 3 par 1 3 par 2 3 par 3 3 par 4 3 par 5 W1#? 1Aa1a X X 1Aa2a X W1#09 5RG5 X X X 4Bb1 W1#12 5RG4 5RG5 X X X W1#19 5RG5 X 5Bc3 5Bc1 X W1#31 5RG5 5Ba4 X 4Bb1 5Bc3 W1#42 5RG5 5Ba4 X 5Bc3 4Bb1 W1#58 5RG5 X 5Bc1 4Bb1 X W1#71 5RG5 4RG1 X 5Bc3 X W1#86 4Bb1 5RG5 X X X W1#97 5RG5 X X 4Bb1 X a Geen waterplanten; helder water, maar niet tot op de bodem Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

11 b 5RG6 6Aa1a 5Ca4 5Ba1 1Aa1a 2 par 1 2 par 2 2 par 3 2 par 4 2 par 5 W1#? 1Aa1a 1Aa2a 5RG3 X X W1#09 5RG5 4Bb1 5Ba1 5Bb2 4RG1 W1#12 5RG5 5RG4 4Bb1 5Bc1 5Ba1 W1#19 5RG5 5Bc3 5Bc1 5RG3 5Ba1 W1#31 5RG5 4Bb1 5Ba4 5Bc3 5Ba2 W1#42 5RG5 5Ba4 4Bb1 5Bc3 5Ba2 W1#58 5RG5 4Bb1 5Bc1 5Ba1 5Ca4 W1#71 5Bc3 5RG5 4RG1 1Aa1a 5Ba1 W1#86 5RG5 4Bb1 5Ba1 5RG3 X W1#97 5RG5 4Bb1 5Ba2 1Aa2a 5Ba1 a Geen waterplanten; helder water, maar niet tot op de bodem b 5RG6 5Ca4 5Ba1 1Aa1a 6Aa1a 3 par 1, 2, 3, 4 & 5: Eerste vijf namen van de drie-parametertest voor zover er minimaal twee waarden kleiner dan nul zijn (Zie de bijlage voor een beschrijving van de tests.) 2 par 1, 2, 3, 4 & 5: Vijf namen van de twee-parametertest voor zover zij boven de streep staan en dus minder dan 10% verschillen De nummering is die van de lantarenpalen. De opnamen aan de ondiepe kant in juni (W1#) duiden op de Rompgemeenschap van Tenger fonteinkruid en Smalle waterpest [Verbond der kleine fonteinkruiden] (= 5RG5). Het is een zeer soortenarme gemeenschap van fosfaat- en stikstofrijk water. Er kan een min of meer matig voedselrijke variant onderscheiden worden met de kranswieren Gewoon en Breekbaar kransblad. Gewoon kransblad is inderdaad gevonden. De opname aan de diepe kant in oktober (b) duidt op de Romgemeenschap van Brede waterpest [Verbond der kleine fonteinkruiden] (= 5RG6). Ook voor deze gemeenschap geldt dat de waterkwaliteit niet al te voedselrijk mag zijn. Van de associaties van het Verbond der kleine fonteinkruiden (5Bc) is in Delfland de Associatie van Stijve waterranonkel (5Bc3) te verwachten. De ontwikkelingen van en naar deze associatie worden in onderstaand schema beschreven. (5RG5 is RG Potamogeton Pussilus en Elodea nuttallii [Parvopotamion], eerste regel in het schema.) Van de Rompgemeenschap van Brede waterpest [Verbond der kleine fonteinkruiden] is zo te zien de successie niet bekend. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

12 Lokatie W2 Figuur 8: Groot blaasjeskruid op lokatie W2B Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

13 Analyse met SynBioSys op basis van drie en twee parameters Lok. 3 par 1 3 par 2 3 par 3 3 par 4 3 par 5 W2A Geen waterplanten; troebel water W2B1 X X X X X W2B2 5Ba1 5Ba3 5Bc1 X 5Bb2 W2B3 X X 5Bb2 X 4Bb1 2 par 1 2 par 2 2 par 3 2 par 4 2 par 5 W2A Geen waterplanten; troebel water W2B1 4Bb1 5Bc1 5Ba3 5Ba1 5Ca4 W2B2 5Bb2 5Ba3 5Ba1 5Bc1 1Aa1b W2B3 5Bb2 4Bb1 5Ba2 5Ba3 5Ba1 3 par 1, 2, 3, 4 & 5: Eerste vijf namen van de drie-parametertest voor zover er minimaal twee waarden kleiner dan nul zijn (Zie de bijlage voor een beschrijving van de tests.) 2 par 1, 2, 3, 4 & 5: Vijf namen van de twee-parametertest voor zover zij boven de streep staan en dus minder dan 10% verschillen De opnamen duiden op een niet goed ontwikkelde vegetatie. We komen niet verder dan de Orde der Fonteinkruiden en Waterlelies (5B). De orde omvat gemeenschappen van zoet, matig tot goed gebufferd, (matig-)voedselrijk, stilstaand tot zwak stromend water. Meestal is carbonaat het dominante anion. De variatie binnen de orde wordt in eerste instantie bepaald door de oppervlakte en diepte van het water, en de daarmee samenhangende golfslag en deining. Het Waterlelie-verbond (5Ba) is hier te verwachten met begroeiingen van ondergedoken waterplanten in grote diepe wateren met veel waterbeweging of stroming, en begroeiing van waterplanten met grote drijvende bladen, in matig beschut en weinig bewegend, diep tot ondiep water. Er zijn nog geen kensoorten van dit verbond aangetroffen. Een particulier was bezig om Witte waterlelie aan te planten. Dat lijkt op zich een goede keuze, maar het is te hopen dat het een inheemse varieteit was. Van het Waterlelie-verbond (5Ba) zijn meerdere associaties in Delfland te verwachten. Het meest waarschijnlijk is daarbij is de Associatie van Waterlelie en Gele plomp (5Ba3). De ontwikkelingen van en naar deze associatie wordt in onderstaand schema beschreven. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

14 Lokatie W3 Figuur 9: Grof hoornblad Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

15 Verlandingvegetaties Analyse met SynBioSys op basis van drie en twee parameters Lok. 3 par 1 3 par 2 3 par 3 3 par 4 3 par 5 W3b X X X 32RG5 X W3c 32RG3 32Ba2b 5RG3 4Ca1 1Aa1a W3d 5Ba3 5RG4 4Bb1 X X W3e 8RG8 X 8Ba2a X X 2 par 1 2 par 2 2 par 3 2 par 4 2 par 5 W3b 32RG5 8Bb4b 8BB4c 8Bc1 8Bb2 W3c 1Aa1a 4Ca1 32Ba2b 5RG3 32RG3 W3d 4Bb1 5Ba3 5RG4 5Bb2 5Aa3b W3e 8Ba2a 8RG8 32RG2 8Bb4b 8Bc1 3 par 1, 2, 3, 4 & 5: Eerste vijf namen van de drie-parametertest voor zover er minimaal twee waarden kleiner dan nul zijn (Zie de bijlage voor een beschrijving van de tests.) 2 par 1, 2, 3, 4 & 5: Vijf namen van de twee-parametertest voor zover zij boven de streep staan en dus minder dan 10% verschillen Er valt nog weinig te herkennen aan deze vier verlandingvegetaties. In zijn algemeenheid is de strook te smal om een goede verlandingsvegetatie toe te staan. Watervegetaties De opnamen duiden op de Rompgemeenschap van Grof hoornblad [Orde der Fonteinkruiden en Waterlelies] (5RG4). Het zijn beschutte, veelal vervuilde wateren met gesloten begroeiingen. Vaak is de bodem van de ondiepe wateren zuurstofloos en gereduceerd. De nitraatbelastingvan het water kan door organische vervuiling hoog zijn. Begroeiingen waarin Grof hoornblad dominant is, zijn bij vervuilingsbronnen (bijvoorbeeld lozingspunten van riolen) al een oud verschijnsel. Waar hier de vervuiling vandaan zou moeten komen is niet duidelijk. De bodem is ook zeker niet met een baggerlaag bedekt. Bij vermindering van de vervuiling kan een ontwikkeling naar de Associatie van Waterlelie en Gele Plomp inzetten, zie het schema onder het kopje Lokatie W2. (5RG4 is RG Ceratophyllum demersum [Nupharo-Potametalia] in het schema.) Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

16 Analyse met SynBioSys op basis van drie en twee parameters Lok. 3 par 1 3 par 2 3 par 3 3 par 4 3 par 5 W3a Geen waterplanten; troebel water W3b 5RG4 1Aa1a 1Aa1b 4RG1 5BA1 W3c 5RG4 1Aa1a 1Aa1b 5Ba3 X W3d 5Ba3 5RG4 4Bb1 X X W3e 5RG4 1Aa1a 1Aa1b 1Aa2a 5Ba3 W3f 5RG4 5Ba1 5Bc1 5RG3 4Ba1 W3g 5RG4 X X X X W3h Geen waterplanten; helder water 2 par 1 2 par 2 2 par 3 2 par 4 2 par 5 W3a Geen waterplanten; troebel water W3b 5RG4 4RG1 5Ba1 1Aa1a 1Aa1b W3c 5RG4 1Aa1a 5Ba3 1RG2 1Aa1b W3d 4Bb1 5Ba3 5RG4 5Bb2 5Aa3b W3e 1Aa1a 5RG4 1Aa2a 5Ba3 1Aa1b W3f X 5RG4 5Ba1 X 5Bc1 W3g 5RG4 5Ba3 5Ba1 5Bb2 1Aa1b W3h Geen waterplanten; helder water 3 par 1, 2, 3, 4 & 5: Eerste vijf namen van de drie-parametertest voor zover er minimaal twee waarden kleiner dan nul zijn (Zie de bijlage voor een beschrijving van de tests.) 2 par 1, 2, 3, 4 & 5: Vijf namen van de twee-parametertest voor zover zij boven de streep staan en dus minder dan 10% verschillen Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

17 Waterdieren Eind september, begin oktober is op vier lokaties de waterkwaliteit volgens de macrofauna bepaald, zie de tabel met resultaten. De Biotische index hangt van twee componenten af. De genummerde categorieën geven een indicatie van het zuurstofgehalte in het water. Het totaal aantal soorten geeft een indicatie van de biodiversiteit. Voor drie lokaties lijken beide onderdelen op orde. Daarbij moet gezegd worden dat er doelbewust tussen de vegetatie gezocht is. Met name op lokatie W2B is die maar beperkt aanwezig. Het grootste deel van het water en de oevers is onbegroeid. Op lokatie W2A was het kleine beetje oevervegetatie gemaaid, zie figuur 10. De chemische waterkwaliteit was vast op orde, maar het aantal soorten waterdieren is ver onder de maat. Het doorzicht op lokatie W2B is sterk teruggelopen ten opzichte van de toestand bij de eerdere vegetatieopnamen, van meer dan 80 cm in juni naar slechts 25 cm in oktober. De vegetatie in het water is volledig verdwenen. De voedingstoffen die bij het vergaan van de planten vrijkomen hebben geleid tot bloei van phytoplankton die als kleine deeltjes in het water zweven en daardoor verminderd zicht geven. De monsterpunten tussen de verlandingsvegetatie laten nog steeds een goede waterkwaliteit zien. Lokatie W3 liet in de vegetatieopnamen Grof hoornblad zien als indicatie van een zeer voedselrijk tot vervuild water. De waterdieren hebben daar zo te zien geen last van. Voor hen scoort het water een 8. Lokatie V1 heeft een uitbundige Riet-vegetatie en de waterdieren voelen zich er thuis. Figuur10: Lokatie W2A; de enige strook die natuurvriendelijk is ingericht, is begin oktober gemaaid. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

18 W3: 8 W2A: 4 V1: 7 W2B: 8 Overzicht waterkwaliteit op de vier onderzochte lokaties Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

19 Figuur 11: Aan de slag op lokatie W2B. Figuur 12. De dieren worden gesorteerd op soortgroep. Hier wachten de wantsen tot ze geteld worden. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

20 Figuur 13a en b: Spitse moerasslak Figuur 14: Gewone of Grote poelslak; Figuur 15: Onechte paardenbloedzuiger Figuur 16: Waterschorpioen; Figuur 17: Libellelarve Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

21 Figuur 18a en b:uitgeslopen Libellelarve Figuur 19 en b. Lokatie W1. Eitjes zijn opgekweekt tot kokerjuffers vergroting 7x; lengte maatbalkje 10 mm. Figuur 20a en b: Watermijt; links in looppas op de plaats en rechts in rust. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

22 Figuur 21: Tiendoornige stekelbaars Figuur 22: Driedoornige stekelbaars Figuur 22: Niet zelf gezien, maar van bewoners wel veel over gehoord: Amerikaanse rivierkreeft. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

23 Tabel: Aantallen gevonden diersoorten op vier lokaties in Ypenburg Groepen van Macro-invertebraten (met enkele voorbeelden) V1 W2A W2B W3 1a. Larven van Steenvliegen (Gewone steenvlieg) 1b. Larven van Platte Eendagsvliegen / Haften (Heptagenia) 2. Larven van Kokerjuffers met koker (Limnophilus, Triaenodes) 1 1 3a Kaphorenslakken (Kapslakje, Frygische muts) 3b Larven van ronde Eendagsvliegen / Haften (Cloëon, Baetis, Caenis) a. Mosselwantsen (Mosselwants) 4b. Larven van Libellen (Beekjuffer, Glazenmaker) 4c. Vlokreeften (Zoetwatervlokreeftje) 4d. Weekdieren (Slakken en Tweekleppigen) (Schijfhorenslak, Poelslak, Blaashoornslak, Diepslak) 5a. Zoetwaterpissebedden (Zoetwaterpissebed) 5b. Bloedzuigers (Tweeogige en zesogige Clepsine, Eendebloedzuiger) 5c. Waterwantsen (Hemiptera) (Niet Mosselwants. Wel Bootsmannetje, Duikerwants, Zwemwants, Schaatsenrijder) 6a. Slingerwormen (Slingerworm=Tubifex, Broze slibworm) 6b. Rode larven van Dans / Vedermug (Dans of Vedermug) Larven van Moddervlieglarven (Rattestaart) Platwormen (Lugubere glijer, melkwitte platworm, spitse platworm) 1 Borstelarme ringwormen (Nais, Snuitdragend waterslangetje; niet Tubifex) Larven van Slijkvliegen (Watergaasvlieg) Larven van Tweevleugelige insekten (Niet: Dans/vedermug en Rattestaart. Wel Steekmug, Knijt=Knaasje, Pluimmug, Wapenvlieg) 1 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

24 Waterkevers en larven van Waterkevers (Geelgerande waterkever, Gegroefde watertor, watertreder) Schaaldieren (Niet: Vlokreeftje en Zoetwaterpissebed. Wel: Watervlo, Roeipootkreeftje, Mosselkreeftje) Watermijten (Hydrachna, Limnesia) Nog andere: 2 1 Totaal aantal 'soorten' Biotische index Zicht (cm; b = tot op de bodem) b b Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

25 Acceptatie Wilde natuur Op veel plaatsen is er een conflict geconstateerd tussen de natuur en de cultuur, zowel bij de overheden die Ypenburg hebben ingericht en onderhouden als bij de burgers. Figuur 23: Natuurvriendelijke oever en wekelijks gemaaide berm aan de Poortweg Figuur 24: Natuurvriendelijke oeverbeschoeiing. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

26 Figuur 25: Rijswijkse waterweg Figuur 26: Oeverbeschoeiing Landingsbaan. Figuur 27: Sperwersingel Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

27 Figuur 28: Kunstgras, volgens de overbuurman die Witte waterlelie aan het poten was Figuur 29: Veenpluis Figuur 30: Middelweg Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

28 Figuur 31: In De Mok gooit iemand zijn oude keukenkastje in de rietkraag. In zijn algemeenheid heeft de Nederlandse mens een idee over natuur en over de eigen leefomgeving. Dat is er een over scheiding. Natuur is verder weg van de eigen tuin. In de eigen woonomgeving wordt gewied en getuinierd. Dat beperkt zich niet tot de eigen tuin. De burger verwacht dat ook van de overheid. Verder weg is de tolerantie voor exoten klein. Planten die men in de eigen tuin zonder na te denken aanplant, kunnen gevoelsmatig op een kilometer van de bebouwde kom niet meer. Dan moeten ze worden uitgeroeid en spreekt men over floravervalsing. De planning van natuur naast de voordeur in Ypenburg is daarom een planning die om problemen vraagt. Als je rondkijkt in de deelgebieden, zie je de spanningsvelden ook. Het is nog een geluk dat de natuur in het water gelegen is. Dat is een plek waar de mensen niet komen. Den Haag heeft bij de natuur op het land overal voor architectonisch groen gekozen. Zelfs op plaatsen, waar dat wel anders zou kunnen, vinden we nog gazon in een wekelijks maaibeheer (M22). Zo lijkt ons de strook gazon tussen Poortweg, Singel en Ypenburgse boslaan en het water mogelijkheden te bieden voor een hooilandbeheer van tweemaal per jaar maaien en afvoeren (M2). Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

29 Conclusies Natuurwaarden Het onderzoek maakt duidelijk dat het gebied nog jong is en volop in ontwikkeling. De indicaties voor de waterkwaliteit zijn zeer wisselend. Het doorzicht varieert van 25 cm tot meer dan een meter. De verschillen zijn plaats-, maar ook tijdgebonden. De wateren variëren op basis van de vegetatie van vervuild tot matig voedselarm. De oorzaak van de vervuiling in de Singel is niet gevonden. Een baggerlaag is nergens prominent aanwezig. De invloeden van het beplantingschema zijn nog duidelijk te zien. Op de grote open wateren ontbreken planten met grote drijvende bladeren. Te denken valt daarbij aan Witte waterlelie en Gele plomp, maar ook aan een aantal fonteinkruiden. Aanplant daarvan valt zeker te overwegen. Een van de bewoners is er al mee aan de slag gegaan. De verschillen in helderheid van de wateren is opmerkelijk. Het is bekend dat dit niet op een glijdende schaal gaat, maar dat er een omslagpunt is. Het is òf helder òf troebel, een tussenweg is er niet. In het voorjaar grijpen als eerste de algen hun kans. Zij zweven als kleine deeltjes in het water en maken het troebel. Op ondiepe plaatsen komt er nog voldoende licht op de bodem om hogere planten een kans te geven. Deze filteren het voedsel voor de alg uit het water en het water wordt weer helder. Aan het eind van het seizoen sterven de planten af en door afbraakprocessen komt het voedsel uit de planten weer vrij. De algen krijgen dan een tweede kans om het water troebel te maken. Deze cyclus is op verschillende plaatsen in Ypenburg anders. Op sommige plaatsen blijft het water troebel (W2A) door gebrek aan ondiep water. Op lokatie W2B sterft de watervegetatie al vroeg en is het water eind september, begin oktober al troebel. Op lokatie W1 blijft het water helder, waarbij in eerste instantie begroeiing in het ondiepe deel aanwezig is en later in het diepe deel. De waterkwaliteit volgens de waterdieren is een weerspiegeling van het zuurstofgehalte en de watervegetatie. Het zuurstofgehalte lijkt geen probleem op de vier onderzochte lokaties. Op lokatie W2A is maar zeer beperkt een verlandingsvegetatie aanwezig en dat zorgt voor een geringe biodiversiteit. Acceptatie wilde natuur Ypenburg valt op door de tweedeling natuur en cultuur zonder overgangen. Het water is er voor de natuur en het land voor de cultuur. Die tweedeling wordt door veel bewoners zo beleefd, maar ook door de gemeente. De KNNV zou op meer plaatsen de strijd tegen de natuur minder fel gevoerd willen zien. Zo lijkt ons de strook gazon tussen Poortweg, Singel en Ypenburgse boslaan en het water mogelijkheden te bieden voor een hooilandbeheer van tweemaal per jaar maaien en afvoeren (M2). Dat geeft ook een mooiere overgang op de verlandings- en oevervegetatie. Voor de bewoners is dat geen bedreiging voor hun hondenuitlaatterrein aan de andere kant van het water. Het lijkt ons voor de overheden (hoogheemraadschap en gemeente) lastig om in de wirwar van meningen en opinies een stabiele koers te varen. Een keuze voor een meer op de natuur gerichte inrichting en beheer heeft alleen kans van slagen bij voldoende afstand van de huizen en bij een inspanning op het gebied van natuureducatie. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

30 Bibliografie - Oeveronderhoudsplan, Hoogheemraadschap van Delfland & Dienst Stadsbeheer gemeente Den Haag, zonder datum - Inrichting natuurvriendelijke oevers De Bras (deelplan 14 Ypenburg), De Groene Ruimte, maart Ontwikkeling Rietvegetaties De Bras, De Groene Ruimte, juni Natuurvriendelijke oevers deelgebied 9, Waterwijk, Ypenburg, De Groene Ruimte, maart De Vegetatie van Nederland Deel 2, wateren; moerassen en natte heiden, J.H.J. Schaminée, E.J. Weeda en V. Westhoff, Opulus Press, Atlas van Plantengemeenschappen in Nederland Deel 1; moerassen en natte heiden, E.J. Weeda, J.H.J. Schaminée en L. van Duuren, KNNV Uitgeverij, Turboveg, Computerprogramma van Alterra om opnamen in te voeren - SynBioSys, freeware van Alterra om opnamen te analyseren volgens de systematiek van de Plantengemeenschappen in Nederland - Natuurvriendelijke oevers; water- en oeverplanten, CUR-205, Natuurvriendelijke oevers; fauna, CUR-203, Macro-invertebraten en waterkwaliteit, N. De Pauw en R. Vannevel, Stichting Leefmilieu, Plantenvademecum voor tuin, park en landschap, A. Koster, Fontaine uitgevers, Macrofauna en vegetatie van de Nederlandse sloten, R.C. Nijboer, P.F.M. Verdonschot en M.W. van den Hoorn, Alterra-rapport 688, 2003 Deelnemers Dit project is in de vorm van een cursus uitgevoerd. De begeleiders waren: Marijke Heijne, Ferry Severijn, Ernst Raaphorst en Cor Nonhof (projectleider) De cursisten waren: Annie Delsman, Ben van Schie, Bert van der Meijden, Carola van der Muren, Carolien van der Graaf, Corry van Leeuwen, Dan van der Lingen, Eric Schulten, Erwin Kerp, Evert Dolman, Heleen van Hagen, Helga Kliffen, Hans Zoet, Marion Zondervan, Marjan van Galen, Michel Hogervorst, Rob Timmerman, Rob van der Drift, Rob van Es, Vera van den Broek en Yvonne Vermazen. Bij de start van het project is gesproken met Ap Olierook van de gemeente Den Haag en Jorg Willems en Ernst Raaphorst van het Hoogheemraadschap van Delfland. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

31 Bijlage Soortenlijst CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V1 V2 V3 W1 W2 W3 VegSchW RL FF BB 165 IJle dravik Anisantha sterilis X 70 Fluitenkruid Anthriscus sylvestris X X 1804 Raapzaad Brassica rapa X X 187 Gewone dotterbloem Caltha palustris subsp. X X X 1 palustris 202 Bosveldkers Cardamine flexuosa X 212 Moeraszegge Carex acutiformis X X X X X 299 Grof hoornblad Ceratophyllum demersum X X 331 Akkerdistel Cirsium arvense X X 358 Kleine varkenskers Coronopus didymus X 446 Kweek Elytrigia repens X 607 Gewone berenklauw Heracleum sphondylium X X 700 Witte dovenetel Lamium album X 706 Paarse dovenetel s.s. Lamium purpureum X 5362 Knopkroos Lemna turionifera X X X 785 Grote kattenstaart Lythrum salicaria X X X 813 Watermunt Mentha aquatica X X X X 967 Veenwortel Persicaria amphibia X X X 946 Smalle weegbree Plantago lanceolata X 959 Ruw beemdgras Poa trivialis X X X 980 Witte abeel Populus alba X 998 Schedefonteinkruid Potamogeton pectinatus X X X 1056 Kruipende boterbloem Ranunculus repens X 1101 Ridderzuring Rumex obtusifolius X X X 2290 Jakobskruiskruid Senecio jacobaea X 1218 Bitterzoet Solanum dulcamara X 1316 Klein hoefblad Tussilago farfara X X 1347 Veldereprijs Veronica arvensis X 1960 Smalle wikke s.l. Vicia sativa X 723 Klein kroos Lemna minor X X X X 01A

32 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V1 V2 V3 W1 W2 W3 VegSchW RL FF BB 724 Puntkroos Lemna trisulca X 01A 1241 Veelwortelig kroos Spirodela polyrhiza X X 01A 722 Bultkroos Lemna gibba X X 01Aa Tenger fonteinkruid Potamogeton pusillus X X Brede waterpest Elodea canadensis X 05B GE 442 Smalle waterpest Elodea nuttallii X X X 05B 1046 Stijve waterranonkel Ranunculus circinatus X X 05B 1327 Groot blaasjeskruid Utricularia vulgaris X X 05B 867 Watergentiaan Nymphoides peltata X 05Ba Zittende zannichellia Zannichellia palustris subsp. X X 05Bc palustris 184 Gewoon sterrenkroos Callitriche platycarpa X X X X 05Ca 7 Kalmoes Acorus calamus X X X X X Kleine watereppe Berula erecta Liesgras Glyceria maxima X X Gele lis Iris pseudacorus X X X X X Wolfspoot Lycopus europaeus X X Moerasvergeet-mijnietje Myosotis scorpioides X X X Rietgras Phalaris arundinacea X Riet Phragmites australis X X X X Slanke waterkers Rorippa microphylla X X Grote lisdodde Typha latifolia X Mannagras Glyceria fluitans X 08A 1349 Beekpunge Veronica beccabunga X 08Aa 1350 Rode waterereprijs Veronica catenata X X X 08Aa 1346 Blauwe waterereprijs Veronica anagallis-aquatica X X X 08Aa2 171 Zwanenbloem Butomus umbellatus X X X X 08Ab2 1 B 783 Moeraswederik Lysimachia thyrsiflora X X 08B 1317 Kleine lisdodde Typha angustifolia X X X X X 08B 1156 Heen Bolboschoenus maritimus X X X 08Bb 1155 Mattenbies Schoenoplectus lacustris X X X 08Bb Ruwe bies Schoenoplectus X X 08Bb2 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

33 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V1 V2 V3 W1 W2 W3 VegSchW RL FF BB tabernaemontani 1006 Zilverschoon Potentilla anserina X Fioringras Agrostis stolonifera X X 12Ba 1098 Krulzuring Rumex crispus X X X 12Ba 841 Zompvergeet-mij-nietje Myosotis laxa (subsp. X X 12Ba2 cespitosa) 205 Pinksterbloem Cardamine pratensis X X Gewone hoornbloem Cerastium fontanum subsp. X X X 16 vulgare 631 Gestreepte witbol Holcus lanatus X X Scherpe boterbloem Ranunculus acris X X Veldzuring Rumex acetosa X Vogelwikke Vicia cracca X Bosbies Scirpus sylvaticus X X 16Ab 651 Gevleugeld hertshooi Hypericum tetrapterum X 16Ab3 135 Madeliefje Bellis perennis X 16B 2430 Paardenbloem Taraxacum officinale X X 16B 42 Grote vossestaart Alopecurus pratensis X 16Ba 96 Glanshaver Arrhenatherum elatius X 16Bb1 144 Veerdelig tandzaad Bidens tripartita X X X 29Aa 1058 Blaartrekkende Ranunculus sceleratus X X X 29Aa boterbloem 462 Heermoes Equisetum arvense X X X Klein kruiskruid Senecio vulgaris X Vogelmuur Stellaria media X Slipbladige Geranium dissectum X 30A ooievaarsbek 1225 Gewone melkdistel Sonchus oleraceus X 30A 1358 Grote ereprijs Veronica persica X 30A 699 Kompassla Lactuca serriola X 31Aa2 188 Haagwinde Calystegia sepium X X X Harig wilgenroosje Epilobium hirsutum X X X X X Gewone smeerwortel Symphytum officinale X X 32 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

34 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V1 V2 V3 W1 W2 W3 VegSchW RL FF BB 526 Moerasspirea Filipendula ulmaria X X X 32Aa Moerasmelkdistel Sonchus palustris X 32Ba2 29 Look-zonder-look Alliaria petiolata X 33Aa 546 Kleefkruid Galium aparine X X X 33Aa 582 Hondsdraf Glechoma hederacea X X X 33Aa 1321 Grote brandnetel Urtica dioica X X X 33Aa VegSchW: (transgrediërende) kensoorten volgens De Vegetatie van Nederland en Atlas van Plantengemeenschappen in Nederland. RL: Rode lijst FF: Tabelnummer volgens de Flora en faunawat BB: Beschermde soorten Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

35 Bijlage Opnamen lokatie V1 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V1a/o V1a/v V1b/o V1b/v V1c/o V1c/v 7 Kalmoes Acorus calamus a m 4 p 18 Fioringras Agrostis stolonifera p 70 Fluitenkruid Anthriscus sylvestris r 135 Madeliefje Bellis perennis r 171 Zwanenbloem Butomus umbellatus p 184 Gewoon sterrenkroos Callitriche platycarpa p 188 Haagwinde Calystegia sepium p 205 Pinksterbloem Cardamine pratensis p 212 Moeraszegge Carex acutiformis r m 219 Zompzegge Carex curta Oeverzegge Carex riparia p 442 Smalle waterpest Elodea nuttallii r 446 Kweek Elytrigia repens p 451 Harig wilgenroosje Epilobium hirsutum 2 m p 462 Heermoes Equisetum arvense m 546 Kleefkruid Galium aparine a 665 Gele lis Iris pseudacorus 2 a p p 699 Kompassla Lactuca serriola a 723 Klein kroos Lemna minor p 780 Wolfspoot Lycopus europaeus r p 813 Watermunt Mentha aquatica r m r 841 Zompvergeet-mij-nietje Myosotis laxa (subsp. cespitosa) r a 933 Riet Phragmites australis Ruw beemdgras Poa trivialis Veenwortel Persicaria amphibia a 1040 Scherpe boterbloem Ranunculus acris p 1058 Blaartrekkende boterbloem Ranunculus sceleratus r 1098 Krulzuring Rumex crispus r 1101 Ridderzuring Rumex obtusifolius r 1155 Mattenbies Schoenoplectus lacustris p a 1156 Heen Bolboschoenus maritimus a 3 m a Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

36 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V1a/o V1a/v V1b/o V1b/v V1c/o V1c/v 1192 Klein kruiskruid Senecio vulgaris a 1225 Gewone melkdistel Sonchus oleraceus p 1226 Moerasmelkdistel Sonchus palustris p 1259 Gewone smeerwortel Symphytum officinale a 1316 Klein hoefblad Tussilago farfara r 1317 Kleine lisdodde Typha angustifolia p a 1318 Grote lisdodde Typha latifolia m Grote brandnetel Urtica dioica m p p 1804 Raapzaad Brassica rapa p 2430 Paardenbloem Taraxacum officinale r r Bedekkingschaal B Bedekking R Zeldzaam (1-3); < 5% P Weinig (4-10) ; < 5% A Meerdere (11-25) ; < 5% M Veel (>25) ; < 5% % % % % % Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

37 Bijlage Opname lokatie V2 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V2a 7 Kalmoes Acorus calamus p 296 Gewone hoornbloem Cerastium fontanum subsp. vulgare m 451 Harig wilgenroosje Epilobium hirsutum m 526 Moerasspirea Filipendula ulmaria p 546 Kleefkruid Galium aparine p 582 Hondsdraf Glechoma hederacea p 665 Gele lis Iris pseudacorus a 783 Moeraswederik Lysimachia thyrsiflora r 785 Grote kattenstaart Lythrum salicaria r 813 Watermunt Mentha aquatica p 933 Riet Phragmites australis Ruw beemdgras Poa trivialis Veenwortel Persicaria amphibia p 1101 Ridderzuring Rumex obtusifolius r 1155 Mattenbies Schoenoplectus lacustris p 1160 Bosbies Scirpus sylvaticus Kleine lisdodde Typha angustifolia p 1318 Grote lisdodde Typha latifolia a 1321 Grote brandnetel Urtica dioica p 1350 Rode waterereprijs Veronica catenata r Voor bedekkingschaal zie Bijlage Opnamen lokatie V1 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

38 Bijlage Opnamen lokatie V3 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V3a V3b V3c 7 Kalmoes Acorus calamus m r 70 Fluitenkruid Anthriscus sylvestris r 144 Veerdelig tandzaad Bidens tripartita r 188 Haagwinde Calystegia sepium p 212 Moeraszegge Carex acutiformis Gewone hoornbloem Cerastium fontanum subsp. vulgare r 299 Grof hoornblad Ceratophyllum demersum p 331 Akkerdistel Cirsium arvense r 442 Smalle waterpest Elodea nuttallii p 451 Harig wilgenroosje Epilobium hirsutum p p m 526 Moerasspirea Filipendula ulmaria p 546 Kleefkruid Galium aparine r p 582 Hondsdraf Glechoma hederacea m 607 Gewone berenklauw Heracleum sphondylium r 665 Gele lis Iris pseudacorus m a m 700 Witte dovenetel Lamium album r 723 Klein kroos Lemna minor m 785 Grote kattenstaart Lythrum salicaria r 813 Watermunt Mentha aquatica Slanke waterkers Rorippa microphylla r 933 Riet Phragmites australis Ruw beemdgras Poa trivialis Veenwortel Persicaria amphibia p p 980 Witte abeel Populus alba p 1002 Tenger fonteinkruid Potamogeton pusillus p 1006 Zilverschoon Potentilla anserina r 1056 Kruipende boterbloem Ranunculus repens p 1078 Akkerkers Rorippa sylvestris r 1093 Veldzuring Rumex acetosa p 1098 Krulzuring Rumex crispus r p 1101 Ridderzuring Rumex obtusifolius p r Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

39 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam V3a V3b V3c 1155 Mattenbies Schoenoplectus lacustris p a 1156 Heen Bolboschoenus maritimus m 1160 Bosbies Scirpus sylvaticus 3 m 1218 Bitterzoet Solanum dulcamara r 1250 Vogelmuur Stellaria media p 1259 Gewone smeerwortel Symphytum officinale r p 1317 Kleine lisdodde Typha angustifolia m m 1321 Grote brandnetel Urtica dioica m m 1369 Vogelwikke Vicia cracca p 1804 Raapzaad Brassica rapa p 2430 Paardenbloem Taraxacum officinale p 5362 Knopkroos Lemna turionifera m Voor bedekkingschaal zie Bijlage Opnamen lokatie V1 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

40 Bijlage Opnamen lokatie W1 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam #? #9 #12 #19 #31 #42 #58 #71 #86 #97 b 171 Zwanenbloem Butomus umbellatus r 184 Gewoon sterrenkroos Callitriche platycarpa r m p m m r m 299 Grof hoornblad Ceratophyllum demersum p 441 Brede waterpest Èlodea canadensis Smalle waterpest Elodea nuttallii r p r 2 2 m m 5 r m 585 Liesgras Glyceria maxima m 722 Bultkroos Lemna gibba m m 723 Klein kroos Lemna minor m 724 Puntkroos Lemna trisulca m m m m m m r r 867 Watergentiaan Nymphoides peltata r r 998 Schedefonteinkruid Potamogeton pectinatus r m p 1002 Tenger fonteinkruid Potamogeton pusillus Stijve waterranonkel Ranunculus circinatus m 1241 Veelwortelig kroos Spirodela polyrhiza m m m m m m m m 1396 Zittende zannichellia Zannichellia palustris subsp. palustris r m 2 m 2147 Gewoon kransblad Chara vulgaris p 6 p 5362 Knopkroos Lemna turionifera m m m m m m m Voor bedekkingschaal zie Bijlage Opnamen lokatie V1 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

41 Bijlage Opnamen lokatie W2 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam Gewoon sterrenkroos Callitriche platycarpa Schedefonteinkruid Potamogeton pectinatus Groot blaasjeskruid Utricularia vulgaris p m Rode waterereprijs Veronica catenata r r 1396 Zittende zannichellia Zannichellia palustris subsp. palustris 2 Voor bedekkingschaal zie Bijlage Opnamen lokatie V1 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

42 Bijlage Opnamen lokatie W3 CBS Nederlandse naam Wetenschappelijke naam Fioringras Agrostis stolonifera m 144 Veerdelig tandzaad Bidens tripartita r 184 Gewoon sterrenkroos Callitriche platycarpa p 188 Haagwinde Calystegia sepium p 212 Moeraszegge Carex acutiformis Grof hoornblad Ceratophyllum demersum Smalle waterpest Elodea nuttallii Harig wilgenroosje Epilobium hirsutum p r 665 Gele lis Iris pseudacorus r 722 Bultkroos Lemna gibba m m m m m 724 Puntkroos Lemna trisulca m 780 Wolfspoot Lycopus europaeus r 785 Grote kattenstaart Lythrum salicaria p 813 Watermunt Mentha aquatica r 859 Slanke waterkers Rorippa microphylla p 933 Riet Phragmites australis Veenwortel Persicaria amphibia p 998 Schedefonteinkruid Potamogeton pectinatus Kleine watereppe Berula erecta a 1241 Veelwortelig kroos Spirodela polyrhiza m m 1317 Kleine lisdodde Typha angustifolia Beekpunge Veronica beccabunga p 1396 Zittende zannichellia Zannichellia palustris subsp. palustris 2 p 5362 Knopkroos Lemna turionifera m 2 m m 4 3 m m Voor bedekkingschaal zie Bijlage Opnamen lokatie V1 Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

43 Bijlage Indeling van Water- en Verlandingsvegetaties Plantensociologie van de Eendenkroos-klasse en Fonteinkruiden-klasse Klasse Orde Verbond Associatie 1 Eendenkroos-klasse 1A Eendenkroos-orde 1Aa Bultkroos-verbond 1Aa1 Ass. van Bultkroos en Wortelloos kroos 1Aa2 Ass. van Veelwortelig kroos 5 Fonteinkruiden-klasse 5A Orde van Gesteelde zannichellia 5B Orde der Fonteinkruiden en Waterlelies 5C Orde van Haaksterrenkroos en Grote waterranonkel 1Ab Puntkroos-verbond 5Aa Verbond van Gesteelde zannichellia 5Ba Waterlelie-verbond 5Bb Kikkerbeet-verbond 5Bc Verbond der kleine fonteinkruiden 5Ca Verbond van Grote waterranonkel 1Ab1 Watervorkjes-ass. 5Aa1 Ass. van Fijn hoornblad 5Aa2 Ass. van Zilte waterranonkel 5Aa3 Ass. van Groot nimfkruid 5Ba1 Ass. van Doorgroeid fonteinkruid 5Ba2 Ass van Glanzig fonteinkruid 5Ba3 Ass. van Witte waterlelie en Gele plomp 5Ba4 Watergentiaan-ass. 5Bb1 Krabbenscheer-ass. 5Bb2 Ass. van Groot blaasjeskruid 5Bc1 Ass. van Klein fonteinkruid 5Bc2 Ass. van Paarbladig fonteinkruid 5Bc3 Ass. van Stijve waterranonkel 5Bc4 Ass. van Stomp fonteinkruid 5Bc5 Ass. van Waterviolier en Kransvederkruid 5Ca1 Ass. van Waterviolier en Sterrenkroos 5Ca2 Ass. van Klimopwaterranonkel 5Ca3 Ass. van Teer vederkruid 5Ca4 Ass. van Vlottende waterranonkel Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

44 Plantensociologie van de Riet-klasse Klasse Orde Verbond Associatie 8 Riet-klasse 8A Vlotgras-orde 8Aa Vlotgras-verbond 8Aa1 Lidsteng-ass. 8Aa2 Ass. van Blauwe waterereprijs en Waterpeper 8Aa3 Ass. van Groot moerasscherm 8Aa4 Ass. van Stomp vlotgras 8Ab Watertorkruid-verbond 8Ab1 Watertorkruid-ass. 8Ab2 Ass. van Egelskop en Pijlkruid 8B Riet-orde 8Ba Waterscheerling-verbond 8Ba1 Ass. van Slangewortel en Waterscheerling 8Ba2 Ass van Waterscheerling en Hoge cyperzegge 8Bb Riet-verbond 8Bb1 Mattenbies-ass. 8Bb2 Ass. van Ruwe bies 8Bb3 Ass. van Heen en Grote waterweegbree 8Bb4 Riet-ass. 8Bc Verbond van Scherpe zegge 8Bc1 Oeverzegge-ass. 8Bc2 Ass. van Scherpe zegge 8Bc3 Blaaszegge-ass. 8Bc4 Ass. van Noordse zegge 8Bd Verbond van Stijve zegge 8Bd1 Galigaan-ass. 8Bd2 Pluimzegge-ass. 8Bd3 Ass. van Stijve zegge Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

45 Bijlage Analysemethoden Turboveg en SynBioSys Het gaat erom de gevonden situatie in het veld te kunnen relateren met beschreven situaties in de literatuur. SynBioSys geeft voor een groot aantal goed beschreven associaties volgens de Vegetatie van Nederland de successie als gevolg van gewijzigd beheer, zie de voorbeelden in dit verslag. Volgens de Help-functie Per geïdentificeerde opname geeft Associa een of enkele mogelijke plantengemeenschappen op waartoe ze kan worden gerekend. Het aantal mogelijkheden wordt mede bepaald door het in te stellen verschil in indexwaarde van de Gecombineerde index tussen het eerste en laatste alternatief. In het analyseresultaat geeft Associa in de onderste helft van het scherm vier indexwaarden, waarbij de eerste waarde (de Gecombineerde index) een combinatie is van de overige drie indexwaarden. Voor alle vier de indexen geldt dat hoe kleiner de waarde is hoe beter de matching van de opname met de betreffende plantengemeenschap is. Met uitzondering van de Gecombineerde index geldt dat er een breekpunt bij 0 ligt. Met andere woorden, een indexwaarde groter dan 0 impliceert een slechte matching, en een waarde onder de 0 een goede matching. Een vergelijking van waarden tussen verschillende opnamen heeft nauwelijks zin omdat aan de absolute indexwaarde geen betekenis kan worden gehecht. Genorm. waarschijnlijkheid: de genormaliseerde waarschijnlijkheid geeft aan hoe waarschijnlijk het is dat de opname lijkt op de synoptische opname die de plantengemeenschap vertegenwoordigd. Volledigheid: met deze waarde wordt aangegeven in welke mate de floristische samenstelling van de opname volledig is ten aanzien van het plantengemeenschap waarmee het wordt vergeleken. Vreemde soorten: deze indexwaarde geeft aan in welke mate soorten die niet typerend zijn voor de betreffende plantengemeenschap voorkomen in de opname. Bij het beoordelen van de indexwaarden, en het trachten te komen tot een eindconclusie, moet voor ogen worden gehouden dat een opname niet altijd tot maar één vegetatietype kan worden gerekend. Bijvoorbeeld in het geval van een heterogene opname, waarbij de typen A en B goed vertegenwoordigd zijn, zal de 'Volledigheids'-index voor zowel type A als B een negatieve waarde laten zien, hetgeen dus betekend dat er een goede matching is met type A én B. De 'Vreemde soorten'-index daarentegen laat in beide gevallen een positieve waard zien, hetgeen betekend dat de opname in het ene geval vreemde soorten van type B bevat en in het andere geval vreemde soorten van type A. In de bovenste helft van het scherm is via een eenvoudige berekening getracht een zinvolle ordening van de verschillende alternatieven aan te geven, waarbij de plantengemeenschappen die boven de stippellijn staan vermeld verondersteld worden de opname het best te vertegenwoordigen. De berekening is als volgt: ((100 + 'Volligheid'-index) * (100 + 'Vreemde soorten'-index)) / Een alternatief wordt boven de stippellijn geplaatst als de waarde niet meer dan 10% verschilt ten opzichte van de eerste waarde.

46 Verdere overwegingen Bij het definitief op naam brengen zijn nog twee overwegingen van belang. SynBioSys geeft een numerieke beste oplossing, maar de onderzoeker heeft het laatste woord. Het blijkt dat de volledigheid vaak niet goed scoort. Het past dan om met name eventuele romp- en derivaatgemeenschappen aan te wijzen als match en niet een associatie waarvan geen van de kensoorten aanwezig is. Ten tweede is het goed te weten hoe de indeling in associaties tot stand is gekomen. Men heeft eerst de onderliggende opnamen uit de nationale databank verdeeld over de klassen en pas daarna is men per klasse gaan analyseren. Bij de interpretatie van de analyse van SynBioSys moet men dan ook in eerste instantie uitgaan van de klasse die in het veld is vastgesteld en aanwijzingen van andere klassen door het computerprogramma kritisch bekijken. Verslag Ypenburg 2010, KNNV afdeling Delfland,

Oeverplanten in Lelystad

Oeverplanten in Lelystad Oeverplanten in Lelystad Inleiding Lelystad is rijk aan water. Binnen de bebouwde kom is een blauwe dooradering aanwezig van talloze wateren. Om de waterbergingscapaciteit te vergroten en de leefomgeving

Nadere informatie

Bijlage 2 Streefbeeldvegetatie van natuurvriendelijke oevers

Bijlage 2 Streefbeeldvegetatie van natuurvriendelijke oevers Bijlage 2 Streefbeeldvegetatie van natuurvriendelijke oevers Inleiding Doel van deze notitie is aan te geven welke soorten oeverplanten in verschillende omstandigheden het best kunnen worden aangeplant

Nadere informatie

Rotterdamseweg 223. KNNV afdeling Delfland. Cor Nonhof

Rotterdamseweg 223. KNNV afdeling Delfland. Cor Nonhof Rotterdamseweg 223 KNNV afdeling Delfland Cor Nonhof Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afdeling Delfland Postbus 133 2600 AC DELFT afdelingdelfland@knnv.nl www.knnv.nl/afdelingdelfland

Nadere informatie

veldgids Beheer van water- en oeverplanten in het gebied van Waterschap De Dommel

veldgids Beheer van water- en oeverplanten in het gebied van Waterschap De Dommel veldgids Beheer van water- en oeverplanten in het gebied van Waterschap De Dommel Planten en beheer Deze gids is gemaakt voor afdeling Onderhoud van Waterschap De Dommel. Maar ook voor externe organisaties

Nadere informatie

Wetenschappelijke naam: Bellis Perennis. Compositae

Wetenschappelijke naam: Bellis Perennis. Compositae Gemaakt door: Datum: Thomas Rozendaal 9-10-'11 Pagina 3 Madelief Pagina 4 Kale jonker Pagina 5 Speerdistel Pagina 6 Boterbloem Pagina 7 Gewone Brunel Pagina 8 Witte smeerwortel Pagina 9 Guichelheil Pagina

Nadere informatie

Waterplanten- en vissenonderzoek in waterlichamen van Waterschap Rijn en IJssel in 2012

Waterplanten- en vissenonderzoek in waterlichamen van Waterschap Rijn en IJssel in 2012 Waterplanten- en vissenonderzoek in waterlichamen van Waterschap Rijn en IJssel in 2012 Bureau Daslook Waterplanten- en vissenonderzoek in waterlichamen van Waterschap Rijn en IJssel in 2012 Bemonstering

Nadere informatie

De herontdekking van de Waterleliegracht. Samenvatting. Ankie Dols, Iris Al, Stefanie van der Kaaij, Maxime Kole, Bram Omon en Evelien Keuzenkamp

De herontdekking van de Waterleliegracht. Samenvatting. Ankie Dols, Iris Al, Stefanie van der Kaaij, Maxime Kole, Bram Omon en Evelien Keuzenkamp De herontdekking van de Waterleliegracht Samenvatting Ankie Dols, Iris Al, Stefanie van der Kaaij, Maxime Kole, Bram Omon en Evelien Keuzenkamp Oktober 2013 Voorwoord Voordat u deze samenvatting gaat lezen

Nadere informatie

Begrazing in het Zwanenbroekje

Begrazing in het Zwanenbroekje Begrazing in het Zwanenbroekje De invloeden van begrazing op de ontwikkeling van natuurweides. Roel van Dijk Djessie Donkers Jeroen Jansen TB1-5a Ecoxperience Wat is de invloed van Begrazing op de ontwikkeling

Nadere informatie

Onderstaande wilde planten waren op de wilde bloemententoonstelling IT HEIDENSKIP BLOEIT, 23 en 24 mei 2009 in It Heidenskip te zien.

Onderstaande wilde planten waren op de wilde bloemententoonstelling IT HEIDENSKIP BLOEIT, 23 en 24 mei 2009 in It Heidenskip te zien. IT HEIDENSKIP BLOEIT Lijst van gevonden wilde planten. Onderstaande wilde planten waren op de wilde bloemententoonstelling IT HEIDENSKIP BLOEIT, 23 en 24 mei 2009 in It Heidenskip te zien. Deze planten

Nadere informatie

SLOBKOUSNIEUWS 25 jrg2

SLOBKOUSNIEUWS 25 jrg2 SLOBKOUSNIEUWS 25 jrg2 Dankzij de medewerking van bevoegd boswachter Vanessa Geenens bekwamen we de toelating van ANB om te gaan inventariseren in Lozerheide. Ze had me vorige week gemeld dat ze spijtig

Nadere informatie

Berminventarisatie 2013

Berminventarisatie 2013 Grote ratelaar Berminventarisatie 2013 Voor: Gemeente Bernheze Door: Floron-werkgroep IVN Bernheze Inhoud Kaart Blz. Inhoudsopgave 1 Kaart Heesch A 2 Kaart Heeswijk/Dinther B 3 Kaart Loosbroek C 4 Kaart

Nadere informatie

klimaatstad water leeft 1 Bio

klimaatstad water leeft 1 Bio water leeft 1 Bio Biologisch wateronderzoek 2 werkbundel voor 2 de en 3 de graad secundair onderwijs Biologisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Biologisch wateronderzoek Om een uitspraak te doen over de kwaliteit

Nadere informatie

Bepaling van de biotische index van zoetwater

Bepaling van de biotische index van zoetwater 1 Inleiding Bepaling van de biotische index van zoetwater Op basis van het voorkomen van ongewervelden of aan de hand van de aanwezige planktonorganismen kan stilstaand of stromend water in vier kwaliteitsklassen

Nadere informatie

Flora en fauna Midden-IJsselmonde 2014. N. Godijn

Flora en fauna Midden-IJsselmonde 2014. N. Godijn Flora en fauna Midden-IJsselmonde 2014 N. Godijn Flora en fauna Midden-IJsselmonde 2014 Auteur: Niels Godijn Plaats: Poortugaal Datum: 20 februari 2015 Opdrachtgever: In samenwerking met: ARK Natuurontwikkeling

Nadere informatie

Ecologisch herstelplan De Vinkenslag

Ecologisch herstelplan De Vinkenslag Ecologisch herstelplan De Vinkenslag B-team Hilvarenbeek September 2010 Ecologisch herstelplan De Vinkenslag Auteur: Drs. Jordie Netten Initiatiefnemer: B-team Hilvarenbeek www.bteamhilvarenbeek.nl Partner:

Nadere informatie

Wetland. Groot Wilnis-Vinkeveen

Wetland. Groot Wilnis-Vinkeveen Groot Wilnis-Vinkeveen Moeras met Lisdodde in de Krimpenerwaard Wetland Wetland is een mozaïek van open water, drijvende waterplanten, planten die met hun voeten in het water staan, riet dat in het water

Nadere informatie

Inventarisatie planten op muren van (monumentale) bruggen en sluizen

Inventarisatie planten op muren van (monumentale) bruggen en sluizen WATERSCHAP NOORDERZIJLVEST Inventarisatie planten op muren van (monumentale) bruggen en sluizen Periode: 2004/2005 Opdrachtgever: NOORDERZIJLVEST J.R. Starke & K.R. Strating, afdeling project en advies

Nadere informatie

Veldwerkkist Water. docentenhandleiding

Veldwerkkist Water. docentenhandleiding Veldwerkkist Water docentenhandleiding Uitg.: Amsterdams NME Centrum De veldwerkkist Water maakt onderdeel uit van een set van 7 kisten waarmee natuur-, milieu- en land schaps onderzoek gedaan kan worden.

Nadere informatie

Praktijkopdrachten groep 7/8.

Praktijkopdrachten groep 7/8. Praktijkopdrachten groep 7/8. 1 2 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Opdrachten bij de water excursie 3 Hoe ziet de plas eruit?...3 Planten in het water en op de oever.3 Voorbeelden van planten in om de poel

Nadere informatie

Streefbeelden natte ruigten. Natte ruigten. Soorten. Riet Grote lisdodde. Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging

Streefbeelden natte ruigten. Natte ruigten. Soorten. Riet Grote lisdodde. Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging Streefbeelden natte ruigten Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging We maken je enthousiast voor de drie N s: Natuurstudie Natuureducatie Natuurbescherming : de natuurvereniging voor Delfland

Nadere informatie

ONDERZOEKSBLAD WATER LEEFT GROEP 7-8

ONDERZOEKSBLAD WATER LEEFT GROEP 7-8 1 ONDERZOEKSBLAD WATER LEEFT GROEP 7-8 (WATERKWALITEIT EN NATUUR) DOCENT Ga nu zelf op onderzoek uit naar water in jouw omgeving! Welke planten groeien in het water, welke dieren leven er en hoe natuurlijk

Nadere informatie

Put van Schoonhoven (Amerongse Bovenpolder)

Put van Schoonhoven (Amerongse Bovenpolder) Put van Schoonhoven (Amerongse Bovenpolder) Vastlegging situatie september 2011 Glanzend fonteinkruid, kaalgevreten door meerkoeten (september 2011) V astleggi ng si tuatie september 2011 Alexander Klink

Nadere informatie

Waterplanten in Loenderveen-Oost: ontwikkelingen 2005-2011

Waterplanten in Loenderveen-Oost: ontwikkelingen 2005-2011 Waterplanten in Loenderveen-Oost: ontwikkelingen 2005-2011 Overzicht van de ontwikkeling van waterplanten in de Loenderveensche Plas Oost in de zeven jaar na het wegvangen van vis Waterplanten in Loenderveen-Oost:

Nadere informatie

crommetuynstraat te meterik, gemeente horst aan de maas Plan Opdrachtgever Plangroep Heggen verkennend natuurwaardenonderzoek

crommetuynstraat te meterik, gemeente horst aan de maas Plan Opdrachtgever Plangroep Heggen verkennend natuurwaardenonderzoek Plan crommetuynstraat te meterik, gemeente horst aan de maas verkennend natuurwaardenonderzoek Opdrachtgever Plangroep Heggen Heukelom Verbeek landschapsarchitectuur Gulpen, 17 september 2008 kon. julianastraat

Nadere informatie

Aaanleg steigers Werelderfgoed Kinderdijk Quickscan Flora- en Fauanwet

Aaanleg steigers Werelderfgoed Kinderdijk Quickscan Flora- en Fauanwet . Aaanleg steigers Werelderfgoed Kinderdijk Quickscan Flora- en Fauanwet Natuur- en Vogelwacht De Alblasserwaard Postbus 151 3350 AD Papendrecht datum: februari 2014 Opstellers: C. Stam J.W. Verhagen Inhoudsopgave

Nadere informatie

Macrorestenonderzoek aan sporen van de Romeinse nederzetting aangetroffen in plangebied MDHP12 te Midden-Delfland

Macrorestenonderzoek aan sporen van de Romeinse nederzetting aangetroffen in plangebied MDHP12 te Midden-Delfland Macrorestenonderzoek aan sporen van de Romeinse nederzetting aangetroffen in plangebied MDHP12 te Midden-Delfland RAPPORTNUMMER DATUM AUTEUR 551 NOVEMBER 2011 L. VAN BEURDEN Colofon Titel: BIAXiaal 551

Nadere informatie

Waardevolle slootkantplanten in het werkgebied van de Utrechtse Venen Een hulpmiddel bij herkenning

Waardevolle slootkantplanten in het werkgebied van de Utrechtse Venen Een hulpmiddel bij herkenning Agrarische Natuur- en Landschapsvereniging Waardevolle slootkantplanten in het werkgebied van de Utrechtse Venen Een hulpmiddel bij herkenning Voorwoord Deze brochure wordt uitgegeven voor het project

Nadere informatie

Voorschrift - RWSV Versie: 7

Voorschrift - RWSV Versie: 7 Pagina 1 van 35 auteur(s) : gewijzigd : autorisator : paraaf autorisator: A. Naber A. Naber J. Postema datum vrijgave : 23-06-2015 beheerder : W. Wilts 913.00.B006 Versiebeheer versie datum nummer vrijgave

Nadere informatie

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna

Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inhoud Waterkwaliteitsbepaling m.b.v. Macrofauna Inleiding Proef 1. Algemene bepalingen. Proef 2. Bepaling waterkwaliteit met behulp van kleine waterdieren (makrofauna). Verzameltabel voor alle resultaten.

Nadere informatie

Ontwerp Omgevingsvisie. Waterbijlage. APPENDIX Ecologische doelen in woord en in beeld

Ontwerp Omgevingsvisie. Waterbijlage. APPENDIX Ecologische doelen in woord en in beeld Ontwerp Omgevingsvisie Waterbijlage APPENDIX Ecologische doelen in woord en in beeld NOVEMBER 2008 Colofon Datum oktober 2008 Auteur Eenheid Water en Bodem BuroNatuur+Water Fotografie/Illustraties Foto

Nadere informatie

Ecologische monitoring

Ecologische monitoring Ecologische monitoring Op dit deel van de website staan de monitoringsgegevens die Eco-Niche heeft verzameld voor de jaarlijkse ecologische monitoring van de Meeslouwerplas. Gegevens over vissen, vogels,

Nadere informatie

2. Afkoppelen en vasthouden van regenwater

2. Afkoppelen en vasthouden van regenwater 2. Afkoppelen en vasthouden van regenwater Het water dat op het dak van uw woning of schuur valt, loopt nu via de hemelwaterafvoer naar de riolering. Koppel uw hemelwaterafvoer af en sluit hem aan op een

Nadere informatie

Zuidrand te Delfland

Zuidrand te Delfland Inventarisatie beschermde vissen 2010 V. Nederpel 2010 Opdrachtgever KNNV afdeling Delfland Van der Goes en Groot ecologisch onderzoeks- en adviesbureau Bovendijk 35-G Hazenkoog 35A 2295 RV Kwintsheul

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

EEN AMFIBIEËNPOEL IN JE TUIN. Provinciaal Instituut voor Hygiëne

EEN AMFIBIEËNPOEL IN JE TUIN. Provinciaal Instituut voor Hygiëne EEN AMFIBIEËNPOEL IN JE TUIN Provinciaal Instituut voor Hygiëne AMFIBIEËNPOEL? Een vijver in de tuin. De meeste mensen vinden het wel een aantrekkelijk idee. Een kleine waterpartij voegt net dat ietsje

Nadere informatie

Monitoring Natuurgebied Kerkeveld, Wijchen 2012

Monitoring Natuurgebied Kerkeveld, Wijchen 2012 Monitoring Natuurgebied Kerkeveld, Wijchen 2012 Hans Hollander 14 september 2012 Rapport 19 ir. Hans Hollander Oudelaan 2005 6605 SC Wijchen 024-6412564 hanshollander@xmsnet.nl Overige publicaties: 1 Hollander,

Nadere informatie

WALLERTUIN 2001/02. C.J. Nonhof. KNNV afd. Regio Delft

WALLERTUIN 2001/02. C.J. Nonhof. KNNV afd. Regio Delft WALLERTUIN 2001/02 C.J. Nonhof KNNV afd. Regio Delft Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische VerenigingFout! Bladwijzer niet gedefinieerd. KNNV afd. Regio Delft Postbus 133 2600 AC DELFT email: afd.regiodelft@knnv.nl

Nadere informatie

Inventarisatie Flora en Fauna

Inventarisatie Flora en Fauna Inventarisatie Flora en Fauna 2012 De Hel De Blauwe Hel De Ketelweg Kwelplas Door: Eric Minke* Bijdragen van Willem van Raamsdonk* Foto s Christa Heyting* tenzij bij de foto s een auteur vermeld wordt.

Nadere informatie

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad

Chemisch wateronderzoek 1. klimaatstad. water leeft 2. Abio. klimaatstad Chemisch wateronderzoek 1 water leeft 2 Abio Chemisch wateronderzoek 2 Chemisch wateronderzoek 3 WATER LEEFT Chemisch wateronderzoek Een goede waterkwaliteit is van groot belang voor het leven van waterdieren

Nadere informatie

Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen

Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen 1. Inleiding In het dichtbebouwde Vlaanderen zijn bermen overal te vinden. Meestal vervullen ze een vrij belangrijke ecologische rol,

Nadere informatie

Wateronderzoek. 1 ste en 2 de graad secundair onderwijs Handleiding begeleider

Wateronderzoek. 1 ste en 2 de graad secundair onderwijs Handleiding begeleider Wateronderzoek 1 ste en 2 de graad secundair onderwijs Handleiding begeleider 1 Veldwerk: onderzoek in en rond het water WAT Ecologie bestudeert de relaties tussen levende wezens en hun omgeving en tussen

Nadere informatie

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer:

Dossiernummer: 23-10-2013 Projectnummer: Bijlagen bij verordening subsidies natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen 2014: 1. Inrichtingseisen natuurvriendelijke oevers en vispaaiplaatsen; 2. Richtlijnen voor natuurvriendelijk onderhoud.

Nadere informatie

1 9 NOV 2002. Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Projectbureau Zeeweringen T.a.v. Dhr. P. Hengst Postbus 114 4460 AC Goes. Ing. E.

1 9 NOV 2002. Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Projectbureau Zeeweringen T.a.v. Dhr. P. Hengst Postbus 114 4460 AC Goes. Ing. E. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Projectbureau Zeeweringen T.a.v. Dhr. P. Hengst Postbus 114 4460 AC Goes Contactpersoon ng. E. Parée Datum 1 9 NOV 2002 Ons kenmerk

Nadere informatie

BIJLAGE B6-1 SCHEMA MONITORING

BIJLAGE B6-1 SCHEMA MONITORING 1 BIJLAGE B6-1 SCHEMA MONITORING 2 Monitoringprogramma 2014-2019 Tabel 6.1. Monitoring ten behoeve van de habitattypen en hun kwaliteitsparameters Kranswierwateren (20 Te monitoren parameter(s) Opgevangen

Nadere informatie

Screening ecologisch potentieel grasvlakken:

Screening ecologisch potentieel grasvlakken: Studiegebied Biotechniek Campus Roeselare Wilgenstraat 32 8800 ROESELARE Screening ecologisch potentieel grasvlakken: Staden Bregt Roobroeck 2015 2 INLEIDING Deze studie kadert in de maatschappelijke dienstverlening

Nadere informatie

Zeldzaamheid Ruine A3/A7 Tee A8/B9. Sloot C6

Zeldzaamheid Ruine A3/A7 Tee A8/B9. Sloot C6 Akkerdistel Cirsium arvense 1 1 1 1 1 1 1 Akkerhoornbloem Cerastium arvense 1 1 1 1 Akkermelkdistel Sonchus arvensis 1 Akkerviooltje Viola arvensis 1 Akkerwinde Convolvulus arvensis 1 1 Amsinckia Amsinckia

Nadere informatie

Waterleven. Doel: Aan de hand van het determineren van de beestjes die in de sloot voorkomen conclusies trekken over de waterkwaliteit.

Waterleven. Doel: Aan de hand van het determineren van de beestjes die in de sloot voorkomen conclusies trekken over de waterkwaliteit. Waterleven Doel: Aan de hand van het determineren van de beestjes die in de sloot voorkomen conclusies trekken over de waterkwaliteit. Tijd: In het veld : 60 minuten Uitwerking : 30 minuten Benodigdheden:

Nadere informatie

Onderhoudsbeelden wateren en waterkeringen Overzicht beschermde flora en fauna Overzicht probleemflora en -fauna

Onderhoudsbeelden wateren en waterkeringen Overzicht beschermde flora en fauna Overzicht probleemflora en -fauna Onderhoudsbeelden wateren en waterkeringen Overzicht beschermde flora en fauna Overzicht probleemflora en -fauna Onderhoudsbeeld wateren 3. Eén droog talud en één natte oever begroeid Na de maaibeurt staat

Nadere informatie

LANDLAB studio voor landschapsarchitectuur. Iepenarboretum, Amsterdam. EYE-plein, Amsterdam

LANDLAB studio voor landschapsarchitectuur. Iepenarboretum, Amsterdam. EYE-plein, Amsterdam Eilandenboulevard Groen talud l Pilot LANDLAB studio voor landschapsarchitectuur Funenpark, Funenpark, Amsterdam Amsterdam Iepenarboretum, Amsterdam LANDLAB studio voor landschapsarchitectuur LANDLAB studio

Nadere informatie

Lopen er beesten op het water? De sloot in al haar lagen

Lopen er beesten op het water? De sloot in al haar lagen L E E S T E K S T Lopen er beesten op het water? De sloot in al haar lagen Sloten zijn meestal geen natuurlijke waterwegen, maar worden door de mens gegraven omdat er vaak problemen zijn om het overtollige

Nadere informatie

Een project van het IVN Veldhoven / Vessem voorjaar 2009

Een project van het IVN Veldhoven / Vessem voorjaar 2009 Een project van het IVN Veldhoven / Vessem voorjaar 2009 Doelgroep: groepen 4 t/m 8 Plaats: een goed bereikbare plek aan stilstaand of stromend water (zie kaartje). Doel: Ontdekken dat er zich een interessante

Nadere informatie

Werkblad Waterrapport 1 - Kleur van het water

Werkblad Waterrapport 1 - Kleur van het water Werkblad Waterrapport - Kleur van het water Water in sloten, plassen, meren en rivieren kan allerlei verschillende kleuren hebben door de stoffen die erin opgelost zijn. Meestal betekent helder en lichtgekleurd

Nadere informatie

Eco-line Frambozengaarde 1 3992 KC Houten 030 2801153. Ecologisch onderzoek Barwoutswaarder 134-136 Woerden 2007

Eco-line Frambozengaarde 1 3992 KC Houten 030 2801153. Ecologisch onderzoek Barwoutswaarder 134-136 Woerden 2007 Eco-line Frambozengaarde 1 3992 KC Houten 030 2801153 Ecologisch onderzoek Barwoutswaarder 134-136 Woerden 2007 Inhoudsopgave 1 Samenvatting:... 3 2 Taakomschrijving... 4 3 Locatie... 4 4 Methode... 4

Nadere informatie

Staddijk Nederlandse naam Wetenschappelijke naam Familie blz flora

Staddijk Nederlandse naam Wetenschappelijke naam Familie blz flora KENMERKENDE PLANTENSOORTEN NIJMEGEN STADSDIJK EN OMGEVING (STADSDIJK EN RIJK VAN NIJMEGEN) Staddijk Grote waterweegbree Alisma plantago-aquatica Alismataceae 88 Fluitenkruid Anthriscus sylvestris Apiaceae

Nadere informatie

Natuurtoets Oude Kern Bennebroek. mei 2012

Natuurtoets Oude Kern Bennebroek. mei 2012 Natuurtoets Oude Kern Bennebroek mei 2012 door: Ecologisch adviesbureau Antje Ehrenburg in samenwerking met Diemeer Natuurbeheer & Onderzoek In opdracht van: Gemeente Bloemendaal, mei 2012 Opgeleverd (concept):

Nadere informatie

gen hof 1 te termaar, gemeente margraten Plan Opdrachtgever dhr. hartmans verkennend natuurwaardenonderzoek Gulpen, 18 juni 2008

gen hof 1 te termaar, gemeente margraten Plan Opdrachtgever dhr. hartmans verkennend natuurwaardenonderzoek Gulpen, 18 juni 2008 Plan gen hof 1 te termaar, gemeente margraten verkennend natuurwaardenonderzoek Opdrachtgever dhr. hartmans Heukelom Verbeek landschapsarchitectuur Gulpen, 18 juni 2008 kon. julianastraat 21a 6271 cb gulpen

Nadere informatie

1. Inleiding... 3 2. Werkwijze... 3 3. Regel van 100... 4. Bijlagen... 5 Waarnemingsformulier... 6 Verantwoording... 7

1. Inleiding... 3 2. Werkwijze... 3 3. Regel van 100... 4. Bijlagen... 5 Waarnemingsformulier... 6 Verantwoording... 7 NATUUR VAN DE WEEK Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afdeling Delfland Postbus 133 2600 AC DELFT afdelingdelfland@knnv.nl www.knnv.nl/afdelingdelfland http://twitter.com/#!/knnvafddelfland

Nadere informatie

Gagel-en wilgenstruwelen

Gagel-en wilgenstruwelen Gagel-en wilgenstruwelen Knelpunten en beheer Bobbink et al. (2013) Preadvies kleine ecotopen in de hydrologische gradiënt. H7. Vormen en voorkomen Gagelstruweel RG Klasse der hoogveenbulten en slenken

Nadere informatie

Wateren op de hogere zandgronden met voedselarm, zuur tot zwak gebufferd water. Vennen. Emiel Brouwer. m.m.v. Roland Bobbink Jan Roelofs

Wateren op de hogere zandgronden met voedselarm, zuur tot zwak gebufferd water. Vennen. Emiel Brouwer. m.m.v. Roland Bobbink Jan Roelofs Wateren op de hogere zandgronden met voedselarm, zuur tot zwak gebufferd water Vennen Emiel Brouwer m.m.v. Roland Bobbink Jan Roelofs Indeling naar buffering Zuur ven: ph < 4,5; alkaliniteit < 50 µeq/liter.

Nadere informatie

Degu SAB: veilig & onbeperkt

Degu SAB: veilig & onbeperkt Degu SAB: veilig & onbeperkt Groenten Witloof Cichorium endivia Wilde peen(wortel) Daucus carota sativus Wortel zelf beperkt geven. Aardpeer (artichoke) Helianthus tuberosus Worteldelen kunnen aangeboden

Nadere informatie

Werkblad slootdiertjes

Werkblad slootdiertjes Werkblad slootdiertjes Hoe groot is het dier? Hoeveel poten heeft het dier? Hoe ziet de achterkant van het dier eruit? Zit er bij de kop rode franje? Heeft het dier een schelp? Hoe heet het dier? 0, 4,

Nadere informatie

Wandeling rond Tanthof

Wandeling rond Tanthof Wandeling rond Tanthof Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afdeling Delfland Postbus 133 2600 AC DELFT afdelingdelfland@knnv.nl www.knnv.nl/afdelingdelfland http://twitter.com/#!/knnvafddelfland

Nadere informatie

NR.3 EEN VIJVER, MEER DAN WATER ALLEEN. 3 vijverbiotoopstudie-leerkracht-a5.indd 1

NR.3 EEN VIJVER, MEER DAN WATER ALLEEN. 3 vijverbiotoopstudie-leerkracht-a5.indd 1 NR.3 RKRACHT, R E V J I V N E E LE E OR DE LE O V D A A IDR LEEN L A R E AN WAT D R E E PSTUDIE M BIOTOO 3 vijverbiotoopstudie-leerkracht-a5.indd 1 5/03/14 10:22 IN DIT NUMMER 3 INLEIDING 4 4 Resultaten:

Nadere informatie

Monitoringsverslag Hierdense / Staverdense beek per 17-7-2009 Bekenwerkgroep Nederland E, van den Dool

Monitoringsverslag Hierdense / Staverdense beek per 17-7-2009 Bekenwerkgroep Nederland E, van den Dool Monitoringsverslag Hierdense / Staverdense beek per 17-7-2009 Bekenwerkgroep Nederland E, van den Dool De Hierdense beek is door de BWN 6 keer bezocht. En wel in 1973, 1987, 1995, 2001, 2005 en 2009. De

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

!"#$"%"&'&("#$')#!"#*"(!"$+%",-"."-$'&")## !"#$%"&&'(")*#+$,-#$("$+"./0*120"*($-).$13*1"#)-#($

!#$%&'&(#$')#!#*(!$+%,-.-$'&)## !#$%&&'()*#+$,-#$($+./0*120*($-).$13*1#)-#($ $%&'&($')*($+%,-.-$'&) ()/&-(&(0%1( $%&&'()*+$,-$($+./0*120*($-).$13*1)-($ $ $ $%&'&($')*($+%,-.-$'&) ()/&-(&(0%1( $%&&'()*+$,-$($+./0*120*($-).$13*1)-( $ $ $ $ $ $ $ $ $ 45('-/02+,'6$ $ $ $ $ 7&2-/25'.&&6$$

Nadere informatie

Oevers 2x maaien Oever 2

Oevers 2x maaien Oever 2 Oevers 2x maaien Oever 2 De vegetatie is rijk aan diverse soorten kruiden, zoals kattenstaart, grote waterweegbree en zwanebloem en behoort tot het Watertorkruidverbond (Oenanthion aquaticae). De vegetatie

Nadere informatie

Botanische waarnemingen Oeverlanden Nieuwe Meer te Amsterdam Wetenschappelijke naam Nederlandse naam 1982 1985 1993 2002 RL

Botanische waarnemingen Oeverlanden Nieuwe Meer te Amsterdam Wetenschappelijke naam Nederlandse naam 1982 1985 1993 2002 RL Botanische waarnemingen Oeverlanden Nieuwe Meer te Amsterdam Wetenschappelijke naam Nederlandse naam 1982 1985 1993 2002 RL Acer campestre Spaanse aak - - x x Acer platanoides Noorse esdoorn - - - x Acer

Nadere informatie

Botanische waarnemingen Oeverlanden Nieuwe Meer te Amsterdam Nederlandse naam Wetenschappelijke naam 1982 1985

Botanische waarnemingen Oeverlanden Nieuwe Meer te Amsterdam Nederlandse naam Wetenschappelijke naam 1982 1985 Botanische waarnemingen Oeverlanden Nieuwe Meer te Amsterdam Nederlandse naam Wetenschappelijke naam 1982 1985 Aalbes Ribes rubrum - - - x Aardaker Lathyrus tuberosus x x - x Akker vergeet-mij-nietje Myosotis

Nadere informatie

KNNV afd. Regio Delft INVENTARISATIE DELFTSE HOUT EN HERTEKAMP 2008

KNNV afd. Regio Delft INVENTARISATIE DELFTSE HOUT EN HERTEKAMP 2008 KNNV afd. Regio Delft INVENTARISATIE DELFTSE HOUT EN HERTEKAMP 2008 Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afd. Regio Delft Postbus 133 2600 AC DELFT email: afd.regiodelft@knnv.nl www.knnv.nl/afd.regiodelft

Nadere informatie

Natuurontwikkeling op de de Volgermeerpolder (2012)

Natuurontwikkeling op de de Volgermeerpolder (2012) Natuurontwikkeling op de de Volgermeerpolder (2012) Presentatie voor het Burgerkomitee en bewoners Piet-Jan Westendorp (ecoloog, ACV) 29 november 2012 Inhoud Organisatie Beheer en monitoring natuurontwikkeling

Nadere informatie

Natuurontwikkeling en kwaliteitsinvestering landschap

Natuurontwikkeling en kwaliteitsinvestering landschap Natuurontwikkeling en kwaliteitsinvestering landschap ONTWIKKELING NATUURZONE SPORTPARK ELSKENS OOSTERHOUT DATUM: augustus 2014, Landschapsplan en kwaliteitsinvestering Landschap kenmerk: ontwerp-bestemmingsplan

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water Natuurvriendelijke oevers Droge voeten, schoon water VOOR WIE IS DEZE FOLDER BESTEMD? Deze folder is bestemd voor eigenaren van oevers die in aanmerking komen om hun oever natuurvriendelijk in te richten.

Nadere informatie

Opdrachtkaarten water

Opdrachtkaarten water Opdrachtkaarten water OPDRACHT 2: HOE HELDER IS HET WATER? Ruikt het water? Is het water troebel of helder? Zie je met je ogen de bodem van de plas? Helder water is belangrijk voor roofvissen zoals de

Nadere informatie

Paleobotanisch onderzoek aan een venige laag in het centrum van Alkmaar

Paleobotanisch onderzoek aan een venige laag in het centrum van Alkmaar Paleobotanisch onderzoek aan een venige laag in het centrum van Alkmaar RAPPORTNUMMER DATUM AUTEUR 580 maart 2012 H. van Haaster Colofon Titel: BIAXiaal 580 Paleobotanisch onderzoek aan een venige laag

Nadere informatie

Het succes van Tijdelijke Natuur

Het succes van Tijdelijke Natuur Het succes van Tijdelijke Natuur Monitoring vier jaar Tijdelijke Natuur Eeserwold Auteurs: Datum: Mark Zekhuis, Adriaan de Gelder December 2013 Colofon Auteurs: Landschap Overijssel, Mark Zekhuis, Adriaan

Nadere informatie

rijkswaterstaat ministerie van verkeer en waterstaat toelichting vegetatiekaart DE BLAUWE KAMER _51 UI ) meetkundige dienst

rijkswaterstaat ministerie van verkeer en waterstaat toelichting vegetatiekaart DE BLAUWE KAMER _51 UI ) meetkundige dienst ministerie van verkeer en waterstaat rijkswaterstaat _51 UI ) toelichting vegetatiekaart DE BLAUWE KAMER meetkundige dienst : ' A 'f «,.; "Va < 3 0? J

Nadere informatie

Soortenkennis O43. Bloemplanten

Soortenkennis O43. Bloemplanten Soortenkennis O43 Bloemplanten In deze presentatie krijg je meestal een foto te zien. Raad wat het is. Op de volgende pagina zie je de naam van de plant, met eventueel nog wat bijzondere kenmerken. Daarnaast

Nadere informatie

Bloemenweides rijkdom aan cases

Bloemenweides rijkdom aan cases inhoudstafel Bloemenweides rijkdom aan cases Basics Beheer 17 februari 2015 Groeninnovatieforum Basics < eindbeeld > Basics < communicatie naar burger > Dynamische beplanting met natuurlijke uitstraling

Nadere informatie

ON kruid. op en in de bodem. Ecologisch leven koken en tuinieren

ON kruid. op en in de bodem. Ecologisch leven koken en tuinieren ON kruid op en in de bodem wat is Onkruid? Onkruiden zijn planten die we niet in onze tuin willen hebben en die groeien en woekeren tussen de wel gewilde planten Hoe kom ik van onkruid af? Nooit? Herkenning

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe Opdrachten thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: schaatsenrijders Groepje 2: beekprikken Groepje 3: schrijvertjes Groepje 4: bloedzuigers Groepje 5:

Nadere informatie

SUCCESSIE-ONDERZOEK IN HET NAARDERMEER. II {Vervolg)

SUCCESSIE-ONDERZOEK IN HET NAARDERMEER. II {Vervolg) HET OVERWINTEREN VAN DE KLUUT IN ZEELAND SI 83 25 Waarneming XXII: 20 Jan. - 1 Kluut in de Vakjes, staat urenlang te dutten tussen een troep grote wulpen. Dat was de laatste waarneming. Ze hadden de aftocht

Nadere informatie

Ecologisch Beheer. Speeldernis.nl, Rotterdam

Ecologisch Beheer. Speeldernis.nl, Rotterdam Ecologisch Beheer Speeldernis.nl, Rotterdam Inleiding Koen van der Hauw Ecologisch: Aandacht voor mens Aandacht voor inheemse planten en dieren Aandacht voor milieu Groenling: Ecologisch Beheer 2 Opbouw

Nadere informatie

Onderzoeksrapport. onderdeel van het. Vissenschool Lespakket. Dit onderzoeksrapport is van: ... ...

Onderzoeksrapport. onderdeel van het. Vissenschool Lespakket. Dit onderzoeksrapport is van: ... ... Onderzoeksrapport onderdeel van het Vissenschool Lespakket Dit onderzoeksrapport is van:............................................................................................ Sportvisserij Nederland,

Nadere informatie

Verslag RAVON excursie 24 april 2010. Voorveldse Polder en Biltsche Grift (Gemeente De Bilt)

Verslag RAVON excursie 24 april 2010. Voorveldse Polder en Biltsche Grift (Gemeente De Bilt) Verslag RAVON excursie 24 april 2010 Voorveldse Polder en Biltsche Grift (Gemeente De Bilt) Inleiding Op zaterdag 24 april heeft Ravon Utrecht een excursie georganiseerd naar een tweetal gebieden aan de

Nadere informatie

DE VEGETATIES van NEDERLAND - Schaminée e.a. Overzicht van de Klassen van Plantengemeenschappen

DE VEGETATIES van NEDERLAND - Schaminée e.a. Overzicht van de Klassen van Plantengemeenschappen DE VEGETATIES van NEDERLAND - Schaminée e.a. Overzicht van de Klassen van Plantengemeenschappen Schaminée - Klassen - n en Lat. naam 01. LEMNETEA MINORIS Eendenkroos 02. RUPPIETEA Ruppia 03. ZOSTERETEA

Nadere informatie

Dienst Verkeer en Scheepvaart. Overzicht van de vegetatie langs Rijkswegen

Dienst Verkeer en Scheepvaart. Overzicht van de vegetatie langs Rijkswegen Dienst Verkeer en Scheepvaart Overzicht van de vegetatie langs Rijkswegen Overzicht van de vegetatie langs Rijkswegen oktober 2008 1 Inhoud Voorwoord 3 1. Inleiding 5 1.1 Het waarom van deze handreiking

Nadere informatie

r Soortenrijk rietmoeras ^reist een natuurlijk fluctuerend waterpei

r Soortenrijk rietmoeras ^reist een natuurlijk fluctuerend waterpei r Soortenrijk rietmoeras ^reist een natuurlijk fluctuerend waterpei Op veel kanaaloevers maken stortsteen en stalen damwanden plaats voor flauwe taluds met een natuurlijke ondergrond. Beheerders proberen

Nadere informatie

Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud

Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud Wat is gewoon onderhoud? Gewoon onderhoud is het jaarlijks verwijderen van een overmaat aan begroeiing, vuil enzovoort dat zich in en direct naast de watergang

Nadere informatie

Bijen en Landschapsbeheer

Bijen en Landschapsbeheer Bijen en Landschapsbeheer Hoe maken we het landschap bijenvriendelijk Wat betekent dat voor de biodiversiteit en de kwaliteit van het landschap Een selectie van de mogelijkheden Arie Koster -- www.bijenhelpdesk.nl

Nadere informatie

Plantago bij de bronnen te Eys (23 juli 2015).

Plantago bij de bronnen te Eys (23 juli 2015). Plantago bij de bronnen te Eys (23 juli 2015). Vandaag weer een echte mooie zomeravond en Tonnie breekt met de natte traditie van afgelopen jaar. De opkomst van deelnemers is verrassend en levert nog een

Nadere informatie

Botanisch onderzoek aan enkele grondmonsters uit het komgebied van de rivier de Dubbel in Dordrecht

Botanisch onderzoek aan enkele grondmonsters uit het komgebied van de rivier de Dubbel in Dordrecht BIAXiaal 334 Botanisch onderzoek aan enkele grondmonsters uit het komgebied van de rivier de Dubbel in Dordrecht H. van Haaster K. Hänninen September 2007 BIAX C o n s u l t Onderzoeks- en Adviesbureau

Nadere informatie

Rapport van waarnemingen op ecoduct SUTHWALDA in Zuidwolde door vrijwilligers van Natuurvereniging Zuidwolde

Rapport van waarnemingen op ecoduct SUTHWALDA in Zuidwolde door vrijwilligers van Natuurvereniging Zuidwolde Rapport van waarnemingen op ecoduct SUTHWALDA in Zuidwolde door vrijwilligers van Natuurvereniging Zuidwolde Inhoud: 1. Algemeen 2. Vrijwilligers 3. Vegetatie en voorkomen wilde planten 4. Vegetatie en

Nadere informatie

Meijendel. Excursieverslag - 17 augustus 2011

Meijendel. Excursieverslag - 17 augustus 2011 Op 17 augustus trokken we zes man sterk naar Meijendel. Vanaf het parkeerterrein bij Kievietsduin volgden we eerst de witte paaltjes. Dan schakelden we over naar blauw richting het hek voor jaarkaarthouders.

Nadere informatie

Excursie Waterplanten. Millingerwaard Flora en faunawerkgroep Gelderse poort

Excursie Waterplanten. Millingerwaard Flora en faunawerkgroep Gelderse poort Excursie Waterplanten. Millingerwaard Flora en faunawerkgroep Gelderse poort 31-7-2010 Mooie zomerdag: temperatuur 24 C Deelnemers: Piet Smeets, Jan Nillesen, Jan Cornelissen, Iris Niemeijer, Dietrich

Nadere informatie

Veldbezoeken Het gebied is op 16 juli 2014 bezocht door Menno Reemer (EIS) samen met Hendrik Baas (gemeente Zoetermeer).

Veldbezoeken Het gebied is op 16 juli 2014 bezocht door Menno Reemer (EIS) samen met Hendrik Baas (gemeente Zoetermeer). Bijenvraagbaak casus 1: Zoetermeer Westerpark Menno Reemer (EIS Kenniscentrum Insecten) & Robbert Snep (Alterra) 6 oktober 2014 Vraagsteller: Hendrik Baas (Gemeente Zoetermeer) Gebied: Zoetermeer, Westerpark,

Nadere informatie

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild Couwenhoven 7221 3703 HW Zeist wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een

Nadere informatie

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren Monitoring op natuurboerenerven Uitleg over de systematiek van het monitoren Inleiding Boerenzwaluwen op het erf, korenbloemen in de akkers, fladderende citroenvlinders tussen de schuren. Al dat pracht

Nadere informatie

Helder water door quaggamossel

Helder water door quaggamossel Helder water door quaggamossel Kansen en risico s Een nieuwe mosselsoort, de quaggamossel, heeft zich in een deel van de Rijnlandse wateren kunnen vestigen. De mossel filtert algen en zwevend stof uit

Nadere informatie

Lesbrief Volgermeerpolder: Van gif naar gaaf

Lesbrief Volgermeerpolder: Van gif naar gaaf Lesbrief Volgermeerpolder: Van gif naar gaaf Inhoud: 1. Kunst: de sfeer van het landschap vastgelegd op foto 2. Vogels in de Volgermeer 3. Turf voor de kachel 4. Water wordt land 5. Slootje scheppen 6.

Nadere informatie