Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE"

Transcriptie

1 Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel SOFTWARE GEBRUIKT IN HET KADER VAN DE ONTWIKKELING VAN PASSIEFPROJECTEN OF «ZEER LAGE ENERGIE» : INLEIDING. Emmanuel S HEEREN pmp asbl

2 Doelstelling van de presentatie Overzicht van de verschillende types software die gebruikt worden in het kader van de ontwikkeling van passief- of (zeer) lage energieprojecten. 2

3 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 3

4 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 4

5 Globale energiebalans 1. PHPP-software Certificatiesoftware voor passiefgebouwen (residentieel en tertiair) Software als hulp bij het ontwerp bij passiefprojecten en/of lage energie Maakt het o.a. mogelijk om de primaire netto energiebehoeften van de verschillende energieverbruiksposten in het gebouw te berekenen (verwarming, koeling, SWW, hulptoestellen, verlichting ) Kan gebruikt worden door architecten, studiebureaus of door iedereen met kennis van de thermische eigenschappen van gebouwen Is opgebouwd als Excel-rekenblad met 33 tabbladen 5

6 Globale energiebalans 1. PHPP-software Gebouw 6

7 Globale energiebalans 1. PHPP-software Systeem 7

8 Globale energiebalans 1. PHPP-software 8

9 Globale energiebalans 1. PHPP-software Plate-forme Maison Passive en Passiefhuis Platform voorzien in technische begeleiding voor de residentiële en tertiaire sector (technische adviezen, premies en certificatie). 9

10 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 10

11 Globale energiebalans 2. EPB-software Historiek in de Brusselse context Europese Richtlijn betreffende de Energieprestatie van gebouwen (2002/91/CE); Omzetting van de Richtlijn in elk van de gewesten In BHG wordt een ordonnantie aangenomen (verminderen van het primair energieverbruik en de CO2-uitstoot van gebouwen). Doel van de ordonnantie: verbeteren van de energieprestatie van gebouwen en hun binnenklimaat De impact van deze ordonnantie is zeer belangrijk voor Brussel, gezien gebouwen instaan voor 70 % van het globale energieverbruik in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 11

12 Globale energiebalans 2. EPB-software Historiek in de Brusselse context De Brusselse EPB en binnenklimaat ordonnantie omvat feitelijk drie regelgevingen : de regelgeving over de EPB-werken, voor werken die onderworpen zijn aan een stedenbouwkundige- of milieuvergunning ; de regelgeving betreffende de EPB-certificaten, bij een vastgoedtransactie ; de regelgeving betreffende de EPB-technische installaties, voor elke centrale verwarmingsinstallatie of airco-installatie.. 12

13 Globale energiebalans 2. EPB-software De software maakt volgende berekeningen mogelijk: Het E-peil Het K-peil De verbruiken van diverse energieverbruiksposten integreert de volledige rekenmethodiek maakt het mogelijk automatisch de van toepassing zijnde eisen te bepalen ifv de oppervlakte, de bestemming en de aard van de werken, evenals de automatische evaluatie van deze eisen 13

14 Globale energiebalans 2. EPB-software integreert formulieren die automatisch worden ingevuld vertrekkende van de projectgegevens beschikt over een overzicht om het ingeven van het project te vergemakkelijken integreert tools rond haalbaarheidsstudies, quickscan, photovoltacalc en cogencalc beschikt over een optimalisatiemodule werkt met onafhankelijke projectbibliotheken die door meerdere gebruikers kunnen worden gebruikt is gebruiksvriendelijk. 14

15 Globale energiebalans 2. EPB-software 15

16 Globale energiebalans 2. EPB-software Start pagina > Professionelen > Thema's > Energie > EPB en binnenklimaat > Werkzaamheden EPB > EPB-software 16

17 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 17

18 Globale energiebalans 3. Software Be*GLOBAL Context : Snelle evolutie van energie-eisen Criteria en regelgeving + en + veeleisend Concept grijze energie wordt belangrijker Vraag van de architecten en publieke overheden De software De software maakt het mogelijk de globale energiebalans van een gebouw te berekenen en de uitstootbalans van broeikasgassen 18

19 Globale energiebalans 3. Software Be*GLOBAL Doelstelling Bij bouwen en renoveren meer bewust worden van grijze energie en de impact op de uitstoot van BKG Verder gaan in het bekijken van de impact van een gebouw Eenvoudige tool (maar niet simplistisch) Minimale invoer voor PHPP-gebruikers Databanken KBOB Ecobalans van wanden Databanken van producenten 19

20 Globale energiebalans 3. Software Be*GLOBAL Base de Données Base de Données PHPP Encodage be.global Encodage be.global Résultats Résultats PHPP sans PHPP 20

21 Globale energiebalans 3. Software Be*GLOBAL 21

22 Globale energiebalans 3. Software Be*GLOBAL Gratis, open source, meertalig 22

23 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 23

24 Dynamische simulatie 1. Energy Plus / Design Builder Functies Berekening van de thermische verliezen/winsten via de bouwschil in de winter/zomer Dimensionering van de verwarming Dimensionering van de koeling via natuurlijke ventilatie en/of klimatisatie Dynamische simulatie mbt comfortgegevens, thermische balans, ventilatie,... Realistische 3D modellering met visualisering van slagschaduwen Gebouwmodellering met tools om vensters te maken, ontwerp van de constructie, automatische detectie van wandtype als invoerondersteuning, tekeningen 24

25 Dynamische simulatie 1. Energy Plus / Design Builder Beheer van de bezetting, van de mechanische ventilatie, raamopeningen, de verduistering van openingen, interne winsten,... door een parametriseerbare planning volgens type dag, maand en uren (of uuronderverdeling); Energiebesparing : free-cooling, warmteterugwinning op extractielucht, nachtventilatie, gradaties in verlichting volgens lichtsterkte, vraaggestuurde regeling van de temperatuur van de ingeblazen lucht, variabel luchtdebiet... reeds beschikbaar met enkele klikken. Honderden voorbeeldmaterialen worden meegeleverd in het Frans met het «Pack Français» Kaart met daglicht, FLJ 25

26 Dynamische simulatie 1. Energy Plus / Design Builder Voordelen: Ergonomie Ondersteuning bij de invoer Verschillende simulaties mogelijk (energetisch, verlichting, thermische optimalisatie, HVAC-systemen, CFD-analyse, schaduwstudie) Import en export 3D is mogelijk 26

27 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 27

28 Dynamische simulatie 2. TRNSYS Omschrijving TRNSYS (TRaNsient SYstem Simulation Program) (simulatieprogramma voor systemen in transitie) is een modulair opgebouwde simulatiesoftware. Hij is uitgerust met een aantal basismodules (ongeveer 50) en maakt het mogelijk dat de gebruiker zijn eigen onderdelen aanmaakt. Onder de basismodules bevinden zich tal van courante thermische systemen, alsook de onderliggende programma s rond het beheer van de simulatieresultaten en de gegevensbanken (klimaat of andere). Een internetbibliotheek met bijkomende onderdelen en recente updates zijn beschikbaar voor de gebruikers. 28

29 Dynamische simulatie 2. TRNSYS Ingegeven gegevens Gebouwbeschrijving en klimaatgegevens (zitten al in de software voor sommige steden); Beschrijving van de elementen van het thermisch systeem en hun werking. Bestaande linken met bepaalde tekenprogramma s om de gegevensingave voor de gebouwomschrijving te vergemakkelijken. Resultaten Maandelijkse en jaarverbruiken, visualisatie onder de vorm van histogrammen, impressie van de verschillende variabele waarden (per tijdseenheid), visualisatie in realtime van bepaalde simulatiewaarden. 29

30 Dynamische simulatie 2. TRNSYS Voordelen Dankzij de modulaire benadering is TRNSYS bijzonder flexibel om het geheel van de thermische systemen op verschillende complexiteitniveaus te modeleren (modules met min of meer uitgewerkte berekeningsprocedures) Dankzij de toegang tot de broncode kunnen gebruikers ook onderdelen wijzigen of toevoegen die niet beschikbaar waren in de oorspronkelijke bibliotheek Uitgebreide documentatie over de onderliggende programma s, met verduidelijkingen, normale gebruiken, basisvergelijkingen Zeer soepele definiëring van de simulatieperiode : keuze van de tijdsintervallen, start en einde van de simulatie 30

31 Dynamische simulatie 2. TRNSYS Nadelen Maandelijkse en jaarverbruiken, visualisatie onder de vorm van histogrammen, impressie van de verschillende variabele waarden (per tijdseenheid), visualisatie in realtime van bepaalde simulatiewaarden. Source : icedd asbl 31

32 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 32

33 Dynamische simulatie 3. Capsol Omschrijving Capsol is een software (met voornamelijk een pedagogische invalshoek) gebruikt om de energieprestaties van gebouwen te optimaliseren, meer in het bijzonder voor het beheer van de warmte- en koudevraag. Wordt eveneens gebruikt bij de evaluatie van het thermisch comfort. Deze software maakt het mogelijk vereenvoudigde evaluaties uit te voeren van installaties die zonne-energie gebruiken, een schatting te bezorgen van de energetische, economische en ecologische voordelen van deze systemen de invloed van wijzigingen van de belangrijkste parameters vergelijken (bezonning, opp van collectoren, financiële impact ) 33

34 Dynamische simulatie 3. Capsol In te geven gegevens (voor elke zone) Afbakenen verschillende klimaatzones binnen en buiten Bepalen van de scheidingswanden van deze zones (gebied, samenstelling, thermische geleidbaarheid van de onderdelen) Bepalen van de oriëntatie en de eventuele hellingshoek van de wanden Bepalen van de inertie-eigenschappen van de wand (reflectie, transmissie, albédo). Ook schaduwfactoren kunnen worden ingegeven. 34

35 Dynamische simulatie 3. Capsol Resultaten Grafische temperatuurevoluties Warmtestroom Video animatie (.avi) van de stromen doorheen de wanden die de verschillende zones uit het model scheiden 35

36 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 36

37 Dynamische simulatie 4. Open Studio Beschrijving Is opgevat als multiplatform van verschillende softwaretoepassingen waarmee een gebouwmodel kan gesimuleerd worden. De berekeningsmotor is deze van Energy Plus en er zijn connecties met andere toepassingen zoals Radiance (verlichting), Window (vensters),... Mogelijkheden van de software: zowel de energetische aspecten (balans, verliezen, behoeften,...) als aspecten verbonden aan verlichting of met de dimensionering van installaties, zijn mogelijk. Maakt tevens gebruik van een plug-in Sketch up om gemakkelijk een geometrisch model te maken 37

38 Dynamische simulatie 4. Open Studio In te geven gegevens: De gebouwgeometrie >> Plug-in Sktech up! De interne warmtewinsten Wandtypologieën (U, inertie, oriëntaties, ) via bestaande en aan te maken bibliotheken Gebruiks- en bezettingsscenario s (bestaande en aan te maken) De ingestelde T Definitie van klimaatzones Definitie buitenklimaat Aanwezige systemen in het gebouw 38

39 Dynamische simulatie 4. Open Studio Données introduites: Résultats: Lien : 39

40 Dynamische simulatie 4. Open Studio Resultaten: Evolutie van de temperatuur in de verschillende gedefinieerde klimaatzones Energiebalans Studie van natuurlijk daglicht Te installeren vermogen voor verwarming/koeling (dimensionering) Comfortevaluatie 40

41 Dynamische simulatie 4. Open Studio Maar ook: Gratis software! Gebruikersopleiding om te leren werken met de Open Studio-Software : of voor meer info Link : 41

42 Dynamische simulatie Andere SISAL Pleaides Virtual Environnement 42

43 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 43

44 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Software BE.ACV Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Pleaides 5. SISAL Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 44

45 Specifieke software 1. Koudebruggen : THERM Dessin / Catalogue Dessin Importation vectorisée oui (seulement pour calque) Importation pixellisée oui (seulement pour calque) 2D / 3D 2D Valeur de sortie Flux Valeurs extraites - Prix Freeware 45

46 Specifieke software 1. Koudebruggen : EUROKOBRA Dessin / Catalogue Catalogue modifiable Importation vectorisée Non Importation pixellisée Non 2D / 3D 3D Valeur de sortie Pt therm 2zones /Flux Valeurs extraites - Prix Freeware (projets de recherche) 46

47 Specifieke software 1. Koudebruggen : HEAT Dessin / Catalogue Importation vectorisée Importation pixellisée 2D / 3D Valeur de sortie Valeurs extraites Prix Dessin Non Oui (seulement calque) 2D / 3D Pt therm 2zones /Flux Graphs, tables, Freeware / 900 $ 2D / 1500 $ 2D+3D 47

48 Specifieke software 1. Koudebruggen : ARCHICUBE Dessin / Catalogue Dessin Importation vectorisée Non Importation pixellisée Non 2D / 3D 3D Valeur de sortie Flux Valeurs extraites - Prix Freeware 48

49 Specifieke software 1. Koudebruggen : KALIBAT Dessin / Catalogue Catalogue Importation vectorisée Non Importation pixellisée Non 2D / 3D 2D Valeur de sortie Pont thermique Valeurs extraites - Prix Freeware 49

50 Specifieke software 1. Koudebruggen : ANTHERM Dessin / Catalogue Dessin Importation vectorisée Oui Importation pixellisée Oui 2D / 3D 2D / 3D Valeur de sortie Pont thermique / flux Valeurs extraites Rapport résultats Prix

51 Specifieke software 1. Koudebruggen : BISCO Dessin / Catalogue Dessin Importation vectorisée Oui Importation pixellisée Oui 2D / 3D 2D Valeur de sortie Pont thermique (2z t ) / flux Valeurs extraites Rapport résultats Prix

52 Specifieke software 1. Koudebruggen : voorbeeld Samenvattend overzicht van de resultaten van eenzelfde thermische brug berekend in de verschillende softwares Software Ψe [W/mK] Therm 0.65 Eurokobra 0.67 Heat 0.56 Archicube 0.65 Kalibat 0.65 Antherm 0.63 BISCO

53 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 53

54 Specifieke software 2. Canadese put/grondbuis: PHLuft (allemand) : GAEA : 54

55 Specifieke software 2. Canadese put/grondbuis: GAEA Omschrijving GAEA maakt het mogelijk de thermische winsten via de Canadese buis te evalueren in het gebouw in functie van de diameter, lengte, de diepte en het soort grond waarin ze wordt geplaatst. In te geven gegevens Analytische berekening van de warmtedoorvoer door de bodem, het leidingnet met de lucht doorheen het systeem. Lokale klimaatgegevens Variatie van de grondtemperatuur Topografie van de bodem Invloed van naburige gebouwen verandering van de stroming binnen het netwerk 55

56 Specifieke software 2. Canadese put/grondbuis: GAEA Resultaat Een dergelijk opgebouwd model geeft een grootte-orde weer van het potentieel aan warmte en koude die kan gewonnen worden. Tegelijk blijkt uit praktijkervaring dat het probleem in een realtimebenadering en gekoppeld aan het gebouw moet worden bekeken. Beperking De voornaamste benaderingen in het model zijn de volgende: de Canadese buizen beïnvloeden elkaar niet, wat het dus moeilijk maakt om een cluster grondbuizen te testen. Ze schommelen ook niet oiv de grondtemperatuur. Dit kan vertekende resultaten opleveren, vooral bij grotere debieten die door de buizen stromen. 56

57 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 57

58 Specifieke software 3. Bezonning/zonnewering: ECOTEC Energetische analyses van het volledige gebouw De berekening van het energieverbruik en de CO2- emissies op basis van het gebouwmodel op jaarbasis, maandelijks en per uur, gebruikmakend van klimaatgegevens. Thermische prestatie Berekenen van de warmte- en koudebehoefte op basis van de modellen en het effect van de bezetting, de interne winsten, de infiltratie en de uitrusting. Waterverbruik en evaluatie van de kosten Schatting van het waterverbruik binnen en buiten het gebouw. 58

59 Specifieke software 3. Bezonning/zonnewering : ECOTEC Zonne-instraling Visualiseren van de zonne-instraling op de vensters en andere oppervlakten, in om het even welke periode van het jaar. Natuurlijke verlichting Berekening van de natuurlijke verlichtingsfactoren en het verlichtingsniveau vanuit om het even welk punt van het model. Schaduwen en reflecties Weergave van de positie en het traject van de zon ifv de datum, het uur en de gekozen positie 59

60 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 60

61 Specifieke software 4. Verlichting DIALUX : Autodesk : Radiance : 61

62 Specifieke software 4. Verlichting: DIALUX Omschrijving DIALux is een gratis software voor het uitvoeren van lichtstudies gericht op de berekening en de visualisatie. Het programma werd gelanceerd door het Deutschen Institut für Ange wandte Lichttechnik (DIAL). De software DIALux maakt het mogelijk een eenvoudige en snelle kwantitatieve analyse te maken van een studie, vertrekkend van een unieke 3D-functionaliteit. Het formaat van de ULD gegevens van de verlichtingsapparaten bevatten de 3D geometrie, de verdeling van de lichtintensiteit en een beschrijving van het artikel. Plug-ins van verlichtingsfabrikanten bevatten bijkomende berekeningsgegevens, met oa de onderhoudsfactoren en de UGR waarden. 62

63 Specifieke software 4. Verlichting: AUTODESK Omschrijving Met de software VIZ stelt de firma Autodesk een programma voor gericht op complexe visualisaties. De gegevens van de verlichtingsapparaten bij Autodesk VIZ of 3ds Max bevatten een 3D maquete van het apparaat, de oppervlaktekenmerken en de textuur, maar ook de flexibiliteit van de onderdelen(omgekeerde weergave). Met de omgekeerde weergave kunnen de projectoren met een beperkt aantal instellingen geöriënteerd worden. De verlichtingssimulatie vereist bijkomende fotometrische gegevens. Autodesk VIZ en 3ds Max kunnen een radiantieberekening uitvoeren en geven dus een fysisch correcte simulatie. 63

64 Specifieke software 4. Verlichting: RADIANCE Omschrijving Radiance is een professioneel programma voor verlichtingssimulaties, ontwikkeld door Berkeley Lab. Het uitgebreide gamma berekenings- en analysetools, die toch een doorgedreven kennis van de exploitatiesystemen en de sturingen vereist, vindt toepassingen in onderzoeksinstallaties en gespecialiseerde firma s. Wegens haar complexiteit is het programma niet geschikt om snel een kwalitatieve verlichtingsstudie te presenteren. Het gebruik van verlichtingsapparaatgegevens IES maakt het mogelijk om een fysisch correcte verlichtingssimulatie te maken. 64

65 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 65

66 Specifieke software 5. Dampverspreiding: WUFI 1D 66

67 Specifieke software 5. Dampverspreiding: WUFI 1D Resultaat 67

68 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 68

69 Specifieke software 6. Milieuprestaties Breeam Europa (UK) 1990 Alle types, nieuwe en renovaties BATEX België (BGH) 2007 Alle types, nieuwe en renovaties Valideo België 2008 Kantoren, huisvesting, scholen, nieuw en renovaties HQE Frankrijk 2005 Kantoren en scholen, nieuw of renovaties LEED USA 1998 Alle types, nieuwe en renovaties DGNB/BNB Duitsland 2009 Nieuwe kantoren 69

70 Specifieke software 6. Milieuprestaties Deze certificatiemethodes evalueren verschillende duurzame aspecten van het gebouw Vallen uiteen in categorieën / punt / onderpunten,... Definitie van de indicatoren voor dewelke een serie criteria van toepassing is >> toegewezen punten De criteria zijn meetbaar / evaluatierooster / objectieve methode Definitie van een algemeen resultaat >> Certificatie / label 70

71 Overzicht Globale energiebalans 1. PHPP-software 2. EPB-software 3. Softw BE.Global Dynamische simulaties 1. Energy Plus Design Builder 2. TRNSYS 3. Capsol 4. Open Studio Specifieke software 1. Koudebruggen 2. Canadese put/grondbuis 3. Bezonning / zonneschermen 4. Verlichting 5. Dampverspreiding 6. Milieuprestaties van gebouwen 7. Site Energie+ 71

72 Specifieke software 7. Site Energie+ Presentatie Energie+ is een informatiebron ontwikkeld door Architecture & Climat (UCL) en gerealiseerd in het kader van het Programme Responsable Energie van het Waals Gewest. Het is bedoeld om tertiaire gebouwbeheerders bij te staan om hun energieuitgaven onder controle te houden via diverse middelen : vormingen, audits, premies, Doelpubliek de Energieverantwoordelijken, gebouwbeheerders, ontwerpers,... 72

73 Specifieke software 7. Site Energie+ De site geeft heel concreet alle ontwerp- en verbetertechnieken weer op energievlak voor gebouwen : Ontwerpen, auditeren en renoveren van een gebouw Verwarming Klimatisatie Verlichting Thermische isolatie Warmtekrachtkoppeling 73

74 Specifieke software 7. Site Energie+ 74

75 Contact Emmanuel s Heeren - architect pmp asbl 071 / (technische permanentie van 9u tot 12u, ma-di-do-vri) ou 75

Opleiding «Duurzaam gebouw : ENERGIE»

Opleiding «Duurzaam gebouw : ENERGIE» Opleiding «Duurzaam gebouw : ENERGIE» PROGRAMMA Plaats : Brussel Voor iedereen, in functie van de gebouwbestemming : OF MODULE «ENERGIE IN INDIVIDUELE OF COLLECTIEVE HUISVESTING (< 10 EENHEDEN)» (6 dagen)

Nadere informatie

RICHTLIJNEN VOOR EEN GEÏNTEGREERDE HAALBAARHEIDSSTUDIE

RICHTLIJNEN VOOR EEN GEÏNTEGREERDE HAALBAARHEIDSSTUDIE RICHTLIJNEN VOOR EEN GEÏNTEGREERDE HAALBAARHEIDSSTUDIE 1. CONTEXT In het kader van de Ordonnantie houdende de energieprestatie en het binnenklimaat van gebouwen van 7 juni 2007 dient een geïntegreerde

Nadere informatie

DE ENERGIEPRESTATIES EN HET BINNENKLIMAAT VAN GEBOUWEN (EPB)

DE ENERGIEPRESTATIES EN HET BINNENKLIMAAT VAN GEBOUWEN (EPB) DE ENERGIEPRESTATIES EN HET BINNENKLIMAAT VAN GEBOUWEN (EPB) Nieuwe ordonnantie aangenomen op 1 juni 2007, van kracht in de loop van 2008 1. WAAROM EEN ORDONNANTIE OVER EPB? In Europa is de bouw verantwoordelijk

Nadere informatie

Stephan PLETTINCK IBGE responsable du Service «PEB»

Stephan PLETTINCK IBGE responsable du Service «PEB» Voor-ontwerp van de ordonnantie betreffende de energieprestatie en het binnenklimaat van de gebouwen (EPB) Omzetting van de Europese Richtlijn 2002/91/EG Stephan PLETTINCK IBGE responsable du Service «PEB»

Nadere informatie

EPB-SOFTWARE BRUSSEL

EPB-SOFTWARE BRUSSEL EPB-SOFTWARE BRUSSEL INLEIDING De software EPB-software Brussel werd ontwikkeld in het raam van de ordonnantie van 7 juni 2007 van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest houdende de energieprestatie en het

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame renovatie: kort overzicht Leefmilieu Brussel Duurzaam bouwen vanuit de invalshoek van energie. Anne-Laure MAERCKX CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie Een denkoefening

Nadere informatie

Voor de aanvragen tot stedenbouwkundige vergunning ingediend van 1/7/2011 tot 31/12/2013

Voor de aanvragen tot stedenbouwkundige vergunning ingediend van 1/7/2011 tot 31/12/2013 Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 21 december 2007 tot vaststelling van de eisen op het vlak van de energieprestatie en het binnenklimaat van gebouwen - officieus gecoördineerde versie

Nadere informatie

opleidingen energieneutraal bouwen eprojecten

opleidingen energieneutraal bouwen eprojecten opleidingen energieneutraal bouwen eprojecten BEN je mee? Modulaire opleidingscyclus energieneutraal bouwen Vlaanderen zet de route uit met de BEN-doelstellingen. Dit schept enorme kansen, maar vraagt

Nadere informatie

& Toe te voegen documenten aan het kandidatuurdossier 2009

& Toe te voegen documenten aan het kandidatuurdossier 2009 Bijlage 1: Objectieven in het kader van energieconcept & Toe te voegen documenten aan het kandidatuurdossier 2009 1.OMSCHRIJVING ENERGIECONCEPT: Voorbeeldgebouwen m.b.t hun energieconcept minimaliseren

Nadere informatie

EPB SOFTWARE. Bijgewerkte versie 3.0

EPB SOFTWARE. Bijgewerkte versie 3.0 EPB SOFTWARE Bijgewerkte versie 3.0 Pagina 1 van de 9 EPB software: Bijgewerkte versie 3.00-28/06/2011 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Specifieke versie voor het brussels hoofdstekelijk gewest... 3 3. Evaluatie

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 3.1 Systemen: inleiding Piotr Wierusz-Kowalski LENTE 2015 p.kowalski@mkengineering.be www.mkengineering.be 2 DOELSTELLING(EN) VAN DE PRESENTATIE

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzaam bouwen van A tot Z

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzaam bouwen van A tot Z Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzaam bouwen van A tot Z Leefmilieu Brussel TERTIAIRE GEBOUWEN: (R)EVOLUTIE VOORBEELDGEBOUWEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST Anne-Laure MAERCKX CENERGIE Doelstellingen

Nadere informatie

DE ENERGIEPRESTATIE EN HET BINNENKLIMAAT VAN GEBOUWEN (EPB)

DE ENERGIEPRESTATIE EN HET BINNENKLIMAAT VAN GEBOUWEN (EPB) DE ENERGIEPRESTATIE EN HET BINNENKLIMAAT VAN GEBOUWEN (EPB) Nieuwe ordonnantie, aangenomen op 7 juni 2007, gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad op 11 juli 2007, van kracht op 2 juli 2008 1. WAAROM EEN

Nadere informatie

- Beperkte wedstrijd, 3 deelnemers - Renovatie van kantoren

- Beperkte wedstrijd, 3 deelnemers - Renovatie van kantoren - Beperkte wedstrijd, 3 deelnemers - Renovatie van kantoren - Begin2007 - Opdrachtgever: CREDIBE - Huisvesting - Milieugerichte aanpak Kantoren Netto oppervlak: 1850 m² Architectonisch ontwerp Functie

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAME PASSIEF-EN (ZEER) LAGE- ENERGIEGEBOUWEN

OPLEIDING DUURZAME PASSIEF-EN (ZEER) LAGE- ENERGIEGEBOUWEN OPLEIDING DUURZAME PASSIEF-EN (ZEER) LAGE- ENERGIEGEBOUWEN LENTE 2012 Pierre WILLEM écorcesprl team@ecorce.be www.ecorce.be OPLEIDING DUURZAME PASSIEF-EN (ZEER) LAGE- ENERGIEGEBOUWEN Dag 1 Inleiding Muriel

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z

Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z Leefmilieu Brussel Duurzaam bouwen vanuit de invalshoek van energie. Anne-Laure MAERCKX CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie Een denkoefening

Nadere informatie

Session B2 PHPP Vademecum Nieuw certificatiekader voor woningen: een toelichting

Session B2 PHPP Vademecum Nieuw certificatiekader voor woningen: een toelichting Session B2 PHPP Vademecum Nieuw certificatiekader voor woningen: een toelichting Marny DiPietrantonio (pmp) Stefan Van Loon (PHP) passiefhuis-platform vzw 2 doel verduidelijken vereenvoudigen realistischer

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel THERMISCHE ISOLATIE Grote gebouwen. Sebastian Moreno Vacca PLATE-FORME MAISON PASSIVE asbl Doelstellingen van de presentatie Beschrijven van de elementen

Nadere informatie

De nieuwe Energieprestatieregelgeving (EPB) voor retailgebouwen vanaf 2016 Lore Stevens

De nieuwe Energieprestatieregelgeving (EPB) voor retailgebouwen vanaf 2016 Lore Stevens De nieuwe Energieprestatieregelgeving (EPB) voor retailgebouwen vanaf 2016 Lore Stevens Vlaams Energieagentschap Overzicht presentatie Inleiding Eisen vanaf 2016 Eisen vanaf 2017 Inleiding De Europese

Nadere informatie

Brussel bepaalt een nieuw toegankelijk passief

Brussel bepaalt een nieuw toegankelijk passief EPB-eisen vanaf 2015 Brussel bepaalt een nieuw toegankelijk passief Seminarie Duurzaam Bouwen 13 februari 2014 Ir. Ismaël Daoud Beleidsadviseur Duurzaam Bouwen en Energie Kabinet van Evelyne Huytebroeck,

Nadere informatie

Persconferentie van Evelyne Huytebroeck Ordonnantie over de energieprestatie van gebouwen 2 maart 2007

Persconferentie van Evelyne Huytebroeck Ordonnantie over de energieprestatie van gebouwen 2 maart 2007 Persconferentie van Evelyne Huytebroeck Ordonnantie over de energieprestatie van gebouwen 2 maart 2007 1. Energieprestatie van de gebouwen in België en in Brussel : stand van zaken In vergelijking met

Nadere informatie

Dankzij EPB uw verwarmingsinstallatie performant maken

Dankzij EPB uw verwarmingsinstallatie performant maken 1 Seminarie Duurzaam Bouwen: Dankzij EPB uw verwarmingsinstallatie performant maken 21 oktober 2014 Leefmilieu Brussel De regelgeving EPB-verwarming Alain BEULLENS, DPT VERWARMING en KLIM EPB LEEFMILIEU

Nadere informatie

Energiezorg. Een zorg voor de toekomst. Wettelijke en aanvullende dienstverlening voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest

Energiezorg. Een zorg voor de toekomst. Wettelijke en aanvullende dienstverlening voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest WG Energiezorg. Een zorg voor de toekomst Wettelijke en aanvullende dienstverlening voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Naar een rationeel energiebeleid De klimaatsverandering zet ons aan om maatregelen

Nadere informatie

Vorming Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Vorming Duurzaam Gebouw : ENERGIE Vorming Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel DUURZAME GEBOUWEN: INLEIDING Catherine Massart Architecture en Climat UCL Doelstellingen van de presentatie Een globale visie over de uitdagingen en

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.8 Bouwknopen

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.8 Bouwknopen OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.8 Bouwknopen LENTE 2013 Kristien ACHTEN kristien.achten@a-ea.be 2 DOELSTELLING(EN) VAN DE PRESENTATIE Basisbegrippen met betrekking tot bouwknopen

Nadere informatie

ENERGIENEUTRAAL BOUWEN. opleidingscyclus 2013 passiefhuis-platform vzw

ENERGIENEUTRAAL BOUWEN. opleidingscyclus 2013 passiefhuis-platform vzw ENERGIENEUTRAAL BOUWEN opleidingscyclus 2013 passiefhuis-platform vzw Breng bijna-energieneutrale gebouwen in de praktijk met onze nieuwe, modulaire opleidingscyclus voor bouwprofessionelen. In 2015 wordt

Nadere informatie

Nulenergie in Brussel: perspectieven?

Nulenergie in Brussel: perspectieven? Nulenergie in Brussel: perspectieven? Seminarie Duurzaam Gebouw 22 maart 2013 Ir. Ismaël Daoud Politiek adviseur, Duurzaam bouwen en Energie Kabinet d'evelyne Huytebroeck, Brussels Minister voor Leefmilieu,

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 2.3 Bouwknopen

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 2.3 Bouwknopen OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 2.3 Bouwknopen LENTE 2015 Pauline De Somer Pauline.desomer@cenergie.be 2 DOELSTELLING(EN) VAN DE PRESENTATIE Basisbegrippen met betrekking

Nadere informatie

Energieprestatie en binnenklimaat van gebouwen

Energieprestatie en binnenklimaat van gebouwen Energieprestatie en binnenklimaat van gebouwen EPB-Rapport Administratieve gegevens van het project Naam van het project Straat Gemeente Referentie kadaster Containers 3 stuks Mechelen 1-A-1 Nummer Postcode

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Bouwen : Ontwerp en regeling van technische systemen (warmte, HVAC, SWW)

Opleiding Duurzaam Bouwen : Ontwerp en regeling van technische systemen (warmte, HVAC, SWW) Opleiding Duurzaam Bouwen : Ontwerp en regeling van technische systemen (warmte, HVAC, SWW) Leefmilieu Brussel KEUZE VAN WARMTEPRODUCTIE- EN SWW-SYSTEEM IN INDIVIDUELE WOONEENHEDEN EN DE COLLECTIEVE HUISVESTING

Nadere informatie

SOFTWARE EPB VERSIE 2.5.2

SOFTWARE EPB VERSIE 2.5.2 SOFTWARE EPB VERSIE 2.5.2 Didactische handleiding Pagina 1 / 33 - didactische handleiding EPB-software v2.5.2-24-12-10 INLEIDING Deze didactische handleiding heeft tot doel de vernieuwingen van de software

Nadere informatie

30 % Nieuwe beleidsmaatregelen voor nieuwe ontwikkelingen. Warmtekrachtkoppeling in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ir.

30 % Nieuwe beleidsmaatregelen voor nieuwe ontwikkelingen. Warmtekrachtkoppeling in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ir. Warmtekrachtkoppeling in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Nieuwe beleidsmaatregelen voor nieuwe ontwikkelingen Ir. Ismaël Daoud Beleidsadviseur voor Duurzaam Bouwen en Energie Cel Energie, Lucht, Klimaat,

Nadere informatie

De EPBreglementering voor verwarming

De EPBreglementering voor verwarming De EPBreglementering voor verwarming Alain Beullens DPT Verwarming en Klimaat EPB April 2014 Algemene context Gebouwen = 40% van het energieverbruik! 2 Algemene context Brussels Hoofdstedelijk Gewest Volgens

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam gebouw:

Opleiding Duurzaam gebouw: Opleiding Duurzaam gebouw: Energiebeheer (energieverantwoordelijke) Leefmilieu Brussel Beheer van het verbruik: energieboekhouding Jonathan FRONHOFFS CENERGIE Doelstellingen van de presentatie Het nut

Nadere informatie

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Update van versie 6.0 PAGINA 1 VAN 10 EPB-software: Update V6.0 1/2/2015 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. BWLKE... 4 2.1. 2.2. 2.3. Met nieuw gelijkgestelde eenheden (NGE)...

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: De EPB-eisen vanaf 2015: hoe ze toe te passen? Leefmilieu Brussel EPB-eisen: welke evoluties mogen we verwachten vanaf 2015 Charline LANGEROCK Cenergie Doelstelling(en) van de

Nadere informatie

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Update van versie 6.5 PAGINA 1 VAN 8 EPB-software: Update V6.5 1/6/2015 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Reglementering... 4 2.1. 2.2. 2.3. Reglementaire aanpassingen...

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam gebouw : Energie

Opleiding Duurzaam gebouw : Energie Opleiding Duurzaam gebouw : Energie Leefmilieu Brussel AUDIT VAN DE VENTILATIE- EN KLIMATISATIE-INSTALLATIES Jonathan MATTHEWS ICEDD Doelstellingen van de presentatie De belangrijkste mankementen in bestaande

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: De EPB-eisen vanaf 2015: hoe ze toe te passen? Leefmilieu Brussel Regelgevend kader: Welke evolutie mogen we verwachten vanaf 2015? Frederic LUYCKX, architect & onderzoeker Doelstelling(en)

Nadere informatie

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U.

ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP. Dirk Saelens. Afdeling Bouwfysica, Departement Burgerlijke Bouwkunde, K.U. NAV STUDIENAMIDDAG MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK: AANPAK VAN ONTWERP TOT REALISATIE NAAR EEN PASSIEVE WONING OP BASIS VAN TRADITIONELE BOUWMETHODES ROL VAN INSTALLATIETECHNIEKEN EN IMPACT OP UW ONTWERP

Nadere informatie

De EPB-regelgeving. David Deweer. Energy Forum 2012

De EPB-regelgeving. David Deweer. Energy Forum 2012 De EPB-regelgeving David Deweer Energy Forum 2012 De EPB-regelgeving: De peilen van de EPB-ordonnantie: I. Werken waarvoor een stedenbouwkundige vergunning nodig is: EPB-eisen II. III. De vastgoedtransacties

Nadere informatie

LOGBOEK. Verwarmingssysteem type 2. van een flatgebouw. Gebouw:.

LOGBOEK. Verwarmingssysteem type 2. van een flatgebouw. Gebouw:. LOGBOEK Verwarmingssysteem type 2 van een flatgebouw Gebouw:. CONTEXT Het logboek is de 'referentie'-documentatie van de verwarmingssystemen. Het bijhouden van een logboek is een van de eisen van de EPB-reglementering

Nadere informatie

Energie en comfort in duurzame gebouwen

Energie en comfort in duurzame gebouwen Energie en comfort in duurzame gebouwen Aluminium Experience Day 30 augustus 2011 Dr.ir.arch. Griet Verbeeck (PHL & K.U.Leuven) DUURZAME GEBOUWEN KLIMAATSVERANDERING UITPUTTING NATUURLIJKE RIJKDOMMEN DUURZAAMHEID

Nadere informatie

One for LIGHT. One for ENERGY. One for THE PLANET THERMOBEL TRI PASSIVE GLASS FOR ACTIVE LIVING GLASS UNLIMITED

One for LIGHT. One for ENERGY. One for THE PLANET THERMOBEL TRI PASSIVE GLASS FOR ACTIVE LIVING GLASS UNLIMITED One for LIGHT One for ENERGY One for THE PLANET THERMOBEL TRI PASSIVE GLASS FOR ACTIVE LIVING GLASS UNLIMITED Hoe ziet het huis van de toekomst 1. HOGE LICHTTRANSMISSIE 2. OPTIMAAL GEBRUIK VAN DE ZONNE-ENERGIE

Nadere informatie

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING NIEUWE VISIE OP ZONREGELING Zon en daglicht regeling als deel van de energieprestaties in gebouwen Peter Winters President of the European Solar Shading Organization Director Shading & Building Dickson

Nadere informatie

EPB-ordonnantie. Voor verwarmingsspecialisten: erkende verwarmingsinstallateurs, erkende verwarmingsketeltechnici, EPB-verwarmingsadviseurs

EPB-ordonnantie. Voor verwarmingsspecialisten: erkende verwarmingsinstallateurs, erkende verwarmingsketeltechnici, EPB-verwarmingsadviseurs e_réglementaire.doc EPB-reglementering verwarming Technische inhoud voor opleidingsinstellingen EPB-ordonnantie Voor verwarmingsspecialisten: erkende verwarmingsinstallateurs, erkende verwarmingsketeltechnici,

Nadere informatie

Energie berekenen A 21 C. 1. Transmissieverliezen 2. Ventilatieverliezen 3. Infiltratieverliezen

Energie berekenen A 21 C. 1. Transmissieverliezen 2. Ventilatieverliezen 3. Infiltratieverliezen Energie berekenen :: Vorming energiecoördinatoren :: Brussels Hoofdstedelijk Gewest :: Leefmilieu Brussel, 15 may 2007 :: Lionel Wauters, Cenergie cvba 1. Transmissieverliezen 2. Ventilatieverliezen 3.

Nadere informatie

1 BELANG VAN DE INDICATOR EN ELEMENTEN VOOR INTERPRETATIE

1 BELANG VAN DE INDICATOR EN ELEMENTEN VOOR INTERPRETATIE Methodologische fiche INDICATOR: GLOBALE ENERGIE-INTENSITEIT VAN HET BRUSSELS GEWEST THEMA: ENERGIE EN KLIMAATVERANDERINGEN 1 BELANG VAN DE INDICATOR EN ELEMENTEN VOOR INTERPRETATIE Vraag achter de indicator:

Nadere informatie

BOUW VAN HET NIEUWE ADMINISTRATIEF CENTRUM

BOUW VAN HET NIEUWE ADMINISTRATIEF CENTRUM BOUW VAN HET NIEUWE ADMINISTRATIEF CENTRUM VAN DE GEMEENTE ETTERBEEK Technisch rapport betreffende de energie- en milieuprestatie-indicatoren Juni 2015 Verspreiding: Jaspers-Eyers Architects Bureau d Architecture

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.1 Inleiding LENTE 2013 Stéphan Truong Beheerder van de opleiding voor rekening van Leefmilieu Brussel TRAINING.IBGEBIM@ecorce.be 2 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Implementatie van de Epicoolstudie in de EPB-berekeningsmethode

Implementatie van de Epicoolstudie in de EPB-berekeningsmethode 1 Implementatie van de Epicoolstudie in de EPB-berekeningsmethode Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 1 VOORWOORD/INLEIDING... 2 1. WIJZIGINGEN AAN DE REKENMETHODIEK VOOR WOONGEBOUWEN (EPW)... 2 1.1 Netto-energiebehoefte

Nadere informatie

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Bijwerking van de versie 3.5 Juli 2012 PAGINA 1 OP 10 EPB-Software: Bijwerking 3.5-26/06/2012 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. EVALUATIE VAN DE EISEN... 3 3. REKENSNELHEID...

Nadere informatie

EPW: Synthese E-peil berekening

EPW: Synthese E-peil berekening Module 3.7 EPW: Synthese E-peil berekening versie 2.0 1 Hoofdstukkenoverzicht EPW 8 Controle oververhitting 10.5 Verbruik voor koeling 7.7 Transmissieverliezen 7.8 Ventilatie verliezen 7.9 Interne winsten

Nadere informatie

Passiefhuizen. Arch. Alexis Versele KaHo Sint-Lieven 01 10 2008. Cedubo. Alexis Versele - Passiefhuizen 1. Alexis Versele - Passiefhuizen 2

Passiefhuizen. Arch. Alexis Versele KaHo Sint-Lieven 01 10 2008. Cedubo. Alexis Versele - Passiefhuizen 1. Alexis Versele - Passiefhuizen 2 Passiefhuizen Arch. Alexis Versele KaHo Sint-Lieven 01 10 2008 Cedubo Alexis Versele - Passiefhuizen 1 Alexis Versele - Passiefhuizen 2 1 Lage - energiewoningen - passiefhuizen Motivaties Ecologisch Eco

Nadere informatie

Methode voor de berekening van de ontwerpwarmtebelasting

Methode voor de berekening van de ontwerpwarmtebelasting Methode voor de berekening van de ontwerpwarmtebelasting NBN EN 12831:2003 prnbn EN 12831 ANB Christophe Delmotte, Ir Laboratorium Prestatiemetingen Technische Installaties WTCB - Wetenschappelijk en Technisch

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel Een performantieniveau bepalen Isabelle BRUYERE MATRIciel sa Doelstelling(en) van de presentatie Waarom een energiedoelstelling bepalen? Benadering

Nadere informatie

Hoofdstukkenoverzicht EPW

Hoofdstukkenoverzicht EPW VEA 1 Module 3.7 EPW: Synthese E-peil berekening versie 2.0 1 Hoofdstukkenoverzicht EPW 8 Controle oververhitting 10.5 Verbruik voor koeling 7.7 Transmissieverliezen 7.8 Ventilatie verliezen 7.9 Interne

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 6.3 Systemen: ontwerpproces Koeling Piotr Wierusz-Kowalski LENTE 2016 p.kowalski@mkengineering.be www.mkengineering.be 2 DOELSTELLING(EN) VAN

Nadere informatie

DE ADVISEUR EN DE CERTIFICATEUR IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDEIJK GEWEST (<< BHG >>) TWEE VERSCHILLENDE ROLLEN MET AFZONDERLIJKE SPECIFIEKE VOORWAARDEN

DE ADVISEUR EN DE CERTIFICATEUR IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDEIJK GEWEST (<< BHG >>) TWEE VERSCHILLENDE ROLLEN MET AFZONDERLIJKE SPECIFIEKE VOORWAARDEN DE ADVISEUR EN DE CERTIFICATEUR IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDEIJK GEWEST (>) TWEE VERSCHILLENDE ROLLEN MET AFZONDERLIJKE SPECIFIEKE VOORWAARDEN > Hoe komt men tot een Energie Prestatie Binnenklimaat

Nadere informatie

Systeem - VOLL WONING

Systeem - VOLL WONING S.0. Gegevens en informatiebronnen Systeem - VOLL WONING Algemene kenmerken van het verwarmingssysteem Warmteproductie Ketel Brandstof : Aardgas Fabricagedatum : 01/01/2004 Vermogen : 35,000 kw Warmtedistributie

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam gebouw:

Opleiding Duurzaam gebouw: Opleiding Duurzaam gebouw: Energiebeheer (energieverantwoordelijke) Leefmilieu Brussel Functie en rol van de energieverantwoordelijke Emmanuel Hecquet ICEDD Opleiding Duurzame gebouwen: ENERGIE Module

Nadere informatie

EPB-eisen voor ingrijpende energetische renovaties vanaf 2015

EPB-eisen voor ingrijpende energetische renovaties vanaf 2015 1 EPB-eisen voor ingrijpende energetische renovaties vanaf 2015 Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 1 INLEIDING... 2 1. INGRIJPENDE ENERGETISCHE RENOVATIE... 2 1.1 Definitie en eisen bij ingrijpende energetische

Nadere informatie

Berekeningsmodel voorbeeldwoning volgens EPB-software

Berekeningsmodel voorbeeldwoning volgens EPB-software Berekeningsmodel voorbeeldwoning volgens EPB-software Inhoudsopgave 1 Algemeen Kader- Projectgegevens 2 2 Definiëren opbouwonderdelen- Bibliotheken 4 2.1 Constructiecomponenten 4 2.2 Opake constructies

Nadere informatie

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!»

Nieuwe Energiepremies 2007. «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» PERSCONFERENTIE 17 JANUARI 2007 Evelyne Huytebroeck Brusselse Minister van Leefmilieu en Energie Nieuwe Energiepremies 2007 «Om onze energierekening te verlichten en het klimaat te beschermen!» 1 Context

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW : PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.4 Comfortcriteria LENTE 2013 Stéphan Truong Beheerder van de opleiding voor rekening van Leefmilieu Brussel TRAINING.IBGEBIM@ecorce.be 2

Nadere informatie

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE

Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Didactische handleiding EPB-SOFTWARE Bijwerking van de versie 4 PAGINA 1 VAN 9 EPB-software: Bijwerking van de versie 4-26/03/2015 Inhoud 1. inleiding... 3 2. nieuwe rekenmethode en evaluatie van de eisen...

Nadere informatie

INFOFICHES EPB-BOUWBEROEPEN ZONWERINGEN

INFOFICHES EPB-BOUWBEROEPEN ZONWERINGEN INFOFICHES EPB-BOUWBEROEPEN ZONWERINGEN Inleiding De gewestelijke EPB-regelgevingen houden rekening met het energieverbruik voor koeling. Bovendien nemen de geldende regelgevingen voor nieuwe woningen

Nadere informatie

Het ABC van de energieprestatieregelgeving

Het ABC van de energieprestatieregelgeving Het ABC van de energieprestatieregelgeving De Vlaamse overheid streeft er naar dat alle gebouwen in Vlaanderen energiezuinig én comfortabel worden. Een van de middelen om dit te realiseren, is de energieprestatieregelgeving,

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDIG DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF E (ZEER) LAGE EERGIE Dag 1.1 Inleiding LETE 2015 Muriel Brandt écorce sprl team@ecorce.be www.ecorce.be 2 IHOUDSOPGAVE DE OPLEIDIG "DUURZAAM GEBOUW" DE MODULE "PASSIEF

Nadere informatie

TECHNISCHE EN ECONOMISCHE HAALBAARHEIDSSTUDIE

TECHNISCHE EN ECONOMISCHE HAALBAARHEIDSSTUDIE TECHNISCHE EN ECONOMISCHE HAALBAARHEIDSSTUDIE DIT FORMULIER MOET ALLEEN INGEVULD TE WORDEN VOOR EEN NIEUW GEBOUW VAN MEER DAN 000 M² EN MINDER DAN 0 000 M² OF VOOR EEN ZWARE RENOVATIE VAN MEER DAN 5 000

Nadere informatie

ENERGIENEUTRAAL BOUWEN. opleidingscyclus 2012-2013 passiefhuis-platform vzw

ENERGIENEUTRAAL BOUWEN. opleidingscyclus 2012-2013 passiefhuis-platform vzw ENERGIENEUTRAAL BOUWEN opleidingscyclus 2012-2013 passiefhuis-platform vzw Breng bijna-energieneutrale gebouwen in de praktijk met onze nieuwe, modulaire opleidingscyclus voor bouwprofessionelen. In 2015

Nadere informatie

EPB passief 2015 - eisen, hoe ze onder de knie krijgen?

EPB passief 2015 - eisen, hoe ze onder de knie krijgen? EPB passief 2015 - eisen, hoe ze onder de knie krijgen? Leefmilieu Brussel Brussel maakt passief in alle gevallen mogelijk: de EPB eisen voor passief in 2015 Frederic LUYCKX Facilitator Duurzaam Bouwen

Nadere informatie

Gebouwen Duurzaam Koelen

Gebouwen Duurzaam Koelen WTCB Gebouwen Duurzaam Koelen Luk Vandaele WTCB - Innovatie en Ontwikkeling Energieforum CeDuBo 6 oktober 2005 De Nayer Instituut, Jan De Nayerlaan 5, 2860 Sint-Katelijne-Waver, Tel : +32 (0)15/31.69.44,

Nadere informatie

BESLUIT VAN 21 FEBRUARI 2013: GEWIJZIGDE BEREKENINGSMETHODE VANAF 1 JANUARI 2014

BESLUIT VAN 21 FEBRUARI 2013: GEWIJZIGDE BEREKENINGSMETHODE VANAF 1 JANUARI 2014 BESLUIT VAN 21 FEBRUARI 2013: GEWIJZIGDE BEREKENINGSMETHODE VANAF 1 JANUARI 2014 Wijziging van het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 21 december 2007 tot vaststelling van de eisen op

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z

Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z Opleiding Duurzaam Gebouw : Duurzaam bouwen van A tot Z Leefmilieu Brussel GROTE PRINCIPES VAN HET ONTWERP VAN EEN ENERGIEZUINIG GEBOUW / PASSIEFGEBOUW Anne-Laure MAERCKX CENERGIE Doelstelling(en) van

Nadere informatie

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE

OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE OPLEIDING DUURZAAM GEBOUW: PASSIEF EN (ZEER) LAGE ENERGIE Dag 1.5 Globale aanpak LENTE 2013 Stéphan Truong Beheerder van de opleiding voor rekening van Leefmilieu Brussel TRAINING.IBGEBIM@ecorce.be 2 DOELSTELLING(EN)

Nadere informatie

Economische analyse van een passiefhuis

Economische analyse van een passiefhuis Passiefhuis-Platform vzw De REFLEX voor energiebewust bouwen Economische analyse van een passiefhuis 6 maart 2009 Ir. Arch. Wouter Hilderson, technisch adviseur Wouter.hilderson@passiefhuisplatform.be

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE

Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Opleiding Duurzaam Gebouw : ENERGIE Leefmilieu Brussel Financiering van grote bouwcomplexen: Steunmaatregelen en subsidies in het BHG, financiering door derden Charline Langerock FACILITATOR DUURZAME GEBOUWEN

Nadere informatie

Groenestroomcertificaten en subsidies voor het BHG toegepast op warmtekrachtkoppeling

Groenestroomcertificaten en subsidies voor het BHG toegepast op warmtekrachtkoppeling Opleiding voor energieverantwoordelijken in de dienstensector en collectieve huisvesting Groenestroomcertificaten en subsidies voor het BHG toegepast op warmtekrachtkoppeling Baptiste Buxant, verantwoordelijke

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam gebouw : Energie

Opleiding Duurzaam gebouw : Energie Opleiding Duurzaam gebouw : Energie Leefmilieu Brussel De «ENERGIEVERANTWOORDELIJKE» : Rollen en functies Emmanuel Hecquet ICEDD Opleiding «Energie in duurzame gebouwen» Module energieverantwoordelijke

Nadere informatie

Module 4.7. EPU: Synthese. versie 2.0

Module 4.7. EPU: Synthese. versie 2.0 Module 4.7 EPU: Synthese versie 2.0 Hoofdstukkenoverzicht EPU 5.4 Transmissieverliezen 5.5 Ventilatie verliezen 5.6 Interne winsten 5.7 Zonnewinsten 5.2 Netto behoefte voor ruimteverwarming Systeemrendement

Nadere informatie

Verwarming en ventilatie

Verwarming en ventilatie Verwarming en ventilatie Gebouwen met hoge energieprestaties Mei 2013 Christophe Delmotte, Ir Laboratorium Luchtkwaliteit en ventilatie WTCB Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf Bladzijde

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw :

Opleiding Duurzaam Gebouw : Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische systemen (warmte, HVAC, SWW) Leefmilieu Brussel Keuze van warmteproductie- en SWW-systeem DISTRIBUTIE EN AFGIFTE: HYDRAULICA EN REGELING in

Nadere informatie

Albat en partners Remi Baertlaan 13 tot 17, 8793 Waregem (Sint-Eloois-Vijve)

Albat en partners Remi Baertlaan 13 tot 17, 8793 Waregem (Sint-Eloois-Vijve) Albat en partners Remi Baertlaan 13 tot 17, 8793 Waregem (Sint-Eloois-Vijve) nv Albat en Partners, Geo Verbancklaan 1, 9051 Gent, 09/221 32 56 0475/67 77 64 Projectomschrijving : Bouw van 6 gesloten bebouwingen

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: De EPB-eisen vanaf 2015: hoe ze toe te passen? Leefmilieu Brussel Voorbeeld 2: Kantoren en diensten Thomas LECLERCQ - Manuel da CONCEIÇÃO NUNES MATRIciel Doelstelling van de

Nadere informatie

Nieuwe versie 5.0.5 EPB-software 3G

Nieuwe versie 5.0.5 EPB-software 3G 1 Nieuwe versie 5.0.5 EPB-software 3G Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 1 VOORWOORD/INLEIDING... 2 1. INSTALLATIE... 2 2. NIEUWE WIJZIGINGEN IN DE EPB-SOFTWARE 3G VERSIE 5.0.5... 2 2.1 Toestellen voor sanitair

Nadere informatie

De regelgeving klimaatregeling EPB

De regelgeving klimaatregeling EPB De regelgeving klimaatregeling EPB In het Brussels Gewest Christophe Danlois DIRECTIE ENERGIE DEPARTEMENT VERWARMING EN KLIMAATREGELING EPB INHOUDSTAFEL DE CONTEXT ENKELE GEGEVENS OVER DE KLIMAATREGELING

Nadere informatie

Seminarie Duurzaam Bouwen

Seminarie Duurzaam Bouwen Seminarie Duurzaam Bouwen Leefmilieu Brussel Brusselse stadswoningen gerenoveerd tot passiefhuizen: Voorbeeldgebouwen Camille DE SMET LEEFMILIEU BRUSSEL/ DPMT PROMOTIE DUURZAAM BOUWEN Doelstellingen van

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties Leefmilieu Brussel Warmte-emissie systemen: principes en uitdagingen Raphaël Capart ICEDD asbl Doelstelling(en) van de presentatie

Nadere informatie

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR

COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR COMFORTVERBETERING ENERGIEBESPARING MEER DAN 15% EFFECTIEVE CO2-REDUCTIE TERUGVERDIENTIJD MINDER DAN 5 JAAR METEOVIVA CLIMATE: MEER COMFORT VOOR MINDER GELD VLIEGVELD DÜSSELDORF 20% Naarmate gebouwen beter

Nadere informatie

Hoe een aangenaam binnenklimaat realiseren?

Hoe een aangenaam binnenklimaat realiseren? Hoe een aangenaam binnenklimaat realiseren? Studiedag VIPA Brussel 26 november 2007 Piet Standaert PHYSIBEL Inleiding Het thermisch comfort wordt vooral bepaald door de resulterende temperatuur (gemiddelde

Nadere informatie

16 oktober 2006. Vorming Energieadviseur Woonsector. Procedure van de energieaudit. Spreker

16 oktober 2006. Vorming Energieadviseur Woonsector. Procedure van de energieaudit. Spreker 16 oktober 2006 Vorming Energieadviseur Woonsector Procedure van de energieaudit Spreker Nicodème Lonfils Energieadviseur Brussels Energie Agentschap (ABEA) De Stadswinkel vzw Wettelijk kader Europese

Nadere informatie

> Inhoudsopgave. Monitoring van de eerste passiefschool van het Gemeenschapsonderwijs 18/12/2014. Johan Cré, Istema nv Joerie Alderweireldt, 3E

> Inhoudsopgave. Monitoring van de eerste passiefschool van het Gemeenschapsonderwijs 18/12/2014. Johan Cré, Istema nv Joerie Alderweireldt, 3E Monitoring van de eerste passiefschool van het Gemeenschapsonderwijs Johan Cré, Istema nv Joerie Alderweireldt, 3E > Inhoudsopgave > Historiek > Lessons learned Ontwerp: EVR-architecten 1 > Historiek >

Nadere informatie

Sanitair warm water. Nieuw inzichten in productie en distributie vanuit het TETRA-project. 27 mei Studienamiddag collectieve installaties

Sanitair warm water. Nieuw inzichten in productie en distributie vanuit het TETRA-project. 27 mei Studienamiddag collectieve installaties Sanitair warm water Nieuw inzichten in productie en distributie vanuit het TETRA-project 27 mei Studienamiddag collectieve installaties Ivan Verhaert (Kenniscentrum Energie Thomas More Kempen) Sanitair

Nadere informatie

Het Brussels Hoofdstedelijk gewest & de uitdagingen rond passief 2015

Het Brussels Hoofdstedelijk gewest & de uitdagingen rond passief 2015 Het Brussels Hoofdstedelijk gewest & de uitdagingen rond passief 2015 Confederatie Bouw Brussels Hoofdstad 30 mei 2013 Ir. Ismaël Daoud Politiek adviseur, Duurzaam bouwen en Energie Kabinet d'evelyne Huytebroeck,

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

TOOL PROSOLIS (http://www.prosolis.be)

TOOL PROSOLIS (http://www.prosolis.be) TOOL PROSOLIS (http://www.prosolis.be) (in samenwerking met de afdeling Energie en Gebouw van het WTCB) PROSOLIS is een tool dat toelaat om energetische en visuele prestaties te vergelijken van verschillende

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties

Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties Opleiding Duurzaam Gebouw : Ontwerp en regeling van technische installaties Leefmilieu Brussel Energie becijferen Jonathan FRONHOFFS Cenergie cvba Doelstelling(en) van de presentatie Opfrissen van de theoretische

Nadere informatie

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen

Een kwaliteitsbeheersysteem. voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen Een kwaliteitsbeheersysteem voor verbetering van binnenmilieu en energiegebruik bij renovatie van sociale meergezinswoningen 1 Renovatie van meergezinswoningen met behulp van het kwaliteitsbeheersysteem

Nadere informatie