Dr. Paul Enzlin. Ziekte en seksualiteit: Paul Enzlin (MSc, PhD) (een) ongehoord (thema)?!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dr. Paul Enzlin. Ziekte en seksualiteit: Paul Enzlin (MSc, PhD) (een) ongehoord (thema)?!"

Transcriptie

1 Ziekte en seksualiteit: (een) ongehoord (thema)?! Paul Enzlin (MSc, PhD) CeKSS Centrum voor klinische seksuologie en sekstherapie (UPC KU Leuven) Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen (KU Leuven)

2 Doel Samen met jullie nadenken over het verband tussen ziekte en seksualiteit Wat is ziekte? Wat is seksualiteit? Wat is het verband tussen beide? Conceptueel raamwerk Wat kan ik doen als arts? Waarover kan ik het hebben met mijn patiënten? Hoe kan ik het er met mijn patiënten over hebben? Wat moet ik doen als arts? 2

3 Wat is ziekte? Waarover gaat ziekte? Wat zijn jouw eerste gedachten en associaties bij de woorden ziekte en ziek zijn? Waarop richt de zorg zich? 3

4 Wat is ziekte? - aanvaarding van de ziekte - rouw, verdriet - depressie - schaamte - angst ivm de progressie - angst ivm erfelijkheid - medicatie inname - naar de dokter gaan - dieet - beperkingen in eetpatronen - beperkingen in beweging - symptomen - vermoeidheid - verwikkelingen - fysieke pijn - steun van de familie, partner - isolatie - minder kansen - ziekteverzekering - stigma van zieke 4

5 Wat is ziekte? Psychologie Gedrag Z I E K T E Biologie Cultuur 5

6 Wat is seksualiteit? Wat is seksualiteit? Waarmee heeft seksualiteit te maken? Waar denk je aan als je aan seksualiteit denkt? 6

7 Wat is seksualiteit? - relatie - intimiteit - liefde - vertrouwen - binding - macht - schaamte - lichamelijkheid - geslacht - voortplanting - anticonceptie - vrijen - geslachtgemeenschap - masturbatie - experimenteren - hulpmiddelen - religie - opvoeding - wetten - recht - media 7

8 Wat is seksualiteit? S E K S U A L I T E I T Psychologie Gedrag Biologie Cultuur 8

9 Ziekte en seksualiteit eenvoudig of complex? biologie biologie cultuur gedrag ZIEKTE SEKSUALITEIT cultuur gedrag psychologie psychologie 9

10 Ziekte en seksualiteit eenvoudig of complex? gedrag cultuur biologie biologie cultuur gedrag psychologie ZIEKTE partner patiënt? SEKSUALITEIT partner patiënt psychologie psychologie ZIEKTE SEKSUALITEIT psychologie gedrag cultuur biologie biologie cultuur gedrag 10

11 Chronische ziekte en seksualiteit Wat weten we? Functionele of klinische benadering 11

12 Seksualiteit en chronische ziekte Uitgangspunt seksualiteit is een complex fenomeen waarin biologische, psychologische, relationele en culturele factoren een rol spelen een chronische ziekte verwijst naar een aantal biologische symptomen, maar kan evenzeer grote psychologische, relationele of sociale gevolgen met zich meebrengen Uitnodiging denk aan een bepaalde chronische ziekte of handicap en tracht zelf mee te denken in termen van het werkmodel 12

13 Fysieke conditie Seksueel functioneren Seksualiteitsbeleving Psychologisch welzijn Relatie 13

14 Therapietrouw Fysieke conditie Ziekte Therapietrouw Psychologisch welzijn 14

15 Ziekteactiviteit Behandeling Complicaties Therapietrouw Fysieke conditie Behandeling Ziekte Seksueel functioneren Seksualiteitsbeleving Therapietrouw Psychologisch welzijn Behandeling Relatie Acceptatie 15

16 Ziekte 16

17 Ziekteactiviteit Behandeling Complicaties Therapietrouw Fysieke conditie Behandeling Ziekte Seksueel functioneren Seksualiteitsbeleving Therapietrouw Psychologisch welzijn Behandeling Relatie Acceptatie 17

18 Chronische ziekte, aandoening of handicap Type aandoening directe impact indirecte impact op seksueel functioneren op seksualiteitsbeleving iatrogene impact tijdelijke of permanente invloed 18

19 Chronische ziekte, aandoening of handicap Type aandoening directe impact op seksueel functioneren aantasting van de genitale anatomie bijv. vulvaire kanker, borstkanker, motorongeluk, phimosis, aantasting van de seksuele fysiologie neurologische aandoening of schade bijv., ziekte van Parkinson, MS vasculaire aandoeningen of schade bijv., hypertensie, hartfalen hormonale verstoringen bijv., diabetes, hypogonadisme 19

20 Chronische ziekte, aandoening of handicap Type aandoening indirecte impact op seksueel functioneren neurologische, vasculaire of hormonale complicaties bijv. diabetische neuropathie, nierfalen, indirecte impact op seksualiteitsbeleving algemene klachten bijv. pijn, vermoeidheid, stijfheid, verminderde mobiliteit, kortademigheid en beperkt uithoudingvermogen, kaalheid, 20

21 Chronische ziekte, aandoening of handicap Type aandoening iatrogene invloed levensreddende chirurgie kan een negatieve impact hebben op het seksueel functioneren en/of de seksualiteitsbeleving radicale prostatectomie hemi-vulvectomie radicale hysterectomie - mastectomie of lumpectomie - aangezichtschirurgie - amputatie excenteratie met uro & colostoma - laryngectomie - 21

22 Chronische ziekte, aandoening of handicap Type aandoening iatrogene invloed nevenwerkingen van medicatie vermindering antidepressiva, antihypertensiva, vermeerdering dopamine agonisten (ziekte van Parkinson) nevenwerkingen van voorgeschreven gedrag bijv. gepland vrijen bij fertiliteitsbehandelingen 22

23 Chronische ziekte, aandoening of handicap Type ziekte Verloop van de ziekte stabiel (bijv. complicatievrije amputatie) eenmalige psychologische aanpassing progressief (bijv. MS, diabetes, ) permanente psychologische aanpassing vereist in functie van de evolutie van de ziekte en de gevolgen ervan op seksueel functioneren en seksualiteitsbeleving 23

24 Chronische ziekte, aandoening of handicap Type ziekte Verloop van de ziekte Levensfase kritische periode ziek worden tijdens de puberteit ziek worden vóór de start van seksuele activiteit aanpassing vanaf de start van het seksueel actief zijn ziek worden ná de start van seksuele activiteit noodzakelijke aanpassingen in een bestaande seksuele relatie 24

25 Psychologische aspecten 25

26 Ziekteactiviteit Behandeling Complicaties Therapietrouw Fysieke conditie Behandeling Ziekte Seksueel functioneren Seksualiteitsbeleving Behandeling Therapietrouw Psychologisch welzijn Relatie Acceptatie 26

27 Psychologische aspecten Aanvaarden van de ziekte de initiële crisis bij de diagnose aanvaarding is echter een levenslange opdracht leven met de diagnose leven met de behandeling leven met de verwikkelingen leven met de kans op herval of opstoten levens- en gezinsperspectief aanvaarding wordt beïnvloed door individuele verschillen, sociale omgevingssteun, stress, 27

28 Psychologische aspecten Ziekte kan een invloed hebben op psychologisch well-being aanpassingsproblemen - aanpassingsstoornis psychopathologie lichaamsbeeld vragen rond aantrekkelijkheid zelfwaardegevoel vragen rond opnemen van diverse sociale rollen individuele coping en aanpassingsvaardigheden persoonlijke betekenis van seksualiteit varieert afhankelijk van leeftijd, levensfase, gender, persoonlijkheid, opvoeding en cultuur 28

29 Relationele aspecten 29

30 Ziekteactiviteit Behandeling Complicaties Therapietrouw Fysieke conditie Behandeling Ziekte Seksueel functioneren Seksualiteitsbeleving Therapietrouw Psychologisch welzijn Behandeling Relatie Acceptatie 30

31 Psychologische aspecten voor de anderen Aanvaarden van de ziekte de initiële crisis bij de diagnose/operatie aanvaarding is echter een levenslange opdracht leven met de diagnose leven met de behandeling leven met de verwikkelingen leven met de kans op herval of opstoten levens- en gezinsperspectief aanvaarding wordt beïnvloed door individuele verschillen, sociale omgevingssteun, stress, 31

32 Psychologische aspecten voor de anderen Ziekte partner kan een invloed hebben op psychologisch well-being van de partner bepaalt mee psychologisch well-being en aanpassing van de stomadrager rouwarbeid afscheid nemen van de gezonde partner aanpassingsvermogen aan de nieuwe situatie wijzigingen in rol- en taakverdeling. de levenskwaliteit van de partner beperkingen eigen vrijheden zichzelf aan de kant schuiven communicatie, schuldgevoelens, minder kans op impulsiviteit, evenwicht tussen togetherness en separateness Om voor de andere te kunnen zorgen, moet je ook goed voor jezelf (laten) zorgen Dr. Paul! Enzlin 32

33 Psychologische aspecten voor de anderen Ziekte partner kan een invloed hebben op de levenskwaliteit van de partner Beperkingen Onzekerheden (onvoorspelbare) ziekteverloop omgang met de partner evenwicht tussen aanmoedigen om te doen en te laten financiële onzekerheid emotionele problemen gevoel van controleverlies gevangen tussen hoop en angst 33

34 Psychologische aspecten voor de anderen Ziekte partner kan een invloed hebben op de levenskwaliteit van de partner beperkingen onzekerheden emotionele problemen relationele problemen geen gelijkwaardigheid meer in de relatie (verzorger > partner) gevoel van eenzaamheid gezinsfunctioneren meer werk en meer zorg (voor de kinderen) minder activiteiten buitenshuis positieve invloed groter gevoel van eigenwaarde 34

35 Relationele aspecten Belang/betekenis van seksualiteit in de relatie varieert afhankelijk van duur, gezinsfase, gezinscultuur, relatiekwaliteit functie van het seksueel probleem seksueel probleem = seksueel probleem? seksueel probleem = symptoom van een onderliggend probleem? belangrijke factoren hoe was de seksuele relatie vóór de diagnose /stoma? wat moet er nu veranderen? zoektocht naar een nieuw evenwicht (zorg en liefde) een aandoening beïnvloedt de partnerrelatie maar zou deze niet compleet mogen bepalen 35

36 Chronische ziekte en seksualiteit Waarover kan ik het hebben met mijn patiënten? 36

37 Seven sexual problem areas sexual dysfunctions problems with desire, arousal, orgasm, satisfaction, pain, vaginismus not all sexual dysfunctions are sexual problems! sexual problems problems related to sexual experience changes in the bodily experience of sexuality e.g., decreased feeling during intercourse changes in the emotional experience of sexuality e.g., making love provokes feeling of mourning or sorrow, sadness 37

38 Seven sexual problem areas sexual relational problems although the relation in general did not change too much, the illness can specifically put a high burden on sexuality and sexual functioning new problems old problems for which the illness now can be blamed or used to avoid sexuality sexual adaptation problems persistent problems to adapt to the new situation created by the illness either for the patient, the partner or both 38

39 Seven sexual problem areas practical sexual problems practical problems need a practical solution that sometime require a intervention of a third rational party e.g. incontinence, fatigue, pain, decreased mobility, sexual integration problems people confronted with a chronic illness at a critical phase during sexual development sometime do not succeed in taking the next step in their sexual development implying a postponed relational and sexual development 39

40 Seven sexual problem areas sexual worries the so-called Too -problems Too fat Too tin Too long Too short Too common Too hairy Too big Too 40

41 Principles of intervention Balance method of Gianotten Sexual function is the total sum of inhibitory and stimulating influences Responsiveness to sexual contact Sexual desire Erection/lubrication Orgasm Balance does not refer to to be in balance but refers to the total weight of the inhibitory and the total weight of the stimulating factors 41

42 Balance method of Gianotten The balance stimulating Sexual functioning 42 42

43 Balance method of Gianotten The balance inhibitory Sexual non functioning 43 43

44 Balance method of Gianotten The balance inhibitory stimulating Sexual non functioning Sexual functioning 44 44

45 Principles of intervention Balance method of Gianotten 4 phases Phase 1: sexual history + inventory of inhibitory factors Unchangeable inhibitory factors e.g. physical damage, personality, education, culture Changeable inhibitory factors E.g. performance anxiety, unrealistic expectancies, cognitions, There is no use in keeping to try to restore the old situation and try to change the unchangeable factors 45

46 Principles of intervention Balance method of Gianotten 4 phases Phase 2: discuss the model + include graphical inventory of inhibitory factors + introduce stimulating factors 46

47 Balance method of Gianotten The balance inhibitory stimulating Sexual non functioning Sexual functioning 47 47

48 Balance method of Gianotten Insensitivity due to ND Dirty sleeping Fatigue and late sex Bad vessels Partner too passive Anxiety ~ children room Negative anticipation All or nothing scenario Performance Anxiety - List of inhibitory factors - Changeable? - «That is the way it is? ~Would you like to change this» - Clarifies that there are several causes at stake not only one - Motivating as there is more than one unchangeable cause - Introduce stimulating factors Sexual non functioning 48 48

49 Balance method of Gianotten The balance inhibitory stimulating Sexual non functioning Sexual functioning 49 49

50 Principles of intervention Balance method of Gianotten 4 phases Phase 2: discuss the model + include graphical inventory of inhibitory factors + introduce stimulating factors Stimulating factors ~ all senses Seeing, smelling, hearing, tasting, feeling Vibration Environment, atmosphere/ethos Expectations Fantasy Confirmation, compliments, 50

51 Principles of intervention Balance method of Gianotten 4 phases Phase 2: discuss the model + include graphical inventory Dr. of inhibitory Paul factors Enzlin + introduce stimulating factors Be attentive for Timing Sex should be spontaneous need to plan in case of e.g. SCI Difference in desire : stimulating factors can become threatening shared responsibility to restart sexual activity Discussing these stimulating factors Be explicit but within the possibilities of the couple e.g., discuss vibrator Dr. Paul use Enzlin in an open not obliging way 51

52 Balance method of Gianotten Treatment inhibitory stimulating Sexual non functioning Sexual functioning 52 52

53 Principles of intervention Balance method of Gianotten 4 phases Phase 3: symptomatic treatment 2 nd order choice increasing the stimulating factors is a way to increase pleasure and arousal symptomatic treatment such as vacuum device, ICI, PDE-5 inhibitors, lubricant In this order couples get less dependent of medication or aids they choose 53

54 Balance method of Gianotten Medication, aids Symptomatic Treatment inhibitory stimulating Sexual non functioning Sexual functioning 54 54

55 Principles of intervention Balance method of Gianotten 4 phases Phase 4: adjustment of idea(l)s and reality 3th order choice When symptomatic treatment is not helpful or patients/couples do not accept these as a fitting solution of them discuss the meaning of sex or what could be the meaning if sex in the future Mourning Other goals or other ways of (mutual) stimulation or satisfaction 55

56 Chronische ziekte en seksualiteit Hoe kan ik gesprek met mijn patiënten aan gaan? 56

57 Seksuele hulpverlening alg. basisvoorwaarden tijd respect, veiligheid en zorgvuldigheid emotionele intimiteit professionele, menselijke betrokkenheid overdracht en tegen-overdracht lichamelijke intimiteit positieve en open houding tav seksualiteit bewust-zijn normen, waarden en grenzen het ernstig nemen van seksuele problemen onnodige problemen, luxeproblemen kennis hebben over seksuele problemen 57

58 Probleemverkenning algemeen ruimte creëren voor een gesprek rond seksualiteit informatiebrochures laten rondslingeren folders en affiches ophangen ernaar vragen praten over praten over seks en woordgebruik de reden en de noodzaak van intieme vragen toelichten 58

59 Probleemverkenning - concreet HV stelt vragen over seksualiteit als een deel van een gewone intakeprocedure Bij specifieke aandoening (medisch, psychologisch) Na ingreep Bij inname medicatie Bij relationeel probleem Patiënt geeft het probleem (direct of indirect) aan: Als ik het goed hoor, zeg je me net dat er een probleem is op het vlak van seksualiteit? 59

60 Verduidelijken Wat is het probleem? verlangen / opwinding / orgasme / pijn / bevrediging Hoe lang bestaat het probleem? primair of secundair probleem Waar doet het probleem zich voor? gegeneraliseerd of situationeel Hoe is het probleem ontstaan? geleidelijk of plots 60

61 Wat is het probleem? Probleem in welke fase van respons-cyclus? Hoe zou je dat probleem precies omschrijven? Seksualiteit is zo n breed domein, waarover gaat het precies? Gaat het om een probleem van zin (goesting) om te vrijen, gaat het om erectie/ niet vochtig worden van de vagina, orgasme (klaar komen), ejaculatie, bevrediging, tevredenheid Hoe ervaart/beleeft de cliënt/het koppel het probleem? Kan men erover spreken? Verwachtingen/ verlangens? Wat doet de cliënt/patiënt? Wat denkt deze voor, tijdens en na de seksuele activiteit? 61

62 Wat is het probleem? Wat betekent het voor de cliënt/ het koppel. - Wat betekent het probleem? - Heeft het probleem impact op de relatie? - Met wat heeft het probleem volgens jullie te maken? Wat gaat goed tijdens het vrijen? - Alles benoemen wat goed gaat - Herstructurering Bijvoorbeeld Een frigide vrouw wordt een vrouw die tijd nodig heeft om opgewonden te geraken en wordt zo een gezamenlijk probleem van Timing. 62

63 Verduidelijken Wat is het probleem? verlangen / opwinding / orgasme / pijn / bevrediging Hoe lang bestaat het probleem? primair of secundair probleem Waar doet het probleem zich voor? gegeneraliseerd of situationeel Hoe is het probleem ontstaan? geleidelijk of plots 63

64 Afsluiting Herformuleren van het probleem Vat uw indruk van het probleem samen in voor de cliënt begrijpelijke woorden Als probleem van beide partners (omgaan met) Positieve aspecten van het vrijen benoemen Kan de cliënt/ het koppel zich hierin vinden? Bieden van informatie, geruststelling en hoop Gericht doorverwijzen Relatietherapeut Seksuoloog Gynaecoloog/ Androloog 64

65 65

66 Chronische ziekte en seksualiteit Moet ik het gesprek met mijn patiënten aan gaan? 66

67 Is seksualiteit een (belangrijk) punt van zorg? Is er aandacht voor de partner, de relatie in de zorg? Partnerrelatie en seks(ualiteit) zijn verbonden Wanneer wordt een gewone vriend(in) een lief? Wat gebeurt er met een relatie als partners geen seks meer hebben? Wat gebeurt er met een relatie wanneer één van de partners elders seks heeft? Wat impliceert confirmeert het definitieve einde van een relatie? seks doet iets met een relatie een relatie doet iets met seks als er aandacht is voor de partner, de relatie in de zorg ook aandacht nodig voor de impact van een aandoening op seks 67

68 Onderzoek (2) Seksuele anamnese dysforie expliciete redenen Algemeen geen tijd leeftijd en geslacht aanwezigheid van een derde (bv. de partner, ouders,...) culturele verschillen,... Patiënt irrelevant voor de klacht waarmee de patiënt komt de patiënt vraagt er nooit naar patiënten zullen het zelf wel uitzoeken,... Zelf ik respecteer de privacy van mijn patiënten ik wil patiënten niet voor het hoofd stoten, bruskeren ik ben er niet voor opgeleid,... 68

69 Onderzoek (3) Seksuele anamnese dysforie verborgen agenda achter deze redenen ik praat nooit over seksualiteit ik voel me er ongemakkelijk bij als ik een probleem vind, hoe moet ik dat dan oplossen? => persoonlijke visie en attitude tav. seksualiteit 69

70 Ikzelf en seksualiteit belangrijk zich bewust te zijn van op welke manier men zich verhoudt tav seksualiteit persoonlijke visie ten aanzien van seksualiteit wordt bepaald en beïnvloed door opvoeding persoonlijke ervaring maatschappelijke en culturele waarden en normen denkbeelden, overtuiging over seksualiteitsbeleving continuüm erotofiel vs. erotofoob - voor zichzelf permissief vs. restrictief - voor de patiënten 70

71 Erotofoob Ikzelf en seksualiteit Voor uw persoonlijk leven continuüm Erotofiel Restrictief Permssief

72 Erotofoob Ikzelf en seksualiteit in uw beroepsleven continuüm Erotofiel Restrictief Permissief

73 The PLISSIT model of sex therapy (adapted from J. Annon, 1976) Intensive therapy Specific Suggestions Limited Information Permission giving 73

74 Als jij het doet,... begin met kleine stappen voor jezelf voor de patiënt verwacht niet te veel van jezelf van de patiënt informeer jezelf over mogelijke behandelingen doorverwijzers 74

75 ... kan de patiënt het dan ook? 0 ja 0 neen 0 hij/zij moet het ook nog leren 75

SPREKEN OVER SEKSUALITEIT IN DE CONTEXT VAN PIJN: WAT NA DE PIJNLIJKE STILTE...?!

SPREKEN OVER SEKSUALITEIT IN DE CONTEXT VAN PIJN: WAT NA DE PIJNLIJKE STILTE...?! SPREKEN OVER SEKSUALITEIT IN DE CONTEXT VAN PIJN: WAT NA DE PIJNLIJKE STILTE...?! Paul Enzlin Instituut voor Familiale en seksuologische Wetenschappen (KU Leuven) Centrum voor klinische seksuologie en

Nadere informatie

Intimiteit en seks bij borstkanker

Intimiteit en seks bij borstkanker Intimiteit en seks bij borstkanker Patientenvoorlichting 28 november 2013 Jurgen Knobel, GZ-psycholoog in opleiding tot klinisch psycholoog/ seksuoloog NVVS Inhoud Draaglast en draagkracht Fasen in ziekteproces

Nadere informatie

Seksualiteit, seksuologie en hiv. Tom Platteau Seksuoloog ITG/Helpcenter

Seksualiteit, seksuologie en hiv. Tom Platteau Seksuoloog ITG/Helpcenter Seksualiteit, seksuologie en hiv Tom Platteau Seksuoloog ITG/Helpcenter tplatteau@itg.be Overzicht van de presentatie Wat is seksualiteit? Hoe verloopt seksualiteit en waar kan het misgaan? Seksualiteit

Nadere informatie

Intimiteit en seksuele gezondheid, een zorgprogramma voor kankerpatiënten

Intimiteit en seksuele gezondheid, een zorgprogramma voor kankerpatiënten Intimiteit en seksuele gezondheid, een zorgprogramma voor kankerpatiënten Tiny Van Keymeulen - Klinisch Psycholoog Oncologisch Psychosociaal Support Team 26 november 2012 Ongekende noden Reactie van de

Nadere informatie

Project. Projectgroep. Intimiteit en seksuele gezondheid,een zorgprogramma voor kankerpatiënten

Project. Projectgroep. Intimiteit en seksuele gezondheid,een zorgprogramma voor kankerpatiënten Ongekende noden Intimiteit en seksuele gezondheid,een zorgprogramma voor kankerpatiënten Tiny Van Keymeulen - Klinisch Psycholoog Oncologisch Psychosociaal Support Team 25 november 2011 Dixit Woet Gianotten

Nadere informatie

Wat zijn de mogelijke seksuele complicaties ten gevolge van diabetes? Wat is de rol van de verpleegkundige hierbij in de praktijk?

Wat zijn de mogelijke seksuele complicaties ten gevolge van diabetes? Wat is de rol van de verpleegkundige hierbij in de praktijk? Wat zijn de mogelijke seksuele complicaties ten gevolge van diabetes? Wat is de rol van de verpleegkundige hierbij in de praktijk? Ines Sneppe 1. Invloed van diabetes op seksualiteit Vorm van neuropathie

Nadere informatie

DOPAMINE 27-01- 15. + Waarom Sex goes viral. + Wat maakt iets going viral? Sex goes viral. seks is de eerste infectieziekte ter wereld

DOPAMINE 27-01- 15. + Waarom Sex goes viral. + Wat maakt iets going viral? Sex goes viral. seks is de eerste infectieziekte ter wereld Sex goes viral Peter Leusink, huisarts, seksuoloog NVVS Waarom Sex goes viral Stop the virus: seks is de eerste infectieziekte ter wereld Let s get digital: biedt online-seks meer dan alleen porno? Spread

Nadere informatie

DOEN EN LATEN. Take home SOLK 10-03- 13. Aandoeningen vragen om adaptatie van seks

DOEN EN LATEN. Take home SOLK 10-03- 13. Aandoeningen vragen om adaptatie van seks DOEN EN LATEN Peter Leusink, huisarts, seksuoloog NVVS Take home Aandoeningen vragen om adaptatie van seks Adaptatie voornamelijk beperkt door: mythe dat seks spontaan hoort te zijn dwang van coïtale seks

Nadere informatie

WAT IS SEKSUALITEIT? EN, WAT KUNNEN WE

WAT IS SEKSUALITEIT? EN, WAT KUNNEN WE WAT IS SEKSUALITEIT? EN, WAT KUNNEN WE DAAROVER METEN/WETEN? P A U L E N Z L I N Consortium UGent en KULeuven in opdracht van het IWT Oefening Zet jullie per twee of per drie en vertel aan elkaar : Hoe

Nadere informatie

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs

Relatie en Intimiteit. Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Relatie en Intimiteit Ivonne van Deursen-Oomen AnneMarie Kuijs Wat hoop je vandaag mee te nemen, te horen en/of te leren? Wat is communicatie Communicatie is een proces tussen zender en ontvanger De boodschap

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Is het belangrijk om seksualiteit te bespreken?

Is het belangrijk om seksualiteit te bespreken? GGD Limburg Noord Hilda Miedema en Riet Mertens Vakgroep Verpleegkundigen Seksuele gezondheid Hoe belangrijk is het om seksualiteit bespreekbaar te maken? Is het belangrijk om seksualiteit te bespreken?

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Overzicht. Het werkt hier beneden niet meer zo goed 16/04/2013. Kennis. Attitude. Gespreksvaardigheden. Inge Paesschierssens - Week van de

Overzicht. Het werkt hier beneden niet meer zo goed 16/04/2013. Kennis. Attitude. Gespreksvaardigheden. Inge Paesschierssens - Week van de Het werkt hier beneden niet meer zo goed Omgaan met seksualiteit en intimiteit bij ouderen 1 Verpleegkundigen en Vroedvrouwen- 2 Overzicht Kennis Attitude Gespreksvaardigheden de 1 1. KENNIS 3 Verpleegkundigen

Nadere informatie

Wat is seksualiteit?

Wat is seksualiteit? Seksuele problemen bespreken 09-11-2010 Ilse Penne Psychologe,seksuologe, systeemtherapeute Wat is seksualiteit? Psychologie Gedrag Biologie Cultuur 1 1980 Biologisch Psychologisch Seksueel Relationeel

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening. Niervereniging zaterdag 16 januari 2016

Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening. Niervereniging zaterdag 16 januari 2016 Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening Niervereniging zaterdag 16 januari 2016 Even voorstellen Claudia van der Wel Consulent seksuele gezondheid in Deventer Inhoud

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Inhoud Rondleiding Over het HDI (missie, visie en aanbod) Kanker: feiten en cijfers

Nadere informatie

10-12-2013. Bespreken van seksualiteit met MS-patiënten MSMS 2013. Knelpuntenanalyse. Seksualiteit en intimiteit. MS en seksualiteit.

10-12-2013. Bespreken van seksualiteit met MS-patiënten MSMS 2013. Knelpuntenanalyse. Seksualiteit en intimiteit. MS en seksualiteit. Richtlijn: Diagnostiek, behandeling en functioneren bij multiple sclerose. MSMS 2013 Bespreken van seksualiteit met MS-patiënten Niels Farenhorst Klinisch psycholoog Aanbevolen wordt om het informeren

Nadere informatie

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1

Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Running Head: INVLOED VAN ASE-DETERMINANTEN OP INTENTIE CONTACT 1 Relatie tussen Attitude, Sociale Invloed en Self-efficacy en Intentie tot Contact tussen Ouders en Leerkrachten bij Signalen van Pesten

Nadere informatie

Egbert Kruijver. Inhoud Lezing 19-06-15. Een veelzijdig vraagstuk. Intimiteit en Seksualiteit In de zorg. seksuoloog NVVS

Egbert Kruijver. Inhoud Lezing 19-06-15. Een veelzijdig vraagstuk. Intimiteit en Seksualiteit In de zorg. seksuoloog NVVS Egbert Kruijver seksuoloog NVVS Intimiteit en Seksualiteit In de zorg Een veelzijdig vraagstuk Egbert Kruijver MW-VO / seksuoloog NVVS 18-06-2015 Het Nachtcongres Seksuoloog in de revalidatie Sophia Revalidatie

Nadere informatie

Bio Humans do it with their brains. Het belangrijkste seksorgaan is. Hersenletsel: wat gebeurt er nu met de seks? Seksualiteit is?

Bio Humans do it with their brains. Het belangrijkste seksorgaan is. Hersenletsel: wat gebeurt er nu met de seks? Seksualiteit is? Seksualiteit is? Hersenletsel: wat gebeurt er nu met de seks? Jim Bender Niels Farenhorst Seksualiteit + NAH is? Het belangrijkste seksorgaan is. 5 Bio Humans do it with their brains. 6 1 Dus: Hersenletsel

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Consultatie en begeleiding bij seksuele problematiek. Centrumlocatie

Consultatie en begeleiding bij seksuele problematiek. Centrumlocatie Centrumlocatie In deze tijd van openheid in de media over seksualiteit lijkt het alsof seks iets vanzelfsprekends is en er geen problemen op dit gebied bestaan. De indruk wordt gewekt dat seks alleen voorkomt

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Seksualiteit bij dementie Liefde, Lust of last? Dr. Susan van Hooren

Seksualiteit bij dementie Liefde, Lust of last? Dr. Susan van Hooren Seksualiteit bij dementie Liefde, Lust of last? Dr. Susan van Hooren Definitie Persoonlijk Taboe Seksualiteit Seksualiteit bij ouderen Representatief onderzoek is schaars Bias in groep: lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten.

Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Erectiestoornissen: wat vrouwen moeten weten. Inleiding Erectiestoornissen zijn min of meer bespreekbaar geworden, hoewel het onderwerp toch nog een beetje

Nadere informatie

Symposium Cheek to Cheek Seksualiteit: een menselijke behoefte. Kristel Mulders Seksuologe UZ-Leuven 7 mei 2015

Symposium Cheek to Cheek Seksualiteit: een menselijke behoefte. Kristel Mulders Seksuologe UZ-Leuven 7 mei 2015 Symposium Cheek to Cheek Seksualiteit: een menselijke behoefte Kristel Mulders Seksuologe UZ-Leuven 7 mei 2015 Wat is seksualiteit? Definities: Van Dale: Handelingen en gevoelens die te maken hebben met

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

maak mij hier zorgen over. Actie op dit gebied moet De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. Clémence Ross-van Dorp

maak mij hier zorgen over. Actie op dit gebied moet De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. Clémence Ross-van Dorp 18-09-2008 Anticonceptie is maatwerk (ongewenste) (en andere rampen) Rik HW van Lunsen, arts-seksuoloog seksuoloog NVVS De laatste jaren stijgt het aantal ongewenste zwangerschappen, abortus en seksueel

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13

Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Omgaan met een sexprobleem.qxd 20-03-07 11:54 Pagina 5 Inhoud Voorwoord 11 1 Wat is een seksueel probleem en welke verschillende seksuele problemen zijn er? 13 Waar hebben seksuele problemen mee te maken?

Nadere informatie

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL Matthews M.K. (1988) Developing an instrument to assess infant breastfeeding behavior in early neonatal period. Midwifery, 4, 154-165. Check the answer that best describes

Nadere informatie

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer

STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1. Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer STIGMATISERING VAN PATIENTEN MET LONGKANKER 1 Stigmatisering van Patiënten met Longkanker: De Rol van Persoonlijke Relevantie voor de Waarnemer Stigmatization of Patients with Lung Cancer: The Role of

Nadere informatie

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN

Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Running head: EFFECT VAN IB-CGT OP SEKSUELE DISFUNCTIES BIJ VROUWEN Het Effect van Online Cognitieve Gedragstherapie op Seksuele Disfuncties bij Vrouwen The Effectiveness of Internet-based Cognitive-Behavioural

Nadere informatie

Prof. dr. Paul Enzlin Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen (KU Leuven) Context Ctrum voor relatie, gezins en sekstherapie (UPC -

Prof. dr. Paul Enzlin Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen (KU Leuven) Context Ctrum voor relatie, gezins en sekstherapie (UPC - Prof. dr. Paul Enzlin Instituut voor Familiale en Seksuologische Wetenschappen (KU Leuven) Context Ctrum voor relatie, gezins en sekstherapie (UPC - KU Leuven) De seksuele levensloop Seksualiteit als een

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Quality of Life and Depressive Symptoms of People with Multiple Sclerosis:

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Master in de seksuologie

Master in de seksuologie Master in de seksuologie Faculteit Geneeskunde Kiezen voor de opleiding seksuologie De seksuologie is een erg jonge wetenschap amper iets meer dan een eeuw oud, waarvan de ontwikkeling lang heeft geleden

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Seksualiteit en intimiteit

Seksualiteit en intimiteit Seksualiteit en intimiteit Het bespreekbaar maken van. Drs. Th. Van der Waart Huisarts-seksuoloog NVVS, FECSM 3 oktober 2014 programma Introductie Inventarisatie vragen Theorie Gespreksvoering bij seksuele

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Kanker en seksualiteit Infofolder voor hulpverleners.

Kanker en seksualiteit Infofolder voor hulpverleners. Kanker en seksualiteit Infofolder voor hulpverleners. Deze folder is bedoeld voor hulpverleners van kankerpatiënten met seksuele problemen. Thema kanker en seksualiteit bespreekbaar maken De diagnose en

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Ontremd Dement. Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia

Ontremd Dement. Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia Ontremd Dement Seksueel Ontremd Gedrag in Verpleeghuizen bij Mensen met Dementie. Een Verstoorde Impulscontrole? Inhibited in Dementia Sexual Disinhibited Behaviour on people with Dementia Living in Nursinghomes.

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Bewijzen en Technieken 1 7 januari 211, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe.

Nadere informatie

SeCZ TaLK: wie gaat het bordspel toepassen?

SeCZ TaLK: wie gaat het bordspel toepassen? SeCZ TaLK: wie gaat het bordspel toepassen? Heleen van der Stege, Sander Hilberink, Adriaan Visser & AnneLoes van Staa Hogeschool Rotterdam, Kenniscentrum Zorginnovatie Bespreekbaar maken van seksualiteit

Nadere informatie

Is seks een issue? U C L M

Is seks een issue? U C L M Is seks een issue? w. Drs. H.E de Groot w. Drs.. Tuijnman- Raasveld psycholoog/ seksuoloog Polikliniek Psychosomatische Gynaecologie & Seksuologie Is seks een probleem voor nierpatiënten? Wat weten we

Nadere informatie

over? referatenagz @referatenagz

over? referatenagz @referatenagz Durf jij de drempel over? referatenagz @referatenagz referatenagz @referatenagz Agenda Referaten AGZ referatenagz @referatenagz WIFI WIFI 1. Inlognaam: g110621 Wachtwoord: XPZ3VKO 2. Inlognaam: g110641

Nadere informatie

MASTER SCRIPTIE GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE CEES KOSTER OPEN UNIVERSITEIT

MASTER SCRIPTIE GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE CEES KOSTER OPEN UNIVERSITEIT 2015 Relatie tussen Voorlichting en Gevoelens van Angst en Gepercipieerde Controle bij Mannen met Prostaatkanker: De Rol van Opleidingsniveau en Locus of Control MASTER SCRIPTIE GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 6 januari 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Intimiteit en seksualiteit

Intimiteit en seksualiteit UMCG Centrum voor Revalidatie Intimiteit en seksualiteit bij chronische ziekte of lichamelijke beperking Tekst met dank aan Egbert Kruijver, revalidatieseksuoloog voor Sophia Revalidatie in Den Haag en

Nadere informatie

Community Based Service for Elderly. CVZ mei 2013. Prof. dr. Joris Slaets University Medical Center Groningen

Community Based Service for Elderly. CVZ mei 2013. Prof. dr. Joris Slaets University Medical Center Groningen Community Based Service for Elderly CVZ mei 2013 Prof. dr. Joris Slaets University Medical Center Groningen Who is living there? Strenght Capabilities Needs one fits all? Sustainable care in relation to

Nadere informatie

Palliatieve zorg en dementie zorg Stellingen

Palliatieve zorg en dementie zorg Stellingen Palliatieve zorg en dementie zorg Stellingen prof.dr. Cees Hertogh en dr.ir. Jenny van der Steen EMGO Instituut voor onderzoek naar gezondheid en zorg afdeling huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Positionering en idee ontwikkeling. zondag 2 december 12

Positionering en idee ontwikkeling. zondag 2 december 12 Positionering en idee ontwikkeling Agenda Review presentaties Customer Journey Positionering Van Cover Story naar Ideeën HKJ s Forced-Fit Huiswerk Customer Journey Vragen? Hoe was het bezoek? Customer

Nadere informatie

Verschil in verlangen

Verschil in verlangen Verschil in verlangen 1 Wat is normaal? Hoe vaak denk je dat mensen samen vrijen in een goede relatie? Twee keer per week, eens in de maand of alleen in de vakantie? Het antwoord op deze vraag zegt iets

Nadere informatie

Het Effect van de Kanker Nazorg Wijzer* op Werkgerelateerde Problematiek en Kwaliteit. van Leven bij Werkende Ex-Kankerpatiënten

Het Effect van de Kanker Nazorg Wijzer* op Werkgerelateerde Problematiek en Kwaliteit. van Leven bij Werkende Ex-Kankerpatiënten Het Effect van de Kanker Nazorg Wijzer* op Werkgerelateerde Problematiek en Kwaliteit van Leven bij Werkende Ex-Kankerpatiënten The Effect of the Kanker Nazorg Wijzer* on Work-related Problems and Quality

Nadere informatie

11 e Post O.N.S. Meeting

11 e Post O.N.S. Meeting 11 e Post O.N.S. Meeting Sexuality and cancer for the frontline Kennis en kunde in de dagelijkse praktijk Erik van Muilekom MANP Antoni van Leeuwenhoek-Nederlands Kanker Instituut SEKS? Gemeenschap & klaarkomen

Nadere informatie

Workshop Nierziekte en relatie Hoe intiem kun je nog zijn? Hoe kun je nog intiem zijn?

Workshop Nierziekte en relatie Hoe intiem kun je nog zijn? Hoe kun je nog intiem zijn? Workshop Nierziekte en relatie Hoe intiem kun je nog zijn? Hoe kun je nog intiem zijn? Hanneke Bolt Arts seksuoloog NVVS Positieve invloed van seks op het welzijn van mensen Lichamelijk: Stress vermindering

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast?

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? An Lievrouw psycholoog Oncologisch Centrum UZ Gent Stellingen 2 We moeten de patiënt zover krijgen dat hij zijn stoma aanvaardt. Ja Ik

Nadere informatie

De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven

De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven Marie-José Gijsberts, Specialist Ouderengeneeskunde Consulent Palliatief Team Midden Nederland Promovenda VUmc: spirituele Levenseindezorg

Nadere informatie

Farmacovigilantie. een voorbeeld voor arbovigilantie? Prof. dr. A.C. van Grootheest. Rijksuniversiteit Groningen.

Farmacovigilantie. een voorbeeld voor arbovigilantie? Prof. dr. A.C. van Grootheest. Rijksuniversiteit Groningen. Farmacovigilantie een voorbeeld voor arbovigilantie? Prof. dr. A.C. van Grootheest Rijksuniversiteit Groningen www.lareb.nl Casus Vrouw, 52 jaar Voorgeschiedenis: Carcinoïd van de long Hypothyreoidie Symptomen

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het modererend effect van coping Cyberbullying: the implications

Nadere informatie

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut

Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner. Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut Als niet alleen de ziekte zich kwaadaardig toont. Frustraties van de partner Dr AC Brouwer-Dudok de Wit, klin psycholoog/psychotherapeut De komende 3 kwartier Wie staat er tegenover jullie? Op welke vragen

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Consultatie en begeleiding bij seksuele problematiek

Consultatie en begeleiding bij seksuele problematiek In deze tijd van openheid in de media over seksualiteit lijkt het alsof seks iets vanzelfsprekends is en er geen problemen op dit gebied bestaan. De indruk wordt gewekt dat seks alleen voorkomt onder jonge,

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

kankeren seksualiteit: eenlastigduo?

kankeren seksualiteit: eenlastigduo? kankeren seksualiteit: eenlastigduo? C.M. Bax arts-seksuoloog NVVS IJsselland Duodagen, 7-8 april 2016 Disclosure sheet Vereniging Medische Staf (Disclosureslide voor sprekers op nascholingsbijeenkomsten

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Waarom werd PTSS destijds geïntroduceerd? Gevolgen van de Vietnam-oorlog Task force in de

Nadere informatie

Stoma en continentie: nieuwe perspectieven. Liesbeth Kooyman 15 februari 2016

Stoma en continentie: nieuwe perspectieven. Liesbeth Kooyman 15 februari 2016 Stoma en continentie: nieuwe perspectieven Liesbeth Kooyman 15 februari 2016 Vandaag kijken we naar Gevolgen van de diagnose en de behandeling Moeilijkheden die de patiënt tegen kan komen Medische interacties

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker

Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker Komt u mij leren mijn ziekte te aanvaarden? : over psychologische ondersteuning van patiënten met darmkanker An Lievrouw psycholoog Oncologisch Centrum UZ Gent 26 maart 2015 Uiteindelijk is het belangrijk

Nadere informatie

Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese

Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese Relatievorming en Seksualiteit bij jongeren met cerebrale parese drs. Diana Wiegerink psycholoog / onderzoeker bij Erasmus MC / Rijndam revalidatiecentrum, Rotterdam Presentatie voor TransitieNet maart

Nadere informatie

Intimiteit en seksualiteit in de palliatieve fase

Intimiteit en seksualiteit in de palliatieve fase Intimiteit en seksualiteit in de palliatieve fase Dr. Hilde de Vocht / Lector Ouderenzorg en Palliatieve Zorg Palliatief Netwerk Zuidoost Drenthe, 18 november 2014 Intimiteit in vele vormen Intimiteit

Nadere informatie

SUZY MATTHIJSSEN EMDR & AUDITIVE INTRUSIONS & HALLUCINATIONS EMDR EUROPE CONFERENCE 2016 ALTRECHT ACADEMIC ANXIETY CENTRE & UTRECHT UNIVERSITY

SUZY MATTHIJSSEN EMDR & AUDITIVE INTRUSIONS & HALLUCINATIONS EMDR EUROPE CONFERENCE 2016 ALTRECHT ACADEMIC ANXIETY CENTRE & UTRECHT UNIVERSITY CONFERENCE 2016 EMDR & AUDITIVE INTRUSIONS & HALLUCINATIONS ALTRECHT ACADEMIC ANXIETY CENTRE & UTRECHT UNIVERSITY PTSD: Working with disturbing visual image Eye movements (visual taxation) Why is everybody

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie