Mineralen van Phital Waardevolle aanvulling voor groei en ontwikkeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mineralen van Phital Waardevolle aanvulling voor groei en ontwikkeling"

Transcriptie

1 Mineralen van Phital Waardevolle aanvulling voor groei en ontwikkeling In brood zit zink (de vorming van enzymen) In kaas zit calcium (de opbouw van de beenderen, de overdracht van zenuwimpulsen en de spiersamentrekking) In chocolade zit fosfor (de kalkvorming in de beenderen, de aaneenschakeling van de reacties op de stofwisseling) In keukenzout zit natrium (het handhaven van de homeostase, het compenseren van de obligate verliezen (zweet, urine), de groeibehoefte ) In bananen zit magnesium (de normale hartfunctie en botontwikkeling, de overdracht van de zenuwimpulsen en de eiwitsynthese ) In aardappel zit kalium (het handhaven van de homeostase, het compenseren van de obligate verliezen, de groei en de spiervorming) In schelpdieren zit selenium (antioxidatie) Mineralen Suppletie met mineralen Een multi met vitamines, mineralen en spoorelementen is voor veel mensen een welkome aanvulling op de voeding. Naast een multi kan het zinvol zijn een afzonderlijk supplement met één of meerdere mineralen te gebruiken. Immers, in een multi is maar een beperkte ruimte beschikbaar voor iedere voedingsstof. Vooral calcium en magnesium (mineralen waar de mens vrij veel van nodig heeft) komen er bekaaid van af. Suppletie met een mineraal is bedoeld om een (relatief) tekort in de voeding aan te vullen en klachten en ziekten te beïnvloeden die mogelijk met een mineraaltekort of verhoogde mineraalbehoefte samenhangen. In deze brochure worden vier mineralen besproken: calcium, magnesium, zink en selenium. Calcium Functies calcium Calcium is een belangrijke bouwsteen van botweefsel (99% van het calcium in het lichaam bevindt zich in botweefsel en tanden) en is daarnaast van essentieel belang voor bloeddrukregulatie, spiercontractie, bloedstolling, celsignalering en overdracht van zenuwprikkels. 2,3 Bij een lage 104. Gupta R, Garg VK, Mathur DK et al. Oral zinc therapy in diabetic neuropathy. J Assoc Physicians India. 1998;46: Chausmer AB. Zinc, insulin and diabetes. J Am Coll Nutr. 1998;17: Brewer GJ. Zinc acetate for the treatment of Wilson s disease. Expert Opin Pharmacother 2001;2: Fabris N, Mocchegiani E, Amadio L et al. Thymic hormone deficiency in normal ageing and Down s syndrome: is there a primary failure of the thymus? Lancet 1984;1: Age-Related Eye Disease Study Research Group. A randomized, placebocontrolled, clinical trial of high-dose supplementation with vitamins C and E, beta carotene, and zinc for age-related macular degeneration and vision loss: AREDS Report No. 8. Arch. Ophthalmol. 2001;119: Sharquie KE, Najim RA, Al-Salman HN. Oral zinc sulfate in the treatment of rosacea: a double-blind, placebo-controlled study. Int J Dermatol. 2006;5: Merchant HW, Gangarosa LP, Glassman AB et al. Zinc sulfate supplementation for treatment of recurring oral ulcers. South Med J. 1977;70: Bang RL, Sharma PN, Al-Sayer H et al. Role of zinc supplementation in burn management. Burns 2007;33(S1):S Orbak R, Cicek Y, Tezel A et al. Effects of zinc treatment in patients with recurrent aphthous stomatitis. Dent Mater J. 2003;22: Frommer DJ. The healing of gastric ulcers by zinc sulphate. Med J Aust 1975;2: Ertekin MV, Koc M, Karslioglu I et al. The effects of oral zinc sulphate during radiotherapy on antioxidant enzyme activities in patients with head and neck cancer: a prospective, randomised, placebo-controlled study. Int J Clin Pract. 2004;58: Ripamonti C, Zecca E, Brunelli C et al. A randomized, controlled clinical trial to evaluate the effects of zinc sulfate on cancer patients with taste alterations caused by head and neck irradiation. Cancer. 1998;82: Nowak G, Siwek M, Dudek D et al. Effect of zinc supplementation on antidepressant therapy in unipolar depression: a preliminary placebo-controlled study. Pol J Pharmacol. 2003;55: Bilici M, Yildirim F, Kandil S et al. Double-blind, placebocontrolled study of zinc sulfate in the treatment of attention deficit hyperactivity disorder. Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry 2004;28: Bryce-Smith D, Simpson RI. Case of anorexia nervosa responding to zinc sulphate. Lancet 1984;2: Safai-Kutti S, Kutti J. Zinc supplementation in anorexia nervosa. Am J Clin Nutr. 1986;44: Ochi K, Kinoshita H, Kenmochi M et al. Zinc deficiency and tinnitus. Auris Nasus Larynx. 2003;30S:S Kirkil G, Hamdi Muz M, Seçkin D et al. Antioxidant effect of zinc picolinate in patients with chronic obstructive pulmonary disease. Respir Med. 2008;102(6): Voedsel en Waren Autoriteit. Zink kennisblad (16 juli 2008). schema=portal&p_file_id= Opinion of the Scientific Committee on Food on the Tolerable Upper Intake Level of Zinc (expressed on 5 March 2003). eu/food/fs/sc/scf/out177_en.pdf 124. Hininger-Favier I, Andriollo-Sanchez M, Arnaud J et al. Age- and sex-dependent effects of long-term zinc supplementation on essential trace element status and lipid metabolism in European subjects: the Zenith Study. Br J Nutr. 2007;97(3): Diamond AM. Selenium: not just another nutrient. Mol Nutr Food Res. 2008;52(11): Voedsel en Warenautoriteit. Seleen kennisblad (14 juli 2008). nl/cdlpub/servlet/cdlservlet?p _file_id= Rayman MP. Food-chain selenium and human health: emphasis on intake. Br J Nutr. 2008;100(2): Navarro-Alarcon M, Cabrera-Vique C. Selenium in food and the human body: A review. Sci Total Environ. 2008;400(1-3): Thomson CD. Assessment of requirements for selenium and adequacy of selenium status: a review. Eur J Clin Nutr 2004;58: Schomburg L, Köhrle J. On the importance of selenium and iodine metabolism for thyroid hormone biosynthesis and human health. Mol Nutr Food Res. 2008;52(11): Rayman MP. The use of high-selenium yeast to raise selenium status: how does it measure up? Br J Nutr. 2004;92: Strain JJ, Bokje E, Van t Veer P. Thyroid hormones and selenium status in breast cancer. Nutr Cancer 1997;27: Arnaud J, Akbaraly NT, Hininger I et al. Factors associated with longitudinal plasma selenium decline in the elderly: the EVA study. J Nutr Biochem 2007;18: Gonzalez S, Huerta JM, Alvarez-Uria J et al. Serum selenium is associated with plasma homocysteine concentrations in elderly humans. J Nutr 2004: Sunde RA. Selenium. In: Stipanuk MH, editor. Biochemical and physiological aspects of human nutrition. New York: W.B. Saunders Company; p Bjelakovic G, Nikolova D, Simonetti RG et al. Antioxidant supplements for prevention of gastrointestinal cancers: a systematic review and metaanalysis. Lancet 2004;364: Berr C, Balansard B, Arnaud J et al. Cognitive decline is associated with systemic oxidative stress: the EVA study. Etude du Vieillissement Arteriel. J Am Geriatr Soc. 2000;48: Yu MW, Horng IS, Hsu KH et al. Plasma selenium levels and the risk of hepatocellular carcinoma among men with chronic hepatitis virus infection. Am J Epidemiol. 1999;150: Derumeaux H, Valeix P, Castetbon K et al. Association of selenium with thyroid volume and echostructure in 35- to 60-year-old French adults. Eur J Endocrinol. 2003;148: Glattre E, Thomassen Y, Thoresen SO et al. Prediagnostic serum selenium in a case control study of thyroid cancer.int J Epidemiol. 1989;18: Jellum E, Andersen A, Lund-Larsen P et al. The JANUS serum bank. Sci Total Environ. 1993; : Sher L. Role of selenium depletion in the effects of dialysis on mood and behavior. Med Hypotheses. 2002;59(1): Ebert R, Jakob F. Selenium deficiency as a putative risk factor for osteoporosis. Int Congress Series 2007;1297: Akbaraly NT, Arnaud J, Hininger-Favier I et al. Selenium and mortality in the elderly: results from the EVA study. Clin Chem. 2005;51: Walston J, Xue Q, Semba RD et al. Serum antioxidants, inflammation, and total mortality in older women. Am J Epidemiol. 2006;163: Wei WQ, Abnet CC, Qiao YL et al. Prospective study of serum selenium concentrations and esophageal and gastric cardia cancer, heart disease, stroke and total death. Am J Clin Nutr 2004;79: Ray AL, Semba RD, Walston J et al. Low serum selenium and total carotenoids predict mortality among older women living in the community: the women s health and aging studies. J Nutr 2006;136: Flores-Mateo G, Navas-Acien A, Pastor-Barriuso R et al. Selenium and coronary heart disease: a meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2006;84: Peretz A, Siderova V, Neve J. Selenium supplementation in rheumatoid arthritis investigated in a double blind, placebo-controlled trial. Scand J Rheumatol 2001;30: Vernardos KM, Kaye DM. Myocardial ischemia-reperfusion injury, antioxidant enzyme systems, and selenium: a review. Curr Med Chem 2007;14: Navarro-Alarcon M, López-Martínez MC. Essentiality of selenium in the human body: relationship with different diseases. Sci Total Environ 2000;249: Kantola M, Purkunen R, Kröger P et al. Selenium in pregnancy: is selenium an active defective ion against environmental chemical stress? Environ Res. 2004;96(1): Peretz A, Neve J, Desmedt J et al. Lymphocyte response is enhanced by supplementation of elderly subjects with selenium-enriched yeast. Am J Clin Nutr. 1991;53: Duffield-Lillico AJ, Reid ME, Turnbull BW et al. Baseline characteristics and the effects of selenium supplementation on cancer incidence in a randomized clinical trial: a summary report of the nutritional prevention of cancer trial. Cancer Epidemiol Biomark Rev. 2002;11: Karunasinghe N, Ferguson LR, Tuckey J et al. Homolysate thioredoxin reductase and glutathione peroxidase New Zealand mean at high prostate cancer risk. J Nutr 2006;136: Etminan M, FitzGerald JM, Gleave M et al. Intake of selenium in the prevention of prostate cancer: a systematic review and meta-analysis. Cancer Causes Control 2005;16: Rayman MP. Selenium in cancer prevention: a review of the evidence and mechanism of action. Proc Nutr Soc. 2005;64: Faure P, Ramon O, Favier A et al. Selenium supplementation decreases nuclear factor-kappa B activity in peripheral blood mononuclear cells from type 2 diabetic patients. Eur J Clin Nutr. 2004;34: Kornhauser C, Garcia-Ramirez JR, Wrobel K et al. Serum selenium and glutathione peroxidase concentrations in type 2 diabetes mellitus patients. Prim Care Diabetes. 2008;2(2): Campbell SC, Aldibbiat A, Marriott CE et al. Selenium stimulates pancreatic beta-cell gene expression and enhances islet function. FEBS Lett. 2008;582(15): Scott R, MacPherson A, Yates RW et al. The effect of oral selenium supplementation on human sperm motility. Br J Urol. 1998;82(1): Rayman MP, Bode P, Redman CW. Low selenium status is associated with the occurrence of the pregnancy disease preeclampsia in women from the United Kingdom. Am J Obstet Gynecol. 2003;189: Güvenç M, Güven H, Karatas F et al. Low levels of selenium in miscarriage. J Trace Elem Experim Med. 2002;15(2): Barrington JW, Taylor M, Smith S et al. Selenium and recurrent miscarriage. J Obstet Gynaecol. 1997;17: Li W, Zhu Y, Yan X et al. The prevention of primary liver cancer by selenium in high risk populations. Zhonghua Yu Fang Yi Xue Za Zhi. 2000;34: Burbano X, Miguez-Burbano MJ, McCollister K et al. Impact of a selenium chemoprevention clinical trial on hospital admissions of HIV-infected participants. HIV Clin Trials. 2002;3: Hurwitz BE, Klaus JR, Llabre MM et al. Suppression of human immunodeficiency virus type 1 viral load with selenium supplementation: a randomized controlled trial. Arch Intern Med. 2007;167: Gartner R, Gasier BC, Dietrich JW et al. Selenium supplementation in patients with autoimmune thyroiditis decreases thyroid peroxidase antibodies concentrations. J Clin Endocrinol Metab. 2002;87: Duntas LH, Mantzou E, Koutras DA. Effects of six month treatment with selenomethionine in patients with autoimmune thyroiditis. Eur J Endocrinol. 2003;148: Turker O, Kumanlioglu K, Karapolat I et al. Selenium treatment in autoimmune thyroiditis: 9-month follow-up with variable doses. J Endocrinol. 2006;190: Vrca VB, Skreb F, Cepelak I et al. Supplementation with antioxidants in the treatment of Graves disease; the effect on glutathione peroxidase activity and concentration of selenium. Clin Chim Acta. 2004;341(1-2): Geoghegan M, McAuley D, Eaton S et al. Selenium in critical illness. Curr Opin Crit Care. 2006;12: Spallholz J, Tatum L, Boylan L et al. Improvement in depression scores in elderly subjects given selenium supplements. J Am Diet Assoc. 2005;105(8): Dumont E, Vanhaecke F, Cornelis R. Selenium speciation from food source to metabolites: a critical review. Anal Bioanal Chem. 2006;385: Akbaraly NT, Hininger-Favier I, Carrière I et al. Plasma selenium over time and cognitive decline in the elderly. Epidemiology. 2007;18(1): Dobrzynski W, Trafikowska U, Trafikowska A et al. Decreased selenium concentration in maternal andcord bloodin preterm compared to term deliveries. Analyst. 1998;123:

2 calciuminname uit voeding wordt calcium aan de botten onttrokken en neemt de renale uitscheiding van calcium af om de calciumbloedspiegel constant te houden. Vitamine D bevordert de calciumabsorptie en depositie; vitamine K2 bevordert de afzetting van calcium in botweefsel en gaat verkalking van zachte weefsels (bloedvaten, nieren etc.) tegen. 4 Verlaagde calciumstatus Veel Nederlanders hebben een suboptimale calciuminname. 5,6 Volgens de Gezondheidsraad bedraagt de adequate inneming van calcium voor 1-3 jaar: 500 mg/dag; 4-8 jaar: 700 mg/d; 9-18 jaar: 1100 mg/dag (jongens) en 1200 mg/d (meisjes); jaar: 1000 mg/dag; jaar: 1100 mg/dag en 70 jaar: 1200 mg/dag. 5 De feitelijke (gemiddelde) calciuminname is voor veel groepen (meisjes/vrouwen boven 9 jaar, mannen tussen 9-18 jaar en boven 70 jaar) mg/dag onder de norm. 6 Dit zijn gemiddelde innamen: mensen die geen zuivel consumeren hebben over het algemeen grote moeite dagelijks de aanbevolen hoeveelheid calcium binnen te krijgen. Melk(producten) en kaas vormen de belangrijkste bron van calcium in Nederlandse voeding en leveren circa 70% van het benodigde calcium. Andere bronnen van calcium zijn groenten, bonen, noten en zaden. De huidige aanbevelingen zijn mogelijk te laag voor een optimale calciumstatus en calciumgerelateerde ziektepreventie, met name bij ouderen. 3 Hypocalcemie kan zich onder meer uiten in klachten als vermoeidheid, angst, neerslachtigheid, geheugenproblemen, prikkelbaarheid en spierkrampen. 7 Een lage calciuminname leidt tot afname van de botmineraaldichtheid, waardoor sneller botbreuken optreden, en is mogelijk geassocieerd met een verhoogd risico op metabool syndroom, overgewicht/obesitas, hoge bloeddruk, hypercholesterolemie, pre-eclampsie, premenstrueel syndroom, osteoporose en (darm)kanker. 3,8-14,21 Kinderen die langdurig geen zuivel consumeren, blijven kleiner en bouwen een minder sterk skelet op. 15 Bepalen calciumstatus Er is (nog) geen goede functionele marker voor het bepalen van de calciumstatus. De calciumstatus kan het beste worden afgeleid uit de calciuminname uit voeding en voedingssupplementen. 16 Mogelijke toepassingen voor calciumsuppletie genoemd in wetenschappelijke literatuur: Lage inname van calcium uit voeding (mijden van zuivel). Gebruik van medicijnen die de calciumbehoefte verhogen waaronder anticonvulsiva (phenytoïne, fenobarbital, carbamazepine), corticosteroïden en lisdiuretica Darmaandoeningen: inflammatoire darmziekten en coeliakie gaan gepaard met verminderde opname van calcium en/of vitamine D en/of verlies van calcium via calciumbevattende darmepitheelcellen. 20 Preventie (en behandeling) osteoporose en botbreuken: een calciuminname (uit voeding en supplementen) van mg/dag stopt leeftijdsgerelateerde botafname en verlaagt de kans op botbreuken bij ouderen boven 65 jaar beter dan de aanbevolen calciuminname van 1200 mg/dag. 21 Suppletie met 1200 mg calcium per dag gedurende 4 jaar zorgde voor significante verlaging van de kans op botbreuken bij oudere proefpersonen. 22 Het aanbieden van voldoende calcium tijdens de groeispurt van kinderen helpt bij het bereiken van een hoge piekbotmassa en is een goede strategie om de kans op leeftijdsgerelateerde osteoporose te verkleinen. 23,24 Hypertensie (preventie): calciumsuppletie heeft mogelijk een licht bloeddrukverlagend effect bij hypertensie, met name bij een lage calciuminname uit voeding ( 800 mg/dag). 2,9 Nog belangrijker is dat verbetering van de calciuminname (maar ook de kalium en magnesium inname) via een verhoogde consumptie van fruit en groenten de bloeddruk verbetert. 10 Calciumsuppletie lijkt het risico van preeclampsie te verminderen. 25 Diabetes type 2: een optimale inname van calcium (en vitamine D) kan de glycemische controle verbeteren. 26 Premenstrueel syndroom (PMS): suppletie met mg calcium per dag kan de ernst van PMS-klachten (stemmings- en gedragsveranderingen, pijn, vochtretentie) met 50% verlagen. 7,11 Calcium speelt mogelijk een rol bij Polycysteuze ovaria. 3,27 Overgewicht: mensen met overgewicht hebben 40% meer kans obees te worden wanneer hun calciuminname laag is. 28 2

3 Afvallen: calciumsuppletie tijdens afvallen helpt botafbraak tegen te gaan kan de effectiviteit van het dieet verhogen. 3,29-31 Het verbeteren van de calcium status vermindert de kans op verschillende kankersoorten bij postmenopauzale vrouwen. 14 Dosering en veiligheid De Gezondheidsraad heeft de aanvaardbare bovengrens van inname van calcium (uit voeding en voedingssupplementen) vastgesteld op 2500 mg/dag (vanaf 1-jarige leeftijd). 5 Dit betekent dat suppletie met (maximaal) mg calcium per dag, naast (niet met calcium verrijkte) voeding voor de meeste mensen geen problemen oplevert. Magnesium Functies magnesium In het lichaam fungeert magnesium vooral als (essentiële) co-factor van honderden enzymen, die onder meer betrokken zijn bij de energieproductie, celsignalering, glucose-, insuline- en lipidenstofwisseling, DNA-transcriptie, celdeling en eiwit- en nucleïnezuursynthese. 32,33 Magnesium heeft een stabiliserend en beschermend effect op membranen en is belangrijk voor de zenuwgeleiding, vaaten spiertonus, antioxidantbescherming, afweer, hormoonhuishouding, opbouw van botten en tanden, natrium-, kalium-, calciumbalans en vitamine D-stofwisseling. Verlaagde magnesiumstatus De gehaltes van magnesium in levensmiddelen lopen aanzienlijk uiteen. Magnesiumbronnen zijn onder meer cacao, garnalen, groene groenten, noten, peulvruchten, zuivel en (volkoren)granen. De ADH voor magnesium is mg/dag voor vrouwen en mg/dag voor mannen. De geschatte inname van magnesium in Nederland ligt tussen 139 en 558 mg magnesium per dag, wat betekent dat een deel van de bevolking onvoldoende magnesium binnenkrijgt. 32 De ADH is voldoende om magnesiumdeficiëntie te voorkomen, maar is vermoedelijk te laag voor de preventie van (chronische) ziekten. 34 Het dieet van onze verre voorouders bevatte naar schatting 600 mg magnesium per dag. Dit is mogelijk de hoeveelheid magnesium die ons lichaam nodig heeft om goed te functioneren (homeostatische mechanismen en genoom zijn niet verschillend van onze verre voorouders). 34 Magnesiumdepletie kan leiden tot een veelheid van klachten als gebrek aan eetlust, misselijkheid, (chronische) vermoeidheid, verminderde concentratie, nervositeit, geïrriteerdheid, toegenomen stressgevoeligheid, hartritmestoornissen, duizeligheid, (spannings)hoofdpijn, spierkramp, gespannen spieren, spierzwakte, tremoren, bronchiale hyperreactiviteit en afname van de longfunctie. Magnesiumdepletie is daarnaast mogelijk geassocieerd met een toegenomen kans op overgewicht/obesitas, hypertensie, dyslipidemie, insulineresistentie, metabool syndroom, diabetes type 2, ischemische hartziekte, hartfalen, hartritmestoornissen, acute hartdood, osteoporose, niet-alcoholische leververvetting, mentale problemen (depressie, psychose), migraine, astma, zwangerschapsproblemen (pre-eclampsie, vroeggeboorte), symptomatische galstenen en convulsies Magnesiumdepletie leidt tot verstoring van de vitamine D-stofwisseling en/of vitamine D- activiteit, kaliumdepletie en calciumdepletie (door afname van de secretie van parathormoon); een kalium- of calciumsupplement heeft onvoldoende effect als de magnesiumstatus verlaagd is. 33 Bepalen magnesiumstatus Slechts 1% van het magnesium bevindt zich in de extracellulaire ruimte, de rest bevindt zich in lichaamscellen en botweefsel. Met het bepalen van het magnesiumgehalte in serum kan alleen een ernstig magnesiumtekort worden vastgesteld. 33 Een beter beeld van de magnesiumstatus geeft de magnesiumbelastingstest. 49 Mogelijke toepassingen voor magnesiumsuppletie genoemd in wetenschappelijke literatuur: Lage inname van magnesium uit voeding. Verlaging van de magnesiumstatus door onder meer braken, excessief zweten, alcoholisme, (acute, chronische) diarree, malabsorptie (syndromen), pancreatitis, cystische fibrose, metabole acidose en chronische nierziekten. 33,50 Diabetes type 2: diabetes type 2 wordt gekenmerkt door cellulaire en extracellulaire magnesiumdepletie; magnesiumsuppletie verlaagt de nuchtere glucosespiegel, verhoogt de insulinegevoeligheid, verhoogt het (gunstige) HDLcholesterol en verbetert de glycemische controle; verbetering van de magnesiumstatus zou mogelijk vasculaire diabetescomplicaties en voetulcers tegen kunnen gaan. 40,

4 (Preventie) metabool syndroom: magnesiumsuppletie verbetert de glucosestofwisseling bij (gezonde) ouderen; verhoging van de magnesiuminname is geassocieerd met verlaging van de nuchtere insulinespiegel. 41,56 Osteoporose 34,57,58 : een hogere magnesiuminname uit voeding en voedingssupplementen is positief geassocieerd met de botmineraaldichtheid bij ouderen. 58 (Top)sport: magnesiumsuppletie kan spierfunctie, spierkracht en uithoudingsvermogen bij (top)sporters verbeteren. 59 Bij diverse hartziekten kan magnesiumsuppletie mogelijk een rol spelen 35,60-68 Een aantal studies beschrijven de rol van magnesium bij zwangerschapscomplicaties: (pre)eclampsie 35,43, preventie vroeggeboorte. 47 Premenstrueel syndroom: eventueel in combinatie met vitamine B6. 69,70 Migraine. 71 Astma bij kinderen 45 Dosering en veiligheid Magnesium heeft een lage toxiciteit bij mensen met een normale nierfunctie, omdat een teveel snel wordt uitgescheiden door de nieren. Bij nierziekten moet de magnesiumspiegel goed gemonitord worden. 32,33 Diarree kan optreden bij doses vanaf mg/dag en de UL (upper limit) voor magnesium (uitsluitend uit voedingssupplementen) is mede daarom vastgesteld op 250 mg/dag. 32 Zink Functies zink Zink is bestanddeel van duizenden eiwitstructuren en is als cofactor onmisbaar voor de activiteit van meer dan 300 enzymen die uiteenlopende biochemische reacties kalalyseren. 73,74 Dit betekent dat veel fysiologische processen in het lichaam zinkafhankelijk zijn. Zink is onder meer belangrijk voor groei en ontwikkeling, stofwisseling, energieproductie, immuunsysteem, antioxidatieve bescherming, wondheling en weefselvernieuwing, voortplanting, zintuigen en zenuwstelsel. 1,73,75 Verlaagde zinkstatus In Nederland is de hoeveelheid zink in voeding vaak aan de magere kant. 76 Een (subklinisch) zinktekort komt vermoedelijk vaak voor, tenzij de voeding geregeld wordt aangevuld met een multisupplement met zink. 74 Groepen die extra risico lopen op een zinktekort zijn ouderen (ze eten minder en vaak eenzijdiger en nemen zink minder goed op), vegetariërs en veganisten (vlees is de rijkste bron van zink; daarbij is zink uit plantaardige bronnen moeilijker opneembaar dan uit dierlijke bronnen), vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven (verhoogde zinkbehoefte) en (chronisch) zieken (slechte voedingsstatus, verhoogde zinkbehoefte). 73 Deze groepen kunnen baat hebben bij een zinksupplement. Een (mild) zinktekort kan allerlei (niet-specifieke) klachten veroorzaken waaronder afname van de weerstand (vooral celgemedieerde immuniteit), vertraagde wondheling, vertraagde groei en ontwikkeling bij kinderen, vermoeidheid, moeite met denken, emotionele klachten, verminderde vruchtbaarheid, haaruitval, nachtblindheid, diarree, afname van de botmineraaldichtheid en verstoorde reuk- en smaakzin. 73,74,77 Dermatitis treedt pas op bij een ernstig zinktekort. 73 Bepalen zinkstatus Er is nog geen gouden standaard voor het bepalen van de zinkstatus. 73 De plasma- of serumzinkspiegel is alleen geschikt om een ernstig zinktekort vast te stellen. Een wat gevoeliger parameter is het zinkgehalte in witte bloedcellen. 1,73 Een inadequate zinkinname beïnvloed mogelijk de gezondheid. Verschillende ziekten kunnen bijdragen aan verhoging van de zinkbehoefte, bijvoorbeeld door verminderde opname, verhoogde uitscheiding of toegenomen verbruik van zink. Mogelijke toepassingen voor zinksuppletie genoemd in wetenschappelijke literatuur: Lage inname van zink uit voeding. Verminderde weerstand bij (gezonde) ouderen (boven 55 jaar): leeftijdsgerelateerde achteruitgang van het immuunsysteem (immunosenescense) is gerelateerd aan leeftijdsgerelateerde afname van de zinkstatus en wordt tegengegaan door zinksuppletie. 1,86,87 Vaccinatie: zinksuppletie kan de effectiviteit van vaccinatie verhogen, met name als tijdig (minimaal een maand voorafgaande aan vaccinatie) met zinksuppletie wordt gestart. 1 Infectieziekten: verkoudheid 88 ; diarree 1,89,90 ; (acute) infecties van de onderste luchtwegen 1,91,92 ; HIV-infectie 1,74 ; tuberculose 1,93 ; malaria ; leishmaniasis. 1,97 4

5 Intestinale malabsorptie door onder meer coeliakie en cystische fibrose (taaislijmziekte). 73,74 Inflammatoire darmziekten: ziekte van Crohn, colitis ulcerosa. 73,74 Bloedverlies door menorragie, hemolytische anemie (sikkelcelziekte, thalassemie) of een parasitaire infectie. 1,73,98 Chronische nierziekten. 73 Acute en chronische leverziekten, alcoholisme. 73,74,99 Chronische ontstekingsziekten waaronder reumatoïde artritis en psoriatrische artritis. 1,73,100,101 Diabetes type 1 en 2: zink heeft een insulinomimetische werking, beschermt tegen oxidatieve stress door diabetes en helpt mogelijk diabetescomplicaties (waaronder diabetische neuropathie) tegen te gaan. 1,73, Het is nog onduidelijk of zinksuppletie zorgt voor een betere glycemische controle. 1 Aangeboren ziekten: acrodermatitis enterohepatica, ziekte van Wilson en syndroom van Down. 1,74,106,107 Leeftijdsgerelateerde maculadegeneratie (AMD). 1,108 Huidproblemen: vertraagde wondheling, zweren, acne, rosacea, brandwonden. 1, Recidiverende orale ulceraties (aften). 1,112 Maagzweren. 113 Bestraling: zinksuppletie kan mogelijk stralingsgeïnduceerde smaakafwijkingen bij kankerpatiënten verminderen. 115 Psychische stoornissen: depressie, ADHD en anorexia nervosa (casusbeschrijvingen). 1, Tinnitus (met name bij een goed gehoor). 120 COPD (chronische obstructieve longziekte). 121 Dosering en veiligheid De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) voor zink uit voeding en voedingssupplementen is mg voor volwassenen; voor een zwangere vrouw 20 mg en een zogende vrouw 25 mg per dag. 122 De veilige bovengrens (UL ofwel Upper Limit) bedraagt 25 mg zink per dag voor volwassenen en respectievelijk 7, 10, 13, 18 en 22 mg zink per dag voor kinderen van 1-3, 4-6, 7-10, en jaar. 123 Hierbij dient de koperinname voldoende te zijn (verhouding zink:koper maximaal 10:1-15:1). 1,73,122 Het gebruik door volwassenen van zinksupplementen met 15 mg elementair zink is in de regel veilig. 124 Hogere (therapeutische) doses zink worden het beste alleen op voorschrift van een deskundige gebruikt. Selenium Functies selenium Het essentiële spoorelement selenium (seleen) maakt deel uit van selenoproteïnen, die uiteenlopende functies vervullen in het lichaam. Selenium is onder meer van belang voor groei en ontwikkeling, energieproductie, immuunsysteem, regulatie van ontstekingsprocessen, bescherming tegen zware metalen, antioxidantbescherming, leverdetoxificatie, signaaloverdracht, metabolisme van essentiële aminozuren, synthese van schildklierhormoon, hersenfunctie, spierfunctie en voortplanting Verlaagde seleniumstatus Wereldwijd verschilt de inname van selenium uit voeding aanzienlijk, afhankelijk van het seleniumgehalte in de bodem. Vlees, vis, zuivel, eieren en granen zijn belangrijke bronnen van selenium. 128 In Nederland is de seleniuminname uit voeding gemiddeld 39 tot 67 mcg per dag, terwijl een volwassene circa 70 mcg (of 1 mcg per kilogram lichaamsgewicht per dag) nodig heeft voor het handhaven van de seleniumbalans. 126,130,131 Vegetariërs en veganisten hebben vaak een lagere seleniuminname dan omnivoren. 128 De seleniumstatus neemt af bij het ouder worden. 131 Een ernstig seleniumtekort, dat wordt gezien in sommige delen van China en Siberie, leidt tot Keshanziekte (juveniele cardiomyopathie) en Kashin- Beckziekte (osteoartropathie) en zorgt tot degeneratie van de alvleesklier. 125,126,128 Verlaging van de seleniumstatus is mogelijk geassocieerd met een verminderde weerstand, vermoeidheid, degeneratieve veranderingen in de lever, toename van oxidatieve stress en ontstekingsactiviteit, verhoging van de homocysteïnespiegel, cognitieve achteruitgang bij ouderen, depressie en een toegenomen kans op hypothyroïdie, osteoporose, hart- en vaatziekten, overgewicht/obesitas en bepaalde vormen van kanker. 125, ,132, ,175 Bepalen seleniumstatus Het seleniumgehalte in bloed(plasma) of serum geeft een goede indicatie van de seleniumstatus en seleniuminname; het seleniumgehalte in haar en nagels weerspiegelt de seleniumstatus over een langere periode

Gezondheidsvoordelen

Gezondheidsvoordelen Gezondheidsvoordelen Hart- en vaatziekten De focus op zuivelproducten en hart- en vaatziekten wordt vaak in verband gebracht met verzadigd vet. Omdat zuivelproducten verzadigde vetzuren bevatten en bijdragen

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker. (potentiële) Belangenverstrengeling

Disclosure belangen spreker. (potentiële) Belangenverstrengeling Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding

Nadere informatie

Bijna alle levensmiddelen bevatten eiwit. Het komt voor in zowel plantaardige als dierlijke producten.

Bijna alle levensmiddelen bevatten eiwit. Het komt voor in zowel plantaardige als dierlijke producten. Elk kind wegen bij opname, groeicurve invullen Anamnese : allergie, nierinsufficiëntie, gluten intolerantie, Hoe is zijn eetlust? Is hij vegetariër? Heeft hij pijn? Koolhydraten zijn een belangrijke energieleverancier.

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren

Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Pagina 1 / 5 Aanbevolen Dagelijks Hoeveelheden (ADH) voor zwangeren Energie Energie De basaal stofwisseling neemt tijdens de zwangerschap geleidelijk toe. Aan het eind van de zwangerschap is de basaal

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Gezondheidsvoordelen

Gezondheidsvoordelen Gezondheidsvoordelen Diabetes type 2 Er zijn steeds meer aanwijzingen dat melk en melkproducten het risico op diabetes type 2 kunnen helpen verlagen. Er zijn beschermende associaties vastgesteld Calcium

Nadere informatie

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen

gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen gezond zijn, gezond blijven met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011 Voeding bij diabetes Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven Ede, 08.02.2011 DIABETES ATLAS, 3rd ed, IDF 2006 2007 2025 Total population (millions) 6600 7900 Adult population (millions)

Nadere informatie

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing

de voedingskundige samenstelling + onderbouwing de voedingskundige samenstelling + onderbouwing algemene informatie van de drinkvoeding, waarop de hoeveelheden van de ingrediënten zijn gebaseerd: Volledige voeding; drinkvoeding wordt zes keer op een

Nadere informatie

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015. op het achtergronddocument over peulvruchten

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015. op het achtergronddocument over peulvruchten Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 op het achtergronddocument over peulvruchten De commissie heeft op het achtergronddocument over peulvruchten reacties ontvangen van de Nederland,

Nadere informatie

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen

De 27 onmisbare vitaminen en mineralen Page 1 of 5 De 27 onmisbare vitaminen en mineralen zaterdag 05 september 2009 Wist je dat een kiwi in verhouding veel meer vitamine C bevat dan een sinaasappel? Week&nd start het nieuwe schooljaar gezond,

Nadere informatie

Multi Iron 120 tabletten Verkoopprijs 36,95

Multi Iron 120 tabletten Verkoopprijs 36,95 Multi Iron 120 tabletten Verkoopprijs 36,95 Multivitaminen en mineralen complex Geavanceerde multi vitaminen en mineralen spectrum op orthomoleculair basis, extra versterkt op Ijzer. IJzer is een belangrijk

Nadere informatie

S C H I J F V A N V I J F

S C H I J F V A N V I J F SCHIJF VAN VIJF DE SCHIJF VAN VIJF, GOED VOOR JE LIJF! V o o r i e d e r e e n i s e e n v o e d i n g s k e u z e v a n b e l a n g w a a r a l l e b e n o d i g d e voedingsstoffen in zitten. Dit zijn

Nadere informatie

Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015

Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015 Gezonde voeding en voldoende beweging ook voor ouderen Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit 12-11, Active Ageing 2015 Waar hebben we het over? Gezonde voeding Nieuwe richtlijnen Gezondheidsraad

Nadere informatie

gezond zwanger met vitamines en mineralen

gezond zwanger met vitamines en mineralen gezond zwanger met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

van baby naar peuter met vitamines en mineralen

van baby naar peuter met vitamines en mineralen van baby naar peuter met vitamines en mineralen Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het nu eigenlijk? Vitamines en mineralen zijn voedingsstoffen

Nadere informatie

vitamines & mineralen onmisbaar voor een goede gezondheid

vitamines & mineralen onmisbaar voor een goede gezondheid vitamines & mineralen onmisbaar voor een goede gezondheid Vitamines en mineralen: we kunnen geen dag zonder We weten dat we ze elke dag nodig hebben. Maar wat zijn het eigenlijk? Vitamines en mineralen

Nadere informatie

Ontdek wat magnesium voor jou kan doen

Ontdek wat magnesium voor jou kan doen Ontdek wat magnesium voor jou kan doen Welk profiel past bij jou? Zwanger Vermoeid of stress Sporter Actief blijven Maag- en darmproblemen Informatiewijzer magnesium Magnesium; een veelzijdig mineraal

Nadere informatie

Zuivel en gezondheid. De rol van melk, melkproducten en kaas in een gezond voedingspatroon

Zuivel en gezondheid. De rol van melk, melkproducten en kaas in een gezond voedingspatroon Zuivel en gezondheid De rol van melk, melkproducten en kaas in een gezond voedingspatroon Goede voeding Wat is goede voeding? Door alle beschikbare informatie is het soms lastig om door de bomen het bos

Nadere informatie

Zuivelproducten voor sporters Effect van melkeiwit en micronutriënten voor prestatie. Jan Steijns

Zuivelproducten voor sporters Effect van melkeiwit en micronutriënten voor prestatie. Jan Steijns Zuivelproducten voor sporters Effect van melkeiwit en micronutriënten voor prestatie Jan Steijns physical activity, athletic performance, and recovery from exercise are enhanced by optimal nutrition @

Nadere informatie

Aanbevelingen voor vitamines, mineralen en spoorelementen Factsheet

Aanbevelingen voor vitamines, mineralen en spoorelementen Factsheet Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten Aanbevelingen voor vitamines, mineralen en spoorelementen Factsheet Vitamines, mineralen en spoorelementen zijn microvoedingsstoffen

Nadere informatie

Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid groente en de gevolgen van een tekort aan inname. Dick van Waardenburg Kinderarts

Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid groente en de gevolgen van een tekort aan inname. Dick van Waardenburg Kinderarts Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid groente en de gevolgen van een tekort aan inname Dick van Waardenburg Kinderarts Gevolgen van een tekort aan inname van goente en fruit 12 september 2013 2 Gevolgen van

Nadere informatie

WEBINAR Magnesium. Maartje Wijnhoven. AOV i.s.m. Stichting Educatie Atrium Innovations

WEBINAR Magnesium. Maartje Wijnhoven. AOV i.s.m. Stichting Educatie Atrium Innovations WEBINAR Magnesium Maartje Wijnhoven AOV i.s.m. Stichting Educatie Atrium Innovations Stichting Educatie Atrium Innovations Voeding, voedingsstoffen en suppletie in relatie tot gezondheid en welbevinden,

Nadere informatie

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015

Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 Reactie van de commissie Richtlijnen goede voeding 2015 op het achtergronddocument over Kalium De commissie heeft op het achtergronddocument over kalium reacties ontvangen van de Federatie Nederlandse

Nadere informatie

Gezondheidsvoordelen

Gezondheidsvoordelen Gezondheidsvoordelen Colorectale kanker Het bewijs dat melk en melkproducten kunnen helpen beschermen tegen colorectale kanker neemt toe. Vooral voor melk rapporteren overzichtsanalyses consequent een

Nadere informatie

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 -

Voeding en Ouderen. Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit. Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Voeding en Ouderen Lisette CPGM de Groot; Wageningen Universiteit Symposium Voeding en Ouderen - november 2014 - Heel oud worden: 115 (NL) of 122 (F) Ouder worden? Levensverwachting 2013 man: 79,4 jaren

Nadere informatie

MijnCoach Voedingsleer

MijnCoach Voedingsleer MijnCoach Voedingsleer MijnCoach: Voedingsleer Pagina 1 Inhoudsopgave Basis Voedingsleer... 3 Energie... 3 Voedingswaarden... 3 Vet... 4 Eiwit... 4 Koolhydraten... 4 Vezels... 5 Natrium... 5 Vitaminen...

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Een vegetarisch dieet tijdens de zwangerschap en erna. Gezondheidsvoorlichting en Preventie

Een vegetarisch dieet tijdens de zwangerschap en erna. Gezondheidsvoorlichting en Preventie Een vegetarisch dieet tijdens de zwangerschap en erna Gezondheidsvoorlichting en Preventie Als moeder zijnde wil je graag het beste voor je kind. Indien je zelf hebt gekozen voor een vegetarisch dieet

Nadere informatie

Superfoods of doe maar gewoon? Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland

Superfoods of doe maar gewoon? Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland Superfoods of doe maar gewoon? Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland Chiazaad Goji bessen Zeewier Hennepzaad Tarwegras Macapoeder Superfoods zijn voedingsmiddelen waarvan gezegd wordt dat ze een hoog

Nadere informatie

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren

24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren 24 mei 2011 Gezonde voeding voor senioren Annette Schormans, diëtist Lezing 26 januari 2015 KBO Boxtel Gezondheidsproblemen leefregels voor senioren goede keuze in voeding maken blijven bewegen hersenen

Nadere informatie

Ingrediënten: Vitaminen, mineralen, bioflavonoïden, enzymen, aminozuren, plantenextracten, capsule (gelatine), glucosamine 2KCl (schaaldieren).

Ingrediënten: Vitaminen, mineralen, bioflavonoïden, enzymen, aminozuren, plantenextracten, capsule (gelatine), glucosamine 2KCl (schaaldieren). Multi Vrouw 120 tabletten Verkoopprijs 34,95 Multivitaminen en mineralen complex voor de vrouw Geavanceerde multivitaminen en mineralen complex op orthomoleculair basis, speciaal geformuleerd voor de vrouw.

Nadere informatie

Vitamine E Vitamine E draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress

Vitamine E Vitamine E draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress multihealth complete - vervolg 30 tabletten Functie afzonderlijke ingrediënten: Vitamine E Vitamine E draagt bij tot de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress Vitamine B1 Thiamine draagt bij tot

Nadere informatie

BEWAAR ADVIES Donker, afgesloten, koel en buiten bereik van jonge kinderen.

BEWAAR ADVIES Donker, afgesloten, koel en buiten bereik van jonge kinderen. GEBRUIK 3 capsules per dag in te nemen met een glas water. Houdt u aan de aanbevolen dagelijkse dosering. Een voedingssupplement is geen vervanging voor een gevarieerde voeding. Voor het behoud van een

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Ouderen, kanker en ondervoeding

Ouderen, kanker en ondervoeding Ouderen, kanker en ondervoeding Lisette CPGM de Groot Wageningen Universiteit, Wageningen Malnutrition / ondervoeding Stratton, 2003: a state of nutrition in which a deficiency or excess of energy, protein

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Zitten, een ongezonde duursport? Arbo Masterclass, 2 november 2015

Zitten, een ongezonde duursport? Arbo Masterclass, 2 november 2015 Zitten, een ongezonde duursport? Arbo Masterclass, 2 november 2015 Peter-Jan Mol, Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen @pejemol #dynamischwerken www.nisb.nl/werk Een bijdrage leveren aan een vitale

Nadere informatie

Geschreven door Administrator donderdag, 05 maart 2015 20:35 - Laatst aangepast donderdag, 05 maart 2015 21:27

Geschreven door Administrator donderdag, 05 maart 2015 20:35 - Laatst aangepast donderdag, 05 maart 2015 21:27 Vitamine D In de orthomoleculaire wereld is het belang van hoge doseringen vitamine D al geruime tijd een prominent gespreksonderwerp. Langzamerhand weet een stortvloed aan ondubbelzinnige onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Gezonde voeding (voor ouderen)

Gezonde voeding (voor ouderen) Gezonde voeding (voor ouderen) We worden steeds ouder Europe 29% North America 25% Eastern Asia 21% LA & Caribbean 14% 1953 Schijf van vijf 2004 1981 voorjaar van 2016 1965 1991 Algemene voedingsadviezen

Nadere informatie

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Diabetes prevalentie in Nederland RIVM 2010 Diabetes prevalentie in Nederland (prognose) RIVM 2010 Voeding en Humane

Nadere informatie

Vitamine D. Ton Boermans huisarts

Vitamine D. Ton Boermans huisarts Vitamine D Ton Boermans huisarts 2 2 Vitamine D Onvoldoende UVB voor Vitamine D synthese van november tot begin maart 90% van Europa heeft gedurende 4-6 mnd onvoldoende UVB straling. Latitude 38 o north

Nadere informatie

De zin en onzin van voedingssupplementen. Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland

De zin en onzin van voedingssupplementen. Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland De zin en onzin van voedingssupplementen Coby Wijnen diëtist Spierziekten Nederland Voedingssupplementen zijn producten die alleen uit vitamines, mineralen of bioactieve stoffen bestaan. Bedoeld als aanvulling

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Bijdrage tot de nutritionele kwaliteit van de voeding in Europa

Bijdrage tot de nutritionele kwaliteit van de voeding in Europa Nutriëntrijk Bijdrage tot de nutritionele kwaliteit van de voeding in Europa Gezien hun rijke voedingswaarde is het niet verwonderlijk dat melk en melkproducten een belangrijke bijdrage leveren tot de

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker Wondzorg Symposium 14 oktober 2014 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of

Nadere informatie

Osteonecrosis of the jaw (ONJ)

Osteonecrosis of the jaw (ONJ) INLEIDING Welkom 1 2 Osteonecrosis of the jaw (ONJ) Hoe kunnen we dit voorkomen en als het toch optreedt, hoe kunnen we het managen? 3 Complication of bisphosphonate and denosumab use 1 Dit ga je echter

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl. Diabetes prevalentie in Nederland

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl. Diabetes prevalentie in Nederland Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Diabetes prevalentie in Nederland RIVM 2010 Diabetes prevalentie in Nederland (prognose) RIVM 2010 1 Voeding en Humane

Nadere informatie

Casus. PrevalenOe OSAS 17-04-16. Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS. Disclosures

Casus. PrevalenOe OSAS 17-04-16. Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS. Disclosures 170416 Disclosures Als OSAS je na aan t hart staat Cardiovasculaire aspecten van OSAS Geen (potentiële) belangenverstrengeling Bedrijfsnamen Voor bijeenkomsten mogelijk relevante relaties met bedrijven

Nadere informatie

Vitamines en mineralen

Vitamines en mineralen Vitamines en mineralen Is het nodig om extra vitamines en mineralen te slikken of krijg ik voldoende binnen via mijn voeding? Als we de reclame mogen geloven is er altijd wel een reden om vitaminepillen

Nadere informatie

15-07-2012. Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle

15-07-2012. Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle 15-07-2012 Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle Ziekte-informatie De ziekte van McArdle behoort tot de glycogeenstapelingsziekten. Er is sprake van een tekort aan fosforylase in de spiercel. De ziekte

Nadere informatie

Osteoporose profylaxe bij 80+

Osteoporose profylaxe bij 80+ Osteoporose profylaxe bij 80+ Emilie Gieling, AIOS Ziekenhuisfarmacie, CWZ Prof. Dr. Joop van den Bergh, internist-endocrinoloog, VieCurie MC Noord-Limburg, Maastricht UMC & UHasselt België (potentiële)

Nadere informatie

Diabetes prevalentie in Nederland. Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl

Diabetes prevalentie in Nederland. Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Diabetes prevalentie in Nederland Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl RIVM 2010 Diabetes prevalentie in Nederland (prognose) Voeding en Humane Evolutie

Nadere informatie

Voeding en osteoporose

Voeding en osteoporose Voeding en osteoporose 2 Voeding bij osteoporose Bij osteoporose (botontkalking) is de afbraak van de botten vergroot, waardoor de botten erg verzwakt zijn. De kans op botbreuken is verhoogd. Belangrijke

Nadere informatie

1. Welke vorm van thiamine komt het meest voor in het menselijk lichaam?

1. Welke vorm van thiamine komt het meest voor in het menselijk lichaam? E-books en E-learning modules info@voedingonline.nl www.voedingonline.nl Thiaminetoets Naam: Functie: Datum: Vul uw naam, functie en de datum in. Zet een kruisje in het vakje met het juiste antwoord. 1.

Nadere informatie

Calcium. Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium

Calcium. Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium Calcium Verkennend literatuur onderzoek naar de gezondheidseffecten van calcium J.Picauly Opleiding voeding en diëtetiek Schriftelijke vaardigheden VD1-F1 De Haagse Hogeschool, Den Haag, 9 oktober 2012

Nadere informatie

het dopaminerge beloningssysteem

het dopaminerge beloningssysteem het dopaminerge beloningssysteem 27/05/2016 51 mesolimbic DA system lekker eten zorgt voor DA afgifte 27/05/2016 52 Bassareo and Di Chiara, 1997 palatable food and dopamine why would some people overeat

Nadere informatie

Wist je dat...? In dit nummer: Moedermelk is de gouden standaard NESTLÉ

Wist je dat...? In dit nummer: Moedermelk is de gouden standaard NESTLÉ NESTLÉ innoveert Eiwitten en mijn baby's gezondheid. Zoek In dit nummer: Moedermelk is de gouden standaard De sleutelrol van eiwitten in moedermelk Nestlé innoveert Wist je dat -Quiz Zorg dat jij één van

Nadere informatie

Vitamine D. Essentieel prohormoon

Vitamine D. Essentieel prohormoon Vitamine D Essentieel prohormoon Biochemie en fysiologie Vit D in voeding: D3 (cholecalciferol, dierlijk) D2 (ergocalciferol, plantaardig). Belangrijkste bron is de aanmaak id huid oiv zonlicht: >90% vd

Nadere informatie

Nut & Veiligheid vitamines en mineralen. Informatiegids voor consumenten. Jouw antwoord op de meestgestelde

Nut & Veiligheid vitamines en mineralen. Informatiegids voor consumenten. Jouw antwoord op de meestgestelde Jouw antwoord op de meestgestelde vragen & een handig overzicht met alle vitamines en mineralen Nut & heid vitamines en mineralen Informatiegids voor consumenten Met extra vitamines en mineralen het optimale

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Nutritional Risk Screening (NRS 2002)

Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Bron: Kondrup, J., Rasmussen, H. H., Hamberg, O., Stanga, Z., & ad hoc ESPEN Working Group (2003). Nutritional Risk Screening (NRS 2002): a new method based on an

Nadere informatie

Factsheets alcohol & gezondheid

Factsheets alcohol & gezondheid Factsheets alcohol & gezondheid In onderliggende factsheets vindt u wetenschappelijk onderbouwde informatie over de medisch biologische gezondheidseffecten van matige alcoholconsumptie. Positieve gezondheidseffecten

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9. * De adviezen van de Gezondheidsraad zijn beschikbaar op

Samenvatting. Samenvatting 9. * De adviezen van de Gezondheidsraad zijn beschikbaar op Samenvatting In 1992 publiceerde de toenmalige Voedingsraad de Nederlandse voedingsnormen. Deze aanbevelingen voor de inneming van voedingsstoffen waren gericht op de preventie van deficiëntieverschijnselen

Nadere informatie

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg.

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg. Drug Regimen Unassisted Grading Scale (DRUGS) Edelberg HK, Shallenberger E, Wei JY (1999) Medication management capacity in highly functioning community living older adults: detection of early deficits.

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

CONCEPT niet citeren of naar verwijzen Achtergronddocument Richtlijnen goede voeding 2015 Aardappelen

CONCEPT niet citeren of naar verwijzen Achtergronddocument Richtlijnen goede voeding 2015 Aardappelen 1 OCR 2 3 4 CONCEPT niet citeren of naar verwijzen Achtergronddocument Richtlijnen goede voeding 2015 Aardappelen 5 Dit achtergronddocument is een samenvatting van wetenschappelijke peer-reviewed publicaties

Nadere informatie

WEBINAR Magnesium, een mineraal met vele gezichten AOV STICHTING EDUCATIE ATRIUM INNOVATIONS. Even voorstellen. Maartje Wijnhoven.

WEBINAR Magnesium, een mineraal met vele gezichten AOV STICHTING EDUCATIE ATRIUM INNOVATIONS. Even voorstellen. Maartje Wijnhoven. WEBINAR Magnesium, een mineraal met vele gezichten Maartje Wijnhoven AOV i.s.m. Stichting Educatie Atrium Innovations STICHTING EDUCATIE ATRIUM INNOVATIONS 2 Even voorstellen Maartje Wijnhoven Lianne Maan

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID. Dr. Marly Oosterhof

OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID. Dr. Marly Oosterhof OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID Dr. Marly Oosterhof STAPPEN NAAR GEZONDHEID Wat is obesitas? Definitie Classificatie Contribuerende factoren Complicaties Behandeling OBESITAS Wat is obesitas? Obesitas

Nadere informatie

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

Aandacht voor voeding bij het ouder

Aandacht voor voeding bij het ouder Aandacht voor voeding bij het ouder worden: kwaliteit en kwantiteit Lisette CPGM de Groot Afdeling Humane Voeding Wageningen Universiteit Some facts about ageing Netherlands 2010 2050 Life expectancy 78.8

Nadere informatie

Multi Senergy + 120 tabletten Verkoopprijs 38,95

Multi Senergy + 120 tabletten Verkoopprijs 38,95 Multi Senergy + 120 tabletten Verkoopprijs 38,95 Multivitaminen en mineralen complex Geavanceerde multivitaminen en mineralen spectrum op orthomoleculair basis. Multi Senergy+ biedt een zeer brede, structurele

Nadere informatie

ADHD & bioritme. ADHD & Vrouw 7 maart 2015. Marjolein Tanke

ADHD & bioritme. ADHD & Vrouw 7 maart 2015. Marjolein Tanke ADHD & bioritme ADHD & Vrouw 7 maart 2015 Marjolein Tanke ADHD & bioritme vrouwen slapen slechter dan mannen - kwalitatieve wisselend i.v.m. hormonen - meer moeite met inslapen (In slaap.nl) 70% van ADHD

Nadere informatie

Dagelijkse consumptie van yoghurt helpt hartziekten te voorkomen

Dagelijkse consumptie van yoghurt helpt hartziekten te voorkomen III World Congress of Public Health Nutrition Las Palmas de Grand Canarias 9-12 november 2014 Dagelijkse consumptie van yoghurt helpt hartziekten te voorkomen Een Europees onderzoek toont aan dat adolescente

Nadere informatie

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings HMG-CoA Reductase Inhibitors and safety the risk of new onset diabetes/impaired glucose metabolism Final SmPC and PL wording agreed by PhVWP December 2011 Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY

Nadere informatie

Talloze epidemiologische studies vinden een gunstig effect van consumptie van volkoren granen ( whole grain ) op overgewicht, metabool syndroom en chronische ziekten als hart- en vaatziekten, diabetes

Nadere informatie

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012

Langer leven? LICHAAMSBEWEGING EN Meer bewegen. Marjolein Visser. ACA Congres 2012 ACA Congres 2012 LICHAAMSBEWEGING EN SUCCESVOL OUDER WORDEN Meer bewegen - Afdeling Gezondheidswetenschappen, Faculteit der Aard- en Levenswetenschappen, Vrije Universiteit; - Afdeling Epidemiologie en

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie

Diabetes Mellitus en Nierfunctie Dr. M.P. Brugts, internist endocrinoloog Diabetes Mellitus en Nierfunctie SYMPOSIUM Renale Fysiologie Primair: Regulatie water en electrolyten balans homeostase Handhaving intravasculaire volume Regulatie

Nadere informatie

Pharmacotherapie. Introductie- COIG-cursus. Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam

Pharmacotherapie. Introductie- COIG-cursus. Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam Pharmacotherapie Introductie- COIG-cursus Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam vanaf 9.15 uur registratie en koffie/thee 10.00 10.15 uur opening en inleiding

Nadere informatie

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding Refereeravond Multidisciplinaire route naar detubatie Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding 17 juni 2014, Geertje Raemakers-van Driel, diëtist Inleiding doel voeden op IC eiwitstofwisseling,

Nadere informatie

Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud. Over de zgn. Preventieparadox. The Epidemiological Evidence. Edith Feskens, edith.feskens@wur.

Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud. Over de zgn. Preventieparadox. The Epidemiological Evidence. Edith Feskens, edith.feskens@wur. Leefstijlinterventies met stip op 1! The Epidemiological Evidence Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Inhoud Waarom is rol voor leefstijl lang onderbelicht geweest? Voeding en Bloeddruk Preventie van type

Nadere informatie

Wat is zink? Immuunsysteem

Wat is zink? Immuunsysteem Wat is zink? Zink is een metalen blauw-wit mineraal en heeft het atoomnummer 30 op de schaal van periodieke elementen. Zink wordt scheikundig afgekort tot "Zn" en valt wat betreft onze mineraalbehoefte

Nadere informatie

Osteopenie en osteoporose, voedingsadviezen en screeningsinstrumenten. Marsha van Oostwaard

Osteopenie en osteoporose, voedingsadviezen en screeningsinstrumenten. Marsha van Oostwaard Osteopenie en osteoporose, voedingsadviezen en screeningsinstrumenten Marsha van Oostwaard Workshop Algemene aanbevelingen Bewegen Calcium Vitamine D FRAX Algemene aanbevelingen Voldoende lichaamsbeweging

Nadere informatie

Onderzoek in Noord- Nederland als basis voor innovaties in zorg en gezondheid. Gerard Lenstra

Onderzoek in Noord- Nederland als basis voor innovaties in zorg en gezondheid. Gerard Lenstra Onderzoek in Noord- Nederland als basis voor innovaties in zorg en gezondheid Gerard Lenstra Waarom een focus op Healthy Ageing? -Maatschappelijke reden: Grote maatschappelijke uitdaging voor de nabije

Nadere informatie

Inhoud. Leefstijlinterventies met stip op 1! Voorbeeld van de PP: het effect van bloeddrukverlaging op sterfte. Over de zgn.

Inhoud. Leefstijlinterventies met stip op 1! Voorbeeld van de PP: het effect van bloeddrukverlaging op sterfte. Over de zgn. Leefstijlinterventies met stip op 1! Inhoud The Epidemiological Evidence Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Waarom is rol voor leefstijl lang onderbelicht geweest? Voeding en Bloeddruk Preventie van type

Nadere informatie

Leefstijlinterventies met stip op 1!

Leefstijlinterventies met stip op 1! Leefstijlinterventies met stip op 1! The Epidemiological Evidence Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Inhoud Waarom is rol voor leefstijl lang onderbelicht geweest? Voeding en Bloeddruk Preventie van type

Nadere informatie

Macronutrienten. Micronutrienten. Meting energiegebruik: Indirecte calorimetrie Dubbel gelabeld water techniek. O en 2 H isotopen

Macronutrienten. Micronutrienten. Meting energiegebruik: Indirecte calorimetrie Dubbel gelabeld water techniek. O en 2 H isotopen Ondervoeding en ziekte Ondervoeding in Nederland? Annemie Schols Gewichtsverlies Gewicht Lichaamssamenstelling vet lipiden Bioelectrische impedantie energie balans Verlies vetmassa water DEXA scan voedselinname

Nadere informatie

Vallen en liefst niet breken! Joris Meeuwissen Algemeen interne geneeskunde en geriatrie Zaterdag 21 september 2013

Vallen en liefst niet breken! Joris Meeuwissen Algemeen interne geneeskunde en geriatrie Zaterdag 21 september 2013 Vallen en liefst niet breken! Joris Meeuwissen Algemeen interne geneeskunde en geriatrie Zaterdag 21 september 2013 Inhoudstafel 1. Sarcopenie, frailty en vallen 2. Osteoporose? 3. Hoe stellen we dit

Nadere informatie

Luchtvervuiling en gezondheidsrisico s: de klinische inzichten

Luchtvervuiling en gezondheidsrisico s: de klinische inzichten SYMPOSIUM Luchtvervuiling en gezondheidsrisico s: de klinische inzichten 1 oktober 2014 Renée van Snippenburg longarts Diakonessenhuis Utrecht Disclosures Geen European Respiratory Society 2014 Luchtvervuiling

Nadere informatie

Summary Chapter one chapter two chapter three

Summary Chapter one chapter two chapter three Appendix 1 2 3 4 5 6 7 Summary Infections with intestinal worms (named soiltransmitted helminths ) and micronutrientdeficienciesaretwomajorglobalhealthproblems,especiallyinchildren. Both conditions are

Nadere informatie

Over voeding en ondervoeding

Over voeding en ondervoeding Over voeding en ondervoeding 2 november 2012 Over voeding en ondervoeding Inaugurele rede Feike van der Leij Lector Health & Food Lectoraat Food, Health & Safety beste onderwijs = onderzoek onderzoek =

Nadere informatie

Vitamine D: meten of eten?

Vitamine D: meten of eten? 35 e bijeenkomst Thema sociëteit 10 februari 2014 Vitamine D: meten of eten? Arno Toorians Internist-endocrinoloog Pathofysiologie Primaire functie 1,25(OH)D Herstel, handhaven calcium/fosfaat homeostase

Nadere informatie

Ondervoeding. 1.1 Begrippen

Ondervoeding. 1.1 Begrippen 1 Ondervoeding Wanneer is er sprake van ondervoeding? Welke soorten ondervoeding zijn er? En wat is eraan te doen? Voor een antwoord op deze en andere vragen volgt eerst een uiteenzetting van de diverse

Nadere informatie