Spiritualiteit voor en door de huisarts.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Spiritualiteit voor en door de huisarts."

Transcriptie

1 Spiritualiteit voor en door de huisarts. Dr. Liesbeth Smeets Promotor: Prof. Bert Aertgeerts Co promotoren: Prof. Jan De Lepeleire en Dr. Mieke Vermandere Master of Family Medicine Masterproef Huisartsgeneeskunde

2 1/ Inleiding 2/ Literatuuroverzicht 2a. Verwachtingen van de patiënt t.o.v. zijn/haar huisarts inzake spirituele zorg 2a.1. 2a.2. Inleiding Methode 2a. 3. Resultaten 2a. 4. Conclusie 2b. Visie van de huisarts over zijn/haar rol als spiritueel zorgverlener 2b 1. 2b 2. 2b 3. 2b 4. Inleiding Methode Resultaten Conclusie 2c. Algemene conclusie van de literatuurstudie 3/ Praktijkproject 3.1. Inleiding 3.2 Methode 3.3 Resultaten 3.4 Discussie 3.5 Conclusie 4/ Addendum: Spirituality in general practice. A qualitative evidence synthesis.

3 Abstract: Spiritualiteit voor en door de huisarts Context: Studies toonden een verband aan tussen spiritualiteit en positieve gezondheidsuitkomsten. Spirituele beleving behoort tot de privésfeer van de patiënt. Het is vaak moeilijk voor artsen om in te schatten hoe zij deze patiënten kunnen bijstaan. Onderzoeksvraag: De onderzoeksvraag van de literatuurstudie luidt: Ziet de patiënt zijn/haar huisarts als spirituele zorgverlener? En zo ja. In welke omstandigheden? Het praktijkproject tracht de visie van Vlaamse huisarts aan het licht te brengen: Vindt de Vlaamse huisarts dat hij/zij een rol speelt bij de spirituele zorgverlening voor zijn/haar patiënten? Welke barrières of faciliterende factoren ervaren huisartsen bij het instaan voor deze zorg? Methode De literatuurstudie werd uitgevoerd in de databank Medline. De volgende MeSH termen werden gecombineerd:. Spirituality, Holistic Health, Physicians, Family, Physician Patient Relations, Patients Preference en Patients. Voor de praktijkstudie werd een online enquête verstuurd naar 782 Vlaamse huisartsen. De enquête bestaat uit 4 vragen over demografie en 9 vragen over spiritualiteit. De verwerking van de vragen gebeurt descriptief. Resultaten: Vierenvijftig procent van de Vlaamse huisartsen ziet zichzelf als spirituele zorgverlener. Als belangrijkste barrières worden tijdsgebrek (71%), gebrek aan (bij)scholing (53%) en gebrek aan ervaring (47%) aangehaald. De vertrouwensband tussen arts en patiënt wordt door 94% van de artsen als faciliterende factor aangehaald, naast kennis van persoonlijke voorgeschiedenis van de patiënt en de familiale situatie (beide 89 %) Conclusies: Uit de praktijkstudie blijkt dat een meerderheid van de Vlaamse huisartsen zichzelf als spirituele zorgverlener ziet. De belangrijkste barrière voor het verlenen van spirituele zorg is tijdsgebrek bij de huisartsen. Als belangrijkste faciliterende factor komt de vertrouwensband tussen huisarts en patiënt naar boven. Trefwoorden: Spiritualiteit, Huisarts

4 1: Inleiding De laatste jaren heeft spirituele zorg aan belang gewonnen in de medische wereld. Deze ommezwaai vond initieel plaats in de palliatieve setting. De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) introduceerde in 1990 spirituele zorgverstrekking als essentieel onderdeel van palliatieve zorg, naast pijn en symptoomcontrole, psychologische en sociale zorg (1). Er stelde zich een gestage verschuiving in van het bio psycho sociaal model naar een ruimer bio psycho socio spiritueel model, wat tot uiting komt in een snelle toename van wetenschappelijke publicaties over dit onderwerp (2). In de literatuur worden verschillende definities van het begrip spiritualiteit gegeven. Een review vermeldde 92 verschillende definities van spiritualiteit in de medische literatuur (3). Vaak worden de begrippen spiritualiteit en religie als synoniem gebruikt. Instinctief kan echter worden aangevoeld dat spiritualiteit het begrip religie overstijgt. Religie handelt over het transcendente en het goddelijke. Spiritualiteit omvat daarenboven ook vragen over existentiële crisis, wanhoop en hopeloosheid, verdriet en verlies maar ook vergeving en verzoening. Niet iedereen beschouwt zichzelf als religieus, maar de mens is in se een spiritueel wezen (4). De NHS Scotland s Guidelines for Spiritual and Religious Care (15) maakt een duidelijk onderscheid tussen beide termen: Religieuze zorg wordt gegeven in een context van gedeelde religieuze overtuigingen, waarden, liturgie en levensbeschouwing binnen een geloofsgemeenschap. Spirituele zorg wordt verstrekt binnen een één op één relatie, het is compleet persoongeoriënteerd en houdt geen veronderstelling in over de persoonlijke overtuigingen of levensoriëntatie. Spirituele zorg is niet noodzakelijk religieus. Religieuze zorg, op zijn best, zou altijd spiritueel moeten zijn. Deze thesis zal gebruik maken van de definitie van spiritualiteit zoals die op de Consensus Conference in februari 2009, in Pasadena (California) werd gedefinieerd (2). De conferentie was ontstaan uit het besef dat spirituele zorg een essentieel onderdeel van palliatieve zorg is. Het deelnemersveld van de conferentie bestond uit een representatieve groep van gezondheidswerkers: artsen, verpleegkundigen, psychologen, sociale werkers en geestelijken. Ze namen de taak op zich om een algemeen aanvaardbare definitie van het begrip spiritualiteit te ontwikkelen, aanbevelingen te schrijven over de toepassing van spirituele zorg en mogelijkheden aan te reiken om deze zorg zo adequaat mogelijk uit te voeren. De Consensus Conference besloot tot volgende definitie van spiritualiteit: Spirituality is the aspect of humanity that refers to the way individuals seek and express meaning and purpose and the way they experience their connectedness to the moment, to self, to others, to nature and to the significant or sacred. Onder toezicht van de EAPC (European Association for Palliative Care) werd een werkgroep Spiritual Care in Palliative Care opgericht (5). De eerste bijeenkomst ter oprichting van deze werkgroep vond plaats van 15 tot 17 oktober Tijdens deze bijeenkomst werd de definitie van de Consensus Coference in geringe mate aangepast en aangevuld om zo tot een Europese werkdefinitie te komen: Spirituality is the dynamic dimension of human life that relates to the way persons (individual and community) experience, express and/or seek meaning, purpose and

5 transcendence, and the way they connect to the moment, to self, to others, to nature, to the significant and/or the sacred. The spiritual field is multidimensional: 1. Existential challenges (e.g. questions concerning identity, meaning, suffering and death, guilt and shame, reconciliation and forgiveness, freedom and responsibility, hope and despair, love and joy). 2. Value based considerations and attitudes (what is most important for each person, such as relations to oneself, family, friends, work, things, nature, art and culture, ethics and morals, and life itself). 3. Religious considerations and foundations (faith, beliefs and practices, the relationship with God or the ultimate). In deze thesis zal gebruik gemaakt worden van de vertaling van de definitie van de Consensus Conference door Dr. Katrien Cornettte, hoofd van de pastorale dienst van het psychiatrisch verzorgingstehuis Sint Camillus te Bierbeek: Spiritualiteit is dat aspect van mens zijn dat verwijst naar de manier waarop individuen zoeken naar en uiting geven aan zin en levensdoel, en de manier waarop zij verbinding beleven met het nu moment, zichzelf, anderen, natuur, en het meest betekenisvolle of heilige in hun leven. Deze definitie stelt dat spiritualiteit behoort tot de menselijke ervaring en niet plots verdwijnt wanneer een persoon de wachtzaal binnenwandelt en een patiënt wordt (6). Een huisarts heeft (frequent) met spiritualiteit te maken maar er bestaat echter in België (nog) geen richtlijn over spirituele zorg in de huisartspraktijk. Voor vele (huis)artsen is dit ongekend terrein. Naast persoonlijke interesse was dit de voornaamste reden om het onderwerp Spiritualiteit voor en door de huisarts te kiezen voor mijn masterthesis huisartsgeneeskunde.

6 2: Literatuurstudie 2a: Verwachtingen van de patiënt t.o.v. zijn/haar huisarts inzake spirituele zorg. 2a. 1 Inleiding Uit een toenemend aantal studies blijkt een correlatie te bestaan tussen spiritualiteit of religiositeit en verschillende gezondheidsuitkomsten (7,8). Religie en spiritualiteit dragen positief bij tot het copingmechanisme van patiënten met ernstige, chronische of zelfs terminale aandoeningen (9). Er is een verband aangetoond tussen spiritueel welzijn en een verminderde morbiditeit en mortaliteit, een betere psychische gezondheid, een gezondere levensstijl, verminderde stress en een lagere ziekteprevalentie (9 11). Door aan de spirituele noden van een patiënt te verzaken, negeren artsen mogelijks een belangrijke factor die bijdraagt tot het copingmechanisme van de patiënt, wat een negatief effect kan hebben op het herstel en welbevinden van de patiënt (12). Publicaties zoals de NHS Guidelines for Spiritual and Religous Care, Clinical Standards for Specialist Palliative Care, National Institute for Clinical Excellence (NICE) Guidelines en de herziene WHO definitie van Palliatieve Zorg geven aan dat spirituele zorg een plaats heeft veroverd op de gezondheidszorg agenda (1,13 15). Het belang van spirituele zorg wordt erkend, maar over de uitvoering ervan in de praktijk blijven vragen rijzen. Wie moet instaan voor de spirituele zorg bij de patiënt geestelijke, specialisten, verpleegkundige of huisartsen? (16). Er bestaan concrete aanbevelingen over het verstrekken van spirituele zorg in ziekenhuizen en rust enverzorgingstehuizen, vaak binnen het kader van een multidisciplinaire aanpak (2). In de ambulante setting ontbreken deze aanbevelingen echter. De spirituele zorg voor deze ambulante patiënten zal deels op de schouders van hun huisarts terecht komen. Onderzoek heeft uitgewezen dat de meeste patiënten geen aanstoot nemen aan artsen die op een voorzichtige, open manier polsen naar hun spirituele overtuigingen (21,30). Slechts een minderheid van de patiënten wenst aangesproken te worden over spiritualiteit tijdens een routineconsultatie (11,23,24). In tijden van ernstige ziekte en nakend overlijden wenst een deel van de patiënten een meer intensieve spirituele begeleiding (23). McCord (11) onderzocht de mening van 922 patiënten (of vertegenwoordigers van patiënten) van 5 eerstelijnspraktijken in Ohio. De studie toonde aan dat amper 17% van de ondervraagden wenst dat hun arts nooit vraagt naar hun spirituele overtuigingen. Drieënzestig procent gaf aan dat dit situatieafhankelijk was: in situaties van ernstige ziekte, levensbedreigende omstandigheden of het verlies van een geliefde werd het bevragen van de spirituele beleving over het algemeen wel aanvaard. Spiritualiteit en omgaan met spirituele beleving behoort tot de privésfeer van de patiënt. Mensen gaan op verschillende manieren om met hun spirituele beleving, naargelang de omstandigheden waarin zij zich bevinden. Het is vaak moeilijk voor artsen om in te schatten hoe zij deze patiënten kunnen bijstaan en helpen. Deze literatuurstudie tracht de verschillende visies te ontdekken die leven bij de patiënten. Kwantitatief onderzoek kan resultaten voorleggen waaruit blijkt dat spiritualiteit leeft bij de patiënten (11,23). Maar statistieken leren niet hoe men in de dagelijkse praktijk dient om te gaan met patiënten en hun scala aan visies en ervaringen. Aan de hand van kwalitatieve studies kunnen de verschillende meningen en ideeën die leven onder de patiënten toegelicht worden. De focus van de literatuurstudie ligt op de huisartsgeneeskunde, aangezien

7 richtlijnen in de ambulante setting nog niet voor handen zijn en huisartsen nochtans regelmatig geconfronteerd worden met de spirituele noden van hun patiënten. Vanuit deze visie wordt de onderzoeksvraag van deze literatuurstudie: Ziet de patiënt zijn/haar huisarts als spirituele zorgverlener? Indien ja: in welke omstandigheden ziet de patiënt zijn/haar huisarts als spirituele zorgverlener? 2a 2.Methode 2a 2.1 Databank Omwille van het beperkte tijdsbestek werd besloten om de literatuurzoektocht uit te voeren in 1 databank. Er werd geopteerd voor Medline omdat deze ook gebruikt wordt in de masterjaren van de opleiding geneeskunde. Medline maakt gebruik van verschillende gestandaardiseerde zoektermen (MeSH termen) die in verschillende combinaties aan elkaar gekoppeld kunnen worden. We onderzochten de databank via PubMed. 2a 2.2 Zoekstrategie De gebruikte MeSH termen zijn: Spirituality, Patients en Physicians, Family Gezien het beperkt aantal MeSH termen dat gegenereerd kan worden uit de letterlijke vertaling van de onderzoeksvraag, werd verder gezocht naar gepaste zoektermen. De term Patient Expectation is geen MeSH term maar "Patient Preference" wel. Holistische gezondheid omvat een ruimer perspectief dan spiritualiteit. De definitie op PubMed luidt: Health as viewed from the perspective that humans and other organisms function as complete, integrated units rather than as aggregates of separate parts. De MeSH term Holistic Health kan mogelijk bijkomende relevante artikels opleveren, indien de spirituele component afzonderlijk van de fysische, psychologische en sociale component beschreven wordt. Over de MeSH termen Physician Patient Relations en Communication werd discussie gevoerd. Het is belangrijk dat de MeSH termen bijdragen tot het beantwoorden van de zoekvraag. Er werd besloten om de MeSH term Communication te excluderen omdat dit irrelevante artikels zou opleveren volgens de in en exclusiecriteria. De visie van de patiënt over zijn (huis)arts is een uiting van de arts patiëntrelatie, dus ook de manier waarop de patiënt zijn arts ziet als spirituele zorgverlener. Omwille van deze reden werd de MeSHterm Physician Patient Relations gebruikt.

8 De verschillende combinaties van de MeSH termen die worden gebruikt in deze literatuurzoektocht staan vermeld in tabel 1. 2a 2.3 Inclusie en exclusiecriteria Er wordt een selectie van relevante artikels gemaakt op basis van titel en abstract. De artikels worden geïncludeerd volgens de volgende criteria: Het artikel moet handelen over de visie van de patiënten: hoe zien zij hun huisarts als spirituele zorgverlener? Deze patiënten zijn personen met een somatische aandoening. Deze patiënten dienen meerderjarig te zijn. De artikels moeten (o.a.) handelen over spirituele zorgverlening, waarbij de definitie van spiritualiteit wordt geïnterpreteerd zoals vastgesteld volgens de Consensus Conferentie. (2) De setting waarin deze patiënten zich bevinden mag zowel ambulant, gehospitaliseerd of bewoner van een woon en zorgcentrum zijn. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen artikels die gaan over een palliatieve of nietpalliatieve setting. We gebruiken enkel artikels die in het Engels of het Nederlands zijn gepubliceerd We gebruiken enkel artikels die na 1990 zijn gepubliceerd. Er werd gekozen om enkele kwalitatief onderzoek te includeren. Gezien het verwachte aantal publicaties laag is, zal kwantitatief onderzoek de conclusies mogelijks te zeer veralgemenen. Artikels worden omwille van de volgende criteria geëxcludeerd: Indien het artikel de mening weergeeft van iemand anders dan de patiënt (arts, theoloog, familie, ) Artikels gepubliceerd in andere talen dan het Engels of Nederlands Indien de patiënten niet aan een somatische, maar aan een psychische aandoening lijden (verslaving, depressie, suïcide, ) Artikels die uitsluitend handelen over religie of gebed (omdat dit niet overeenkomt met de bredere definitie van spiritualiteit die wij hanteren) Artikels waar de patiënt uitsluitend over de gezondheidsuitkomsten van spiritualiteit wordt bevraagd. Spiritualiteit als onderdeel van de opleiding geneeskunde Artikels die handelen over spirituele anamnese, leidraad voor arts i.v.m. spirituele zorg. Kwantitatief onderzoek

9 2a 2.4 Kritische evaluatie Om te evalueren of de onderzoeksresultaten waarheidsgetrouw zijn, worden kwalitatieve artikels aan een kwaliteitscontrole onderworpen. Een recente studie identificeerde 7 belangrijke dimensies van kwaliteit: evaluatie van bias, validiteit, betrouwbaarheid, belang van het onderzoeksproject, duidelijkheid en coherentie van de onderzoeksrapporten, ethische aspecten en het gebruik van gepaste en rigoureuze methodes (17). Bij elk onderzoek is er een risico op bias, een systematische fout of foutieve interpretatie in het opzet of de uitvoering van de studie, die de juistheid van de bevindingen kan beïnvloeden. Deze bias kan zowel een overschatting als een onderschatting van de bevindingen veroorzaken. Bij rigoureuze studies, met een sterke methodologische aanpak, zullen de bevindingen echte dichter bij de waarheid liggen. Het Cochrane handboek geeft hiervoor een leidraad, bestaande uit drie verschillende stappen: een initiële selectie, een technische beoordeling en een theoretische beoordeling (19). Stadium 1: Selectie Een eerste filtering gebeurt door de methodesectie van de kwalitatieve studies onder de loupe te nemen om het risico op eventuele bias in te schatten. Er dient een duidelijke beschrijving gegeven te worden van de gekozen studiepopulatie, het verzamelen van de data en het type van de data analyse dat werd uitgevoerd om zo een optimale reproduceerbaarheid te bereiken. Om deze redenen worden beschrijvende artikels, editoriale stukken en opiniestukken geëxcludeerd. Stadium 2: Technische beoordeling De methodologische aanpak van de studie kan ook op een objectieve manier worden beoordeeld. Hiervoor wordt een technische indicator gebruikt, onder de vorm van een checklist. Met behulp van deze controlelijst kunnen de methodesectie en de discussiesectie op een objectieve manier beoordeeld worden. Er bestaan verschillende kritische evaluatie instrumenten, waarvan sommige online en publiekelijk toegankelijk zijn. Een recente publicatie (18) vergeleek de verschillende evaluatie instrumenten en kwam tot de conclusie dat de Joanna Briggs Institute (JBI) tool superieur was aan de andere o.w.v. de congruïteit en coherentie. Het is dan ook dit instrument dat wordt gebruikt in de technische beoordeling van de verschillende artikels (20). Stadium 3: theoretische beoordeling In de derde stap van de kritische evaluatie legt de Cochrane Qualitative Research Methods Group de focus op de relatie tussen het gebruikte onderzoeksparadigma en de verkregen bevindingen. Na overleg werd besloten om deze laatste stap van de kritische evaluatie niet toe te passen. De validiteit, resultaten en relevantie van de artikels kan voldoende worden geëvalueerd door toepassing van de filtering en technische beoordeling d.m.v. de JBI tool (20).

10 2a 3 Resultaten 2a 3.1 Resultaten Medline. De zoektocht in Medline leverde in totaal 500 unieke artikels op. Het flowdiagram van de Medline zoektocht wordt weergegeven in figuur 1. Na eliminatie op titel en abstract werden 7 relevante artikels weerhouden (11,21 26). Twee van deze artikels konden worden geëlimineerd na het lezen van de fulltext. Het artikel van Ehman (21) speelt zich af buiten de setting van de huisartsgeneeskunde. Het artikel van Klitzman (22) werpt een licht op de individuele spirituele reis van artsen, die door omstandigheden zelf patiënt worden. Van de vijf overige artikels werden er drie kwantitatieve artikels geëlimineerd (11,23, 26). 2a 3.2. Kritische evaluatie Op de overige 2 kwalitatieve artikels werd een kritische evaluatie toegepast (24,25). 2a Stadium 1: Selectie Het artikel van Astrow is een louter beschrijvend artikel. Om deze reden werd het artikel geëxcludeerd (24). 2a Stadium 2: Technische beoordeling De methodologische aanpak van het overige artikel werd geëvalueerd gebruik makende van de JBItool. De resultaten van deze beoordeling staan weergegeven in tabel 3. Het artikel van Ellis voldoet aan de voorwaarden (25). 2a 3.3. Resultaten artikel Uiteindelijk werd slecht één artikel weerhouden. In het artikel van Mark R. Ellis (25) exploreert de auteur de visie van de patiënt over het voeren van gesprekken over spirituele thema s met zijn/haar huisarts. De studie gaat ook na welke barrières en faciliterende factoren de patiënten hierbij ervaren. Het gaat over een kwalitatief, semi gestructureerd interview bij tien chronisch zieke patiënten. De onderzoekers rekruteerden de deelnemers uit een patiëntenbestand dat bij een vorige studie over de huisartsen verkregen was (27). De deelnemers werden zo geselecteerd dat zij een heterogene demografische groep vormen (geslacht, leeftijd en religieuze overtuiging). De onderzoekers opteerden voor chronisch zieke patiënten omdat de verwachting was dat deze patiënten spirituele noden hadden en deze mogelijks reeds met hun huisarts besproken hadden. Omdat er zo weinig kwalitatief onderzoek is uitgevoerd over dit onderwerp, moeten we ons op één enkel artikel baseren.

11 Redenen voor de patiënt om over spiritualiteit te spreken Patiënten zijn van mening dat spirituele zorg hun huisarts de mogelijkheid biedt om hen betere medische zorg te verstrekken (25). If my doctor prayed, it would help him to understand how to help (me) more. Sometimes physicians will have to be the advocate, not for the treatment but for the patient, and maybe because they had a spiritual conversation the family has not had, the physician can share provisos with the family. Indien de arts de spirituele noden en beleving van de patiënt kent, is dit voor vele patiënten een belangrijke bouwsteen om tot een goede relatie te komen (25). The main thing is to have that basic experience of talking about spirituality so that when illness occurred there is that wider basis for conversation. In crisismomenten kunnen gesprekken over spirituele beleving en spirituele zorgen een zekere rust en comfort brengen (25). When facing a critical or terminal illness if their doctor could talk to them about spirituality at that time, it would make a difference it would make peace. Voorwaarden om over spiritualiteit te spreken Wanneer patiënten het gevoel krijgen dat hun huisarts om hen geeft, zullen ze zich sneller openstellen om een gesprek over spiritualiteit te voeren (25). If they come in not showing a heart for you, I don t think you can share with them. You may give them the outer edge but you won t ever let them see the heart. Patiënten die merken dat hun huisarts hen waardeert en respecteert, zullen meer openstaan om een gesprek over spiritualiteit te voeren (25). I can discuss spiritual issues with my doctor because he is receptive, he s appreciative of the information you give him. If you re a person, you re an important person. If my doctor doesn t believe this, I m not going to waste my time telling them about who I am.

12 Vele patiënten vinden een vertrouwensband met hun huisarts een belangrijk voorwaarden om over spirituele beleving te spreken. Doorheen de tijd en gesterkt door gedeelde belevingen kan er een band ontstaan met hun huisarts, deze band kan groeien tot een vertrouwensband (25). I let everything hang out anymore I didn t do that in the beginning, but over the years our relationship has (progressed) to that. Welke rol is er weggelegd voor de huisarts in de ogen van de patiënten? Patiënten hebben verschillende meningen over wie nu het gesprek rond spiritualiteit dient te initiëren. Sommige vinden dat het de taak van de huisarts is. Anderen zijn van mening dat beide partijen de eerste stap kunnen zetten (25). I wouldn t approach my doctor to ask spiritual questions, but I would be able to talk to him if he approached me. Patiënten waarderen dat de huisarts het gesprek over spiritualiteit initieert in geval van chronische ziekte of het nakend overlijden. Eén patiënt is echter van mening dat chronische ziekte de bal in het kamp van de patiënt legt, ondanks zijn/haar voorkeur dat de huisarts het gesprek initieert (25). Als het onderwerp spiritualiteit is aangeraakt, kan de arts de keuze aan de patiënt laten of er verder wordt gegaan op het onderwerp (25). I think physicians should come straight out and ask about their spirituality. From there, they could drop the subject or continue on based on what the individual wants De ondervraagde patiënten waren niet op de hoogte dat er spiritual assessment tools bestaan. Sommige patiënten suggereerden dat hun huisarts best via enkele screeningvragen polst naar de spirituele beleving van de patiënt (25). A physician, in about two minutes, can find out Do you have a religious community or are you in spiritual practice? The doctor should figure out what kind of patient this is: where they live, how they live, what they work at, their spiritual views all these have a bearing on who they are, what s concerning them.. Sommige patiënten zien hun arts eerder als een spirituele facilitator dan een spirituele adviseur: artsen moeten aandacht hebben voor de spirituele noden en beleving van de patiënt en deze bespreekbaar kunnen maken. Het is niet hun taak om de patiënten hierin te sturen (25). My physician hasn t led or guided me: she knows where I stand on my faith so she hasn t tried to change that but she has tried to keep me encouraged with it.

13 Welke houding wordt verwacht van de huisarts? Patiënten verwachten dat de arts signalen geeft dat hij openstaat om een gesprek over de spirituele beleving te voeren, indien de patiënt hier nood aan heeft (25). Patiënten verwachten een open houding van hun arts, zodat er op een niet vooringenomen manier over de spirituele beleving kan worden gepraat (25). Patiënten verkiezen dat gesprekken over spirituele belevingen verlopen op een niet paternalistische, niet prekende manier, waarbij de huisarts zijn eigen (geloofs ) overtuigingen niet probeert op te dringen aan de patiënten. Aan de andere kant zal de huisarts ook geen oordeel vellen over de (geloofs)overtuiging van de patiënt (25). Everybody s a missionary, one way or another If you have the opportunity to be a good influence on somebody, you d better do it. You be a bad influence by sharp words or actions It wouldn t set good with me Met wie wensen patiënten over spiritualiteit te spreken Patiënten staan open om hun spirituele zorgen met hun huisarts te bespreken. De meningen over wie het gesprek moet initiëren variëren (25). If no one ever mentions spiritual issues, how are people even going to know where to get help? Welke barrières en faciliterende factoren beïnvloeden het gesprek Patiëntgebonden barrières. Patiënten ervaren soms dat de barrière om te spreken over spirituele zorg bij de patiënt zelf ligt. Het is mogelijk dat de patiënt zich ongemakkelijk voelt om over het onderwerp te spreken (25). There are some patients I know that it would plain blow their minds when doctors would suggest spiritual issues of any kind. The main reason their inexperience of the world. Everything where they have no experience in, the average person is afraid of. Patiënten ervaren soms moeilijkheden met het initiëren van een gesprek over spirituele zorg of het omgaan met spiritualiteit (25). People themselves being the barrier, not being open to talk not willing to take the time and effort convincing themselves that the doctor is too busy. Just not wanting to take the initiative. I think there s lots of people that would like spiritual discussions, but don t know how to approach the doctor.

14 Patiëntgebonden faciliterende factoren. Gemeenschappelijke prioriteiten en levenservaringen versterken de band tussen huisarts en patiënt. Zo kunnen arts en patiënt gemakkelijker tot een spiritueel gesprek te komen (25). I could talk to my doctor about spiritual issues because I know he is positioned for social responsibility. Being I m an antinuclear person, I need to know that our priorities are in the same place. Artsgebonden barrières Een vroegere negatieve ervaring bij het initiëren of voeren van een spiritueel gesprek kan de patiënt weerhouden om zijn huisarts in vertrouwen te nemen (25). Patiënten zijn soms minder bereid om een spiritueel gesprek aan te knopen met artsen met een strikt biomedische houding (25). People are just reticent to talk with doctors on anything that doesn t relate to their (medical) illness. Het algemeen gedrag en de uitspraken van de huisarts kunnen voor de patiënt een barrière vormen om over hun spirituele beleving te spreken. (25). A barrier is his demeanor He s a hard man to talk to He laughs very loud the kind of laugher I ve seen in people who are in denial. If they don t act like they care, if they act like they re in a big hurry, and they don t have time for me, or they have more important things to do, I m not going to open up to them and share a part of me. Sommige patiënten ondervinden dat hun arts het gesprek uit de weg gaat, dit vormt een obstakel om zelf hun spirituele noden aan te halen (25). I think we ve touched on just about everything else, but my doctor s not gonna say You have to have faith or something like that They don t get very deep into the spiritual. Artsgebonden faciliterende factoren. Patiënten halen een goede art patiënt relatie aan als faciliterende factor voor het voeren van gesprekken over spiritualiteit (25). I have a good relationship with my doctor, and I feel like if I needed to talk with him (about spiritual issues) I could. She treats everybody the same she treats her patients as friends. She truly tries to get to know you.

15 Bepaalde karaktereigenschappen van de arts, zoals empathie, openheid en betrokkenheid, kunnen het gemak waarmee sommige patiënten te raden gaan met hun spirituele beleving beïnvloeden. Ook bepaalde handelingen van de arts of ervaringen die de patiënten met de arts hebben, kunnen volgende de ondervraagde invloed hebben (25). Down to earth, calm, compassionate, assuring, caring, tender, outgoing, friendly, willing to listen, receptive/open, appreciative of the information you give. Touch, direct eye contact, actually sitting down for a few seconds, taking time to say How are you, today? and actually listening. My doctor has helped me with spiritual issues by encouraging me. He s always got a smile on his face I really appreciate him. Wanneer een arts in het verleden heeft laten blijken dat hij/zij spiritualiteit belangrijk acht, vormt dit voor sommige patiënten een stimulans om een gesprek over spirituele beleving aan te knopen (25). I think doctors could help patients by being positive about the spiritual, don t throw up that wall, you know. I like to see an individual who has the training, the background, the education and who had incorporated his spirituality with it It could be such a definite influence on their patients. Contextuele factoren Een deel van de ondervraagde patiënten zien tijdsgebrek bij hun huisarts als een barrière om over hun spirituele beleving te praten (25). I m anxious to get out of the exam room, too He s got his work and I ve got my interests but if we had leisure time, it d be really great if I could talk to him (about spiritual issues) In sommige gevallen wordt gebrek aan continuïteit als een barrière beschouwd, vooral wanneer verschillende artsen eenzelfde patiënt opvolgen (25). You might be more apt to discuss (spiritual questions) with your regular doctor than someone who just come in. De omstandigheden tijdens de consultatie kunnen het gesprek beïnvloeden volgens de ondervraagde patiënten. Omstandigheden waarin de kwetsbaarheid en de machteloosheid van de patiënt worden benadrukt, vormen een barrière om een spiritueel gesprek te voeren. Denk hierbij aan omstandigheden waarin de patiënt net slecht nieuws heeft gekregen of een ingreep heeft moeten onderaan (25).

16 A barrier to spiritual discussion is being unclothed or having a nightgown on.. it would be better to sit in their office at a desk. Een enkele keer ervaart een patiënt een klasse barrière tussen zichzelf en hun arts en zien dit als een obstakel om samen een gesprek over spiritualiteit te voeren (25). I think it s not religion, but I think there s a class barrier here that is operative. Physicians are perceived as being high class. Contextuele faciliterende factoren. Sommige patiënten ervaren gunstige omstandigheden als bevorderend voor de communicatie over spiritualiteit: voldoende privacy, geen onderbrekingen door telefoon, een tijdstip dat de patiënt zelf heeft kunnen kiezen, (25).

17 2a 4. Conclusie De spirituele beleving van patiënten is een zeer persoonlijk proces. De individuele beleving en mening van de patiënten hierover is dan ook zeer uiteenlopend. Het is haast onmogelijk om algemeen besluiten te trekken over de spirituele noden patiënten, die gelden voor alle patiënten. Het is dan ook de intentie van kwalitatief onderzoek is om het volledig spectrum van meningen te tonen, om zo te trachten alle patiënten aan het woord te laten. De meeste patiënten zien een beïnvloeding door contextuele factoren: de omstandigheden waarin het gesprek (kan) zal plaatsvinden kunnen een barrière vormen voor sommige patiënten. Het gesprek dient plaats te vinden op een passend moment voor zowel de arts als de patiënt met nodige aandacht voor bevorderende omstandigheden. Patiënten voelen zich soms onzeker om hun huisarts aan te spreken over hun spirituele zorgen: omdat ze het gesprek niet zelf willen starten, omdat ze de taal niet beheersen om over spiritualiteit te spreken, omdat ze voelen dat hun huisarts het gesprek uit de weg gaat (25). De mening van de patiënten over wie het gesprek moet initiëren, varieert, maar indien dit de arts is, dient dit op een open en onbevooroordeelde manier te gebeuren. Het staat de patiënt dan vrij om al dan niet in te gaan op dit gesprek. Het is belangrijk dat de patiënt signalen krijgt dat de huisarts aandacht heeft voor hun spirituele beleving, ook al wenst de patiënt het gesprek (nog) niet aan te gaan. In tijden van ziekte en nakend overlijden kan de spirituele beleving bij patiënten op de voorgrond komen (1,26,40,41). In deze omstandigheden wenst een deel van de patiënten dat hun huisarts aandacht heeft voor hun spirituele beleving en noden. Patiënten verwachten eerder dat hun arts een klankbord is om hun beleving en noden onder woorden te brengen. Dit proces vereist een luisterende en empathische houding van de arts, die geen spiritueel adviseur is maar een spiritueel facilitator. De arts is genoodzaakt tot enige terughoudendheid: hij is geen reisleider, maar een reisgenoot. In de Nederlandse richtlijn voor spirituele zorg vinden we de term presentie : een wijze van handelen die meer nadruk legt op het luisterend aanwezig zijn, waarbij de hulp niet van buitenaf komt, maar geprobeerd wordt de krachten in de patiënt zelf te mobiliseren door aanwezigheid, trouw en eerder te laten dan te doen (41).

18 Deel 2b. Visie van de huisarts over zijn/haar rol als spiritueel zorgverlener Spirituality in general practice. A qualitative evidence synthesis. Mieke Vermandere M.D. 1, Jan De Lepeleire M.D. Ph.D. 1, Liesbeth Smeets M.D. 1, Karin Hannes Ph.D. 2, Wouter Van Mechelen M.D. 1, Franca Warmenhoven M.D. 3, Eric van Rijswijk M.D. Ph.D. 3, Bert Aertgeerts M.D. Ph.D Academic Center for General Practice, K.U.Leuven, Belgium 2. Centre for Methodology of Educational Research, K.U.Leuven, Belgium 3. Radboud University Nijmegen, The Netherlands Abstract BACKGROUND: Although it is nowadays common to see spirituality as an integral part of health care, little is known how to deal with this topic in daily practice. AIM: To investigate the literature about general practitioners views on their role in spiritual care, and about their perceived barriers and facilitating factors in assessing spiritual needs. DESIGN: Qualitative evidence synthesis METHOD: The primary data sources were searched as Medline, Web of Science, CINAHL, Embase and ATLA Religion Database. Qualitative studies that described the views of GPs on their role in providing spiritual care, or that described the barriers and facilitating factors they experience in doing so, were included. Quantitative studies, descriptive papers, editorials and opinion papers were excluded. RESULTS: Most GPs see it as their role to identify and assess patients spiritual needs, despite perceived barriers such as lack of time and specific training. However, they struggle with spiritual language and experience feelings of discomfort and fear that patients will refuse to engage in the discussion. Communicating willingness to engage in spiritual care, using a non judgemental approach, facilitates spiritual conversations. CONCLUSIONS: The results of the studies included here were mostly congruent, affirming that most GPs see themselves as supporters of patients spiritual well being, but lack specific knowledge, skills and attitudes to perform a spiritual assessment and to provide spiritual care. Further research is needed to clarify the role of the GP as a spiritual care giver in daily practice, as well as end of life care.

19 2b 1.Inleiding Patiënten verwachten van hun huisarts dat hij/zij oog heeft voor hun spirituele waarden en hen begeleidt in hun spirituele noden (zie deel 1). De medische wereld erkent het belang van spirituele zorg, wat tot uiting komt in het aantal publicaties over het onderwerp (2). Maar wat is de visie van de huisarts over zijn/haar rol als spirituele zorgverlener? Er zijn hierover enkele studies gepubliceerd, maar tot op heden werden de resultaten van deze studies nog niet samengebracht in een systematische review. Om een overzicht te krijgen van de resultaten van deze studies werd een protocol voor een systematische review opgesteld. Het onderzoek werd uitgevoerd door stafleden verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en aan het Academisch Centrum voor Huisartsgeneeskunde van de Katholieke Universiteit Leuven. De review werd uitgevoerd onder leiding van Dr. Mieke Vermandere van het Academisch Centrum voor Huisartsgeneeskunde (KULeuven). De onderzoeksvraag van de systematische review werd tweevoudig opgesteld: 1/ Vinden huisartsen dat zij een rol hebben in het verstrekken van spirituele zorg? Zo ja, hoe zouden zij deze rol invullen? 2/ Welke barrières en faciliterende factoren ervaren de huisartsen bij het inschatten en het toedienen van deze spirituele noden? Aangezien dit onderzoek uitgebreider is dan vereist voor een masterthesis, ben ik enkel betrokken geweest bij enkele afzonderlijke stappen van het project. In de methodesectie zal ik mijn bijdrage aan de review trachten te verduidelijken. 2b 2.Methode 2b 2.1 Databanken De literatuurzoektocht werd uitgevoerd in 5 databanken: Medline, Web of Science, Cinahl, Embase en ATLA Religon Database. 2b 2.2 Zoekstrategie Mijn bijdrage bestond erin de literatuurzoektocht in de online databank Medline uit te voeren. Na overleg werden de volgende MeSH termen gebruikt Spirituality, Holistic Health, Physicians, Family en Primary Health Care, deze MeSH termen werden in verschillende combinaties gebruikt. (tabel 2) 2b 2.3 Inclusie en exclusiecriteria Een eerste selectie werd uitgevoerd op basis van titel en abstract. Bij het opstellen van de inclusiecriteria werd besloten om een eenduidige definitie van spiritualiteit te hanteren, hiervoor werd gebruik gemaakt van de definitie gevormd door de Consensus Conference 2009 (2).

20 De inclusiecriteria waren als volgt: het artikel moet handelen over de mening van de huisartsen over hun rol als spirituele zorgverlener en/of barrières en faciliterende factoren die huisartsen ervaren in het bespreekbaar maken van of verstrekken van deze zorg. Artikels waarin de mening van verschillende professionele zorgverstrekkers werden gegeven (bijvoorbeeld: verpleegkundige, specialisten, geestelijke, huisartsen, ) werden enkel geïncludeerd indien de mening van de huisarts afzonderlijk werd weergegeven. Enkel artikels die in het Engels gepubliceerd werden, voldoen aan de inclusiecriteria. Indien de definitie van spiritualiteit niet overeenkomt met de definitie zoals deze door de Consensus Conference 2009 werd vastgesteld, werden de artikels geëxcludeerd. Kwantitatief onderzoek werd eveneens geëxcludeerd, maar vormden de basis voor de online enquête van het praktijkproject. Mijn resultaten van de literatuurstudie werden vergeleken met deze van Dr. Vermandere. Indien er verschillen in de resultaten waren, werd er discussie gevoerd tot er een consensus bereikt werd. Indien er geen consensus bereikt kon worden, werd een derde onafhankelijke onderzoeker ingeschakeld. 2b 3. Resultaten De literatuurzoektocht op Medline leverde 533 artikels op. Na evaluatie volgens de inclusie en exclusiecriteria werden er 4 kwalitatieve artikels weerhouden, waarvan er 1 werd geëlimineerd na de kritische evaluatie. De systematische review leverde in het totaal 12 kwalitatieve artikels op: 9 hiervan werden verkregen na het uitvoeren van een literatuurzoektocht in de 5 databanken. Twee bijkomende artikels werden geïncludeerd na het uitvoeren van een referentie zoektocht in Web of Science, van zowel de kwantitatieve als kwalitatieve artikels van de review. Een twaalfde artikel werd aangeraden door een expert. De resultaten van deze kwalitatieve artikels zijn terug te vinden in het artikel: Spirituality in general practice. A qualitative evidence synthesis. van Dr. Mieke Vermandere (29). Naast deze 12 kwalitatieve artikels leverde de literatuurzoektocht 11 kwantitatieve artikels op. Deze 11 artikels zullen de basis vormen voor de enquête van de praktijkstudie (26,30 39). 2b. 4: Conclusie De literatuurzoektocht leverde 12 kwalitatieve artikels op. Op basis van deze artikels kunnen we enkele bevindingen noteren. Hier volgt een kort overzicht van de gevonden resultaten. Een uitgebreide weergave is terug te vinden in Spirituality in general practice. A qualitative evidence synthesis. van Dr.Mieke Vermandere (29).

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening. wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012

Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening. wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012 Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012 ik werk bij elke patiënt volgens de principes van therapeutic

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven

De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven De spirituele begeleiding van mensen aan het eind van hun leven Marie-José Gijsberts, Specialist Ouderengeneeskunde Consulent Palliatief Team Midden Nederland Promovenda VUmc: spirituele Levenseindezorg

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN

WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN WAARGENOMEN HINDERNISSEN EN FACILITATOREN VOOR HUISARTS-PATIËNT COMMUNICATIE IN PALLIATIEVE ZORG: EEN SYSTEMATISCHE OVERZICHTSSTUDIE Slort, W., Schweitzer, B.P.M., Blankenstein, A. H., Abarshi, E. A.,

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

DE TOEKOMST VAN PALLIATIEVE PATIENTENZORG

DE TOEKOMST VAN PALLIATIEVE PATIENTENZORG DE TOEKOMST VAN PALLIATIEVE PATIENTENZORG Prof dr Wouter WA Zuurmond Vrije Universiteit Medisch Centrum Medisch Direkteur Hospice Kuria Amsterdam 1 BEHANDELING PIJN MEER DAN ALLEEN PIJNBEHANDELING PALLIATIEVE

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

Time to shine Zorgen voor verbinding. Enige straaltjes

Time to shine Zorgen voor verbinding. Enige straaltjes Time to shine Zorgen voor verbinding Enige straaltjes WAARDEVOL: BEST MOGELIJKE SPIRITUELE ZORG Spiritual screening Spiritual assessment Spiritual history Diagnostiek en selectie Uitwerken vraag en aanbod

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Patient and Family Centered Care in the NICU. A. Debeer

Patient and Family Centered Care in the NICU. A. Debeer Patient and Family Centered Care in the NICU A. Debeer It must not be forgotten that, ultimately, the care of even very sick newborns is the responsibility of the parents and that medical and nursing staff

Nadere informatie

Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg

Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg Samenwerking en communicatie binnen de anderhalvelijnszorg Een beschrijvend/ evaluatief onderzoek naar de samenwerking en communicatie tussen huisartsen en specialisten binnen de anderhalvelijnszorg ZIO,

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Characteristics of recovery supporting care

Characteristics of recovery supporting care Herstelondersteunende zorg Recovery supporting care 29 juni 2011 Jos Dröes Herstel Een herstelproces omvat altijd * Eigen verhaal maken * Empowerment vergroten * Ervaringskennis vergroten en gebruiken

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3 Chapter 1 Stone 1 Zo toon je interesse in iemand How do you feel? How is life? What's wrong with you? What's bothering them? You look happy. You seem worried. Hoe voel

Nadere informatie

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Een kwalitatief onderzoek naar de gepercipieerde (gezondheids)effecten van gezamenlijk tuinieren Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in

Nadere informatie

Van Transtheoretisch Model naar de klinische praktijk

Van Transtheoretisch Model naar de klinische praktijk Van Transtheoretisch Model naar de klinische praktijk Cor A.J. de Jong, MD, PhD Nijmegen Institute for Scientist-Practitioners in Addiction NISPA nispa.dejong@gmail.com www.nispa.nl Maastricht 9 april

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden.

Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Het Welbevinden van Mantelzorgers in Vlaanderen: Relaties tussen Sociale Steun, Sense of Coherence, Bevlogenheid en Welbevinden. Well-being of Family Caregivers in Flanders: The Relationships between Social

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Overtuigend (om)praten VVJ Jan De Boeck

Overtuigend (om)praten VVJ Jan De Boeck Overtuigend (om)praten Jan De Boeck Jan De Boeck Overtuigend en constructief gesprekken voeren. De carrière van een doorsnee jeugddienstmedewerker is doorspekt met professionele gesprekken. Met je secretaris,

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Annick Hedlund-de Witt a.dewitt@tudelft.nl Post-doctoral researcher Biotechnology and Society 2 40 Yoga is not

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn

Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn Dohmen advocaten: designers en techneuten die advocaat geworden zijn IE in de LED-wereld praktijkvoorbeelden, tips & trucs Hub Dohmen twitter: http://twitter.com/hdohmen LinkedIn: http://nl.linkedin.com/in/hubdohmen

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger.

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. 1 What do you want to be? Lees de tekst. Kruis daarna één van de zinnen aan. De tekst gaat over beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. grow up job future choose space groot worden baan toekomst

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren Maxime Loose Agentschap Overheidspersoneel Maxime.Loose@kb.vlaanderen.be @maximeloose Besluit Evidence Based HR is Een methodiek

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Doodsangst door religie en de verpleegkundige taak

Doodsangst door religie en de verpleegkundige taak Doodsangst door religie en de verpleegkundige taak Tamara Blokland 0778265 Inhoudsopgave Inleiding 3 Analyse 4 Conclusie 8 Noten 9 Literatuur 10 Bijlage 1 11 Bijlage 2 12 2 Inleiding Tijdens mijn werk

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming.

Uiteraard zouden we ook aangeven dat het copyright op de afbeelding bij u ligt, en dat de afbeelding gebruikt is met uw toestemming. Van: Jo Vermeulen Datum: 5 februari 2014 16:15 Onderwerp: Gebruik afbeelding reclamecampagne 'bushokje met weegschaal' Aan: receptie@nis5.nl Geachte Ik ben Jo Vermeulen, doctoraatsstudent

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie