CONSENSUS DOKUMENT PEDIATRISCH DELIER (2009)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CONSENSUS DOKUMENT PEDIATRISCH DELIER (2009)"

Transcriptie

1 CONSENSUS DOKUMENT PEDIATRISCH DELIER (2009) Consultatieve kinder- en jeugdpsychiatrie Nederland Consensus dokument pediatrisch delier versie

2 CONSENSUS DOKUMENT PEDIATRISCH DELIER (2009) Auteurs Jan Schieveld, en Judith van der Valk, Maastricht UMC+ Annelou de Vries, VUmc Amsterdam Luuk Kalverdijk, Accare & UMC Groningen Arn Theil, Curium, UMC Leiden Mede namens de leden van de werkgroep Consultatieve & Liaison kinder- en jeugdpsychiatrie: AnnePauline Cohen, De Bascule & UMC Amsterdam Mijnke Janssen, Karakter & UMC Radboud Nijmegen Lideweij Knook, UMC Utrecht Babette de Graeff, UMC Utrecht Monique van Lier, Sophia Kinderziekenhuis, Erasmus UMC Rotterdam Babette van Beusekom, Sophia Kinderziekenhuis, Erasmus UMC Rotterdam Eveline Verbist, Triversum, Alkmaar Jeanne van Weel, De Jutters, Den Haag Jaap Hage, Ziekenhuis West-Friesland, Hoorn Tekstuele ondersteuning: Kirsten Venrooij, research assistent MUMC+, Jolien Nivelle, medisch secretaresse MUMC+ Consensus dokument pediatrisch delier versie

3 Inhoudsopgave 1. Rationale 2. Introductie 3. Klinische presentaties en differentiaal diagnose 4. Etiologie 5. Meetinstrumenten 6. Algoritmische benadering 7. Behandeling 8. Beperkingen 9. Slotopmerkingen 10. Dankwoord 11. Referenties 12. Bijlagen: 1. vier algoritmes 2. info folder t.b.v.: ouders - familie - multidisciplinair team 3. invulformulier PD t.b.v. verpleging 4. de hand versie Consensus dokument pediatrisch delier versie

4 1. Rationale Delirium is acute brain failure in man (- and in child ).[1] In 2004 verscheen in Nederland, geïnitieerd door de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) en onder voorzitterschap van mevr. Prof. dr. R.C. van der Mast, de multidisciplinaire Richtlijn Delirium [2]. Hierin werd met geen woord gesproken omtrent het pediatrisch delier (PD), maar het gemis werd wel ervaren, zowel door de auteurs zelf als door de collega s in het veld. Overigens verkeert deze richtlijn zich in het goede gezelschap van de DSM-IV, want daarin wordt in het hoofdstuk met betrekking tot de kinderpsychiatrie -naar wij aannemen geschreven door kinder- en jeugdpsychiaters- ook met geen woord gerept omtrent het PD [3]. Echter: er worden in het hoofdstuk Delirium -naar wij aannemen geschreven door volwassen psychiaters- wel zes belangrijke regels aan gewijd. De gegevens beginnen zich te verzamelen waaruit blijkt dat het PD zeker bij kritisch zieke kinderen op een pediatrische intensive care unit (PICU) een klinisch belangrijke, maar ook een sterk ondergewaardeerd en miskende, aandoening is. Dit feit wordt ook uitgedragen door de sectie Intensive Care Kinderen van de Nederlandse Vereniging voor Kindergeskunde (NVK) en het is in nauw overleg met hen -o.a. blijkend uit hun schriftelijke adhesie betuiging met dit initiatief dd. 25 nuari dat wij aan het opstellen van deze richtlijn PD zijn begonnen. Wij zijn de leden van de Nederlandse werkgroep Consultatieve & Liaison (CL) kinderpsychiatrie georganiseerd door en o.l.v. Arn Theil (Curium/LUMC); kinderen jeugdpsychiaters van de academische klinieken en een aantal sterk geïnteresseerde en betrokken collega s van perifere klinieken. Het streven was om eerst tot consensus binnen onze eigen werkgroep te komen, en om daarna draagvlakverbreding te zoeken via onze afdeling kinder- en jeugdpsychiatrie van de NVvP. Vervolgens zal er een kritische uitwisseling plaatsvinden met de collega s van de sectie Intensive Care Kinderen ter amendering en ten slotte hun vaststelling. Daarna zal als finale stap aan de beide moederverenigingen, de NVv P en de NVK, de richtlijn gelijktijdig worden aangeboden met het verzoek tot beoordeling en ter laatste vaststelling en onderschrijving. Dan zal er, naar wij hopen, een breed gedragen eerste Nederlandse en multidisciplinaire richtlijn zijn ontwikkeld omtrent het PD. Tenslotte zullen wij met de collega s van andere relevante specialismen -met name de kinderneurologie- ook trachten te komen tot consensus en hun instemming aangaande deze richtlijn d.m.v. een soortgelijke procedure. Tot besluit: ook de inspectie voor de volksgezondheid vindt het delier van zulk groot belang dat een delierprotocol als kwaliteitseis is gesteld aan alle Nederlandse ziekenhuizen. De thans voorliggende richtlijn kan hier een wezenlijke bijdrage aan leveren m.b.t het aspect het delier bij kinderen. Wij hopen dat deze richtlijn PD er mede toe zal mogen bijdragen dat er tenslotte een geïntegreerde multidisciplinaire richtlijn delier zal komen m.b.t. alle leeftijdsklassen en alle settingen. Consensus dokument pediatrisch delier versie

5 2. Introductie Algemeen Delier, delirium of ijlen -zoals het in de volksmond genoemd wordt- is een potentieel ernstige neuropsychiatrische stoornis. Het wordt door de DSM-IV gekenmerkt door 1) een bewustzijnsverandering met verminderde aandacht, 2) een cognitieve functiestoornis, 3) plotseling ontstaan en fluctuerend beloop en 4) een pathofysiologische oorzaak. Het is een bekend fenomeen bij, vooral kritisch zieke, volwassenen en/of geriatrische patiënten, maar praktisch onbekend bij kritisch zieke kinderen [4]. De prevalentie in een ziekenhuis is bij volwassenen tussen de 10 en 15%, bij ouderen tussen de 10 en 40% en 60-80% bij beademde patiënten op een volwassen intensive care [5, 6]. Over de incidentie bij kritisch zieke kinderen is nog niet veel bekend. Wel stelde Bleuler al voor de Tweede Wereldoorlog vast dat kinderen zo makkelijk delirant worden dat het voor ons niet interessant is [1]. Ook de DSM-IV vermeldt in het hoofdstuk Delirium dat kinderen snel delirant kunnen worden. Er zijn echter geen criteria voor het pediatrisch delier geformuleerd. Niemand kent de prevalentie van het pediatrisch delier in de thuissituatie. Maar waarschijnlijk is het aldaar hoog prevalent, en het natuurlijk beloop is bijna altijd goedaardig en self limiting. Het is belangrijk om in de ziekenhuissetting een delier te herkennen, omdat dan een delier -in ieder geval bij volwassenen en bearden- met een veel slechtere outcome gepaard gaat.[6] Kritisch ziek zijn wordt gedefinieerd als een dreigend orgaanfalen van hart en/of longen en/of brein. Steeds nadrukkelijker wordt heden ten dage in literatuur omtrent kritisch ziek zijn expliciet beseft -en ook door andere disciplines dan de onze- dat er niet vijf vitale parameters zijn: bloeddruk, pols, temperatuur, ademfrequentie en pijnbeleving, maar nog een zesde: de mentale status! [7]. Het delier is de belangrijkste voorspeller voor de naderende dood bij oncologische patiënten en bearden. Het delier is bij volwassenen en bearden, die tevens beademd worden, ook gecorreleerd aan een langere opnameduur en een hogere mortaliteit na 6 maanden. Zolang er geen eenduidige tegenargumenten zijn moet, ons inziens, aangenomen worden dat voor kinderen en jeugdigen die beademd worden in een PICU-context hetzelfde geldt. Immers: kritisch zieke kinderen hebben weliswaar een veel grotere veerkracht dan kritisch zieke volwassenen of bearden, maar zijn verder in biologische en (patho)fysiologische zin natuurlijk veel meer gelijkend dan verschillend. Incidentie Post-anesthesie vermelden Kain et al. een incidentie bij kinderen van 24% [8] en Sikich en Lerman noemen incidenties variërend tussen de 25 en 80% [9]. Op de PICU in Salt Lake City (Utah, VS) vonden Larsen et al. [10] een incidentie van 4% en Schieveld et al. vonden een leeftijdsgebonden cumulatieve incidentie op de PICU in Maastricht van 3%, bij 0-3 rigen, oplopend tot 19% bij rigen, met als gemiddelde een incidentie van 5% [11]. Deze percentages zijn opvallend laag, zeker wanr men bedenkt dat 33% van de kinderen 3 maanden na ontslag van de PICU psychotische herinneringen, zoals wanen en angstwekkende hallucinaties, rapporteren [12]. Consensus dokument pediatrisch delier versie

6 Het lage percentage dat gevonden werd ligt waarschijnlijk aan de onbekendheid van deze klinische entiteit en aan het feit dat er ook nog geen compleet diagnostisch instrument voor bestaat. Van deze gemiste delieren zal vermoedelijk een aanzienlijk deel bestaan uit hypoactieve delieren, aangezien de symptomen hiervan minder opvallend en dus moeilijker te herkennen zijn, of heel anders geduid worden als bijv. slechts een stressreactie of een depressie (wat op zich soms nog geen verkeerde gedachte is, maar geen recht doet aan de onderliggende acute neuropsychiatrische pathologie). Wetenschappelijk onderzoek Het pediatrisch delier (PD) is in vergelijking met het delier bij volwassenen en bearden sterk onderbelicht, zowel in de standaard tekstboeken als in de wetenschappelijke literatuur zoals al eerder genoemd [4]. Middels een Pub Med onderzoek, uitgevoerd op 7 nuari 2008, zijn er met de MESH (Medical Search Heading) term delirium ± hits, de eerste uit de VS,1902, (betreffende het delirium tremens); de combinatie adults en delirium resulteert in ± hits, de eerste uit Frankrijk, 1964, en de combinatie children en delirium levert hits, de eerste uit Frankrijk, 1955; en de combinatie pediatric en delirium levert 100 hits op, de eerste uit Duitsland, Verreweg de meeste literatuur omtrent het PD is geschreven door anesthesisten. Dit betreffen bijna altijd publicaties omtrent de onttrekkingsdelieren ( emergence delirium ) in de post-ok fase tijdens het natuurlijk uitsluipen van de anesthesiemiddelen. 3. Klinische presentaties en differentiaal diagnose Klinische presentaties gerelateerd aan DSM-IV en ICD-10 criteria op de PICU Er zijn drie presentaties van delier met verschillende diagnostische betekenis: predelier / prodromaal delier, subsyndromaal delier en full blown delier [13, 14]. Deze presentaties zijn nog niet gerelateerd aan een diagnostisch classificatiesysteem. De belangrijkste diagnostische classificatiesystemen zijn de DSM-IV en de ICD-10 (International Classification of Diseases -10th revision) die respectievelijk met hun vier en zes criteria voor de diagnose van delier een grote mate van overlap vertonen [15]. DSM-IV criteria: A. Bewustzijnsstoornis met verminderde aandacht (verminderd vermogen om aandacht vast te houden of te verplaatsen). B. Verandering in de cognitieve functies (geheugenstoornis, desoriëntatie taalstoornis) of ontwikkeling van een waarnemingsstoornis. C. Ontstaat in korte tijd (meestal uren tot dagen) met neiging tot fluctueren in verloop van de dag. D. De stoornis is veroorzaakt door directe fysiologische gevolgen van een somatische aandoening. Consensus dokument pediatrisch delier versie

7 De gemeenschappelijke criteria zijn de bewustzijnsverandering met verminderde aandacht, de cognitieve functiestoornissen, het plotseling ontstaan en fluctuerend beloop en de pathofysiologische oorzaak. De aanvullende items van de ICD-10 zijn de psychomotore veranderingen en verstoringen van de slaap of van de slaapwaakcyclus. Tabel 1: Drie delirium presentaties op de PICU in relatie tot de DSM-IV criteria Aantal DSM-IV Welke DSM-IV criteria zijn aanwezig? Diagnose criteria aanwezig 1 Criterium D) pathofysiologische oorzaak Geen delier 2 Criterium D) pathofysiologische oorzaak + A) bewustzijnsverandering met verminderde aandacht + B) cognitieve functiestoornis + C) plotseling ontstaan en fluctuerend beloop Predelier/ prodromaal delier 3 Criterium D) pathofysiologische oorzaak + A) bewustzijnsverandering met verminderde aandacht en B) cognitieve functiestoornis + A) bewustzijnsverandering met verminderde aandacht C) plotseling ontstaan en fluctuerend beloop + B) cognitieve functiestoornis en C) plotseling ontstaan en fluctuerend beloop 4 Criterium D) pathofysiologische oorzaak + A) bewustzijnsverandering met verminderde aandacht en B) cognitieve functiestoornis en C) plotseling ontstaan en fluctuerend beloop Subsyndromaal delier Full-blown delier De tabel laat de relatie zien tussen de vier deliercriteria van de DSM-IV in relatie tot de drie klinische presentaties. Criterium D, een pathofysiologische oorzaak, is altijd aanwezig bij kritisch zieke kinderen op de PICU. Er is daarnaast ook bijna altijd sprake van een bewustzijnsverandering met verminderde aandacht (criterium A), vanwege het ernstige ziek zijn en/of de sedatie. Er is klinisch een verschil tussen aandachtsvernauwing aan de ene kant, en aandachts- cq. bewustzijnsvermindering (somnolent - sopor - stupor - coma - dood) aan de andere kant, maar beide komen regelmatig voor bij een en dezelfde patient. Daarnaast geldt ook dat al bij een geringe lichamelijke aandoening, zoals bijvoorbeeld een griep, de executieve functies, zoals de aandachtsfunctie, snel in kwaliteit verminderen oftewel: First out, last back [16, 17]. Hieruit moet dan geconcludeerd worden dat twee van de vier DSM-IV criteria dus bijna altijd al aanwezig zijn op een PICU, en dat dus ook bijna alle kritisch zieke kinderen op een PICU zich al in een prodromaal/predelirant stadium moeten bevinden. Indien drie criteria aanwezig zijn, zal het kind gediagnosticeerd worden als subsyndromaal. Wanr alle criteria aanwezig zijn, kan de diagnose delier gesteld worden. Als alleen de pathofysiologische oorzaak aanwezig is, is het kind niet delirant. Psychomotore veranderingen zijn ook een criterium van de ICD-10, maar verbazingwekkend niet opgenomen in de DSM-IV. Dit kenmerk wordt echter door velen beschouwd als een van de belangrijkste eigenschappen van het delier en het leidde daarom ook tot het onderscheid in de verschillende types delier: hyperactief, hypoactief en gemengd[6]. Wij stellen daarom ook voor om de psychomotore veranderingen gelijkwaardig te stellen aan de cognitieve functiestoornis in de mate van gewicht waarmee het bijdraagt aan het diagnosticeren van een delier op de PICU. Consensus dokument pediatrisch delier versie

8 De verstoring van de slaap en het slaapwaakritme, ook een criterium van de ICD-10 maar niet in de DSM-IV, achten we minder relevant, vanwege de frequent gegeven sedatie. Maar het fenomeen sundowning, oftewel het ontstaan of erger worden van agitatie of delier na zonsondergang, moet hier wel vermeld worden als frequent voorkomend. Men kan zich afvragen of het wel mogelijk is om de DSM-IV en ICD-10 criteria zomaar toe te passen op kinderen. Kinderen zijn immers geen kleine volwassenen: ze hebben hun eigen ontwikkelingsstadia en kwetsbaarheden. De klinische presentaties van deze pediatrische delieren, die ook hier dreigend (acuut) breinfalen representeren, zijn echter op hoofdlijnen hetzelfde als bij volwassenen. Ze zijn al beschreven vanaf de zeer jonge leeftijd van 6 maanden oud [4], [18]. Specifieke symptomatologie Het pediatrisch delier lijkt uit ongeveer dezelfde symptomen te bestaan als het delier bij volwassenen [6]. Het probleem is echter dat het heel moeilijk kan zijn om zo n symptoom te beoordelen, wanr een kind niet kan praten (doordat het bijvoorbeeld nog te jong, te ziek of geïntubeerd is). Een voorbeeld van zo n symptoom zijn de cognitieve veranderingen. Bij kinderen is het daarom belangrijk ook op andere aspecten te letten. Het opvallendste symptoom bij kinderen is meestal de onrust (psychomotore agitatie) die gezien wordt bij een hyperactief delier: plukken aan het beddengoed, uit bed willen klimmen of onverwachte bewegingen maken. Moeilijker te ontdekken, maar minstens zo belangrijk, is de psychomotore remming in een hypoactief delier: apathie, lethargie, catatonie of rigiditeit. Ook bij hogere corticale functiestoornissen, autonome dysregulatie, angst, mmeren of wanr het kind ontroostbaar is, moet aan delier gedacht worden. Tenslotte is de mening van de ouders of andere verzorgers van groot belang. Indien zij aangeven dat het gedrag van hun kind thans anders is dan voorheen tijdens opname, staat differentiaal diagnostisch delier op de eerste plaats [19]. Differentiaal diagnose De rol van de kinderpsychiater rondom alle aspecten van het delier is belangrijk. Deze is gewend het gedrag en het functioneren van kinderen te beoordelen, te differentiëren van andere (neuro)psychiatrische aandoeningen, het gedrag over de tijd goed uit te vragen, en te waarderen ten opzichte van zowel de ontwikkelingsfase als juist ook de medische context. De kinderpsychiatrische differentiaaldiagnose van een delier bij kinderen omvat regressieve toestandsbeelden, oppositiol gedrag ten gevolge van acute stress, een aanpassingsstoornis, een dissociatieve stoornis/conversiestoornis met of zonder regressie en een psychose op de kinderleeftijd. De ervaring leert dat de diagnose delier bij kritisch zieke kinderen vooral op de PICU meestal duidelijk te stellen is, hoewel het soms moeilijk kan zijn een delier te differentiëren van een andere, primair optredende, psychiatrische stoornis. In het algemeen heeft een enkelvoudige verklaring voorrang boven multipele verklaringen voor gelijktijdig optredende somatische en psychiatrische symptomen (Occams scheermes)[20]. Consensus dokument pediatrisch delier versie

9 Het is dus waarschijnlijker dat psychiatrische symptomen bij jonge, kritisch zieke kinderen een direct gevolg zijn van een aanwezige somatische aandoening, dan dat het toestandsbeeld veroorzaakt wordt door het toevallig gelijktijdig optreden van een lichamelijke ziekte en een daarmee niet samenhangende psychiatrische stoornis. Daarnaast wordt in de literatuur gesuggereerd dat het optreden van subtiele hogere corticale functiestoornissen, zoals dyspraxie en dysfasie, eerder te wijten is aan een onderliggende organische aandoening leidend tot een delier, dan aan acute emotionele stress leidend tot regressie. Dit geldt zeker ook voor het acute begin van incoherente spraak. Bewustzijnsstoornissen zijn altijd sterk indicatief voor een somatische oorzaak, zeker in combinatie met hogere corticale functiestoornissen of andere neurologische symptomen [21]. 4. Etiologie Het delier moet beschouwd worden als de fenotypische expressie van een dreigend orgaanfalen van het brein ( encephalopathie ) ten gevolge van het genotypisch onderliggend lijden en/of de behandelingen daarvan. Aan een delier ligt altijd een organisch lijden ten grondslag, maar in 10% van de gevallen wordt er geen verklaring gevonden. De verschillende oorzaken zijn samengevat in het Engelse acroniem I WATCH DEATH (zie tabel 1, hieronder) [22]. Waar psychiaters over delier spreken, hebben neurologen het vaak over encephalopathie, zoals bijv. metabole encephalopathie (in 40% van de gevallen) of medicamenteuze encephalopathie ( in 20% van de gevallen). Meestal zijn het meerdere oorzaken tegelijk die samen tot een delier leiden. Alle somatische aandoeningen en alle daarmee gerelateerde behandelingen, vooral de medicamenteuze, alsmede het staken daarvan, kunnen alle een delier induceren of verergeren. De meest voorkomende oorzaken zijn infecties en medicatie, zoals narcosemiddelen [5, 22]. Delier wordt daarom met name gezien na een operatie en/of bij kritisch zieke kinderen. Tabel 1: Mogelijke oorzaken van delier, samengevat in het Engelse acroniem I WATCH DEATH [22]. I Infectious Infecties: meningo-encefalitis W Withdrawal Onttrekking van (ges)middelen: analgetica/sedativa, alcohol A Acute metabolic Acute metabole aandoeningen: acidose, alkalose, elektrolytverstoringen, lever- of nierfalen T Trauma Trauma s: brandwonden, operatie C CNS pathology Aandoeningen van het centraal zenuwstelsel: bloedingen, infarcten, tumoren H Hypoxia Hypoxie: cardiogene of hypovolemische shock D Deficiencies Deficiënties: vitamine B12 E Endocrinopathies Endocriene stoornissen: hypo- of hyperglycemie A Acute vascular Acute vaataandoeningen: vasculitis T Toxic or drugs Vergiftiging of (overdosering van) gesmiddelen H Heavy metals Zware metalen: lood, kwik Consensus dokument pediatrisch delier versie

10 De pathofysiologie van het delier is onbekend, maar er zijn twee hypothesen die vaak teruggevonden worden in de literatuur. De ene betreft een neurometabole ontregeling op synapsniveau leidend tot verstoring van de verschillende neurotransmittersystemen; en de ander betreft die m.b.t. ontstekingsproducten, zoals bij-voorbeeld antigeen-antilichaamreacties en/of cytokinen etc., met een direct neurotoxisch effect op het centrale en autonome zenuwstelsel. 5. Meetinstrumenten Er bestaan drie soorten meetinstrumenten: 1) screenings- 2) diagnostische en 3) ernst zwaarte meetinstrumenten. Deze worden primair gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek, maar zijn ook voor klinisch gebruik geschikt, en vertonen een grote mate van overlap met elkaar. De instrumenten zijn geijkt op de gouden standaard: de conclusies van het (kinder)psychiatrisch onderzoek, en maken dat ook andere disciplines met behulp hiervan de diagnose zouden kunnen stellen. De werkgroep Richtlijn Delirium (RD), v.d. Mast et al, 2004, acht echter deze drie soorten instrumenten voor de dagelijkse praktijk bij bearden en volwassenen niet noodzakelijk. Bij kritisch zieke kinderen in een PICU context zijn wij echter deels een andere mening toegedaan (zie hieronder). Algemene opmerkingen Er bestaan verschillende diagnostische instrumenten, zoals de Delirium Rating Scale (DRS), the Delirium Rating Scale-Revised-98 (DRS-R-98) [23], the Pediatric Anaesthesia Emergence Delirium scale (PAED) [9], de Intensive Care Delirium Screening Checklist (ICDSC) [24] en de Confusion Assessment Method of the Intensive Care Unit (CAM-ICU) [25]. Deze diagnostische instrumenten zijn gevalideerd, maar geen enkel specifiek voor kritisch zieke kinderen van 0 tot 18 ar op de PICU. De DRS en de DRS-R-98 zijn gevalideerd voor volwassenen, maar niet op een intensive care unit (ICU). De PAED is gevalideerd voor kinderen post-anesthesie in de leeftijd van 19 maanden tot 6 ar, dus niet op een ICU en bij kinderen van alle leeftijden. De ICDSC en de CAM-ICU zijn gevalideerd voor volwassenen in een intensive care setting, maar niet voor kinderen. Men denkt echter dat de ICDSC en CAM-ICU bij kinderen vanaf 8 ar ook wel af te nemen zijn. De pediatrische versie van de CAM-ICU, de p-cam-icu, is de aangepaste, simpelere versie voor kinderen. Men denkt dat deze af te nemen is bij kinderen vanaf de leeftijd van 5 ar. De p- CAM-ICU is echter nog niet gevalideerd. Daarnaast is de meerderheid (80%) van de kinderen op een (Nederlandse) PICU onder de 3 ar en zal de p-cam-icu daarom meestal niet af te nemen zijn. Het probleem bij veel items van deze instrumenten is dus dat ze niet af te nemen zijn, en deze items betreffen vooral de cognitieve functies. Het instrument is vaak niet, of slechts maar ten dele, af te nemen, omdat de communicatie met de kinderen op een PICU heel lastig -zo niet onmogelijk- kan zijn. Dit komt bijvoorbeeld door de ernstige ziekte, sedatie, mechanische ventilatie, de jonge leeftijd of mentale retardatie. Deze factoren zijn echter juist vaak wel aanwezig op een PICU. Consensus dokument pediatrisch delier versie

11 Het is daarom belangrijk dat een diagnostisch instrument voor delier in een PICU zich focust op het gedrag van de kinderen, zoals in de PAED, in plaats van op de neuropsychologische functies, zoals in de p-cam-icu. Gedrag is namelijk altijd te scoren. Een relatief nadeel van de PAED is dat deze natuurlijk negatief beïnvloed wordt, en dus minder betrouwbaar wordt, wanr het kind diep gesedeerd is (met de uitzondering van fighting the ventilator in het geval van een hyperactief delier). Het waarderen van het sedatieniveau is dus een belangrijk onderdeel van het diagnostische proces rond PD op de PICU. Specifieke opmerkingen Delirium Rating Scale & Delirium Rating Scale-Revised-98 & MMSE Met betrekking tot de diagnostische en ernst zwaarte instrumenten, beveelt de werkgroep Delirium bij volwassenen alleen de DRS R 98-NL aan (niveau 2); en voor het bepalen van het cognitief functioneren de Mini Mental State Examination (MMSE) (zie voor de specificaties van deze 3 instrumenten de Richtlijn Delirium bij volwassenen). Met betrekking tot de DRS en de DRS-R-98, menen wij dat deze van minder nut zijn bij het diagnosticeren van delier bij kritisch zieke kinderen op de PICU (zie boven). Met betrekking tot de MMSE sluiten wij ons wel aan bij het expertise standpunt. Dat betekent voor de praktijk dat dit instrument gebruikt kan worden bij kinderen rekening houdend met de ontwikkelingsleeftijd (ongeveer 12 ar), het schoolniveau (brugklas) en de ziektemaat- en context. Pediatric Anesthesia Emergence Delirium De Pediatric Anesthesia Emergence Delirium Scale (PAED), ontwikkeld door Sikich en Lermann, lijkt een goed instrument te zijn om delier te diagnosticeren bij kinderen: ten eerste omdat het op een fraaie en methodologisch degelijke wijze is ontwikkeld voor kinderen in de leeftijd van 1,5-6 ar, en ten tweede omdat het gedragsmatige eigenschappen beschrijft. Het bestaat uit 5 criteria: oogcontact, doelgericht handelen, besef van de omgeving, rusteloosheid en ontroostbaarheid. Het is alleen nog maar gevalideerd post-anesthesie, nog niet op de PICU. Items Het kind maakt oogcontact met de verzorger De handelingen van het kind zijn doelgericht Het kind is zich niet bewust van zijn/haar omgeving Het kind is rusteloos Het kind is niet te troosten Totaal Punten Het scoren gaat als volgt. Items 1, 2 en 3 omgekeerd scoren als volgt: 4 = helemaal niet, 3 = een beetje, 2 = behoorlijk, 1 = erg, 0 = extreem. Items 4 en 5 als volgt scoren: 0 = helemaal niet, 1 = een beetje, 2 = behoorlijk, 3 = erg, 4= extreem. Scores optellen om een totale Pediatric Anesthesia Emergence Delirium (PAED) score te verkrijgen. Consensus dokument pediatrisch delier versie

12 Bij een score 10 heeft de patiënt een zeer hoge kans dat hij delirant is. Bij een score tussen de 7 en de 9 kan het nog subsyndromaal zijn. Daarom is het zeer belangrijk om het klinisch beeld te herevalueren na 1 uur. Een score tussen de 0 en 6 is normaal en dan is er dus geen sprake van een delier. De evaluatie kan gestopt worden. Intensive Care Delirium Screening Checklist De Intensive Care Delirium Screening Checklist (ICDSC) is een instrument ontwikkeld voor volwassenen op de ICU. Het bestaat uit 8 items gebaseerd op de DSM-IV en ICD-10 criteria met betrekking tot delier: 1) veranderd bewustzijnsniveau, 2) verminderde aandacht, 3) desoriëntatie, 4) hallucinatie, wanen en/of psychose, 5) psychomotore agitatie of retardatie, 6) inadequate taal of stemming, 7) verstoring van het slaapwaakritme en 8) fluctuatie van de symptomen. Dit instrument is gevalideerd voor volwassenen, maar het lijkt veel minder geschikt voor kinderen, gezien item 3 (desoriëntatie) en 4 (hallucinatie, wanen en/of psychose). Confusion Assessment Method De Confusion Assessement Method (CAM) heeft als niveau van bewijs een 2, maar is lastig te gebruiken in de dagelijkse praktijk vanwege het wisselend en schijnbaar inconsistent gebruik van de coderingen en begrippen :,, 0 en 1. De veel gebruiksvriendelijkere CAM in the ICU (CAM-ICU), een aangepaste CAM gecombird met de RASS (Richmond Agitation Sedation Scale), is een zinvol en wereldwijd toegepast meetinstrument voor volwassenen en bearden op een ICU. Daar de patiënt ook een auditief begrip van letters moet hebben en moet kunnen tellen tot maximaal 5 lijkt de CAM-ICU zelfs al geschikt te kunnen zijn voor kinderen vanaf de leeftijd van ongeveer 8 ar. Er is een aangepaste, makkelijkere versie voor kinderen, de pediatrische CAM-ICU (p-cam-icu) in testfase. Deze is al vanaf de leeftijd van 5 ar af te nemen en er gaat ook binnenkort validatieonderzoek van plaatsvinden. De werkgroep richtlijn Delirium voor volwassenen heeft over het gebruik van de CAM-ICU nog geen standpunt ingenomen maar in de recente literatuur wordt er door de Canadese groep van Ouimet, Skrobik et al. geopperd dat het mogelijk tot overdiagnostiek van het delier zou kunnen leiden [26]. Echter: het lijkt ons gezien het grote klinisch belang van de diagnose PD op de PICU en de schaarste aan valide en kindgeschikte meetinstrumenten, toch het uitproberen meer dan waard met deze aangepaste p-cam-icu versie. Het afnemen van de CAM-ICU kost gemiddeld één minuut. Ely (2001) vond een sensitiviteit van %, een specificiteit van % en een hoge interbeoordelaar-betrouwbaarheid (k=0.96). Om dit diagnostisch instrument ook bij kinderen te kunnen gaan gebruiken, zijn een aantal vragen of opdrachten veranderd (m.n. eenvoudigere woorden). Deze aangepaste versie, thans nog in de testfase verkerend, wordt de pediatric Confusion Assessment Method for the Intensive Care Unit genoemd (oftewel: p-cam-icu). In de p-cam-icu komen 4 kenmerken aan bod, die allemaal getest kunnen worden: 1. Acuut begin en fluctuerend beloop 2. Verminderde aandacht 3. Ongeorganiseerd denken 4. Veranderd bewustzijnsniveau Consensus dokument pediatrisch delier versie

13 De p-cam-icu is positief indien kenmerk 1, 2 en 3 en/of 4 aanwezig zijn (dus kenmerk 1, 2 en 3, of kenmerk 1, 2 en 4 of kenmerk 1, 2, 3 én 4). In principe hoef je dus kenmerk 3 niet te testen indien kenmerk 1, 2 en 4 positief zijn. p-cam-icu kenmerken Score 1. Acuut begin of fluctuerend beloop (in afgelopen 24u) aanwezig afwezig 2. Verminderde aandacht (score kleiner dan 8) aanwezig afwezig ASE auditief: SAVEAHAART (bij A knijpen in hand) Of ASE visueel: 5 en dan 10 plaatjes (herkenning).. 3. Ongeorganiseerd denken (gecombirde score kleiner dan 4) aanwezig afwezig 4 vragen.. Set A Set B 1. Zijn er vissen in de zee? 1. Zijn er olifanten in de zee? 2. Is ijs warm? 2. Is ijs koud? 3. Vliegen vogels? 3. Vliegen koeien? 4. Is de zon geel? 4. Is de zon zwart? En 2 opdrachten Steek eens zoveel vingers op. (Onderzoeker houdt twee vingers op) 2.Doe nu hetzelfde met de andere hand (onderzoeker laat nu niet twee vingers zien)... 4.Veranderd bewustzijnsniveau aanwezig afwezig RASS niet 0 (0 = kalm en alert). Conclusie p-cam-icu: Kenmerk 1, 2 en 3 en/of 4 aanwezig ASE: Attention Screening Examination, auditief en visueel. (Zie voor een uitgebreidere toelichting de originele publicatie van de groep van Wes Ely, referentie 24). De p-cam ICU verschilt thans van de gewone CAM-ICU in vier opzichten: 1) kenmerk 2b: de ASE-afbeeldingen zijn terug gebracht van 5 & 10 naar 3 & 6; 2) kenmerk 2b: de soorten afbeeldingen zijn deels aangepast aan kinderen; 3) kenmerk 2b: in de CAM-ICU zijn de afbeeldingen in beide n= 5 en de n= 10 - groepjes soortgewijs gekoppeld, en dat is in de p-versie minder het geval; 4) kenmerk 3a: de vragen zijn grotendeels ook op kinderniveau aangepast. Richmond Agitatie-Sedatie Schaal [27] Het afnemen van de RASS kost gemiddeld minder dan 20 seconden. De procedure voor het bepalen van de RASS is als volgt. Stap 1. Observeer de patiënt. Indien de patiënt alert, rusteloos of geagiteerd is zonder stimulatie, worden ze gescoord tussen 0 en +4. Stap 2. Indien een patiënt niet spontaan alert is, spreek de patiënt aan met zijn naam en zeg dat hij zijn ogen open moet doen en naar jou moet kijken. Indien de patiënt reageert op aanspreken, ligt de score tussen de -1 en -3. Stap 3. Als de patiënt niet reageert op verbale stimulatie, geef een fysieke stimulatie (bv. aan schouders schudden of een pijnprikkel geven). Afhankelijk van de reactie kan de patiënt als -4 of -5 gescoord worden. Consensus dokument pediatrisch delier versie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

(on)rust op de ICU. Norinda Fennema

(on)rust op de ICU. Norinda Fennema (on)rust op de ICU Norinda Fennema disclosure anesthesioloog-intensivist Kennemer Gasthuis Haarlem principal investigator UltiSAFE 2006 ICM MiDEX 2012 JAMA pagina 2 (on)rust op de ICU sedatie slaap DELIER

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Titel. Delirium preventie en behandeling op de intensive care voor kinderen

Titel. Delirium preventie en behandeling op de intensive care voor kinderen Titel Delirium preventie en behandeling op de intensive care voor kinderen Datum vaststelling: 2015 Datum revisie: 2017 Verantwoording: Medische protocollencommissie intensive care Brondocument: Literatuurstudie,

Nadere informatie

De 3D,s POH 02-04-2014

De 3D,s POH 02-04-2014 De 3D,s POH 02-04-2014 Doelstelling Onderscheid delier, dementie en depressie Vroegtijdig herkennen/signaleren van een delier. Behandeling delier Delier Dementie Depressie Casus Een 70-jarige vrouw wordt

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Delier en Depressie in de terminale fase

Delier en Depressie in de terminale fase Delier en Depressie in de terminale fase Karel Hoffmans huisartsconsulent IKST 06- /07 DELIER in de terminale fase Casus uit de praktijk gegrepen Diagnostiek Behandeling Discussie Uit de praktijk gegrepen

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade. AZ Nikolaas

Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade. AZ Nikolaas Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade Dr. C. Jadoul Neuroloog AZ Nikolaas 1 Casus: recidief slikpneumonie Dame 75 jaar Spoed: algemeen achteruit (mentaal en fysiek) Antec: Parkinson

Nadere informatie

Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006

Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006 Workshop Delirium Symposium Palliatieve Zorg, richtlijnen voor de praktijk Utrecht, 12-01-2006 Ine Klijn, psychiater, Zorglijn Acute en Consultatieve Psychiatrie Divisie Hersenen, UMCU Rob Krol, adviseur

Nadere informatie

Diagnostiek en het gebruik van meetinstrumenten

Diagnostiek en het gebruik van meetinstrumenten 4. Diagnostiek en het gebruik van meetinstrumenten 4.1. VRAAGSTELLINGEN Voor dit hoofdstuk heeft de werkgroep gezocht naar antwoord op de volgende uitgangsvragen: Met behulp van welke instrumenten kan

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Lange termijn gevolgen van IC behandeling! Mathieu van der Jagt Intensive Care Volwassenen, Erasmus MC Rotterdam m.vanderjagt@erasmusmc.nl Er is meer dan

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen Videofragment 1 de anamnese bij een delirante patiënt 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M77, herziene versie april 2014. Om te kunnen begrijpen hoe de huisarts het

Nadere informatie

Inleiding tot de CAM-ICU Training Handleiding.

Inleiding tot de CAM-ICU Training Handleiding. Inleiding tot de CAM-ICU Training Handleiding. Onderzoek naar patiënten aan de beademingsapparatuur (Ely, N.Engl.J.Med, 1996) en in het bijzonder de twee onderzoeken bij oudere patiënten met respiratoir

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker

Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen. Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Stoppen met langdurig antipsychoticagebruik voor gedragsproblemen Gerda de Kuijper Arts verstandelijk gehandicapten/senior onderzoeker Congres Focus op onderzoek Utrecht 22 juni 2015 Inhoud presentatie

Nadere informatie

Delirium management ICU. Zoran Trogrlic - 16 & 27 oktober 2014 Schakels in de Zorg

Delirium management ICU. Zoran Trogrlic - 16 & 27 oktober 2014 Schakels in de Zorg Delirium management ICU Zoran Trogrlic - 16 & 27 oktober 2014 Schakels in de Zorg Delierstudie meer informatie: Deze studie is mogelijk gemaakt door: Delirium guideline implemented Part I Part II Problem

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Op dit moment verblijft uw partner of familielid op de afdeling Intensive Care. Dit is een afdeling waar (ernstig) zieke mensen worden behandeld en verzorgd.

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Vroegtijdig herkennen van een delier (acute verwardheid) door het gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) Schaal (deel 2)

Vroegtijdig herkennen van een delier (acute verwardheid) door het gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) Schaal (deel 2) Vroegtijdig herkennen van een delier (acute verwardheid) door het gebruik van de DOS (Delirium Observatie Screening) Schaal (deel 2) In het artikel Wat kunnen we doen bij patiënten met een delier (acute

Nadere informatie

Voorkomen, genezen of sederen?

Voorkomen, genezen of sederen? Terminaal delier: Voorkomen, genezen of sederen? Mark Martens medisch consulent palliatieve zorg, Expertisecentrum Palliatieve Zorg MUMC+ specialist ouderengeneeskunde, Envida Maastricht Delier Bewustzijnsstoornis

Nadere informatie

Delirium protocol 2e versie (d.d. 25-07-2010) Pagina 2

Delirium protocol 2e versie (d.d. 25-07-2010) Pagina 2 Titel Delirium preventie en behandeling op de intensive care voor volwassen patiënten Datum vaststelling: juli 2010 Datum revisie: juli 2012 Verantwoording: Medische protocollencommissie intensive care

Nadere informatie

Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Uw kind is in het ziekenhuis opgenomen geweest met een licht traumatisch hoofd- of hersenletsel en mag weer naar huis. In deze folder

Nadere informatie

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht

Acute ingrijpmedicatie. Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Acute ingrijpmedicatie Dr. Maarten Bak, psychiater Benjamin Richartz, afdelingshoofd Mondriaan / Universiteit Maastricht Disclosure Maarten Bak Speaker fees received from: Astra Zeneca, Lundbeck Positions

Nadere informatie

Verhoogde kans op een delier?

Verhoogde kans op een delier? Geriatrie Verhoogde kans op een delier? Maatregelen om een delier te voorkomen Inleiding U of uw naaste heeft een verhoogd risico op een delier. Dat heeft de verpleegkundige en/of uw behandelend specialist

Nadere informatie

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC

Lange termijn effecten prehospitaal handelen: De kater komt later. Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC prehospitaal handelen: De kater komt later Hennie Knoester Kinderarts-intensivist, Intensive Care Kinderen EKZ/AMC RS infectie, 10 dagen oud Meningococcen infectie, 1 jaar Asystolie bij cardiomyopathie,

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Last, but not least De geriatrische patiënt op de SEH Yvonne Schoon Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Epidemiologie Groeiende zorgconsumptie ouderen Prognose zorgconsumptie in regio Nijmegen Multimorbiditeit

Nadere informatie

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding

Delier, ontspoord in het verpleeghuis. Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Delier, ontspoord in het verpleeghuis Miriam Jacobs Nurse Practitioner in opleiding Opzet presentatie Huishoudelijke mededelingen Inleiding Stellingen invullen Uitleg rondom delier Screening delier + Delier

Nadere informatie

Validiteit van de delirium observatie screening schaal bij patiënten met niet-aangeboren hersenletsel in acute fase

Validiteit van de delirium observatie screening schaal bij patiënten met niet-aangeboren hersenletsel in acute fase Validiteit van de delirium observatie screening schaal bij patiënten met niet-aangeboren hersenletsel in acute fase G. Roodbol MScN MANP, Dr. I. Tendolkar, Dr. R. Donders, Dr. W. Dol, Dr. J. Peters. Met

Nadere informatie

De huisarts / de acuut verwarde patiënt. Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman

De huisarts / de acuut verwarde patiënt. Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman De huisarts / verpleeghuisarts en de acuut verwarde patiënt Presentatie2015: Cassandra Kalidien Conny Koffeman Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

PALLIATIEVE SEDATIE, een richtlijn.

PALLIATIEVE SEDATIE, een richtlijn. PALLIATIEVE SEDATIE, een richtlijn. Oostende, 28 maart 2014 Mevr. Dina Declerck, PST AZ Sint-Jan Brugge Voorzitster Stuurgroep Ethiek Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen Dr. Gert Huysmans, Palliatief

Nadere informatie

Onderwerp: Acute verwardheid of delier

Onderwerp: Acute verwardheid of delier Onderwerp: 1 Informatie over acute verwardheid of delier Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie Inhoud presentatie delier Wat is een delier Wat zijn de gevolgen van een delier Wat zijn risicoverhogende en

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview

Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview Adult ADHD Self-Report Scale-V1.1 (ASRS-V1.1) Symptoms Checklist from WHO Composite International Diagnostic Interview World Health Organization 2009 All rights reserved. Based on the Composite International

Nadere informatie

Onrust op de IC. Amsterdam Symposium Eveline van der Heiden Februari 2015

Onrust op de IC. Amsterdam Symposium Eveline van der Heiden Februari 2015 Onrust op de IC Amsterdam Symposium Eveline van der Heiden Februari 2015 Casus, patiënt G. 25 jaar RvO: multipele schotwonden ADHD PDD-NOS Zwakbegaafdheid Anti-sociale persoonlijkheidsproblemathiek Cocaine

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ PROF. DR. ANNEMIEKE VAN STRATEN & DR. ELS DOZEMAN WORKSHOP 45 MINUTEN Introductie Definitie, omvang en gevolgen slaapproblemen

Nadere informatie

Diagnostiek en behandeling van het alcoholonthoudingsdelirium

Diagnostiek en behandeling van het alcoholonthoudingsdelirium 7. Diagnostiek en behandeling van het alcoholonthoudingsdelirium 7.1. VRAAGSTELLINGEN Voor dit hoofdstuk heeft de werkgroep gezocht naar het antwoord op de volgende uitgangsvragen: Valt het delirium ten

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study Angst en depressie bij verpleeghuisbewoners; prevalentie en risico indicatoren Lineke Jongenelis Martin Smalbrugge EMGO, onderzoeksprogramma common mental

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

INTEGRAAL DELIRIUM MANAGEMENT PROTOCOL INTENSIVE CARE VOLWASSENEN ERASMUS MC

INTEGRAAL DELIRIUM MANAGEMENT PROTOCOL INTENSIVE CARE VOLWASSENEN ERASMUS MC INTEGRAAL DELIRIUM MANAGEMENT PROTOCOL INTENSIVE CARE VOLWASSENEN ERASMUS MC SAMENVATTING Delirium bij kritisch zieke patiënten dient te worden beschouwd als een vorm van vitaal orgaanfalen die, net als

Nadere informatie

26/05/2015. Workshop assessment bij delier en depressie. Delirium. Screening. Delier? Vormen van delier

26/05/2015. Workshop assessment bij delier en depressie. Delirium. Screening. Delier? Vormen van delier Workshop assessment bij delier en depressie Delirium Jessie De Cock Ergotherapeut Gerontoloog titel 2 Delier? Aandachts- en bewustzijnsstoornis Acuut en fluctuerend Verandering in cognitie of ontwikkeling

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

I Identificatie van de rechthebbende (naam, voornaam, inschrijvingsnummer bij de V.I.):

I Identificatie van de rechthebbende (naam, voornaam, inschrijvingsnummer bij de V.I.): BIJLAGE A: Model van formulier voor eerste aanvraag: Formulier voor eerste aanvraag tot terugbetaling van een specialiteit ingeschreven in 2230000 van hoofdstuk IV van het K.B. van 21 december 2001 II

Nadere informatie

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven.

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven. Disclaimer De inhoud van deze presentatie is onafhankelijk samengesteld door de spreker(s). De slides representeren de persoonlijke mening van de spreker(s). Deze presentatie kan off-label informatie bevatten.

Nadere informatie

Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor?

Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor? UMCG Waarom schrijven specialisten ouderen- geneeskunde psychofarmaca voor? Verenso Jaarcongres 2011 Dr. S.U. Zuidema (Sytse) Afdeling Eerstelijnsgeneeskunde UMC St Radboud Nijmegen Afdeling Huisartsgeneeskunde

Nadere informatie

Klinische verschijnselen en beloop van een delirium

Klinische verschijnselen en beloop van een delirium 2. Klinische verschijnselen en beloop van een delirium 2.1. Inleiding 3. Zie ook handboeken, zoals Textbook for Consultation-Liaison Psychiatry (Wise & Rundell 2002) en Delirium in old age (Lindesay e.a.

Nadere informatie

Polikliniek Intensive Care. L.Dawson 120309 internist-intensivist

Polikliniek Intensive Care. L.Dawson 120309 internist-intensivist Polikliniek Intensive Care L.Dawson 120309 internist-intensivist Inleiding De IC patiënt is complex: multi-orgaanfalen De overleving is verbeterd Post-IC patiënten hebben lichamelijke en psychosociale

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn pediatrisch delier

Multidisciplinaire richtlijn pediatrisch delier Multidisciplinaire richtlijn pediatrisch delier Multidisciplinaire richtlijn pediatrisch delier J.N.M. Schieveld, E.R. de Graeff-Meeder, L.J. Kalverdijk, J.A.M. Gerver, H. Knoester, M. de Neef, W.G. Ista,

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie. Prof. dr. Peter N van Harten. PN van Harten

BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie. Prof. dr. Peter N van Harten. PN van Harten BEWEGINGSSTOORNISSEN IN DE PSYCHIATRIE Katatonie Prof. dr. Peter N van Harten KATATONIE IN BEWEGING Classificatiecriteria DSM-5 Katatonie 1. Stupor Geen psychomotorische activiteit; geen actieve interactie

Nadere informatie

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies.

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies. Geachte, Pearson start een onderzoek naar Innerview. Innerview is een beslissingsondersteunend instrument (BOI) voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg en is uniek in zijn soort als het gaat

Nadere informatie

! "#$%!&''! ( # ' ) * )# ' ' # ' ' ' ## * ' +,+, # '# - '.) ' +, # '# /, ' 0 1231 2 3 ' ) ' ## *' ' )" " # # * ) " ' ) ' ## ) ' 4

! #$%!&''! ( # ' ) * )# ' ' # ' ' ' ## * ' +,+, # '# - '.) ' +, # '# /, ' 0 1231 2 3 ' ) ' ## *' ' )  # # * )  ' ) ' ## ) ' 4 BIJLAGE A: Model van formulier voor eerste aanvraag: Formulier voor eerste aanvraag tot terugbetaling van een specialiteit ingeschreven in 2230000 van hoofdstuk IV van het K.B. van 21 december 2001 II

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC)

Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie. Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) Tijdige detectie van dementie - Interventies bij diagnose dementie Sophie Vermeersch Klinisch neuropsycholoog (MsC) overzicht Detectie van dementie - cognitieve screening in de eerste lijn - ADL evaluatie

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) SAMENVATTING Jaarlijks wordt 8% van alle kinderen in Nederland prematuur geboren. Ernstige prematuriteit heeft consequenties voor zowel het kind als de ouder. Premature

Nadere informatie

INTEGRAAL DELIRIUM MANAGEMENT PROTOCOL INTENSIVE CARE VOLWASSENEN ERASMUS MC

INTEGRAAL DELIRIUM MANAGEMENT PROTOCOL INTENSIVE CARE VOLWASSENEN ERASMUS MC INTEGRAAL DELIRIUM MANAGEMENT PROTOCOL INTENSIVE CARE VOLWASSENEN ERASMUS MC Flowchart 1: management van delirium, pijn en agitatie/sedatie ja specifieke indicatie voor sedatie nee! status epilepticus

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel

Dyspnoe in palliatieve fase. Marloes van Haandel Dyspnoe in palliatieve fase Marloes van Haandel Inhoud Epidemiologie Definities van dyspnoe Communicatie Utrechts Symptoom Dagboek Verpleegkundige interventies bij dyspnoe Verpleegkundige diagnoses Angst

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid (delier)

Acuut optredende verwardheid (delier) PSYCHIATRIE & PSYCHOLOGIE Acuut optredende verwardheid (delier) Informatie voor de patiënt, partner, familie en betrokkenen Acuut optredende verwardheid (delier) Uw partner, familielid, vriend of kennis

Nadere informatie

Intoxicaties bij een kinderen Kim Horsnell Kinderarts-intensivist Erasmus MC Sophia

Intoxicaties bij een kinderen Kim Horsnell Kinderarts-intensivist Erasmus MC Sophia Intoxicaties bij een kinderen Kim Horsnell Kinderarts-intensivist Erasmus MC Sophia WES Symposium Maart 2012 Intoxicaties bij kinderen WES Symposium Maart 2012 Casus WES Symposium Maart 2012 8 maanden

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

The RIGHT food is the best medicine

The RIGHT food is the best medicine The RIGHT food is the best medicine Nutritie Support Team : Dr G..Lambrecht, E. Museeuw, N. Baillieul Dienst gastro-enterologie: Dr. G. Deboever Dr. G. Lambrecht Dr. M. Cool Inhoud Ondervoeding Voedingsbeleid

Nadere informatie

Behandeling van het acute herseninfarct

Behandeling van het acute herseninfarct Behandeling van het acute herseninfarct VPL symposium 14-03-2014 Puck Fransen, onderzoeker neurologie, Erasmus MC Inhoud Achtergrond (epidemiologie/etiologie) Behandeling endovasculaire behandeling Huidige

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier)

De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid (delier) De patiënt met acuut optredende verwardheid/delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen vanwege een ziekte, een ongeval en/of een operatie.

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie Department of Pediatrics / Child Neurology Center for Childhood White Matter Disorders VU University Medical Center Amsterdam, NL Hersenen en

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

Langdurige Forensische Psychiatrie

Langdurige Forensische Psychiatrie Risicomanagement Checklijst Langdurige Forensische Psychiatrie Drs. Peter C. Braun, Dr. Erik Bulten Persoonlijke gegevens van de patiënt: Naam tbs-gestelde: Geboortedatum: TBS nummer: Verblijfplaats ten

Nadere informatie

DELIRIUM RATING SCALE R 98

DELIRIUM RATING SCALE R 98 DELIRIUM RATING SCALE R 98 Dit is een herziene versie van de Delirium Rating Scale (Trzepacz et al. 1988). Deze wordt gebruikt voor een eerste onderzoek en herhaalde metingen van de ernst van delirante

Nadere informatie

Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden

Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden Acute verwardheid (delier) Informatie voor familie en bekenden Verpleegafdelingen en poliklinieken Wanneer iemand bij een ongeluk, operatie of ziekenhuisopname plotseling verward reageert, kan er sprake

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie