Strikte glycemiecontrole bij kritiek zieke patiënten: minder sterfte, sneller herstel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Strikte glycemiecontrole bij kritiek zieke patiënten: minder sterfte, sneller herstel"

Transcriptie

1 Azimuz Zorg, onderzoek en ontwikkeling 10 PRIMUS INTER PARES Strikte glycemiecontrole bij kritiek zieke patiënten: minder sterfte, sneller herstel prof. dr. Greet Van den Berghe De verhoogde bloedsuikerspiegel bij kritiek zieke patiënten doet meer kwaad dan goed. Experimenteel onderzoek suggereerde al het nut van een intensieve insulinetherapie bij deze patiënten en twee klinische studies onder leiding van prof. dr. Greet Van den Berghe (Afdelingshoofd Intensieve Geneeskunde UZ Gasthuisberg en Voorzitter departement Acute Medische Wetenschappen, K.U.Leuven) bevestigen dat een strikte glycemiecontrole bij patiënten op een afdeling Intensieve Geneeskunde de mortaliteit en de morbiditeit terugdringt. De maatschappelijke impact van deze eenvoudige en goedkope maatregel is groot. Wel is een strikte opvolging van het protocol vereist om problemen van hypoglycemie te voorkomen. Het ziet er naar uit dat een volledig geautomatiseerde bloedsuikercontrole voor patiënten op een afdeling Intensieve Geneeskunde in de toekomst mogelijk wordt. De hypothese dat een strikte glycemiecontrole belangrijk is bij patiënten op een afdeling Intensieve Geneeskunde, is gebaseerd op vroeger onderzoek over hormonale stoornissen in deze kritiek zieke populatie. In dat onderzoek waren we een hormonale parameter op het spoor gekomen, met name IGFBP-1 die toelaat om vroegtijdig te voorspellen of een kritiek zieke patiënt zal overlijden of niet, zonder dat er hiervoor klinische aanwijzingen zijn en zonder dat we dat risico goed kunnen inschatten via de klassieke scoringsystemen. We stelden vast dat een toenemende IGFBP-1-titer, die een dalende insulineactiviteit in de lever weerspiegelt, overeenkomt met een toenemend sterfterisico. Deze bevinding bracht ons tot de hypothese dat een intensieve insulinetherapie bij kritiek zieke patiënten wellicht nuttig zou zijn. Een hypothese die weliswaar haaks stond op het algemeen aanvaarde concept dat de verhoogde bloedsuikerspiegel of de zogenaamde stressdiabetes die voorkomt bij alle zwaar zieke patiënten een gunstige reactie van het lichaam zou zijn om de organen in deze kritieke situatie van voldoende glucose te voorzien. Toen we onze hypothese in 2001 publiceerden, ontstond er dan ook heel wat controverse (Ref. 1). Klinische studies Bij chirurgiepatiënten Op basis van onze hypothese zijn we een gerandomiseerde, gecontroleerde klinische studie gestart bij chirurgische patiënten op onze afdeling Intensieve Geneeskunde (Ref. 1). De deelnemers kregen ofwel een intensieve insulinetherapie (glycemiecontrole mg/dl), ofwel een conventionele behandeling (insuline vanaf glycemie > 215 mg/dl). De resultaten waren verbluffend. We zagen een bijna halvering van de sterftecijfers op de afdeling Intensieve Geneeskunde (van 8,0% naar 4,6% en van 15,6% naar 9,3% voor patiënten die ten minste drie dagen op de afdeling werden behandeld), en een beschermend effect ter hoogte van alle orgaansystemen.

2 PRIMUS INTER PARES 11 Zorg, onderzoek en ontwikkeling Azimuz Mortaliteit (patiënten op afdeling Intensieve Geneeskunde gedurende minstens 3 dagen) ARR p-waarde IG mortaliteit chirurgische IG 15,6 % > 9,3 % 0.02 medische IG 38,1 % > 31,3 % 0.05 In-hospitaal mortaliteit chirurgische IG 20,6 % > 13,6 % 0.02 medische IG 52,5 % > 43,0 % Van den Berghe G et al. N Engl J Med 2001 & N Engl J Med 2006 Strikte glycemiecontrole met insuline doet de sterfte van kritiek zieke patiënten dalen Effect houdt stand Een daling van de sterfte op de afdeling Intensieve Geneeskunde is op zich erg positief. Maar houdt deze winst stand op langere termijn? Een langetermijnopvolging in de chirurgiestudie bracht in dat opzicht veelbelovende resultaten. > In een groep patiënten met hersenbeschadiging werd duidelijk dat de patiënten die het ziekenhuis hadden verlaten, een jaar later veel beter gerevalideerd waren wanneer ze tijdens hun verblijf op de afdeling Intensieve Geneeskunde intensieve insulinetherapie hadden gekregen. Onder de conventioneel behandelden bereikte na één jaar slechts 50% het niveau van rehabilitatie waarbij de patiënt voor zichzelf kan zorgen en niet in een instelling hoeft te verblijven. In de groep die intensieve insulinetherapie kreeg, was dat 80% (Ref. 2). > In de grote groep van cardiale heelkundepatiënten zagen we na vier jaar hetzelfde fenomeen: het mortaliteitsverschil dat zich onmiddellijk manifesteerde, bleef perfect behouden. Er stierven dus op termijn, na ontslag uit het ziekenhuis, niet meer patiënten in de groep die insulinetherapie had gekregen dan in de conventioneel behandelde groep. Een quality of life analyse bracht bovendien aan het licht dat de patiënten die overleefden na insulinetherapie qua levenskwaliteit ongeveer even goed scoren als de overlevenden in de conventionele groep. Editoriaal Een editoriaal in de New England Journal of Medicine in 2001 hechtte veel belang aan deze resultaten, maar wees er tegelijk op dat extrapoleren naar andere omstandigheden, bijvoorbeeld naar Intensieve Geneeskunde-units die De resultaten waren verbluffend. We zagen een belangrijke vermindering van de sterftecijfers op de afdeling Intensieve Geneeskunde en een beschermend effect ter hoogte van alle orgaansystemen. medisch kritiek zieke patiënten opnemen, niet kon. Strikt wetenschappelijk was dat correct. Je kan niet zomaar extrapoleren van de ene naar de andere situatie. Toch waren we ervan overtuigd dat de oorzaak van de kritieke ziektetoestand een heelkundige ingreep of een medische oorzaak geen invloed kon hebben op het fundamentele principe. Bij medische patiënten Om dat te bewijzen, zijn we in Leuven een tweede gerandomiseerde, gecontroleerde studie gestart, ditmaal bij medisch kritiek zieke patiënten die minstens enkele dagen intensieve zorgen nodig hadden. Uit de resultaten, die heel recent werden gepubliceerd in de New England Journal of Medicine, bleek dat een strikte glycemiecontrole ook in deze populatie de mortaliteit terugdringt, zelfs in de groep van heel zwaar zieke patiënten (een afname van sterfte in het ziekenhuis van 52,5% naar 43,0%) (Ref. 3). Bovendien belet deze aanpak heel wat bijkomende orgaanbeschadiging en wordt de verblijfsduur in het ziekenhuis korter. Toepassing in de dagelijkse praktijk Op onze afdeling Intensieve Geneeskunde passen we de behandeling sinds 2001 systematisch toe bij de heelkundige

3 Azimuz Zorg, onderzoek en ontwikkeling 12 PRIMUS INTER PARES Van holbewoner tot patiënt op Intensieve Geneeskunde Als we teruggaan naar de leefwereld van de holbewoner is het inderdaad denkbaar dat de hormonale stressrespons die zorgt voor een toename van de bloedsuikerspiegel in die natuurlijke omstandigheden van acute ziekte of trauma gunstig was: bij ziekte kon de holbewoner niet jagen, had hij geen eten, en had hij nood aan een tijdelijk vervangsysteem om eventjes zijn bloedsuikerspiegel op peil te houden, terwijl hij vastte. In deze situatie zou je de lichamelijke reactie die belet dat de bloedsuiker daalt, kunnen beschouwen als een natuurlijke bescherming van het lichaam tegen een korte ziektetoestand. Deze stressrespons is door de evolutie bewaard daar ze erg nuttig was. De situatie van patiënten op een afdeling Intensieve Geneeskunde kun je echter moeilijk vergelijken met de natuurlijke situatie van de holbewoner. Eerst en vooral bestaat de afdeling Intensieve Geneeskunde nog maar enkele decades en is er dus van evolutionaire aanpassingen geen sprake. Overleven dank zij intensieve zorgen is een erg onnatuurlijke situatie. Bovendien is de stress veel meer uitgesproken, en houdt die er dikwijls langer aan dan enkele dagen, wat kan leiden tot fel verhoogde bloedsuikerwaarden, die bovendien niet noodzakelijk zijn omdat de patiënt wordt gevoed. In die omstandigheden, die weken tot maanden kunnen duren, is deze stressrespons veeleer een nadelig fenomeen dan een natuurlijke bescherming van het lichaam. kritiek zieke patiënten. En sinds we hebben aangetoond dat het ook werkt bij medisch kritiek zieken, doen we het ook op de medische IG-afdeling. Ook in andere centra, wereldwijd, wordt de behandeling naar mijn gevoel meer en meer toegepast. In de Verenigde Staten heeft de grootste verzekeringsmaatschappij die tal van ziekenhuizen verzekert, op basis van onze Leuvense gegevens, een richtlijn uitgewerkt en opgelegd aan de betreffende ziekenhuizen. Zuinig met centen Deze benadering, die eenvoudig en goedkoop is, staat in schril contrast met de enorme ontwikkeling de voorbije jaren van allerlei high tech toestellen en dure medicatie in onze branche. Op een afdeling Intensieve Geneeskunde is vrijwel alles technisch mogelijk geworden, maar het prijskaartje dat hiertegenover staat, is erg duur. Ik denk dat het de taak is van de arts-navorser in Een recente gezondheidseconomische analyse op onze afdeling wees uit dat je met een intensieve insulinebehandeling euro per behandelde patiënt kunt besparen universitaire ziekenhuizen, om tevens te zoeken naar methoden die de outcome verbeteren op een eenvoudige en goedkope manier, dit door rationeel onze behandelingsstrategieën in vraag te stellen en te toetsen op doeltreffendheid. Dat vereist weliswaar intensief wetenschappelijk onderzoek, maar moet er tezelfdertijd naar streven om de beschikbare budgetten zo goed mogelijk te besteden. Het nastreven van een strikte bloedsuikercontrole past perfect in deze benadering. Een recente gezondheidseconomische analyse op onze afdeling wees uit dat je met een intensieve insulinebehandeling euro per behandelde patiënt kunt besparen (Ref. 4). Dat komt vooral omdat de patiënt de afdeling Intensieve Geneeskunde sneller kan verlaten, omdat er minder dialyses en minder dagen op kunstmatige beademing nodig zijn, minder medicatie, minder bloedtransfusies; kortom omdat de patiënt sneller herstelt. Dat heeft een enorme impact op de uitgaven voor de gezondheidszorg. Vermoedelijk zijn er nog meer dergelijke eenvoudige, relatief goedkope benaderingen die een belangrijke impact kunnen hebben. De komende jaren willen we op dat vlak verder intensief wetenschappelijk onderzoek voeren. Risico voor hypo's? Het nastreven van een perfecte bloedsuikercontrole op de afdeling Intensieve Geneeskunde is een eenvoudige en goedkope methode, met weinig risico s, behalve natuurlijk het risico voor hypoglycemie. Maar omdat de behandeling op een afdeling Intensieve Geneeskunde en dus in erg gecontroleerde omstandigheden gebeurt, zal een eventuele hypoglycemie nooit lang bestaan. Volgens diabetologen is de kans vrijwel onbestaande dat door een hypoglycemie, die snel wordt gedetecteerd en behandeld, schade wordt aangericht. In ieder geval veel

4 PRIMUS INTER PARES 13 Zorg, onderzoek en ontwikkeling Azimuz geringer dan bij diabetespatiënten die in de thuissituatie, veelal tijdens hun slaap, onopgemerkt met hypoglycemie worden geconfronteerd. Op onze afdeling staan de verpleegkundigen in voor de bloedsuikercontrole. Zij zijn constant bij de patiënten aanwezig, kennen hen heel goed, weten wanneer er wijzigingen in de voeding gebeuren die mogelijk een risico voor hypoglycemie inhouden, etc. Momenteel zien we bijna geen hypo s meer. In de chirurgiestudie hadden we er wel, maar we hebben nooit complicaties gezien, en zeker geen sterfte. In de medische studie, die recent werd gepubliceerd, dook nog wel hypoglycemie op. Dat komt onder meer omdat die patiënten vaak al een gestoorde lever- en nierfunctie hebben bij aankomst op de afdeling. Hierdoor kunnen ze zelf moeilijk glucose aanmaken, breken ze insuline minder goed af en is de kans dat je overdoseert, met hypoglycemie als gevolg, een beetje groter. Maar het is weinig waarschijnlijk dat deze hypo s complicaties geven. Nadruk op 'strikt' Weliswaar blijft een strikte glycemiecontrole een absolute voorwaarde. Mijn bezorgdheid is echter dat die niet altijd perfect gebeurt. Er is in de internationale wetenschappelijke verenigingen wat Extra-cellulair Glucosebindingsplaats Plasmamembraan Cytosol Glucose Glucose permease Glucosetransporters (GLUTs) discussie over de noodzaak van die zo strikte glycemiecontrole. Wij zijn er nochtans van overtuigd, tevens op basis van de resultaten van onze recente dierexperimenten (Ref. 5), dat je het protocol heel strikt moet toepassen met normoglycemie als streefdoel. Zoniet zou je wel eens meer schade kunnen aanrichten dan goed. Glycemiecontrole of insuline-effect? Wat weegt het zwaarst? Glucose bindt op permease Na de vaststelling van de feiten minder sterfte en sneller herstel na intensieve insulinetherapie was er natuurlijk de vraag welk mechanisme hierachter schuilgaat. Waarom zien we dat effect? Wat maakt dat iemand sterft of niet? Waarom is er orgaanherstel of niet? Intensief onderzoek bracht ons de voorbije Gebonden glucose Conformationele wijziging opent porie in permease jaren al een stukje dichter bij de waarheid. In de eerste plaats wilden we achterhalen of de normalisatie van de glycemie, dan wel het farmacologisch effect van het hormoon insuline de belangrijkste rol speelt in de winst die we vaststellen. Insuline heeft immers nog verschillende andere effecten behalve de bloedsuikercontrole. Het is tevens een groeifactor met heel wat metabole effecten, alsook effecten op de celdeling. Statistiek Glucose komt binnen in het cytosol; permease neemt weer oorspronkelijke vorm aan Statistische analyses op gegevens uit de grote databank van de klinische studie suggereerden al snel het grote en onafhankelijke belang van de suikercontrole (Ref. 6). Natuurlijk kunnen daar een hele rist andere effecten meespelen die je precies bereikt door die bloedsuikercontrole. Conventioneel behandelde patiënten vertonen abnormale ultrastructuur en verstoorde functie van de mitochondriën in de hepatocyt. Dit kan worden voorkomen of hersteld door intensieve insulinetherapie. Conventioneel: 78% abnormaal <P=0.002> Intensief: 11% abnormaal

5 Azimuz Zorg, onderzoek en ontwikkeling 14 PRIMUS INTER PARES LDL (mg/dl) p = 0,007 p = 0,007 admissie dag 8 HDL (mg/dl) admissie dag 8 Conventioneel Intensief LDL < 20 mg/dl RRR : - 38 % p = 0,005 HDL < 15 mg/dl RRR : - 37 % p < 0,0001 Intensieve insulinetherapie verhoogt de lage HDL en LDL Weefselonderzoek In een volgende fase deden we onderzoek op basis van een aantal weefselbiopten die we hadden afgenomen bij de overleden patiënten uit de chirurgiestudie. > Het mitochondriënverhaal Onze aandacht ging vooral naar de biopten van lever en spieren (Ref. 7). Onder de lichtmicroscoop zagen de levercoupes er normaal uit, zonder tekenen van necrose of zware beschadiging. De elektronenmicroscoop daarentegen, die de celstructuur en de celorganellen in het licht stelt, toonde duidelijke morfologische afwijkingen van de mitochondriën op levercoupes van patiënten uit de conventioneel behandelde groep. De levercoupes van patiënten die intensieve insulinetherapie hadden gekregen, waren normaal. Biochemische analyses bevestigden dat die abnormale morfologie samengaat met een verstoorde mitochondriale functie. Elekronenmicroscopie en biochemische analyse van de spierbiopten toonde deze mitochondriale verschillen tussen beide groepen niet. Deze weefselverschillen suggereerden dat de glucosetoxiciteit hier een belangrijke rol speelt. De glucoseopname in de cel gebeurt via de celmembraan, meer bepaald via poortjes in de membraan, de zogenaamde glucosetransporters. In de lever zorgt GLUT-2 voor het glucosetransport. GLUT-2 bevindt zich altijd op de membraan en bemiddelt er een concentratiegradiënt-afhankelijke opname van glucose in de cel: hoe hoger de extracellulaire glucoseconcentratie, hoe meer glucose de cel opneemt. In de spier zorgt GLUT-4 voor het transmembranair glucosetransport. In tegenstelling tot GLUT-2 migreert GLUT-4 slechts naar de membraan in aanwezigheid van insuline. Insuline opent dus de poort voor de glucose-opname in de spiercel. De opname in de spiercel wordt dus niet alleen bepaald door de concentratiegradiënt, maar het proces wordt ook gecontroleerd door insuline. De mitochondriale verschillen tussen de levercellen uit beide groepen, en de afwezigheid van verschil bij de spiercellen is mogelijk een gevolg van de belangrijke rol van de glucosetoxiciteit. Als dat zo is, kunnen we ons natuurlijk de vraag stellen of een intensieve insulinetherapie de spier niet zal schaden. Dat gebeurt niet omdat de behandeling erg gecontroleerd is, en omdat er tijdens ziekte weerstand is tegen een insuline-effect. Het effect van insuline in de spier zal dus steeds relatief beperkt zijn, zonder dat een overbehandeling mogelijk is. Veelzijdig effect Glucosetransporters die werken zoals GLUT-2, vinden we ook in andere organen terug en bij kritiek zieke patiënten in een veel hogere concentratie dan bij gezonde mensen. Dit betekent dat cellen die in normale omstandigheden glucose opnemen zonder dat ze hiervoor afhankelijk zijn van insuline, vatbaar zijn voor die glucosetoxiciteit bij kritieke ziekte. Voorbeelden zijn de neuronen (hersenbeschadiging en ook de perifere neuropathie), de endotheelcellen die de binnenbekleding vormen van de bloedvaten, de cellen van het immuunsysteem, en de alveolaire type-2-cellen, die de binnenbekleding vormen van de longen. Als onze redenering klopt, verklaart dat waarom we met één behandeling op al die organen een effect zien.

6 PRIMUS INTER PARES 15 Zorg, onderzoek en ontwikkeling Azimuz > Het endotheelverhaal Wat de endotheelcellen betreft, wees een merker in het bloed inderdaad op minder beschadiging bij intensieve insulinebehandeling (Ref. 8). Stikstofmonoxide (NO) zou hier ook een belangrijke rol spelen. NO heeft heel veel gunstige effecten, maar ook veel potentieel nadelige effecten, ook ter hoogte van het endotheel. Te veel NO kan de endotheelcellen beschadigen en kan ook de ontstekingsreactie activeren. Een tekort aan NO kan op zijn beurt de functie van de endotheelbekleding verstoren. NO volledig uitschakelen zou resulteren in een verstoorde perfusie van de organen en uiteindelijk in orgaanfalen. Het lichaam gebruikt verschillende enzymen om NO aan te maken, de zogenaamde stikstofmonoxidesynthetasen (NOS), met onder meer enos (endotheliaal NOS) en inos (induceerbaar NOS). Het eerste is constitutioneel in de endotheelcellen aanwezig, altijd, dus ook bij gezonde mensen; het tweede wordt aangemaakt in geval van een ontstekingsreactie. Ernstige ziekte kan dus gepaard gaan met een excessieve inos-geïnduceerde NO-vrijstelling. Er zijn argumenten om aan te nemen dat hyperglycemie hierbij een belangrijke rol speelt. Intensieve insulinetherapie zou inos en de overmatige NO-productie afremmen, maar weinig effect hebben op enos. Dat blijkt onder meer uit ons onderzoek naar de expressie van beide enzymen. Bepaling van het NO-gehalte in het bloed bij patiënten onder intensieve insulinetherapie toonde inderdaad een verlaagde NO, maar niet in die mate dat het te laag was. De insulinetherapie blijkt alleen het overmatige NO weg te nemen. Dat is het voordeel van dit soort fysiologische behandelingen tegenover een farmacologische behandeling die werkelijk iets uitschakelt. Het endotheelverhaal laat dus op zijn beurt de belangrijke rol van glucotoxiciteit vermoeden. > Het lipidenverhaal Insuline heeft tevens een effect op het vetmetabolisme. We weten dat bloed van kritiek zieke patiënten te veel vet bevat. Dat kan je zien als je het bloedstaal even laat staan, dan vormt zich bovenaan een kraagje van vet. Dit komt door een sterk verhoogde triglyceridenspiegel. Anderzijds is de cholesterolemie (HDL en LDL) van deze patiënten sterk verlaagd. Ons onderzoek heeft dat bevestigd. Uit de resultaten blijkt ook dat insulinetherapie die grote stijging van de triglyceriden vrijwel volledig voorkomt en dat de behandeling resulteert in een lichte stijging van HDL en LDL (Ref. 9). Die forse daling van de triglyceriden is belangrijk omdat het sterfterisico lineair afneemt met de daling van de triglyceriden. Het verband tussen het % verandering in triglyceriden p < 0,003 admissie dag 1 sterfterisico en HDL toont een totaal andere curve: bij een heel laag HDL, onder een bepaalde cut-off waarde, gaat het risico plots heel erg stijgen. Via insulinetherapie slagen we er in om de patiënten uit die gevaarlijke zone van een te laag HDL te halen. Theoretisch trachten we het als volgt te verklaren: het lipoproteïne waar het HDL-cholesterol op vastzit, bindt toxische substanties en scheidt ze uit via de gal. Eens onder de cut-off waarde voor HDL loopt die eliminatie mank en duiken er problemen op. De verbeterde dyslipemie onder invloed van de insulinetherapie speelt hoogstwaarschijnlijk een significante rol in de afname van de sterfte en het orgaanfalen bij kritiek zieke patiënten. Een diermodel Het onderzoek dat we tot nu toe hebben gevoerd, laat sterk vermoeden dat de glucosetoxiciteit de sleutelrol speelt in het verhoogde sterfterisico bij kritiek zieke patiënten. Maar 100% zeker zijn we dat niet en klinisch onderzoek zal die zekerheid nooit geven. p < 0,0001 dag 8 Intensieve insulinetherapie verlaagt het circulerende triglyceridengehalte Conventioneel Intensief N = 363 in ICU > 7 dagen

7 Azimuz Zorg, onderzoek en ontwikkeling 16 PRIMUS INTER PARES Alloxan Verwonding + randomisatie Alloxan Verwonding + randomisatie Glycemie (mg/dl) Plasma insuline (mu/l) basis dag 1 dag 2 dag 3 dag 4 dag 5 dag 6 dag 7 basis dag 0 dag 3 dag 5 dag 7 NI/NG n=8 HI/NG n=8 NI/NG n=9 HI/NG n=8 4-groepen studie: bloedglucose en insulinemie worden onafhankelijk geregeld Konijnen-brandwondenmodel Om die reden hebben we een diermodel gebruikt. We hadden het de voorbije jaren al ontwikkeld om andere endocriene systemen te bestuderen in kritieke ziektetoestanden. We opteerden voor een konijnenmodel omdat de hormonale respons van konijnen, beter dan die van ratten of muizen, de humane situatie benadert (Ref. 10). We zochten naar een model met één gestandaardiseerd ziektepatroon, waarbij die ziekte niet mocht genezen. Zoniet moet je ook rekening houden met het spontane herstel en je kan bezwaarlijk intensieve zorgen toepassen op duizenden konijnen. Het model moest dus ziek zijn en ziek blijven, met een bepaalde sterfte binnen de 10 dagen, vergelijkbaar dus met de menselijke situatie op de afdeling Intensieve Geneeskunde. Uiteindelijk werd het een brandwondenmodel. Onder algemene anesthesie kun je heel gestandaardiseerd een thermisch letsel aanbrengen dat nadien geen pijn geeft, omdat wonden in de derde graad ook de volledige zenuwuiteinden vernietigen. Dat weten we met zekerheid uit onze ervaring op afdeling Intensieve Geneeskunde met patiënten Ellger B. Debveeye Y et al. Diabetes 2006 in press met derdegraadsbrandwonden. Die patiënten voelen geen pijn omdat ook hun zenuwuiteinden vernietigd zijn. Ons konijnenmodel vertoont dus het metabole ziektebeeld van de kritiek zieke patiënt, zonder pijn, zodat we ze geen al te complexe medicatie moeten toedienen. Vier groepen In dat model hebben we in een eerste stap de eigen insulineproducerende betacellen vernietigd via medicatie, om in een volgende stap exogeen insuline toe te dienen (Ref. 5). Dat heeft ons toegelaten om vier groepen te bestuderen: [1] de combinatie van normale insulinespiegels en normale glucosespiegels; [2] de combinatie van normale glucose en hoge insuline; [3] normale insuline en hoge glucose; [4] hoge insuline en hoge glucose. Uiteindelijk is dat de enige manier om na te gaan of de glucosetoxiciteit inderdaad de sleutelrol speelt. Er is in de literatuur geen enkel systeem of model beschikbaar dat erin geslaagd is om dat te doen. Het was niet eenvoudig, maar na anderhalf jaar is het gelukt om het model te ontwikkelen.

8 PRIMUS INTER PARES 17 Zorg, onderzoek en ontwikkeling Azimuz De overlevingscurven tonen voor beide groepen met normoglycemie een veel betere overleving dan voor de twee groepen met hyperglycemie, ongeacht de insulinespiegels. Dat toont mooi aan dat de bloedsuiker belangrijk is voor de overleving. In een volgende stap evalueerden we de situatie ook voor alle andere functies (nierfunctie, leverfunctie, endotheelfunctie) (Ref. 5). Hieruit bleek dat een strikte glycemiecontrole heel erg belangrijk is voor alle orgaansysteemfuncties. Voor een gunstig effect op het hart en het immuunsysteem bleken zowel een direct insuline-effect als effecten van strikte glycemiecontrole noodzakelijk te zijn. Hoge glycemie + hoge insulinemie: slechtste score De combinatie die in ons model het slechtst scoort is de groep met een hoge glycemie én een hoge insulinemie (Ref. 5). Die konijnen doen het slechter qua leverfunctie, nierfunctie en endotheelfunctie. Dat is een erg belangrijke bevinding met het oog op de praktijk. Ze leert dat insuline toedienen zinvol is, als je het tenminste perfect doet. Als je het op een minder nauwkeurige manier doet, doe je mogelijk meer kwaad dan goed. Om die reden kunnen we niet genoeg benadrukken hoe belangrijk het is om het protocol, dat een perfecte normaalwaarde van de bloedsuikerspiegel nastreeft, perfect te volgen. Toekomstperspectieven Het verhaal is hier natuurlijk niet af. Vanzelfsprekend blijven we zoeken naar de juiste drempel, naar eventuele contra-indicaties, risico s en naar andere patiëntengroepen waarbij de behandeling zou kunnen werken. Een groep patiënten die we op dit moment bestuderen zijn de kritiek zieke kinderen, maar ook patiënten op een gewone afdeling zouden voordeel kunnen halen uit strikte glycemiecontrole. Fundamenteel onderzoek Wat het fundamenteel onderzoek betreft, kijken we steeds meer in de diepte, naar moleculaire fenomenen van de insulinesignaaltransductie bijvoorbeeld. De informatie die we daaruit halen, zal wellicht toelaten om nog andere behandelstrategieën bij kritiek zieke patiënten te verbeteren. Automatiseren De volgende stap in de klinische evolutie gaat in de richting van een geautomatiseerde glycemiecontrole. Mochten we in staat zijn om de bloedsuikerspiegel continu te monitoren en aan te passen, zou dat een winst betekenen. Momenteel bestaat er geen goede sensor die tegelijk betaalbaar is. Maar hieraan wordt gewerkt. Ook hier in huis zijn we samen met de ingenieurs elektromechanica goed op weg om een computergestuurd systeem te ontwikkelen om alles automatisch te regelen. Referenties (Ref. 1) Van den Berghe G, Wouters P, Weekers F, Verwaest C, Bruyninckx F, Schetz M, Vlasselaers D, Ferdinande P, Lauwers P, Bouillon R Intensive insulin therapy in critically ill patients. The New England Journal of Medicine 345: (Ref. 2) Van den Berghe G, Schoonheydt K, Becx P, Bruyninckx F, Wouters PJ Intensive insulin therapy protects the central and peripheral nervous system of intensive care patients. Neurology 64: (Ref. 3) Van den Berghe G, Wilmer A, Hermans G, Meersseman W, Wouters PJ, Milants I, Van Wijngaerden E, Bobbaers H, Bouillon R Intensive insulin therapy of medical intensive care patients. The New England Journal of Medicine 354: (Ref. 4) Van den Berghe G, Wouters PJ, Kesteloot K, Hilleman DE Analysis of healthcare resource utilization with intensive insulin therapy in critically ill patients. Critical Care Medicine Jan 25;Publish Ahead of Print. (Ref. 5) Ellger B, Debaveye Y, Vanhorebeek I, Langouche L, Giulietti A, Van Etten E, Herijgers P, Mathieu C, Van den Berghe G Survival benefits of intensive insulin therapy in critical illness: impact of maintaining normoglycemia versus glycemia-independent actions of insulin. Diabetes, in press. (Ref. 6) Van den Berghe G, Wouters PJ, Bouillon R, Weekers F, Verwaest C, Schetz M, Vlasselaers D, Ferdinande P, Lauwers P Outcome benefit of intensive insulin therapy in the critically ill: insulin dose versus glycemic control. Critical Care Medicine 31: (Ref. 7) Vanhorebeek I, De Vos R, Mesotten M, Wouters PJ, De Wolf- Peeters C, Van den Berghe G Protection of hepatocyte mitochondrial ultrastructure and function by strict blood glucose control with insulin in critically ill patients. Lancet 365: (Ref. 8) Langouche L, Vanhorebeek I, Vlasselaers D, Vanderperre S, Wouters PJ, Hansen TK, Skogstrand K, Van den Berghe G Intensive insulin protects the endothelium of critically ill patients. The Journal of Clinical Investigation 115: (Ref. 9) Mesotten D, Swinnen J, Vanderhoydonc F, Wouters PJ, Van den Berghe G Contribution of circulating lipids to the improved outcome of critical illness by glycemic control with intensive insulin therapy. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 89: (Ref. 10) Weekers F, Van Herck E, Koopmans W, Michalaki M, Bowers CY, Veldhuis JD, Van den Berghe G A novel in vivo rabbit model of hypercatabolic critical illness reveals a biphasic neuroendocrine stress response. Endocrinology 143: prof. dr. Greet Van den Berghe - Diensthoofd Intensieve Geneeskunde - Buitengewoon hoogleraar Faculteit Geneeskunde - Voorzitter departement Acute Medische Wetenschappen

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan,

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, met name door het overnemen van de zogenaamde Westerse leefstijl, dat

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL. GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA CHOLESTEROL GabrieleJasmin@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality

Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality Hypoglycemia is associated with intensive care unit mortality Hermanides J, Bosman RJ, Vriesendorp TM, Dotsch R, Rosendaal FR, Zandstra DF, Hoekstra JB, DeVries JH. Crit Care Med 2010; 38: 1430-1434 Dr

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

WAT IS HYPOGLYKEMIE? 1.1 Inleiding 11 INLEIDING

WAT IS HYPOGLYKEMIE? 1.1 Inleiding 11 INLEIDING HYPOGLEKEMIE_BINNENWERK_48 x 20 (A5) 4-4 3--2 0:2 Pagina WAT IS HYPOGLYKEMIE?. Inleiding Philip Cryer, een vooraanstaand Amerikaans diabetoloog, heeft aangetoond en beschreven dat hypoglykemie de belangrijkste

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 19 Introductie glutamine De toegenomen wetenschappelijke belangstelling voor het aminozuur glutamine is mogelijk het gevolg van de ontwikkeling van complete parenterale voeding in de jaren 60 van de vorige

Nadere informatie

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands

Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy. Chapter 10. Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Samenvatting in het Nederlands Chapter 10 Peggy Roestenberg - The role of CTGF in diabetic nephropathy DIABETES MELLITUS Diabetes mellitus, in de volksmond beter bekend als suikerziekte of diabetes,

Nadere informatie

Diabetes en ziekenhuisopname

Diabetes en ziekenhuisopname Diabetes en ziekenhuisopname 1. Wat bij een hospitalisatie? Voor een diabetespatiënt kan een hospitalisatie behoorlijk vervelend zijn, zeker wanneer je gewoon bent om je behandeling zelf te regelen. Plots

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN-

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN- SAMENVATTING SAMEN- VATTING 167 Inleiding Het menselijk bloedvatenstelsel is een gesloten systeem bestaande uit ongeveer 96000 km vaten. Het bloed dat via de vaten naar de organen stroomt, zorgt voor aan-

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

1/05/2011. Inleiding. LLL Symposium Stress en substraatmetabolisme

1/05/2011. Inleiding. LLL Symposium Stress en substraatmetabolisme Stress en substraatmetabolisme Jan J. De Waele MD PhD SICU Universitair Ziekenhuis Gent Inleiding Voeding is belangrijk bij de gehospitaliseerde patient IZ patienten verschillen fundamenteel Insult dat

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Waarom koelen na out of hospital reanimatie? Klinische les IC-verpleegkundigen 1 december 2006 Intensive Care Laurentius ziekenhuis, Roermond

Waarom koelen na out of hospital reanimatie? Klinische les IC-verpleegkundigen 1 december 2006 Intensive Care Laurentius ziekenhuis, Roermond Waarom koelen na out of hospital reanimatie? Marlous Steeghs,, keuze co-assistent Klinische les IC-verpleegkundigen 1 december 2006 Intensive Care Laurentius ziekenhuis, Roermond Inleiding Cardiac arrest

Nadere informatie

jaarlijkse controle voor jongeren met diabetes

jaarlijkse controle voor jongeren met diabetes jaarlijkse controle voor jongeren met diabetes Wat controleren we? JAARLIJKSE CONTROLE ÉÉN KEER PER JAAR MOET JE EEN EXTRA ONDERZOEK LATEN DOEN OM NA TE GAAN OF JE TEKENEN VERTOONT DIE KUNNEN WIJZEN OP

Nadere informatie

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten Cholesterol Alles wat je ooit wilde weten Waar komt cholesterol vandaan? Het overgrote deel van de cholesterol in ons lichaam maakt ons lichaam zélf aan. Eén derde nemen we op via onze voeding. Cholesterol

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

aandacht voor type 1 diabetes

aandacht voor type 1 diabetes aandacht voor type 1 diabetes Type 1 diabetes, wat is dat? Bij type 1 diabetes maakt het lichaam geen insuline meer aan. Dat brengt de glucosebalans (glucose = suiker) uit evenwicht. Als je type 1 diabetes

Nadere informatie

FreeStyle InsuLinx Handleiding voor de gebruiker

FreeStyle InsuLinx Handleiding voor de gebruiker FreeStyle InsuLinx Handleiding voor de gebruiker GMAKKLIJK MODUS Blood Glucose Monitoring System ABT-Insulinx Mode facile NLA5 06.indd 1 20/03/12 15:01 Blood Glucose Monitoring System FreeStyle InsuLinx

Nadere informatie

Goede scores voor het OLV Ziekenhuis

Goede scores voor het OLV Ziekenhuis Toelichting bij de resultaten van het OLV Ziekenhuis voor de kwaliteitsindicatoren van het Vlaams Ziekenhuisnetwerk Goede scores voor het OLV Ziekenhuis Het project Sinds enkele jaren is er meer aandacht

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten -

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting voor niet-vakgenoten In dit proefschrift staat het metaal koper centraal. Koper komt vooral via de voeding in het lichaam van

Nadere informatie

De rol van apc en steroiden. Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen

De rol van apc en steroiden. Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen De rol van apc en steroiden Peter Pickkers Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen NIVAS 2012 De controverse omtrent APC, Eli-Lilly en de Surviving Sepsis Campaign De studies De sponsering Het commentaar

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

SAMENVATTING Geactiveerde Zuurstoftherapie heeft een zeer positieve invloed op het cholesterolgehalte

SAMENVATTING Geactiveerde Zuurstoftherapie heeft een zeer positieve invloed op het cholesterolgehalte SAMENVATTING Geactiveerde Zuurstoftherapie heeft een zeer positieve invloed op het cholesterolgehalte In een studie van Dr. med Erich Krämer, Troisdorf uit 2001 wordt geconcludeerd dat de S(inglet)O(xygen)E(nergy)-Therapie

Nadere informatie

Physiological functions of biliary lipid secretion SAMENVATTING

Physiological functions of biliary lipid secretion SAMENVATTING Physiological functions of biliary lipid secretion SAMENVATTING De lever neemt een centrale plaats in in de regulering van de cholesterol huishouding. I: De lever speelt een belangrijke rol in de handhaving

Nadere informatie

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen

Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Preventie van type 2 diabetes bij volwassenen Kernboodschappen Uitgave januari 2016 www.diabetes.be Diabetes mellitus Iemand met diabetes heeft een verhoogd bloedsuikergehalte omdat men niet voldoende

Nadere informatie

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding

Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding Refereeravond Multidisciplinaire route naar detubatie Beademen: kan het nog beter? De rol van voeding 17 juni 2014, Geertje Raemakers-van Driel, diëtist Inleiding doel voeden op IC eiwitstofwisseling,

Nadere informatie

Diabetes: kan een Pancreastransplantatie een oplossing bieden?

Diabetes: kan een Pancreastransplantatie een oplossing bieden? Diabetes: kan een Pancreastransplantatie een oplossing bieden? Daniel Jacobs-Tulleneers-Thevissen Oncologische, Thorax- en Transplantatieheelkunde, UZ Brussel Diabetes Research Center, Vrije Universiteit

Nadere informatie

Rudi Caron Diabetesteam Gasthuisberg Leuven

Rudi Caron Diabetesteam Gasthuisberg Leuven Rudi Caron Diabetesteam Gasthuisberg Leuven Diabetes: also a global disease Estimated global prevalence of diabetes In België :vandaag heeft 1/12 mensen diabetes 151 million 347 285 million 438 million

Nadere informatie

ZWANGERSCHAPSDIABETES. - Patiëntinformatie -

ZWANGERSCHAPSDIABETES. - Patiëntinformatie - ZWANGERSCHAPSDIABETES - Patiëntinformatie - Zwangerschapsdiabetes is een vaak miskende aandoening die bij 16% van alle zwangere vrouwen optreedt, meestal in de tweede helft van de zwangerschap. Omdat

Nadere informatie

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 10 156 Dit proefschrift bestaat uit een aantal studies waarin de veranderingen in het vermogen van plasma om de uitstroom (efflux) van cholesterol uit cellen

Nadere informatie

Behandeling van diabetes type 2

Behandeling van diabetes type 2 Behandeling van diabetes type 2 Diabetes type 2 is de meest voorkomende vorm van diabetes: ongeveer negentig procent van de mensen heeft diabetes type 2. Hierbij is vaak sprake van een combinatie van factoren.

Nadere informatie

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011 Voeding bij diabetes Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven Ede, 08.02.2011 DIABETES ATLAS, 3rd ed, IDF 2006 2007 2025 Total population (millions) 6600 7900 Adult population (millions)

Nadere informatie

Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2

Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 De flip-over Beter Leven met

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkelen van een eilandjesbron ten behoeve van transplantatie van geëncapsuleerde eilandjes van Langerhans voor behandeling van diabetes 1.2 Looptijd van

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Opvolging van diabetische kinderen: de insulinebehandeling

Opvolging van diabetische kinderen: de insulinebehandeling Vernieuwd in 2007: Prof. H. Dorchy Opvolging van diabetische kinderen: de insulinebehandeling Herinnering: De insulines: Type I Humane insulines met een snelle werking (Actrapid HM, Humuline Regular) Begin

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Hypo-unawareness. Liliane Kempeneer Diabetesteam UZBrussel Gent 12 november 2012

Hypo-unawareness. Liliane Kempeneer Diabetesteam UZBrussel Gent 12 november 2012 Hypo-unawareness. Liliane Kempeneer Diabetesteam UZBrussel Gent 12 november 2012 Symptomen hypo s 2 5-12-2012 Hypo-unawareness. Wat? Niet /niet tijdig of minder goed een hypoglycemie voelen (klassieke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9. Nederlandse samenvatting en discussie Chapter 9 In dit proefschrift is het onderzoek beschreven naar de hartfunctie tijdens sepsis en de invloed van beademing op het hart als de werking van het hart

Nadere informatie

INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER. nefrectomie

INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER. nefrectomie INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER nefrectomie De BAU geeft de toestemming aan urologen om het onderstaand informatie- en toestemmingsformulier te gebruiken voor hun praktijk. Het is echter niet toegelaten

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie 9 Samenvatting Samenvatting 3 Dit proefschrift beschrijft de invloed van dieetsamenstelling op de effecten van het dampvormige anestheticum sevofluraan op de doorbloeding en pompfunctie van het hart,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33966 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33966 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/3366 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dijk, Marieke van Title: Type 1 diabetes and sleep : implications for glucoregulation

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak van dialysepatiënten en dit beperkt hun levensverwachting sterk. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat milde tot matige nierschade

Nadere informatie

Basaal Plus. Wat te doen als langwerkende insuline toegevoegd aan orale medicatie niet meer afdoende is? Duodagen april 2011

Basaal Plus. Wat te doen als langwerkende insuline toegevoegd aan orale medicatie niet meer afdoende is? Duodagen april 2011 Basaal Plus Wat te doen als langwerkende insuline toegevoegd aan orale medicatie niet meer afdoende is? Duodagen april 2011 2 Toetsvragen Bij Insuline Resistentie bestaat er een afname in vrije vetzuur

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn er miljoenen mensen met diabetes mellitus, hetgeen resulteert in aanzienlijke morbiditeit en mortaliteit. Bekende oogheelkundige complicaties

Nadere informatie

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren

Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Diabetes en ouder worden Dr. K.J.J. van Hateren Huisarts, lid DiHAG Senior-onderzoeker Diabetes kenniscentrum Disclosure Geen conflicts of interest De toekomst!!! >25% = >75 jaar Karakteristieken ouderen

Nadere informatie

Van Samenwerking tot Valorisatie in Translationeel Diabetes Onderzoek

Van Samenwerking tot Valorisatie in Translationeel Diabetes Onderzoek Centrum voor Medische Innovatie Van Samenwerking tot Valorisatie in Translationeel Diabetes Onderzoek Bart Keymeulen M.D. Ph.D. Hoofd Klinische Studies van Center for Beta Cell Therapy in Diabetes Senior

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis Zwangerschapsdiabetes Begeleiding in het Refaja ziekenhuis ZWANGERSCHAPSDIABETES BEGELEIDING IN HET REFAJA ZIEKENHUIS INLEIDING waar het ziekenhuis, omdat tijdens heeft ontwikkeld. Zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

DIABETESPATIENTEN IN DAGZIEKENHUIS. DR. K. Vermeulen Anesthesie, chirurgisch dagcentrum UZLeuven

DIABETESPATIENTEN IN DAGZIEKENHUIS. DR. K. Vermeulen Anesthesie, chirurgisch dagcentrum UZLeuven DIABETESPATIENTEN IN DAGZIEKENHUIS DR. K. Vermeulen Anesthesie, chirurgisch dagcentrum UZLeuven Doelstelling van diabetesbeleid Kwaliteit: veilig medisch beleid voor diabetespatienten in dagziekenhuis:

Nadere informatie

Chapter 8 -RKDQ &UX\II 182

Chapter 8 -RKDQ &UX\II 182 Chapter 8 182 Samenvatting 183 Chapter 9 Vasculitis betekent letterlijk vaatontsteking. Een vaatontsteking kan in principe overal in het lichaam voorkomen en heeft als gevolg dat het orgaan waarin het

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 In Nederland ontvangen jaarlijks vele mensen een bloedtransfusie. De rode bloedcellen (RBCs) worden toegediend om bloedarmoede, veroorzaakt door ernstig bloedverlies of een probleem in de bloedaanmaak,

Nadere informatie

Sterftecijfers (HSMR & SMR) 2012 Albert Schweitzer ziekenhuis Dordrecht

Sterftecijfers (HSMR & SMR) 2012 Albert Schweitzer ziekenhuis Dordrecht Sterftecijfers (HSMR & SMR) 2012 Albert Schweitzer ziekenhuis Dordrecht Sterftecijfers Het sterftecijfer (ook wel de mortaliteit genoemd) is één van de middelen (of indicatoren) om onderlinge verschillen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het aantal mensen met een gestoorde nierfunctie is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Dit betekent dat er steeds meer mensen moeten dialyseren of een niertransplantatie moeten

Nadere informatie

Diabetes. Een gids voor diabetes en mogelijke genezing met Mesenchymale tandstamcellen

Diabetes. Een gids voor diabetes en mogelijke genezing met Mesenchymale tandstamcellen Diabetes Een gids voor diabetes en mogelijke genezing met Mesenchymale tandstamcellen Naar verwachting zal diabetes in 2030 de op zes na belangrijkste doodsoorzaak zijn Diabetes is een ziekte die de manier

Nadere informatie

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert:

Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Het BolusCal Educatieprogramma & Accu-Chek Aviva Expert: Een innovatie voor mensen die meermaaldaags insuline gebruiken. Deze innovatie biedt patiënten ondersteuning bij het berekenen en toedienen van

Nadere informatie

Kent u de cijfers van uw hart?

Kent u de cijfers van uw hart? Kent u de cijfers van uw hart? CHOLESTEROL? GEWICHT/ BUIKOMTREK? UW? BLOEDDRUK? SUIKERGEHALTE? V.U.: Dr Freddy Van de Casseye - Elyzeese-Veldenstraat 63-1050 Brussel Belgische Cardiologische Liga www.cardiologischeliga.be

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting In dit proefschrift wordt de rol en interactie van verschillende cholesterol en fosfolipiden transporters besproken. Deze transporters zijn erg belangrijk voor het bewaren van

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting en Conclusie

Chapter 10. Samenvatting en Conclusie Chapter 10 Samenvatting en Conclusie 91 SAMENVATTING EN CONCLUSIE De thesis behandelt de resultaten van chirurgie op de thoracale sympaticusketen en bestaat inhoudelijk uit twee delen en een scharnierartikel

Nadere informatie

Zorgpad chronische diabeteszorg

Zorgpad chronische diabeteszorg Zorgpad chronische diabeteszorg Zorgpad chronische diabeteszorg U wordt op de polikliniek van het Kennemer Gasthuis begeleid vanwege diabetes mellitus (suikerziekte). Uw internist heeft aangegeven dat

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis Refaja Ziekenhuis Stadskanaal Zwangerschapsdiabetes Begeleiding in het Refaja ziekenhuis ZWANGERSCHAPDIABETES BEGELEIDING IN HET REFAJA ZIEKENHUIS INLEIDING Deze folder is voor u bedoeld als u tijdens

Nadere informatie

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis Acute ontsteking van de alvleesklier Acute pancreatitis Uw behandelend arts heeft met u besproken dat een u een acute otsteking van de alvleesklier (pancreatitis) hebt. Deze folder geeft u informatie over

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015223. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015223. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015223 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Orgaanbescherming in cardiopulmonaire bypass chirurgie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5 jaar

Nadere informatie

24 september 2015. Van harte welkom!

24 september 2015. Van harte welkom! 24 september 2015 Van harte welkom! Programma 20.00: Welkom Wendy de Valk, verpleegkundig specialist cardiologie 20.10: Het vrouwenhart. Is er verschil tussen mannen en vrouwen? Mw. A. Lubbert-Verberkmoes,

Nadere informatie

Diabetes. Inhoud. In Nederland hebben ongeveer 750.000 mensen diabetes. Van die 750.000 weten 200.000 personen niet dat ze de ziekte hebben.

Diabetes. Inhoud. In Nederland hebben ongeveer 750.000 mensen diabetes. Van die 750.000 weten 200.000 personen niet dat ze de ziekte hebben. Zorg bij diabetes Inhoud Vormen van diabetes 4 Klachten en symptomen 5 Oorzaken 6 Behandeling 7 Leven met diabetes 8 Meer informatie 9 Wat kan Kring-apotheek voor jou betekenen? 10 Diabetes Diabetes is

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Het acute hartinfarct Hart- en vaat ziekten zijn een van de grootste doodsoorzaken wereldwijd. In Nederland sterven er gemiddeld 107 mensen per dag aan hart- en vaatziekten, waaronder

Nadere informatie

Doel van deze studie

Doel van deze studie 141 Achtergrond Cholesterol is nodig voor de opbouw en instandhouding van de wand van de cel, het celmembraan, en voor de produktie van hormonen. In het bloed wordt cholesterol vervoerd in kleine bolletjes,

Nadere informatie

Samenvatting 149. Samenvatting

Samenvatting 149. Samenvatting Samenvatting Samenvatting 149 Samenvatting Constitutioneel eczeem is een chronische ontstekingsziekte van de huid gekenmerkt door rode, schilferende en bovenal jeukende huidafwijkingen. Onder de microscoop

Nadere informatie

Info spot. Diabetes en depressie. Inleiding. Oktober - november - december 2011

Info spot. Diabetes en depressie. Inleiding. Oktober - november - december 2011 Oktober - november - december 2011 Info spot Diabetes en depressie Inleiding Diabetes mellitus, ofwel suikerziekte, is een chronische stofwisselingsziekte die gekenmerkt wordt door een te hoog glucosegehalte

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Diabetes en zwangerschap DIABETES EN ZWANGERSCHAP Bij diabetes mellitus is er te veel glucose in uw bloed: de bloedglucosewaarde is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent, er is dan sprake

Nadere informatie

J. Snel AdFundum, Vakblad voor de Drankenbranche, 13(11):14-15, november. 2005 Dagelijks, matig alcoholgebruik verlaagt het risico op diabetes

J. Snel AdFundum, Vakblad voor de Drankenbranche, 13(11):14-15, november. 2005 Dagelijks, matig alcoholgebruik verlaagt het risico op diabetes J. Snel AdFundum, Vakblad voor de Drankenbranche, 13(11):14-15, november. 2005 Dagelijks, matig alcoholgebruik verlaagt het risico op diabetes Diabetes 2 of ouderdomsziekte komt veel voor en begint epidemische

Nadere informatie

The RIGHT food is the best medicine

The RIGHT food is the best medicine The RIGHT food is the best medicine Nutritie Support Team : Dr G..Lambrecht, E. Museeuw, N. Baillieul Dienst gastro-enterologie: Dr. G. Deboever Dr. G. Lambrecht Dr. M. Cool Inhoud Ondervoeding Voedingsbeleid

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Louwe, Maria Cornelia (Mieke) Title: Inflammatory mediators in diet-induced cardiac

Nadere informatie

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis

Perspectief van de zorgondernemer. Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Perspectief van de zorgondernemer Prof. dr. Robert Slappendel, anesthesioloog Manager kwaliteit en Veiligheid Amphia Ziekenhuis Heeft dit zorgstelsel adequate prikkels om kwalitatief goede zorg te leveren?

Nadere informatie

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen 1 Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen Nu u weet dat u aan diabetes lijdt, moet u zich plots geen grote zorgen maken. Waarschijnlijk lijdt u al gedurende lange tijd aan diabetes, mogelijks gedurende

Nadere informatie

Behandeling type 2 diabetes in 2011

Behandeling type 2 diabetes in 2011 mul$disciplinair symposium 1/10/2011 Behandeling type 2 diabetes in 2011 Dr. Katrin Mortelmans Casus man 54 jaar Ø Medische voorgeschiedenis: diabetes type 2 sinds 2006, arteriële hypertensie, maagulcera

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Diabetes mellitus ofwel suikerziekte is een metabole ziekte waarbij de glucosehuishouding in het menselijk lichaam ontregeld raakt, doordat de patiënt onvoldoende insuline

Nadere informatie

INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER. retropubische prostatectomie

INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER. retropubische prostatectomie INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER retropubische prostatectomie De BAU geeft de toestemming aan urologen om het onderstaand formulier voor geïnformeerde toestemming te gebruiken voor hun praktijk. Het

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5 Samenvatting Samenvatting De lever heeft een aantal belangrijke functies, waaronder het produceren van gal en het verwerken en afbreken van schadelijke verbindingen. Zij bestaat uit verschillende soorten

Nadere informatie

Suikerziekte. bij honden en katten

Suikerziekte. bij honden en katten Wat is suikerziekte? Diabetes of suikerziekte is als ziekte bij mensen goed bekend. Maar wat niet iedereen weet is dat ook onze vrienden op vier poten het kunnen krijgen! Diabetes is een hormonale ziekte:

Nadere informatie