Critical-illness -polyneuropathie en -myopathie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Critical-illness -polyneuropathie en -myopathie"

Transcriptie

1 is het gebruik van cholesterolsyntheseremmers, vaak in combinatie met galzuurbindende harsen, onvermijdelijk. De eerstgenoemde geneesmiddelen kunnen niet zelden een LDL-cholesteroldaling van 40% of meer bewerkstelligen en de toevoeging van harsen kan dan soms leiden tot een extra daling van 10-25%. Dames en Heren, wij hebben u laten zien dat FH op jonge leeftijd en volkomen onverwachts tot cardiovasculaire complicaties of zelfs plotse dood kan leiden. Snellere herkenning van het ziektebeeld door middel van een goede anamnese en gedegen lichamelijk onderzoek, sneller aanvangen met cholesterolverlagende medicatie en alert zijn op angineuze klachten kunnen bij deze patiënten hartinfarcten voorkomen en levens redden. abstract Familial hypercholesterolaemia: cardiovascular complications at young age to be expected and prevented. A man aged 35 and a woman aged 30 visited a lipid clinic because of a raised total cholesterol level, which was also present in a number of firstdegree relatives. Apart from the lipid abnormalities they had no risk factors for coronary disease. Both proved to have familial hypercholesterolaemia. The man had vague angina pectoris symptoms and a high dose of cholesterol synthesis inhibitors was prescribed. Coronary angiography showed severe stenoses; a coronary balloon angioplasty was successfully performed. The woman, however, died at age 33 suddenly from myocardial infarction. Familial hypercholesterolaemia may cause unexpected cardiovascular complications and sudden death of young persons. Timely diagnosis of the condition on the basis of adequate anamnesis and thorough physical examination, more rapid administration of cholesterol-lowering agents and alertness for anginous complaints may prevent myocardial infarctions and save lives in these patients. literatuur 1 Nederlandse Hartstichting. Hart- en vaatziekten in Nederland 1996: cijfers over ziekte en sterfte. Den Haag: Nederlandse Hartstichting; Hunink MGM, Goldman L, Tosteson ANA, Mittleman MA, Goldman PA, Williams LW, et al. The recent decline in mortality from coronary heart disease, The effect of secular trends in risk factors and treatment. JAMA 1997;277: Gould AL, Rossouw JE, Santanello NC, Heyse JF, Furberg CD. Cholesterol reduction yields clinical benefit: impact of statin trials. Circulation 1998;9: Jensen J, Blankenhorn DH, Kornerup V. Coronary disease in familial hypercholesterolemia. Circulation 1967;36: Mabuchi H, Miyamoto S, Ueda K, Oota M, Takegoshi T, Wakasugi T, et al. Causes of death in patients with familial hypercholesterolemia. Atherosclerosis 1986;61: Scientific Steering Committee on behalf of the Simon Broome Register Group. Mortality in treated heterozygous familial hypercholesterolemia: implications for clinical management. Atherosclerosis 1999;142: Hata Y, Shigematsu H, Tsushima M, Oikawa T, Yamamoto M, Yamauchi Y, et al. Serum lipid and lipoprotein profiles in patients with xanthomas: a correlative study on xanthoma and atherosclerosis (1). Jpn Circ J 1981;45: Lansberg PJ, Tuzgöl S, Ree MA van de, Defesche JC, Kastelein JJP. Prevalentie van familiaire hypercholesterolemie onder volwassenen in vier huisartsenpraktijken hoger dan werd aangenomen. Ned Tijdschr Geneeskd 2000;144: Brown MS, Goldstein JL. A receptor-mediated pathway for cholesterol homeostasis. Science 1986;232: Hill JS, Hayden MR, Frohlich J, Pritchard PH. Genetic and environmental factors affecting the incidence of coronary artery disease in heterozygous familial hypercholesterolemia. Arterioscler Thromb 1991;11: Stalenhoef AFH, Stuyt PMJ. Erfelijke hyperlipidemieën, casuïstiek. Hart Bull 1989;20: Goldstein JL, Hobbs HH, Brown MS. Familial hypercholesterolemia. In: Scriver CR, Beaudet AL, Sly WS, Valle D, editors. The metabolic and molecular basis of inherited disease. New York: McGraw-Hill; p Commissie Richtlijnen Goede Voeding. Advies richtlijnen goede voeding. Den Haag: Voedingsraad; Aanvaard op 3 februari 2000 Capita selecta Critical-illness -polyneuropathie en -myopathie f.s.s.leijten, m.a.c.j.de letter en a.a.w.op de coul De intensive-care-unit (ICU) is ruim 40 jaar de afdeling waar patiënten met levensbedreigende ziektebeelden behandeld en bewaakt worden. Het is daarom paradoxaal dat eerst 15 jaar geleden bepaalde neurologische Universitair Medisch Centrum Utrecht, afd. Klinische Neurofysiologie, Heidelberglaan 100, 3584 CX Utrecht. Dr.F.S.S.Leijten, neuroloog. St. Antonius Ziekenhuis, afd. Neurologie, Nieuwegein. Mw.M.A.C.J.de Letter, neuroloog. St. Elisabeth Ziekenhuis, afd. Neurologie, Tilburg. Dr.A.A.W.Op de Coul, neuroloog. Correspondentieadres: dr.f.s.s.leijten, neuroloog nl). Samenvatting: zie volgende bladzijde. complicaties bij ICU-patiënten werden herkend. Critical-illness -polyneuropathie, -myopathie en -encefalopathie zijn daarna bekende begrippen geworden. In 1990 verscheen er in dit tijdschrift een eerste overzicht. 1 Sindsdien hebben prospectieve onderzoeken een beter inzicht gegeven in deze aandoeningen. kliniek Het probleem laat zich het best beschrijven met een voorbeeld uit een van deze prospectieve onderzoeken Ned Tijdschr Geneeskd juli;144(30)

2 samenvatting Critical-illness -polyneuropathie en -myopathie (CIPNM) kan worden beschouwd als een onderdeel van het syndroom van meervoudig orgaandisfunctioneren. CIPNM is de meest voorkomende oorzaak van op de intensive care verworven spierzwakte. De incidentie van CIPNM is 35-80% bij langdurig beademde patiënten. Voor de (differentiële) diagnose is meestal elektrofysiologisch onderzoek met soms een spierbiopt nodig. De oorzaak berust waarschijnlijk op een sterke immuunrespons, leidend tot stoornissen in microcirculatie en tot weefselschade. Er is een verband tussen myopathie en medicatie, in het bijzonder met corticosteroïden. Hoewel klinische verbetering bij CIPNM optreedt als de patiënt het primaire ziekteproces overleeft, is ontwenning van de beademingsapparatuur vaak moeilijk en duurt revalidatie vaak lang. Een 73-jarige vrouw werd geopereerd aan een adenocarcinoom van de vagina. De tumor werd verwijderd, waarbij ernstig bloedverlies optrad. Zij kwam op de ICU en daar ontwikkelden zich adult respiratory distress -syndroom (ARDS), nierfalen, atriumfibrilleren, hypotensie, oedeem en diffuse intravasale stolling. Zij kreeg een spierverslapper, werd beademd onder sedatie en pijnstilling en kreeg antihypotensiva, digoxine, antibiotica en parenterale voeding. Na 10 dagen leek haar toestand te verbeteren. De behandeling met het spierrelaxans werd gestaakt, maar zelf ademen kostte patiënte teveel inspanning. Rond week 5 kreeg zij tweemaal methylprednisolon 1 g omdat longfibrose ontstond. Pas na 10 weken van geleidelijke ontwenning was zelfstandig ademen met een tracheostoma mogelijk. Hierna werd patiënte overgeplaatst naar de verpleegafdeling. Gedurende dit beloop werd zij regelmatig onderzocht. Toen het oedeem op de 10e dag was verdwenen, viel een uitgesproken atrofie op van de benen en de kleine handspieren. Na het staken van spierrelaxantia werd een slappe verlamming gevonden met areflexie. Patiënte kon alleen het hoofd bewegen, op verzoek de ogen sluiten en grimassen op pijnprikkels. Een elektrisch geleidingsonderzoek toonde verlaagde actiepotentialen na stimulatie van motorische en sensibele arm- en beenzenuwen. Van de rechter N. fibularis (N. peroneus) en N. suralis waren geen responsen opwekbaar. Naaldmyografie toonde in alle spieren abnormale, spontane spiervezelactiviteit. De diagnose luidde acute sensorimotorische, axonale polyneuropathie. In de loop van enkele dagen verbeterde de kracht in de armen, waar ook de spierrekkingsreflexen terugkeerden. Patiënte klaagde over een pijnlijk gevoel in de voetzolen, dat geleidelijk verminderde. Toen zij de ICU verliet, kon zij ook de benen bewegen; zij had nog tintelingen in de rechter voet. Na 6 weken kon zij 10 m lopen zonder steun, en na 8 maanden traplopen. In de 10e maand verdween de sensibiliteitsstoornis en waren kracht en spierrekkingsreflexen terug. Uiteindelijk was zij in huis weer zelfstandig. Haar actieradius werd nu meer beperkt door kortademigheid dan door spierzwakte. Een elektrofysiologisch onderzoek na 1 jaar bevestigde het neurofysiologisch herstel. Deze ziektegeschiedenis bevat de kernelementen van critical-illnesspolyneuropathie: meervoudig orgaandisfunctioneren (ook wel multipel orgaanfalen ), tetraparese, areflexie en moeizame ontwenning van de beademingsapparatuur. 3 Er was geen sprake van preëxistente polyneuropathie of een bijpassende aandoening zoals diabetes mellitus. Opvallend is dat deze ernstige polyneuropathie reeds binnen 2 weken op de ICU optrad. epidemiologie Verworven zwakte bij ICU-patiënten werd vroeger geweten aan verminderde conditie door langdurig liggen of door een koortsende ziekte. Zwakte is vooral een probleem wanneer deze leidt tot langdurige beademing met een hoge morbiditeit en sterfte. 4 Onverklaarde beademingsbehoefte bij ICU-patiënten was dan ook de reden tot neurologische consultatie. Dit leidde tot de herkenning van een nieuwe vorm van acute polyneuropathie en myopathie in een aantal landen. 5-7 De omvang van het probleem werd duidelijk na enkele prospectieve onderzoeken De frequentie van deze critical-illnesspolyneuropathie bleek 35-80%, afhankelijk van de inclusiecriteria en de screeningsmethode. Wanneer alle patiënten worden onderzocht die 3-7 dagen worden beademd, ligt de frequentie op 35-40% Bij sepsis of meervoudig orgaandisfunctioneren stijgt de incidentie tot 70% De meeste onderzoeken hanteren het elektrofysiologisch onderzoek als gouden standaard. Wanneer ook spierbiopten worden genomen, worden bij vrijwel alle patiënten afwijkingen gevonden, die behalve op polyneuropathie ook op myopathie wijzen. Daarom is als beschrijvende term critical-illnesspolyneuropathie en -myopathie (CIPNM) waarschijnlijk het correctst herkenning en differentiële diagnose Het herkennen van spierzwakte op de ICU is moeilijk. Wordt zwakte herkend, dan heeft deze meestal een neurologische oorzaak. 19 Vaak is de acute zorg de zwakte van de ademhalingsspieren. De meest genoemde neuromusculaire oorzaken van ademhalingszwakte op de ICU zijn: CIPNM, het Guillain-Barré-syndroom en de acute quadriplegische myopathie. Deze laatste aandoening treedt vooral op bij hooggedoseerde corticosteroïdbehandeling van patiënten met status asthmaticus Van de laatste twee aandoeningen staat vast dat ze ademhalingsparese veroorzaken. Maar niet iedere patiënt met CIPNM heeft problemen met ontwenning van de beademingsapparatuur. 11 In de kritieke fase is het neurologisch onderzoek op de ICU onbetrouwbaar wanneer het gaat om het vaststellen van een neuromusculaire aandoening Zowel mechanische beperkingen (lijnen, tube, fixateurs) als gebrekkige medewerking van de patiënt (door gedaald bewustzijn, pijn of depressie), maken dat spierkracht en sensibiliteit niet goed te testen zijn. Is er een neuromusculaire aandoening vastgesteld, meestal door elektrofysiologisch onderzoek, dan kan het gaan om een reeds aanwezige aandoening. In een recent onderzoek was dit bij 28% van de beademde patiënten op een ICU het geval. 19 Diagnosen als Guillain-Barré-syndroom, myasthenia gravis, en amyotrofische laterale sclerose waren echter in alle gevallen reeds gesteld. Slechts sporadisch komen aandoeningen op de ICU voor het eerst aan het Ned Tijdschr Geneeskd juli;144(30) 1429

3 licht, zoals de ziekte van Pompe 23 of dystrophia myotonica. 24 Het onderscheid met CIPNM zal meestal geen problemen opleveren. 25 Verreweg de meeste vormen van zwakte bij ICU-patiënten zijn op de ICU verworven. Helaas hebben wij te maken met een inconsistente naamgeving van de diverse acute polyneuropathieën, myopathieën en stoornissen in de neuromusculaire transmissie. Geïsoleerde toepassing van nieuwe technieken heeft geleid tot syndromen zonder goede klinische beschrijving. Elektromyografisch onderzoek is sensitief ten aanzien van CIPNM, maar men kan er niet goed mee onderscheiden tussen polyneuropathie en myopathie, 26 tenzij misschien met de speciale techniek van spiervezelgeleiding. 27 Het vinden van sensibele stoornissen kan dan doorslaggevend zijn voor de diagnose polyneuropathie. Van spierbiopten is bekend dat ze in wisselende mate neurogene en myogene afwijkingen laten zien Het is onduidelijk wat de betekenis is van bepaalde histologische afwijkingen en het is niet bekend of spierbiopten bij ICU-patiënten die geen symptomen vertonen wel zonder afwijkingen zijn. Spierbiopten laten soms een bijzondere myopathie zien met verlies van myosinefilamenten; 28 om dit aan te tonen is elektronenmicroscopie vereist. De serumcreatinekinaseactiviteit is verhoogd bij bepaalde door medicijngebruik geïnduceerde myopathieën, 21 maar is bij andere myopathieën normaal. In de tabel zijn de belangrijkste beelden samengevat. Het diagnosticeren van deze myopathieën is mogelijk van prognostisch belang. Vooral medicamenteus geïnduceerde myopathieën kunnen ernstige quadriparese veroorzaken met behoud van spierrekkingsreflexen; de ademhalingszwakte is vaak uitgesproken en de revalidatie wordt bemoeilijkt door overwegend proximale parese en loopstoornissen Bij zwakte moet men tenslotte rekening houden met verlengde werking van spierrelaxantia en sedativa. Neuromusculaire blokkade is met repetitieve zenuwstimulatie eenvoudig vast te stellen. Tenslotte kan CIPNM worden verward met plaatselijke compressieneuropathieën, plexusletsel, ruggenmergletsel, 2 Guillain-Barrésyndroom, 25 en, bij kinderen, een bijzondere vorm van motorische voorhoorncelziekte. 33 pathogenese Axonale stoornissen van zenuwen ontstaan vaak door toxische invloeden, die er bij patiënten op een ICU in overvloed zijn. Helaas is er geen eenduidig verband tussen het optreden van CIPNM en het gebruik van spierrelaxantia, (aminoglycoside)antibiotica of enig ander geneesmiddel. Evenmin lijken elektrolytstoornissen, hypoalbuminemie, hyperglykemie of parenterale voeding doorslaggevend. Wel is er een verband tussen myopathie en de combinatie van spierverslappers met corticosteroïden (zie de tabel) en treedt spierzwakte op bij hypofosfatemie en hypomagnesiëmie. 24 Bij CIPNM is het voornaamste pathofysiologische aanknopingspunt de relatie met de ernst van het onderliggend lijden, hoewel één onderzoek dit tegenspreekt. 15 Factoren in de systemische immuunrespons 37 die een rol spelen bij het ontstaan van ARDS, septische shock of acuut nierfalen leiden vermoedelijk ook tot disfunctioneren van het zenuwstelsel. Daarmee wordt CIPNM beschouwd als een orgaandisfunctie. Immuunactivatie kan onder kritieke omstandigheden leiden tot productie van cytokinen en Verworven neuromusculaire complicaties op de intensive-careafdeling 40 diagnose predisponerende factoren differentiële diagnose acute axonale polyneuropathie critical-illness -polyneuropathie* MODS; sepsis (axonaal) Guillain-Barré-syndroom; acute intermitterende porfyrie toxische polyneuropathie? spierverslappers idem neuromusculaire transmissiestoornis verlengde blokkade spierverslappers; nier- of myasthenia gravis; syndroom van leverinsufficiëntie Lambert-Eaton; botulisme acute myopathie critical-illness-myopathie* MODS; sepsis; polyneuropathie acute polymyositis; ziekte van Pompe medicamenteus geïnduceerde myopathieën myopathie met verlies van hoge doses corticosteroïden; acute polymyositis; ziekte van Pompe myosinefilamenten orgaantransplantatie acute necrotiserende myopathie spierverslappers; hoge doses idem corticosteroïden rabdomyolyse sepsis, trauma acute polymyositis; ziekte van Pompe MODS = syndroom van meervoudig orgaandisfunctioneren. *Critical-illness-polyneuropathie en -myopathie (CIPNM). Creatinekinaseactiviteit in het bloed normaal tot licht verhoogd. Creatinekinaseactiviteit in het bloed sterk verhoogd en myoglobinurie Ned Tijdschr Geneeskd juli;144(30)

4 adhesiemoleculen, activatie van T-helpercellen, verstoring van de vaatpermeabiliteit en invasie van monocyten, macrofagen en neutrofiele granulocyten. Dergelijke lokale ontstekingsactiviteit kon worden aangetoond in het spierweefsel van patiënten met CIPNM. 16 Voorts wordt verondersteld dat stoornissen in de microcirculatie die resulteren in endoneuraal oedeem en hypoxie de oorzaak van axonaal verval kunnen zijn. 38 prognose en behandeling De sterfte is hoog bij patiënten die lang op de ICU verblijven. Zo overleden in een onderzoek van 50 patiënten die tenminste 7 dagen werden beademd, 18 (36%) op de ICU en waren 27 (54%) overleden na 1 jaar. 11 De sterfte was ruim 2 maal zo hoog bij patiënten met polyneuropathie, 11 maar zij hadden ook meer orgaancomplicaties. Het beloop van CIPNM volgt dat van de onderliggende ziekte. Het herstel kan snel en volledig zijn, maar ook geprotraheerd: zo bleek bij follow-up van 31 patiënten met CIPNM de spierkracht 6 maanden na staken van de beademing slechts bij 6 (19%) volledig hersteld (M.A.C.J.de Letter, schriftelijke mededeling, 1999). Anderen vonden dat 5 van de 12 patiënten met polyneuropathie na 1 jaar niet in staat waren om 50 m te lopen zonder hulp. 11 Bij de nabehandeling moeten de fysiotherapeut en revalidatiearts dus vroegtijdig betrokken worden. Er is vooralsnog geen behandeling voor deze aandoeningen. Er is geadviseerd om medicamenten zoals aminoglycosiden, spierrelaxantia en steroïden, en vooral de combinaties, zoveel mogelijk te beperken Andere aanbevelingen zijn intensieve behandeling gericht tegen doorliggen, compressieneuropathie, osteopathie en contracturen. Is het ziektebeeld eenmaal ontstaan, dan zijn er geen geneesmiddelen die het herstel bevorderen. Vroege toediening van intraveneuze gammaglobulinen bij sepsis zou polyneuropathie echter kunnen voorkomen. 39 Dit verdient nader onderzoek. praktische richtlijnen Bij iedere beademde patiënt met orgaanfalen of sepsis moet men rekening houden met het ontstaan van CIPNM. Men kan zich afvragen of, en wanneer, bij patiënten de neuroloog in consult moet worden gevraagd en er aanvullend onderzoek moet gebeuren. Consultatie in de eerste week is nodig wanneer er twijfel is of zwakte al voor opname op de ICU bestond. Wanneer het ziektebeloop gekenmerkt wordt door meervoudig orgaandisfunctioneren, is er een hoge kans op CIPNM. In het algemeen is dan een elektrofysiologisch onderzoek aangewezen, omdat neurologisch onderzoek alleen onvoldoende specifiek is. Neurologische consultatie in een later stadium, nadat de patiënt is gestabiliseerd, is nodig wanneer de zwakte niet vermindert, of wanneer men twijfelt aan een specifieke myopathie (bijvoorbeeld na hoge doses corticosteroïden). Incidenteel kan men overgaan tot spierbiopsie. De zwakte ten gevolge van CIPNM vermindert alleen wanneer de systemische ontstekingsrespons bij de patiënt is genormaliseerd. Het stellen van de juiste neuromusculaire diagnose kan prognostische informatie verschaffen ten aanzien van de revalidatie. abstract Critical-illness polyneuropathy and myopathy Critical-illness polyneuropathy and myopathy (CIPNM) can be considered a part of the syndrome of multiple organ dysfunction. CIPNM is the commonest cause of muscle weakness acquired in the intensive care unit. Its incidence is 35-80% during prolonged mechanical ventilation. For a (differential) diagnosis, electrophysiological investigations are usually necessary, and sometimes a muscle biopsy. CIPNM may be induced by triggering of the immune response leading to increased vascular permeability with tissue invasion of inflammatory cells and local damage. There is a relation between myopathy and medication, notably corticosteroids. Clinical improvement usually follows when the CIPNM patient survives the underlying disease, but weaning from artificial ventilation is often difficult, and rehabilitation prolonged. literatuur 1 Coul AA op de, Verheul GA, Zomer E. Critical illness polyneuropathie. Ned Tijdschr Geneeskd 1990;134: Leijten FSS. Critical illness polyneuropathy a longitudinal study [proefschrift]. Leiden: Rijksuniversiteit Leiden; p Leijten FSS, Weerd AW de. Critical illness polyneuropathy. A review of the literature, definition and pathophysiology. Clin Neurol Neurosurg 1994;96: Bonten MJM, Bergmans DCJJ, Hoepelman IM, Stobberingh EE. Beademingspneumonie; controversen over diagnostiek, pathogenese, therapie en preventie. Ned Tijdschr Geneeskd 1999;143: Bolton CF, Gilbert JJ, Hahn AF, Sibbald WJ. Polyneuropathy in critically ill patients. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1984;47: Couturier JC, Robert D, Monier P. Polynévrites compliquant des séjours prolongés en réanimation. A propos de 11 cas d étiologie encore inconnue. Lyon Med 1984;252: Coul AA op de, Lambregts PCLA, Koeman J, Puyenbroek MJE van, Laak HJ ter, Gabreëls-Festen AAWM. Neuromuscular complications in patients given Pavulon (pancuronium bromide) during artificial ventilation. Clin Neurol Neurosurg 1985;87: Witt NJ, Zochodne DW, Bolton CF, Grand Maison F, Wells G, Young GB, et al. Peripheral nerve function in sepsis and multiple organ failure. Chest 1991;99: Spitzer AR, Giancarlo T, Maher L, Awerbuch G, Bowles A. Neuromuscular causes of prolonged ventilator dependency. Muscle Nerve 1992;15: Coakley JH, Nagendran K, Honavar M, Hinds CJ. Preliminary observations on the neuromuscular abnormalities in patients with organ failure and sepsis. Intensive Care Med 1993;19: Leijten FSS, Harinck-de Weerd JE, Poortvliet DC, Weerd AW de. The role of polyneuropathy in motor convalescence after prolonged mechanical ventilation. JAMA 1995;274: Berek K, Margreiter J, Willeit J, Berek A, Schmutzhard E, Mutz NJ. Polyneuropathies in critically ill patients: a prospective evaluation. Intensive Care Med 1996;22: Latronico N, Fenzi F, Recupero D, Guarneri B, Tomelleri G, Tonin P, et al. Critical illness myopathy and neuropathy. Lancet 1996; 347: Zifko UA, Zipko HT, Bolton CF. Clinical and electrophysiological findings in critical illness polyneuropathy. J Neurol Sci 1998;159: Coakley JH, Nagendran K, Yarwood GD, Honavar M, Hinds CJ. Patterns of neurophysiological abnormality in prolonged critical illness. Intensive Care Med 1998;24: Ned Tijdschr Geneeskd juli;144(30) 1431

5 16 Letter MACJ de, Doorn PA van, Savelkoul HFJ, Laman JD, Schmitz PIM, Coul AAW op de, et al. Critical illness polyneuropathy and myopathy (CIPNM): evidence for local immune activation by cytokine-expression in the muscle tissue. J Neuroimmunol 2000 [ter perse]. 17 Hund EF, Fogel W, Krieger D, DeGeorgia M, Hacke W. Critical illness polyneuropathy: clinical findings and outcomes of a frequent cause of neuromuscular weaning failure. Crit Care Med 1996;24: Coul AA op de, Verheul GA, Leyten AC, Schellens RL, Teepen JL. Critical illness polyneuromyopathy after artificial respiration. Clin Neurol Neurosurg 1991;93: Lacomis D, Petrella JT, Giuliani MJ. Causes of neuromuscular weakness in the intensive care unit: a study of ninety-two patients. Muscle Nerve 1998;21: Lacomis D, Smith TW, Chad DA. Acute myopathy and neuropathy in status asthmaticus: case report and literature review. Muscle Nerve 1993;16: Coul AAW op de, Verheul GAM, Timmerhuis TPJ, Teepen JLJM. Acute myopathie tijdens behandeling wegens status asthmaticus. Ned Tijdschr Geneeskd 1996;140: Leijten FSS, Poortvliet DC, Weerd AW de. The neurological examination in the assessment of polyneuropathy in mechanically ventilated patients. Eur J Neurol 1997;4: Keunen RWM, Lambregts PCLA, Coul AAW op de, Joosten EMG. Respiratory failure as initial symptom of acid maltase deficiency. J Neurol Neurosurg Psychiatry 1984;47: Zochodne D. Myopathies in the intensive care unit. Can J Neurol Sci 1998;25 Suppl 1:S Letter MACJ de, Visser LH, Ang W, Meché FGA van der, Savelkoul HFJ. The distinctions between critical illness polyneuropathy and axonal Guillain-Barré syndrome [letter]. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2000;68: Leijten FSS, Weerd AW de. Critical illness polyneuropathy, facts and controversies. J Periph Nerv System 1996;1: Rich MM, Teener JW, Raps EC, Schotland DL, Bird SJ. Muscle is electrically inexcitable in acute quadriplegic myopathy. Neurology 1996;46: Hund E. Myopathy in critically ill patients. Crit Care Med 1999; 27: Barohn RJ, Jackson CE, Rogers SJ, Ridings LW, McVey AL. Prolonged paralysis due to nondepolarizing neuromuscular blocking agents and corticosteroids. Muscle Nerve 1994;17: Al-Lozi MT, Pestronk A, Yee WC, Flaris N, Cooper J. Rapidly evolving myopathy with myosin-deficient muscle fibers. Ann Neurol 1994;35: Kupfer Y, Namba T, Kaldawi E, Tessler S. Prolonged weakness after long-term infusion of vecuronium bromide. Ann Intern Med 1992;117: Segredo V, Caldwell JE, Matthay MA, Sharma ML, Gruenke LD, Miller RD. Persistent paralysis in critically ill patients after longterm administration of vecuronium. N Engl J Med 1992;327: Sheth RD, Bolton CF. Neuromuscular complications of sepsis in children. J Child Neurol 1995;10: Zochodne DW, Bolton CF, Wells GA, Gilbert JJ, Hahn AF, Brown JD, et al. Critical illness polyneuropathy. Brain 1987;110: Leijten FSS, Weerd AW de, Poortvliet DC, Ridder VA de, Ulrich C, Harink-De Weerd JE. Critical illness polyneuropathy in multiple organ dysfunction syndrome and weaning from the ventilator. Intensive Care Med 1996;22: Letter MACJ de, Schmitz PIM, Visser LH, Coul AAW op de, Schellens RLLAM, Verheul GAM, et al. The prognostic value of the APACHE-III score in critical illness polyneuropathy. Neurology 1999;52 Suppl 2:A Bone RC, Balk RA, Cerra FB, Dellinger RP, Fein AM, Knaus WA, et al. Definitions for sepsis and organ failure and guidelines for the use of innovative therapies in sepsis. The ACCP/SCCM Consensus Conference Committee. American College of Chest Physicians/ Society of Critical Care Medicine. Chest 1992;101: Bolton CF, Breuer AC. Critical illness polyneuropathy. Muscle Nerve 1999;22: Mohr M, Englisch L, Roth A, Burchardi H, Zielmann S. Effects of early treatment with immunoglobulin on critical illness polyneuropathy following multiple organ failure and gram-negative sepsis. Intensive Care Med 1997;23: Leijten FS. Neuromuscular complications of prolonged critical care. In: Vincent JL, redacteur. Yearbook of intensive care and emergency medicine. Berlijn: Springer Verlag; p Aanvaard op 31 mei 2000 Capita selecta Immunologie in de medische praktijk. XXX. Orgaantransplantatie: indicaties en resultaten f.j.bemelman, s.surachno en r.j.m.ten berge Academisch Medisch Centrum, Universiteit van Amsterdam, afd. Nierziekten, Postbus , 1100 DD Amsterdam. Mw.dr.F.J.Bemelman en S.Surachno, nefrologen; mw.prof.dr.r.j.m. ten Berge, internist (tevens: afd. Klinische Immunologie en Reumatologie). Correspondentieadres: mw.dr.f.j.bemelman nl). Samenvatting: zie volgende bladzijde. De afgelopen 30 jaar heeft orgaantransplantatie zich ontwikkeld van een experimentele medische behandeling tot een routineprocedure met een veelal uitstekend resultaat. In 1954 werd in Boston binnen een identieke tweeling de eerste, op lange termijn succesvolle, niertransplantatie verricht. Hiermee werd aangetoond dat de chirurgisch-technische problemen rondom een niertransplantatie konden worden overwonnen. In 1958 werd het eerste humaan leukocytenantigeen beschreven. De hieropvolgende ontrafeling van het zogenaamde HLAsysteem droeg in belangrijke mate bij tot inzicht in mechanismen van rejectie. 1 Subletale radiatie en azathioprine waren de eerste immunosuppressiva. In 1962 werden de glucocorticosteroïden geïntroduceerd. De 1-jaarstransplantaatoverleving bij een getransplanteerde nier van een levende bloedverwante donor en bij een nier van een postmortale hersendode donor bedroeg in 1965 respectievelijk 80 en 65%. 2 Het succes van de niertransplantatie leidde tot transplantaties van andere organen. Begin jaren zestig verrichtte Starzl de eerste succesvolle levertransplantatie. 3 In 1967 volgde de eerste harttransplantatie door de Zuid-Afrikaanse chirurg Barnard. Longtransplantatie, 1432 Ned Tijdschr Geneeskd juli;144(30)

Hoe kan wetenschappelijk onderzoek versneld worden met de diagnosethesaurus? Jan Verschuuren. Symposium DHD 24 september 2015

Hoe kan wetenschappelijk onderzoek versneld worden met de diagnosethesaurus? Jan Verschuuren. Symposium DHD 24 september 2015 Hoe kan wetenschappelijk onderzoek versneld worden met de diagnosethesaurus? Jan Verschuuren Symposium DHD 24 september 2015 Spierziekten ALS Polyneuropathie Myasthenia Myopathie Spierziekten ALS Polyneuropathie

Nadere informatie

Marlies Snoeck Medisch Spectrum Twente Ventilation Practitioner i.o. 12 oktober 2011

Marlies Snoeck Medisch Spectrum Twente Ventilation Practitioner i.o. 12 oktober 2011 Marlies Snoeck Medisch Spectrum Twente Ventilation Practitioner i.o. 12 oktober 2011 1 Inleiding Probleem-, Vraag-, Doelstelling Onderzoek Resultaten Conclusie en aanbevelingen Rol van Ventilation Practitioner

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS)

Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS) VOOR DE INTENSIVIST Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS) na opname in het ziekenhuis Informatie op basis van de Multidisciplinaire richtlijn Guillain-Barré syndroom (2011) Voor

Nadere informatie

To ventilate or not to ventilate, that s the question

To ventilate or not to ventilate, that s the question To ventilate or not to ventilate, that s the question Prof Jan Bakker Afdelingshoofd Intensive Care Volwassenen jan.bakker@erasmusmc.nl VRAAG Opname op Intensive Care? JA Kan ik nog niet zeggen Doet opname

Nadere informatie

Waarom koelen na out of hospital reanimatie? Klinische les IC-verpleegkundigen 1 december 2006 Intensive Care Laurentius ziekenhuis, Roermond

Waarom koelen na out of hospital reanimatie? Klinische les IC-verpleegkundigen 1 december 2006 Intensive Care Laurentius ziekenhuis, Roermond Waarom koelen na out of hospital reanimatie? Marlous Steeghs,, keuze co-assistent Klinische les IC-verpleegkundigen 1 december 2006 Intensive Care Laurentius ziekenhuis, Roermond Inleiding Cardiac arrest

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Waarom SIT? Critical care outreach team (CCOT) Medical emergency team (MET) Spoed interventie team

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

Unilaterale diafragma hoogstand. MR Ghamati

Unilaterale diafragma hoogstand. MR Ghamati Unilaterale diafragma hoogstand. MR Ghamati Inleiding Etiologie Risicofactoren en oorzaken Diagnostisering Kliniek Diafragma plicatie Review Conclusie Etiologie Oorzaken van een hoogstand van hemidiafragma

Nadere informatie

KGBN. Zin en onzin van statines bij de hoogbejaarde patiënt. De neuroloog & statines.

KGBN. Zin en onzin van statines bij de hoogbejaarde patiënt. De neuroloog & statines. KGBN Zin en onzin van statines bij de hoogbejaarde patiënt. De neuroloog & statines. A/ ISCHEMIC STROKE / TIA & geen CHD : Heart Protection Study : Subgroep stroke antec. gerandomiseerd naar simvastatine

Nadere informatie

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors

Gender differences in heart disease. Dr Danny Schoors Gender differences in heart disease Dr Danny Schoors Women are meant to be loved, not to be understood Oscar Wilde (1854-1900) 2 05/01/16 Inleiding Cardiovasculaire ziekte 7 tot 10 jaar later dan bij mannen

Nadere informatie

CRRT: when to start? when to stop? and how much?

CRRT: when to start? when to stop? and how much? CRRT: when to start? when to stop? and how much? Gerrie Cuperus, Renal Practitioner i.o. Antonius Ziekenhuis Sneek, mei 2009 Inhoud presentatie Korte introductie ziekenhuis Vraag- en doelstelling Het onderzoek

Nadere informatie

State the art: Amyotrofische Laterale Sclerose. Leonard H. van den Berg UMC Utrecht ALS Centrum Nederland

State the art: Amyotrofische Laterale Sclerose. Leonard H. van den Berg UMC Utrecht ALS Centrum Nederland State the art: Amyotrofische Laterale Sclerose Leonard H. van den Berg UMC Utrecht ALS Centrum Nederland Amyotrofische laterale sclerose Progressieve aandoening perifeer en centraal motorisch neuron Beloop

Nadere informatie

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige

Sepsis. Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Sepsis Welke mean arterial pressure houden we aan? Renze Jongstra Circulation Practitioner Intensive Care Verpleegkundige Inhoud Inleiding Sepsis Behandeling sepsis Hemodynamiek bij sepsis Onderzoek Resultaten

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

Van sepsis tot orgaanfalen

Van sepsis tot orgaanfalen Van sepsis tot orgaanfalen Hoe een infectie uit de hand kan lopen in neutropene patiënten 21 januari 2015 J.C. Regelink, internist hematoloog 4 th Nursing Symposoim Inhoud Historie Begrippen Sepis en orgaanfalen

Nadere informatie

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011

Voeding bij diabetes. Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven. Ede, 08.02.2011 Voeding bij diabetes Erik Muls, MD, PhD Endocrinologie - Voeding Universiteit Leuven Ede, 08.02.2011 DIABETES ATLAS, 3rd ed, IDF 2006 2007 2025 Total population (millions) 6600 7900 Adult population (millions)

Nadere informatie

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen

Voorstellen. Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Voorstellen Winnie van El Verpleegkundig Specialist Diabeteszorg Universitair Medisch Centrum Groningen Niertransplantatie UMCG Niertransplantatie 8 centra NL * UMC 1 e jaar UMC vervolg 2 e lijn, periferie

Nadere informatie

Nationale Intensive Care Evaluatie,

Nationale Intensive Care Evaluatie, Nationale Intensive Care Evaluatie, Dave A. Dongelmans Voorzitter Stichting NICE Bestuurslid NVIC Anesthesioloog-Intensivist AMC Adviseur stichting 113-online suïcide preventie Wat doet NICE Start 1996

Nadere informatie

pathogenese en beloop Rogier Hintzen, neuroloog-immunoloog Erasmus MC, Rotterdam ErasMS

pathogenese en beloop Rogier Hintzen, neuroloog-immunoloog Erasmus MC, Rotterdam ErasMS MS pathogenese en beloop Rogier Hintzen, neuroloog-immunoloog Erasmus MC, Rotterdam MS lesie ruggenmerg stoornissen bij MS gevoel motoriek zien oogbewegingen cognitie continentie moeheid pijn wat hoort

Nadere informatie

Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen

Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen Pneumonie vaststellen bij onderzoek in verpleeghuizen dr.ir. Jenny T. van der Steen VU medisch centrum, EMGO+ Instituut Afdeling Verpleeghuisgeneeskunde Definitie pneumonie bij onderzoek Definitie bepaalt

Nadere informatie

Proximale spierzwakte, verlaagde peesreflexen en autonome disfunctie: Lambert-Eaton-myastheniesyndroom

Proximale spierzwakte, verlaagde peesreflexen en autonome disfunctie: Lambert-Eaton-myastheniesyndroom Klinische lessen Proximale spierzwakte, verlaagde peesreflexen en autonome disfunctie: Lambert-Eaton-myastheniesyndroom p.w.wirtz, j.b.kuks, a.r.wintzen en j.j.g.m.verschuuren Dames en Heren, Het myastheniesyndroom

Nadere informatie

Amyotrofische Laterale Sclerose Wat is het en wat moet je ermee op de IC?

Amyotrofische Laterale Sclerose Wat is het en wat moet je ermee op de IC? Amyotrofische Laterale Sclerose Wat is het en wat moet je ermee op de IC? Mathieu van der Jagt Neuroloog-intensivist IC volwassenen m.vanderjagt@erasmusmc.nl Amyotrofische lateraalsclerose (ALS) Presentatie

Nadere informatie

Zin en onzin van ICnazorg. J.G. van der Hoeven

Zin en onzin van ICnazorg. J.G. van der Hoeven Zin en onzin van ICnazorg J.G. van der Hoeven Kennelijk zijn we met zijn allen al voor.. It is recommended to invite patients who are mechanically ventilated for more than 2 days at a post-icu clinic between

Nadere informatie

Chapter Protocollen voor de behandeling van supraventriculaire tachycardieën bij de foetus

Chapter Protocollen voor de behandeling van supraventriculaire tachycardieën bij de foetus Chapter 8 Protocollen voor de behandeling van supraventriculaire tachycardieën bij de foetus Martijn A. Oudijk Barbara Ambachtsheer Philip Stoutenbeek Erik J. Meijboom 140 141 Chapter 8 Abstract Protocols

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Klinische Dag. 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling

Klinische Dag. 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling Klinische Dag 3 oktober 2013 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Geen Papiloedeem als eerste presentatie van het POEMS syndroom Dieneke Breukink, ANIOS Interne Geneeskunde R.

Nadere informatie

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlanse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 197 198 Samenvatting In het proefschrift worden diverse klinische aspecten van primaire PCI (Primaire Coronaire Interventie) voor de behandeling van een hartinfarct onderzocht.

Nadere informatie

Case-report: Een vrouw met een onbegrepen coma...

Case-report: Een vrouw met een onbegrepen coma... Case-report: Een vrouw met een onbegrepen coma... H.J.Jansen, E.S. Louwerse, C.P.C. de Jager Intensive Care, Jeroen Bosch Ziekenhuis, lokatie: Groot Ziekengasthuis Nieuwstraat 34, 5211 NL, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie

Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Bevolkingsonderzoek Familiaire Hypercholesterolemie Casuïstiek Mw. K, slanke en sportieve 30 jarige vrouw wordt verwezen voor behandeling van haar verhoogde cholesterol. Haar vader kreeg op 57 jarige leeftijd

Nadere informatie

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings HMG-CoA Reductase Inhibitors and safety the risk of new onset diabetes/impaired glucose metabolism Final SmPC and PL wording agreed by PhVWP December 2011 Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Korsakov centrum Slingedael

Korsakov centrum Slingedael Korsakov centrum Slingedael Jan W. Wijnia specialist ouderengeneeskunde Rotterdam Geen belangenconflict, geen contact met bedrijven Vroege herkenning WKS Medisch Contact Cover fotografie Jan Lankeveld

Nadere informatie

De rol van apc en steroiden. Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen

De rol van apc en steroiden. Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen De rol van apc en steroiden Peter Pickkers Intensive Care, UMC St Radboud Nijmegen NIVAS 2012 De controverse omtrent APC, Eli-Lilly en de Surviving Sepsis Campaign De studies De sponsering Het commentaar

Nadere informatie

Steroiden bij ARDS. Evelien van Eeten ANIOS SEH/IC 31-05-2016

Steroiden bij ARDS. Evelien van Eeten ANIOS SEH/IC 31-05-2016 Steroiden bij ARDS Evelien van Eeten ANIOS SEH/IC 31-05-2016 Indeling Casus Vraagstuk Artikel Hematoloog Artikel positief Artikel not sure Artikel negatief Casus Vrouw 59 jaar, VG: MDS D1 start 1 e chemotherapie

Nadere informatie

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten ALS Onderzoek ALS Centrum Nederland doet onderzoek naar ALS, PLS en PSMA met als doel om zo snel mogelijk een behandeling voor deze ziektes te vinden. We verzamelen gegevens van zoveel mogelijk patiënten.

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

vertigo beoordeling op de SEH Bart van der Worp

vertigo beoordeling op de SEH Bart van der Worp vertigo beoordeling op de SEH Bart van der Worp disclaimer geen duizeligheidsexpert geen belangenverstrengeling oorzaken duizeligheid vestibulair centraal cardiovasculair intoxicatie metabool BPPD neuritis

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Traumatisch hersenletsel: Dr. Gerard M Ribbers Rijndam revalidatiecentrum & Erasmus MC Rotterdam

Traumatisch hersenletsel: Dr. Gerard M Ribbers Rijndam revalidatiecentrum & Erasmus MC Rotterdam Traumatisch hersenletsel: een chronische aandoening Dr. Gerard M Ribbers Rijndam revalidatiecentrum & Erasmus MC Rotterdam Phineas P Gage THL IS GEEN INCIDENT MAAR EEN CHRONISCHE AANDOENING de verborgen

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

The Belgian Pulmonary Function Study: the Belgian Thoracic Society

The Belgian Pulmonary Function Study: the Belgian Thoracic Society The Belgian Pulmonary Function Study: the Belgian Thoracic Society Historische context Nomenclatuur van longfunctie onderzoek onder vuur Geen evidentie dat weerstandsmeting nuttig is in de diagnostiek

Nadere informatie

ALS Centrum Nederland

ALS Centrum Nederland ALS Centrum Nederland In deze brochure vertellen wij over ALS (amyotrofische laterale sclerose) en over ALS Centrum Nederland. Wij spreken over ALS maar bedoelen dan ook PSMA (progressieve spinale musculaire

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie

Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek ziektemodel vs. geriatrische presentatie Klassiek Symptomen 1:1 Ziekte Klassiek Geriatrische ziekte uiting Waarom? Ziektebeloop: Patiënten met bv. kanker, hartfalen, dementie. Lorenz KA Ann Int

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Pharmacotherapie. Introductie- COIG-cursus. Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam

Pharmacotherapie. Introductie- COIG-cursus. Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam Pharmacotherapie Introductie- COIG-cursus Prof. Dr. T. van Gelder (Teun) Internist klinisch farmacoloog Erasmus MC Rotterdam vanaf 9.15 uur registratie en koffie/thee 10.00 10.15 uur opening en inleiding

Nadere informatie

Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS)

Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS) VOOR DE FYSIOTHERAPEUT Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS) in de fase van herstel Informatie op basis van de Multidisciplinaire richtlijn Guillain-Barré syndroom (2011) Voor

Nadere informatie

Legionella. Annemarie Essink Longziekten 05-03-2014

Legionella. Annemarie Essink Longziekten 05-03-2014 Legionella Annemarie Essink Longziekten 05-03-2014 Indeling Historie Epidemiologie en pathogenese Klinische presentatie en beloop Microbiologische diagnose Behandeling Maatregelen naar aanleiding van een

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC

Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Hersenbeschadiging na sepsis en delier op de IC Lange termijn gevolgen van IC behandeling! Mathieu van der Jagt Intensive Care Volwassenen, Erasmus MC Rotterdam m.vanderjagt@erasmusmc.nl Er is meer dan

Nadere informatie

Neuropathie en Neurotoxiciteit. Bij de behandeling van kanker met chemotherapie Dr. M. Eurelings, neuroloog Spaarne ziekenhuis, Hoofddorp

Neuropathie en Neurotoxiciteit. Bij de behandeling van kanker met chemotherapie Dr. M. Eurelings, neuroloog Spaarne ziekenhuis, Hoofddorp Neuropathie en Neurotoxiciteit Bij de behandeling van kanker met chemotherapie Dr. M. Eurelings, neuroloog Spaarne ziekenhuis, Hoofddorp Neurologische complicaties bij kanker Myelopathie:ruggemerg Rugpijn

Nadere informatie

Vereniging Spierziekten Nederland

Vereniging Spierziekten Nederland HET GUILLAIN-BARRE SYNDROOM Vereniging Spierziekten Nederland INLEIDING Deze folder bestaat uit twee delen. In het eerste deel vindt u beknopte informatie over het Guillain Barré Syndroom. In het tweede

Nadere informatie

Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade. AZ Nikolaas

Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade. AZ Nikolaas Start, afbouw en stop van voedingstherapie bij zware neuroschade Dr. C. Jadoul Neuroloog AZ Nikolaas 1 Casus: recidief slikpneumonie Dame 75 jaar Spoed: algemeen achteruit (mentaal en fysiek) Antec: Parkinson

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

huisartsennascholing 10 sept 2013

huisartsennascholing 10 sept 2013 huisartsennascholing 10 sept 2013 -polyneuropathie -restless legs syndrome Joost van Oostrom Afdeling Neurologie Rijnstate Programma (2x) WAAROM moeten we hier iets over weten WAT moeten we hierover weten

Nadere informatie

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Dokter op Dinsdag Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Het hart is voornamelijk gemaakt van speciale spier. Het hart pompt bloed in de slagaders (bloedvaten) die het bloed naar alle

Nadere informatie

Syndroom van Guillain- Barré

Syndroom van Guillain- Barré Syndroom van Guillain- Barré SYNDROOM VAN GUILLAIN-BARRÉ Het Guillain-Barré Syndroom (GBS) is een polyneuropathie (zenuwaandoening). Acute inflammatoire polyneuropathie, is de medische naam voor deze ziekte

Nadere informatie

Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS)

Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS) VOOR DE FYSIOTHERAPEUT Behandeling van patiënten met het Guillain-Barré syndroom (GBS) na opname in het ziekenhuis Informatie op basis van de Multidisciplinaire richtlijn Guillain-Barré syndroom (2011)

Nadere informatie

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling

Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Outcome na CVVH- behandeling Mortaliteit en nierfunctieherstel bij IC-patiënten na CVVH-behandeling Ellen Stikkelbroeck, Renal Practitioner i.o., VieCuri Venlo Inleiding Introductie CVVH in Venlo Onderzoek

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Osteonecrosis of the jaw (ONJ)

Osteonecrosis of the jaw (ONJ) INLEIDING Welkom 1 2 Osteonecrosis of the jaw (ONJ) Hoe kunnen we dit voorkomen en als het toch optreedt, hoe kunnen we het managen? 3 Complication of bisphosphonate and denosumab use 1 Dit ga je echter

Nadere informatie

Een beroerte, wat nu?

Een beroerte, wat nu? Een beroerte, wat nu? U bent opgenomen in het VUmc op de zorgeenheid neurologie, omdat u een beroerte heeft gehad. Wat is een beroerte? Een beroerte wordt in vaktaal een CVA genoemd: een Cerebro Vasculair

Nadere informatie

Symptomen in de Palliatieve Fase

Symptomen in de Palliatieve Fase Symptomen in de Palliatieve Fase Internationale dag Palliatieve zorg Limburg 2015 Marieke van den Beuken- van Everdingen 36 symptomen die bij > 10% voorkomen vermoeidheid obstipatie snelle verzadiging

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Hoe vaak komt het Guillain-Barre syndroom voor bij kinderen? Het Guillain-Barre syndroom komt bij één op de 100.000 kinderen voor.

Hoe vaak komt het Guillain-Barre syndroom voor bij kinderen? Het Guillain-Barre syndroom komt bij één op de 100.000 kinderen voor. Guillain-Barre syndroom Wat is het Guillain-Barre syndroom? Het Guillain-Barre syndroom is een ziekte waarbij als gevolg van een ontsteking van de zenuwen van de benen, romp, armen en gezicht in toenemende

Nadere informatie

Hoofdpijn bij kinderen. THEMA dagen 2010 Drs. M.C.G. Beeren. Kinderarts H.C. Stael. Semi-arts St. Anna ziekenhuis, Geldrop

Hoofdpijn bij kinderen. THEMA dagen 2010 Drs. M.C.G. Beeren. Kinderarts H.C. Stael. Semi-arts St. Anna ziekenhuis, Geldrop Hoofdpijn bij kinderen THEMA dagen 2010 Drs. M.C.G. Beeren. Kinderarts H.C. Stael. Semi-arts St. Anna ziekenhuis, Geldrop Inhoudsopgave Epidemiologie Kinderen met hoofdpijn Multidisciplinair carrousel

Nadere informatie

Geschiedenis en oorsprong van de Intensive Care zorg. Jozef Kesecioglu UMC Utrecht

Geschiedenis en oorsprong van de Intensive Care zorg. Jozef Kesecioglu UMC Utrecht Geschiedenis en oorsprong van de Intensive Care zorg Jozef Kesecioglu UMC Utrecht Ernstig zieke patiënten worden verpleegd in een apart gedeelte van een ziekenhuis, met speciale verpleegkundigeen medische

Nadere informatie

Fysiotherapie & Longfibrose. Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014

Fysiotherapie & Longfibrose. Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014 Fysiotherapie & Longfibrose Bert Strookappe MSc Fysiotherapeut Ziekenhuis Gelderse Vallei, Ede 19 november 2014 Inhoud presentatie Belang van bewegen (algemeen) Bewegen bij acute en chronische ziekte Literatuur

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Als genezing niet meer mogelijk is Opname van patienten in de palliatieve fase van hun ziekte op de IC dr Erwin J.O. Kompanje Department of Intensive Care Palliatieve zorg op de IC Department of Intensive

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Neuromusculaire zorg in Nederland

Neuromusculaire zorg in Nederland Martha Huvenaars, verpleegkundige neuromusculaire ziekten, polikliniek NNG, UMC Nijmegen St Radboud Drs. Nienke de Goeijen, nurse practitioner neuromusculaire ziekten, UMC Utrecht Neuromusculaire zorg

Nadere informatie

Cancer prehabilitation, Wat is nieuw aan de horizon?

Cancer prehabilitation, Wat is nieuw aan de horizon? 12 e Post O.N.S. Meeting Cancer prehabilitation, Wat is nieuw aan de horizon? Sophie Bunskoek, verpleegkundig specialist, medische oncologie, UMCG Julie Silver MD, associate professor, Harvard Medical

Nadere informatie

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014

Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011. Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Addendum bij de multidisciplinaire richtlijn Dreigende Vroeggeboorte gepubliceerd in 2011 Opgesteld door de Otterlo Werkgroep, versie 2014 Uitgangsvraag: Leidt een rescue -behandeling met corticosteroïden

Nadere informatie

Diabetes Mellitus Type 1 en Coeliakie

Diabetes Mellitus Type 1 en Coeliakie Diabetes Mellitus Type 1 en Coeliakie Suat Simsek Internist-endocrinoloog Medisch Centrum Alkmaar 24 mei 2013 Agenda Diabetes mellitus type 1 Coeliakie Diabetes mellitus type 1 en Coeliakie Classificatie

Nadere informatie

Comorbiditeit en oncologische zorg voor ouderen

Comorbiditeit en oncologische zorg voor ouderen Comorbiditeit en oncologische zorg voor ouderen Huub Maas, klinisch geriater TweeSteden ziekenhuis Tilburg IKZ Eindhoven Rotterdam 19-11-2008 Definities Comorbiditeit: bijkomende ziekte(n) naast de index

Nadere informatie

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen S. Boerman. Geen (potentiële) belangenverstrengeling

Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen S. Boerman. Geen (potentiële) belangenverstrengeling Klinische Dag NVvH 2 oktober 2014 Disclosure belangen S. Boerman Geen (potentiële) belangenverstrengeling Hemofagocytair syndroom klinische presentatie, behandeling en complicaties S. Boerman, AIOS St

Nadere informatie

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB B. J. Snel AIOS anesthesiologie Rowland MJ, Hadjipavlou G. Delayed cerebral ischemia after subarachnoid haemorrage: looking beyond vasospasm. Br J

Nadere informatie

WORKSHOP 21ste symposium voor verpleegkundigen en paramedici Donderdag 11 juni 2015

WORKSHOP 21ste symposium voor verpleegkundigen en paramedici Donderdag 11 juni 2015 WORKSHOP 21 ste symposium voor verpleegkundigen en paramedici Donderdag 11 juni 2015 H.Tefsen, MANP verpleegkundig specialist hoofd-hals oncologie J. de Heij-van den Tweel, hoofd- hals/oncologieverpleegkundige

Nadere informatie

nederlandse samenvatting

nederlandse samenvatting Nederlandse Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Inleiding Hartfalen is een syndroom, waarbij de pompfunctie van het hart achteruitgaat en dat onder andere gepaard kan gaan met klachten van kortademigheid

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes

Nieuwe guidelines voor preventie. Cardio 2013 Johan Vaes Nieuwe guidelines voor preventie Cardio 2013 Johan Vaes Waarom is preventie nodig? CV ziekten blijven belangrijkste doodsoorzaak Zowel mannen als vrouwen Overlijden voor 75 j is ten gevolge van CV ziekten

Nadere informatie

Nutritional Risk Screening (NRS 2002)

Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Nutritional Risk Screening (NRS 2002) Bron: Kondrup, J., Rasmussen, H. H., Hamberg, O., Stanga, Z., & ad hoc ESPEN Working Group (2003). Nutritional Risk Screening (NRS 2002): a new method based on an

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

(Oculaire) Myasthenie de kameleon van de oogheelkunde. Marijke Wefers Bettink- Remeijer, 11 december 2009

(Oculaire) Myasthenie de kameleon van de oogheelkunde. Marijke Wefers Bettink- Remeijer, 11 december 2009 (Oculaire) Myasthenie de kameleon van de oogheelkunde Marijke Wefers Bettink- Remeijer, 11 december 2009 Wat is belangrijk? Oculaire myasthenie kan zich op veel verschillende manieren presenteren Bij alle

Nadere informatie

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen

Last, but not least. De geriatrische patiënt op de SEH. Yvonne Schoon. Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Last, but not least De geriatrische patiënt op de SEH Yvonne Schoon Klinisch geriater Radboudumc Nijmegen Epidemiologie Groeiende zorgconsumptie ouderen Prognose zorgconsumptie in regio Nijmegen Multimorbiditeit

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Auteur(s): B. Smit Titel: C.V.A. Jaargang: 12 Jaartal: 1994 Nummer: 4 Oorspronkelijke paginanummers: 162-169

Auteur(s): B. Smit Titel: C.V.A. Jaargang: 12 Jaartal: 1994 Nummer: 4 Oorspronkelijke paginanummers: 162-169 Auteur(s): B. Smit Titel: C.V.A. Jaargang: 12 Jaartal: 1994 Nummer: 4 Oorspronkelijke paginanummers: 162-169 Deze online uitgave mag, onder duidelijke bronvermelding, vrij gebruikt worden voor (para-)

Nadere informatie

Samenvatting. Factsheet Indicator Tijd tot Antibiotica bij Sepsis op de Spoedeisende Hulp

Samenvatting. Factsheet Indicator Tijd tot Antibiotica bij Sepsis op de Spoedeisende Hulp Factsheet Indicator Tijd tot Antibiotica bij Sepsis op de Spoedeisende Hulp Samenvatting Achtergrond Sepsis is een van de belangrijkste doodsoorzaken van ernstig zieke patiënten in de westerse wereld.

Nadere informatie

Diagnostiek & preventie van dementie

Diagnostiek & preventie van dementie Diagnostiek & preventie van dementie Zeeland, 10 oktober 2013 Eric Moll van Charante, huisarts Afdeling Huisartsgeneeskunde AMC Nadelen vroegdiagnostiek 1. Fout-positieve diagnoses: onduidelijke consequenties

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Morbus Waldenström en IgM geassocieerde polyneuropathie. Anna van Rhenen Klinische dag NVVH

Morbus Waldenström en IgM geassocieerde polyneuropathie. Anna van Rhenen Klinische dag NVVH Morbus Waldenström en IgM geassocieerde polyneuropathie Anna van Rhenen Klinische dag NVVH 1 Inhoud Casus Morbus Waldenström IgM geassocieerde polyneuropathie Literatuur Conclusies Dia 2 1 zou deze dia

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

De oudere patiënt met comorbiditeit

De oudere patiënt met comorbiditeit De oudere patiënt met comorbiditeit Dr. Arend Mosterd cardioloog Meander Medisch Centrum, Amersfoort Dr. Irène Oudejans klinisch geriater Elkerliek ziekenhuis, Helmond Hartfalen Prevalentie 85 plussers

Nadere informatie

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013

Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013 COIG cursusdag klinische genetica in de interne geneeskunde Mee-naar-huis-neem boodschappen 2013 Bredenoord, Deegens, Helderman-van der Enden, Hes, Knoers, Menko, Rennenberg, van Tintelen, Vasen, Wilde

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie