investeren in je relatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "investeren in je relatie"

Transcriptie

1 jaargang 8 nummer 1 april 2008 investeren in je relatie bij elkaar, ondanks de crisis > in therapie: emdr geloof en hulpverlening > interview met laura > voor mij geen roze wolk columns > de weg terug na burnout > pillen en psychiatrie kerk moet eigenaardigheden autist accepteren

2 Redactioneel in gezondheid en ziekte, in rijkdom en armoede, in goede en in kwade dagen, tot de dood ons scheidt. aan het woord... Wie trouwt, belooft zijn partner liefde en trouw; een leven lang. Een belofte die niet altijd eenvoudig blijkt. Een derde van de huwelijken strandt. Rik en Liesbeth zaten in een ernstige huwelijkscrisis; dachten aan scheiden, maar besloten hulp te zoeken. Samen met een relatietherapeut begonnen ze zo aan de lange weg terug. In deze Eleoscript hun verhaal Ook echtparen die al jaren gelukkig getrouwd zijn, kunnen samen deelnemen aan een huwelijkscursus of -training. Vaak worden deze cursussen vanuit kerkelijke gemeentes aangeboden. Niet omdat het dreigt mis te gaan, maar juist om een nieuwe impuls te geven, een soort APK voor het huwelijk. Ook ik kreeg, als pril gehuwde, onlangs de mogelijkheid in onze gemeente een korte cursus te volgen. Leuk en leerzaam! In deze Eleoscript vertellen vier mensen over het waarom van zo n cursus. Verder in deze Eleoscript een scala aan andere onderwerpen. Wellicht was het al opgevallen: Eleoscript heeft een nieuw uiterlijk gekregen. En niet alleen dat: ook het aantal pagina s is uitgebreid. Er is daarom ruimte gekomen voor nieuwe rubrieken: In therapie bijvoorbeeld, waarin een cliënt vertelt over de therapie die hij volgde. Dit keer is dit EMDR, een therapie om trauma s te verwerken en herinneringen op een betere manier een plek te geven in het hoofd. Even opnieuw saven, zoals het in de informatiefolder voor jongeren staat. Ellen Schuit

3 inhoud 6 Investeren in je relatie: 4 Ons huwelijk was eerst een 7, nu een 8, Investeren in je relatie 6 Bij elkaar, ondanks de crisis 10 Geloof en hulpverlening 17 De weg terug na een burnout 20 Kerk moet eigenaardigheden autist accepteren verder... 9 In therapie: EMDR 13 Interview met Laura 14 Voor mij geen roze wolk 16 Columns 18 Pillen en de psychiatrie 22 Eleos actueel 24 Opmerkelijke berichten 3

4 Meedoen aan een huwelijkscursus zegt niets over de kwaliteit van je huwelijk investeren in je relatie Door Iris Feddes Huwelijkscursussen zijn hip. Steeds meer echtparen kiezen ervoor hun relatie een impuls te geven door samen een cursus te volgen. De reacties zijn positief, veel deelnemers zijn enthousiast over de toegevoegde waarde voor hun huwelijk. We vroegen cursisten en organisatoren van twee willekeurige huwelijkscursussen naar het geheim achter het succes. 4

5 Cursus: Hart voor je huwelijk Organisatie: Hervormde gemeente Putten Opzet: zes avonden, waarvan twee met maaltijd meedoen aan een huwelijkscursus zegt niets over de kwaliteit van je huwelijk Herma Wassink-Smelt (organisator): In onze gemeente draaide al jarenlang een cursus voor stellen met trouwplannen: Klaar voor de start. Als aanvulling hebben mede-organisator Jaap Graveland en ik een serie themaavonden ontwikkeld voor getrouwde stellen. Binnenkort start de vijfde groep echtparen met Hart voor je huwelijk. Zeker in het begin hebben we er best wel aan getrokken om het goed van de grond te krijgen. Mensen moeten vaak iets overwinnen om mee te doen aan een huwelijkscursus, maar na afloop zijn ze vrijwel altijd heel enthousiast. Stellen die meedoen, zijn gemiddeld tien tot vijftien jaar getrouwd, maar er doen ook wel echtparen mee die al 35 jaar samen zijn. Meedoen aan een huwelijkscursus zegt niets over de kwaliteit van je huwelijk. In ieder huwelijk moet je investeren. Hart voor je huwelijk is niet bedoeld voor mensen met serieuze huwelijksproblemen, maar haalt juist de positieve dingen van een relatie naar boven. Mensen genieten er van dat ze echt eens tijd voor elkaar hebben en op een andere manier met elkaar in gesprek kunnen gaan. Binnenkort wordt Hart voor je huwelijk uitgegeven door de HGJB. Ook op andere plaatsen kan men dan gebruik maken van het materiaal en de thema-avonden organiseren. we gingen echt terug naar de basis: waarom houden we eigenlijk van elkaar? Bernard-Paul Hakkenberg (deelnemer): Mijn vrouw Anke en ik zijn dertien jaar getrouwd. Anderhalf jaar geleden hebben wij meegedaan aan Hart voor je huwelijk, nadat we positieve reacties hoorden van stellen die de cursus eerder hadden gevolgd. De thema-avonden waren verspreid over een paar maanden. Iedere avond begonnen we met een romantisch diner, elk stel aan een aparte tafel. Het was op zich al fijn om in alle rust samen te eten, dat gebeurt niet zo vaak sinds we kinderen hebben. Na het diner werd het onderwerp van de avond toegelicht en vervolgens ging ieder echtpaar samen daarover in gesprek. Een bijzonder onderdeel van de cursus vond ik het schrijven van een liefdesbrief, iets wat we de laatste tien jaar niet meer hadden gedaan. We gingen echt terug naar de basis: waarom houden we eigenlijk van elkaar? Dat was heel mooi. Vaak zijn we er heel goed in te zeggen wat ons irriteert in de ander: je ruimt de tafel nooit af, je laat de deur altijd open staan, maar blijkbaar zijn we uit onszelf minder geneigd om elkaar te vertellen wat we in elkaar waarderen. Tijdens de cursus hebben we ook herontdekt hoe we elkaar gelukkig kunnen maken: door een bloemetje te kopen of samen een avondje op de bank te genieten met een glaasje wijn. Als we nu in een drukke periode zitten, of er zijn wat irritaties, dan laten we met kleine attenties aan elkaar zien dat het nog goed zit. Cursus: Marriage course Organisatie: Alpha Nederland Opzet: introductieavond + zeven avonden met maaltijd het is minder vanzelfsprekend dan vroeger dat man en vrouw elkaar vasthouden. Hans Liefhebber (coördinator): De Marriage course komt oorspronkelijk uit Engeland. Een paar jaar geleden zijn we er ook in Nederland mee begonnen. Inmiddels wordt de cursus al op ruim 135 plekken in het land gegeven. Twee keer per jaar organiseren we een instructiedag voor plaatselijke cursusleiders en andere belangstellenden. Daar komen bijvoorbeeld ook kerkenraden, die meer willen weten over de cursus voordat ze besluiten of ze er in hun gemeente ook mee aan de slag gaan. Lokale kerken kunnen cursusmateriaal inkopen en na een instructiedag zelf een Marriage Course opzetten. De explosieve groei van de cursus geeft aan dat er een duidelijke behoefte is onder echtparen. Je ziet toch dat steeds meer getrouwde stellen uit elkaar gaan. Het is minder vanzelfsprekend dan vroeger dat man en vrouw elkaar vasthouden. Het belangrijkste doel van de cursus is het versterken van de relatie. Een van de cursisten zei laatst: mijn huwelijk was eerst een 7 en is nu een 8,5. Beter kan ik het niet verwoorden. Het gezellig samen eten én het tijd steken in doorpraten over je relatie blijkt een ijzersterke combinatie te zijn. Er wordt veel aandacht gegeven aan het creëren van een intieme en gastvrije sfeer, bijvoorbeeld door de aankleding van de tafels en de hele setting waarin de gesprekken plaatsvinden. Ook adviseren we lokale organisatoren oppasfaciliteiten te regelen, om het meedoen aan de cursus zo makkelijk mogelijk te maken. een huwelijkscursus is een soort apk voor je relatie. Sjany Kloek (deelnemer): Gijs en ik zijn bijna 30 jaar getrouwd. De basis van ons huwelijk is altijd goed geweest, maar ik had wel het idee dat we op het gebied van de onderlinge communicatie dingen konden verbeteren. In eerste instantie ging Gijs vooral mee omdat ik het graag wilde. Maar uiteindelijk heeft hij de cursus ook als heel goed ervaren. Voordat we begonnen, was er een vrijblijvende supper -avond, waarop we konden kennismaken met het concept. Het feit dat we de cursus echt samen zouden doen en geen dingen in een groep zouden bespreken, sprak ons aan. We hebben in het traject veel over en van elkaar geleerd. Zelf werk ik in de zorg en was ik altijd wel bekend met het praten over gevoelens. Ook besefte ik dat mannen en vrouwen daarin vaak verschillend zijn. In alle jaren van ons huwelijk had ik aangenomen dat mijn man wel wist hoe ik daarin zat. Maar dat bleek toch niet altijd overeen te komen. Door de cursus begrijpen we elkaar beter. Ook beseffen we nu des te meer dat het belangrijk is om regelmatig met elkaar en met onze relatie bezig te zijn. Daarom proberen we iedere week huwelijkstijd in te plannen. We zijn ook meer gemotiveerd om dingen met elkaar te bespreken in plaats van ze weg te stoppen. Ik vind een huwelijkscursus echt een superaanrader. Het is een soort APK voor je relatie, een onderhoudsbeurt waar je weer een tijd mee vooruit kunt.

6 foto: niek stam De gedachte om te scheiden was er wel, maar nam nooit serieuze vormen aan 6

7 Hun huwelijk verkeerde al enige tijd in een zware crisis. Zij zocht een luisterend oor bij een ander, hij wist dat het fout zat maar praatte er niet over. Tot een scheiding kwam het niet, want we wisten dat het niet alleen aan de ander lag. Langdurige relatietherapie bracht hen weer tot elkaar. bij elkaar, ondanks de crisis Door Ad Ermstrang Ze wonen op een fraaie plek, ergens midden in het land. Rik (42) en Liesbeth Meeuwsen (39) trouwden na een verkeringstijd van acht jaar. Hun huwelijk werd bevestigd in de Nederlands Hervormde kerk. De toekomst leek zonnig. Leek, want onderhuids bouwden de spanningen zich gestaag op. Rik verloor op jonge leeftijd zijn vader. De verwerking ervan verliep moeizaam. Ik heb er tot op de dag van vandaag verdriet over. Het heeft nog steeds een enorme impact op mijn leven. Toen wij in 1998 en in 2000 kinderen kregen, kon ik me maar moeilijk aan hen hechten. Zelf vader worden, het was voor mij erg heftig. Hij liet het helpen van de kleintjes geheel aan zijn vrouw over. Bij haar ging het evenmin van een leien dakje. In 1996 was ik voor de eerste keer in verwachting. Maar na negen weken ging het mis. Er volgde niet direct een miskraam, dat duurde nog drie weken. Liesbeth was compleet uit het veld geslagen. Ik besefte aanvankelijk helemaal niet dat zoiets mis kon gaan. Ik ben er toen een boek over gaan lezen en we hebben gesprekken gehad met iemand van de VBOK. Sinds die tijd besef ik dat het andersom is, dat het eigenlijk een wonder is wanneer een zwangerschap goed gaat. De miskraam had gevolgen voor de twee zwangerschappen in de daaropvolgende jaren. Vooral de eerste maanden waren erg spannend. Iedere keer een echo. Het zit er nog en het leeft nog, dacht ik dan. En zo ging je weer een week of veertien dagen verder. Pas na drie maanden ging het wat beter. Rik was haar tot steun bij het opkrikken van het laatste restje zelfvertrouwen, maar hij verdween in Liesbeths ogen volledig uit beeld zodra de baby er was. Hij werkte van s ochtends vroeg tot s avonds laat. Het aantal keren dat hij een van de kinderen in bad of in bed heeft gestopt, is op één hand te tellen. Dat begon bij de eerste en ging bij de tweede op dezelfde voet door. Ik heb op het punt gestaan om naar zijn baas te stappen. Om te zeggen dat er verandering in de situatie moest komen. Enigszins spijtig: Ik heb dat nooit uitgevoerd. Hij relativeert de rol van zijn werkgever. Het ligt aan jezelf. Je gaat door tot het moment dat je het besef krijgt dat het ook zonder jou gewoon doorgaat. Ik doe nu veel meer in overleg. Ik ben een binnenvetter en hield heel veel voor me. Er valt een stilte. Rik: Nu komen wij bij een moeilijk punt. Liesbeth wordt emotioneel als ze verhaalt te zijn gevallen voor de charmes van een andere man, een familielid. Je weet dat je fout bezig bent, maar treft een luisterend oor Weer een stilte. Hoewel er in die tijd, in 2003, niet over gesproken werd, wist Rik ervan. Ik heb altijd goed tussen de regels door kunnen lezen en heb dit intuïtief gevoeld. Maar om woorden te voorkomen, stopte ik het weg. Ik had altijd in mijn achterhoofd dat het niet alleen aan haar lag, wanneer de bom een keer zou barsten. Toen het wel naar buiten kwam, hielden ze de feiten zoveel mogelijk voor zich. Slechts enkele vrienden waren en zijn ervan op de hoogte. Ook de dominee kwam enkele malen op bezoek. Rik: Ik heb Liesbeth maar één eis gesteld: dat we professionele hulp zouden zoeken en met een open mind daaraan zouden beginnen. Die hulp vonden ze bij Eleos. Christelijke hulpverlening vonden we belangrijk. We zijn in de kerk getrouwd, gaan er ook met enige regelmaat naartoe en voeden onze kinderen christelijk op. Liesbeth wordt opnieuw kwaad als ze aan de intake terug denkt. Een mevrouw begon ons te bevragen. Ik had direct het idee dat ze mij be- en veroordeelde. Ik was degene die vreemd was gegaan, gevoelsmatig was ik fout. Gelukkig kregen we bij de gewone gesprekken iemand anders, bij wie ik me wel op mijn gemak voelde. Anders was ik ermee gestopt. Rik sust haar heftige uitval. We hebben met hem ook wel pittige discussies gehad. Dat hoort erbij als je aan zoiets begint. Weer samen praten, op een normale manier, dat was de belangrijkste doelstelling van relatietherapeut Martin van den Broek, die met het echtpaar vele sessies meemaakte. Rik: Ik geloof dat we één keer met hem apart hebben gesproken, verder zijn we steeds gezamenlijk gegaan. Eerst een keer per twee weken, later met steeds grotere > 7

8 We hebben ook wel momenten gehad dat we hebben gelachen tussen-pozen. Alles kwam aan de orde. De relaties met de familie, onze jeugd, het overlijden van mijn vader, de miskraam van Liesbeth en de wijze waarop we met elkaar omgingen. In het begin vulden ze afzonderlijk vragenlijsten in, weet Liesbeth. Naarmate we dat vaker deden, kwamen de uitkomsten steeds dichter bij elkaar te liggen. Hij vult aan: Het frappante was dat we in de opvoeding en in ons denken steeds op één lijn zaten. Dat maakte me verdrietig, hoe had het dan zo ver kunnen komen? Zij snapte vaak zijn houding in huis niet. Toen er hulp moest komen, stond hij vooraan, maar gewone zaken in huis oppakken, liet hij na. Toen tijdens de gesprekken aan de orde kwam hoe het sterven van zijn vader hem nog steeds bezighield, vielen voor mij een aantal puzzelstukjes op hun plek. Soms was het heel zwaar. Dan reden we naar huis en hebben we de auto aan de kant gezet. We moesten dan allebei huilen. Dan deed je die dag niet zoveel meer. Ze oefenden in conflictbeheersing. Je leert bepaalde tekenen van elkaar beter te begrijpen. Als een van de twee een beroerde dag achter de rug heeft, moet je niet direct vragen naar de reden. Of als de ander een woedeuitbarsting heeft, loop je weg of zegt dat het niet het geschikte moment is. Tweeënhalf jaar duurde de therapie. Hoe stom dat ook klinkt, het was niet altijd kommer en kwel. We hebben ook wel momenten gehad dat we hebben gelachen. Ze kijken er nu met waardering op terug. We hebben elkaar beter leren waarderen en weer leren genieten van de kinderen. Zij: Ik heb het idee dat de kinderen in die moeilijke periode ook mijn houvast waren. Ik kon aan hen mijn liefde en aandacht kwijt. Hoewel in de harten van beiden de gedachte speelde om uit elkaar te gaan, was de relatie dieper dan ze toen beseften. Die gedachte was er wel, maar nam nooit serieuze vormen aan. Hoewel ze hun leven samen goed op orde hebben, is het nog lang niet altijd gemakkelijk. Hij tobt vooral met de familieverhoudingen, die voorgoed lijken te zijn aangetast, zij kampt met schuldgevoelens. We hebben wel profijt van die gesprekken, die geven ons op een aantal punten houvast. Om privacyredenen zijn de namen van de geïnterviewden gefingeerd. foto: niek stam hard gewerkt Systeemtherapeut Martin van den Broek blikt terug op een geslaagde therapie: Het echtpaar kwam voor relatietherapie met als doel een zodanige verbetering van de relatie zodat men zonder hulp weer verder kon. In de loop van een relatietherapie wordt steeds duidelijker in hoeverre een goede samenwerkingsrelatie tussen de therapeut en het echtpaar opgebouwd kan worden; waar met name de problemen zitten en wat de verandermogelijkheden zijn. De lengte van de behandelperiode wordt hierdoor beïnvloed en kan dan ook sterk variëren. Het tempo waarin veranderingen tot stand kunnen komen is ten dele te beïnvloeden door de in te zetten deskundigheid en werkwijze. Daarnaast spelen factoren van de cliënt zèlf een grote rol. Daarom is het moeilijk om van te voren de behandelperiode te bepalen. Rik en Liesbeth hebben heel hard gewerkt aan verandering bij zichzelf. Ze moesten hiervoor door veel moeilijke, onzekere en bittere periodes gaan. Meerdere positieve veranderingen zijn tot stand gekomen, in beide personen en in hun relatie. Vergeving vond plaats. Men kon weer samen verder, weer uitzien naar elkaar. Men is samen sterker geworden; dat was ook nodig omdat ze nog meerdere moeilijkheden op hun levenspad moeten zien te hanteren. 8

9 EMDR Door Ellen Schuit In therapie De beelden kwamen steeds vaker en indringender terug in mijn gedachten, al was het al jaren geleden gebeurd. Waarom reageerde ik toen niet anders? Was het mijn schuld? En had ik het kunnen voorkomen? Meneer Brinkman (52) raakte na een traumatische ervaring steeds dieper in de put. Diagnose: zware depressie en posttraumatische stress stoornis (ptss). Mijn zin in het leven was weg. Ik kon simpele dingen niet meer aan, nam incidenten zwaar op en viel snel tegen mensen uit. Ook kreeg ik last van slapeloosheid en viel kilo s af. Op een nacht lag ik weer uren wakker. Mijn leven trok als een film aan me voorbij, alle hoogte- en dieptepunten passeerden de revue. Ik besefte dat ik zo echt niet verder kon: ik moest mijn probleem onder ogen gaan zien. Hoe moeilijk het ook worden zou, ik moest nu door die zure appel heen. Toen ben ik gaan praten met een ouderling van onze kerk. Hij wees me op Eleos. Na de intake daar werd voorgesteld om het probleem te behandelen met EMDR. Ik had daar nog nooit van gehoord, maar na goede uitleg, ben ik gestart. En daar heb ik geen moment spijt van gehad! Al vanaf de derde zitting kon ik duidelijk verandering merken bij mezelf. Wat je noemt: een snel resultaat! Tijdens de therapiesessie van EMDR kreeg ik een koptelefoon op mijn hoofd. Je hoort steeds klikgeluidjes, afwisselend links en rechts. Daarop moet je je concentreren. Tegelijkertijd ga je terug naar de gebeurtenis die steeds door je hoofd speelt. Je beschrijft het alsof het een film is waarnaar je kijkt. Dan moet je de film stopzetten bij het beeld wat voor jou het naarst is. Dat beeld moest ik heel precies beschrijven en daarbij ook vertellen wat er tijdens het kijken ernaar in me opkwam, welke emoties en welke lichamelijke sensaties. De therapeut vraagt je om je daarop een tijdje te concentreren. Dan moest ik weer vertellen wat er in me opkwam en me daarop concentreren. Zo treed je steeds verder in de details. Vanwege die klikjes die ik via de koptelefoon hoorde, was dat concentreren nog niet makkelijk! Op een gegeven moment wist ik niets meer te vertellen. Dan moest ik weer kijken naar het originele plaatje, zoals ik dat aan het begin had beschreven. Hoe angstig maakte dat plaatje me nu, op een schaal van nul tot tien? Op de een of andere manier merkte ik dat de beelden die me eerst zoveel problemen gaven, dan al neutraler waren geworden. Na een EMDR-sessie was ik steeds een aantal dagen erg moe. Ik kreeg ook hoofdpijn van de intense emoties die ik in een versneld tempo doormaakte. Maar na twee of drie keer merkte ik zelf wel duidelijk verbetering. Mijn energie kwam terug en ik stond positiever in het leven. Na vijf zittingen waren mijn klachten nagenoeg verdwenen. Voor mijn omgeving bleef dat niet onopgemerkt. De kinderen zeiden zo kennen we pa weer! Anderhalf jaar geleden had ik niet durven dromen dat ik me ooit weer zo goed zou kunnen voelen! Meneer Brinkman heet in werkelijkheid anders. trauma s verwerken EMDR is een afkorting van het Engelse Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Het is een behandeling die kan worden gebruikt voor het verwerken van trauma s. Psychotherapeut John Foran: Soms is een gebeurtenis voor iemand te overweldigend en ingrijpend om direct goed te kunnen verwerken. Het verwerkingsproces wordt dan geblokkeerd. Gebeurtenissen uit het verleden blijven actief, ze worden geen herinnering die op den duur vervaagt. Bij EMDR bieden we nieuwe ruimte aan het natuurlijke verwerkingsproces, al is het gebeurde jarenlang geleden. Door het aanbieden van een afleidende prikkel (klikgeluidjes of handbewegingen) terwijl men zich blijft concentreren op het nare beeld, is men beter in staat om bij een emotioneel beladen herinnering stil te staan en deze alsnog te verwerken. Traumatische herinneringen worden neutraal. Ze komen meer op afstand te staan en de emotionele lading ervan verdwijnt. Ook komen mensen vaak spontaan tot nieuwe inzichten, vertelt de psychotherapeut. Dat dingen geheel buiten hun schuld gebeurden bijvoorbeeld. EMDR geeft vaak een snel resultaat, al is dit afhankelijk van het soort trauma. Bij een trauma vanwege een eenmalige gebeurtenis, een ongeluk bijvoorbeeld, gaat de verwerking sneller dan bij iets als herhaaldelijke mishandeling of gepest zijn. In zulke gevallen maakt EMDR deel uit van een meer omvattende behandeling, besluit de therapeut. Bekijk ook het dossier ptss op 9

10 Zijn agenda staat nog tjokvol; een korte interviewafspraak plannen blijkt geen gemakkelijke opgave. Toch zal Jan Knepper, lid van de Raad van Bestuur, Eleos eind juni gaan verlaten. We blikten vast met hem terug, en ook vooruit. jan knepper neemt afscheid van eleos Door Ellen Schuit Kun je je loopbaan kort voor ons schetsen? Vanaf de fusie in 2000 ben ik lid van de Raad van Bestuur van Eleos. Daarvoor was ik zeven jaar coördinator en directeur van het GLIBW (Gereformeerde Landelijke Instelling voor Beschermende Woonvormen, red), een van de fusiepartners van Eleos. Maar eigenlijk kom ik helemaal niet uit de hoek van de zorg. Ik heb jarenlang verschillende functies op het gebied van personeel en organisatie vervuld, van docent aan de hogeschool tot hoofd P&O. Wat zijn je kerntaken bij Eleos? Gerard Honkoop en ik vormen nu de Raad van Bestuur. In de periode dat ik samen met Jan van der Wal de Raad van Bestuur vormde had ik de portefeuilles financiën, ict, p&o en communicatie. Met de komst van Gerard kreeg ik de portefeuille zorg en gingen financiën en ict over naar Gerard. De laatste maanden is die verdeling wat gewijzigd. Ik heb nu nog de portefeuille zorg. Op dit moment neem ik ook waar voor de regionale managers van de sector begeleiding. Verder zijn er natuurlijk nog allerlei bijkomende dingen die ik uit hoofde van mijn functie als lid van de Raad van Bestuur doe. En nu neem je binnenkort afscheid van Eleos Inderdaad. Mijn baan vind ik nog steeds erg leuk, maar ik ben blij de verantwoordelijkheid ervan binnenkort los te kunnen laten. Je bent eindverantwoordelijk voor een hele organisatie waarin veel gebeurt en waar 650 mensen werken. Dat weegt zwaar. Van afbouwen van je werkzaamheden lijkt nog niet echt sprake De ontwikkelingen binnen de ggz gaan ook steeds door, dus er is genoeg werk te doen. Ik neem op dit moment bijvoorbeeld de zaken waar voor de managers begeleiding. Interessant, want ik ben op die manier weer heel dicht betrokken bij de zorg. Verder zijn er een aantal interessante ontwikkelingen gaande, bijvoorbeeld de positie van Eleos wat betreft de eerstelijnszorg en ook het ontwikkelen van samenwerkingsverbanden daarin. Verder is de ontwikkeling van arbeidsrehabilitatie volop in beweging. Wanneer neem je officieel afscheid? Op donderdag 26 juni. Die dag is er een afscheidssymposium georganiseerd met aansluitend een receptie. Het thema is Geloof en hulpverlening. Een toepasselijk thema? Identiteit is het bestaansrecht van Eleos. Geloof en hulpverlening is een thema waar de organisatie zich al enige tijd intensief op aan het bezinnen is. Van dit project ben ik voorzitter van de stuurgroep. We denken na over hoe we vorm kunnen geven aan onze gereformeerde identiteit binnen de hulpverlening die we bieden. Hoe gaan we om met het pastoraat? Hoe staan we in ethische dilemma s? Deze en andere vragen worden in projectgroepen uitgewerkt. Tijdens het symposium zullen we de eerste resultaten delen met de aanwezigen en kijken we waar Eleos in dit opzicht staat, hoe ver we zijn. Daar zullen mensen uit de politiek, psychiatrie en pastoraat op reageren. Ook willen we in gesprek treden met de aanwezigen in de zaal over concrete dilemma s. Tot slot: Is je agenda vanaf 1 juli leeg? Ja. Ik heb niets concreets gepland. Ik kijk wat er op mijn weg komt, misschien freelance advieswerk of iets op interim-basis. Ik ga in ieder geval niet achter de geraniums zitten Mensen ontmoeten; in contact staan met anderen zal ik anders zeker gaan missen! 10

11 foto: niek stam Het verzorgen van de zieken en omzien naar elkaar is een taak die ons vanuit de Bijbel wordt aangereikt. Ook het verzorgen van de psychisch zieken hoort daarbij. geloof en hulpverlening Het opvangen en verzorgen van zieken is een christelijke deugd, diep geworteld in de christelijke traditie, vertelt drs. P.J. Verhagen, psychiater en theoloog. Het is een zogenoemde werken van barmhartigheid die Jezus noemt in Mattheüs 25 vers Verhagen is een van de sprekers op het afscheidssymposium van Jan Knepper. Vanuit de psychiatrie zal hij ingaan op het thema Geloof en hulpverlening. Eeuwenlang werden psychisch zieken in kloosters en ziekenhuizen opgevangen, weet Verhagen. Maar vanaf eind achttiende, begin negentiende eeuw veranderde dit. De psychiatrie werd het domein van de medische wetenschap. Daarmee werden hulpverlening en geloof gescheiden in twee aparte gebieden. In de negentiende eeuw kwam er kritiek op die zuiver wetenschappelijke aanpak binnen de psychiatrie. Er ontstond een tegenbeweging die zich sterk maakte voor gereformeerde psychiatrie. Geloof en behandeling moesten langer niet uiteen getrokken worden, zo vond men. Er ontstonden gereformeerde instellingen voor geestelijke gezondheidszorg. In de jaren zestig van de twintigste eeuw werd die identiteit echter weer radicaal overboord gezet. Het rommelde in de westerse samenleving, ook in de psychiatrie. Nieuwe denkbeelden kwamen op, de antipsychiatrie bijvoorbeeld: patiënten zijn niet gek, maar de samenleving. Gekte is een sociaal probleem dat niet moet worden opgelost met pillen of opname. Vanaf de jaren tachtig kwam de aandacht voor de rol van geloof binnen de psychiatrie langzaam weer terug. Nu mag er ook echt weer een plaats zijn voor geloof binnen de psychiatrie. Uit onderzoek blijkt ook dat geloven een positieve invloed heeft op je psyche, vertelt Verhagen. En waarom zou je één onderdeel van het dagelijks leven uitsluiten in de behandeling, terwijl de behandelaar wel aandacht heeft voor al het andere: je baan, je relatie, je plaats binnen de familie, enzovoort. Natuurlijk kan het wel een spanningsveld opleveren, want pastoraat en hulpverlening liggen soms dicht bij elkaar. Verhagen: Nadenken over dit thema is dan ook waardevol en nodig. 11

12 Eleos Van: Tineke Jans Verzonden: donderdag 27 maart 2008, 19:13 uur GMT+1 Aan: Eleos Onderwerp: ADHD Hallo Eleos, Ik geef leiding aan de kinderclub van onze kerk. In onze groep zit een jongen (10) met ADHD. Hij wordt tijdens een clubavond steeds drukker. De rest wordt daarvan ook onrustig. Hoe houden we rekening met hem, en bieden we ook de rest een leuk programma? Tineke Jans Van: Eleos Verzonden: vrijdag 28 maart 2008, 9:24 uur GMT+1 Aan: Tineke Jans Onderwerp: Re: ADHD snel afgeleid ADHD is een afkorting die komt uit het Engels. ADHD staat voor attention deficit hyperactivity disorder. Vertaald noemen we het een aandachtstekort stoornis met hyperactiviteit. Aandachtstekort betekent overigens niet dat iemand tijdens zijn jeugd aandacht tekort is gekomen. Het gaat om concentratieproblemen: iemand kan zijn aandacht niet bepalen bij datgene waar hij mee bezig is. Naar schatting hebben zo n volwassenen een vorm van ADHD. Als er geen sprake is van hyperactiviteit spreken we van ADD. Meer lezen over ADHD? Bekijk het dossier ADHD op Beste Tineke, Een onduidelijk programma vinden ADHD ers lastig en dat resulteert in druk zijn. Vertel dus vooraf wat jullie gaan doen en denk aan snelle en korte activiteiten om de concentratie vast te houden. Annemarie van Houdt Van: Eleos Verzonden: maandag 5 februari :30 Aan: Bettine Jansen Onderwerp: Re: Re: Hoe kom ik van mijn probleem af? Beste Annemarie, Bedankt voor de tip! Nog een vraagje: als het toch al druk is, gaat hij nog meer herrie maken dan de rest. Je hoort hem er altijd bovenuit. Is dat ook iets dat bij ADHD kan horen? Groetjes, Tineke Van: Tineke Jans Verzonden: donderdag 27 maart 2008, 19:13 uur GMT+1 Aan: Eleos Onderwerp: Re: Re: Re: ADHD Beste Tineke, Luisteren als het lawaaiig is, vinden ADHD ers lastig Ze wíllen wel graag meedoen en goed luisteren, maar omdat het mislukt gaan zelf juist lawaai maken en steeds harder praten. Probeer te voorkomen dat het erg rumoerig wordt. De opdracht apart uitleggen in een rustig hoekje helpt vaak ook. Succes! Annemarie van Houdt bijzonder ADHD ers zijn vaak: > spontaan en open: je kunt leuk met ze praten > creatief: het is niet snel saai met een ADHD-er in huis > enthousiast en energiek: ze zijn niet snel te moe voor iets > behept met humor: je kunt echt met ze lachen Ook een vraag stellen aan de hulpverleners van Eleos? Kijk op > informatie en advies Voor jongeren: 12

13 foto: niek stam Laura: Ik ken Eleos van de brussendagen Naam: Laura Pol Leeftijd: 13 jaar Woonplaats: Rijssen Brus betekent dat je een broer of zus met een psychisch probleem hebt. Ik ben zo n brus: mijn zus heeft namelijk PDD-NOS. Ik ben al een paar keer naar een brussendag van Eleos geweest en vind het echt een aanrader. Je ontmoet er andere kinderen met een bijzondere broer of zus. Het is fijn om samen je ervaringen te kunnen delen, want het is niet altijd makkelijk een brus te zijn. Vanwege mijn zus gaan dingen bij ons thuis anders dan bij anderen. We moeten erg veel rekening met haar houden omdat ze vaak niet goed snapt wat wij bedoelen en dan boos of agressief kan worden. Andere brussen begrijpen en herkennen wat je thuis meemaakt. Je hoeft ze niets uit te leggen. Op een brussendag doen we ook altijd iets ontspannends. Knutselen bijvoorbeeld. Meer lezen over brussen? 13

14 14 Als er toen iemand was gekomen die goed voor hem kon zorgen, mocht die hem meenemen

15 De geboorte van je kind. Voor de meeste vrouwen is dit de mooiste gebeurtenis in hun leven. Maar lang niet alle jonge moeders leven op een roze wolk. Zo kan het voor vrouwen met psychische problemen moeilijk zijn te genieten van de omgang met hun kleine. voor mij geen roze wolk Door Iris Feddes Tineke is 34 en bijna twee jaar getrouwd met Hans. Omdat ze depressieve klachten heeft, krijgt ze al enige tijd hulpverlening. Net als ze de therapie gaat afbouwen, blijkt ze zwanger te zijn. Tineke schrikt. De eerste tijd kon ik alleen maar huilen en denken: ik kan het niet en ik durf het niet. Niet dat ik me druk maakte over de verzorging van het kind: eten geven en luiers verschonen, dat zou wel goed gaan. Maar ik was bang dat ik de baby niet voldoende aandacht zou kunnen geven. taboe Voor veel mensen is het niet makkelijk om over psychische problemen te praten. In de periode rondom de geboorte van een kind kan dat nog moeilijker zijn. Tineke: Toen ik vertelde dat ik zwanger was, reageerden de meeste mensen zo enthousiast, dat ik niet durfde te vertellen dat ik het eigenlijk heel moeilijk vond. Soms had ik zelfs het idee dat mensen dachten dat het krijgen van een baby de oplossing zou zijn voor mijn eigen problemen. Ook in de bladen lijkt het of je alleen maar met je hoofd in de wolken mag lopen als je een kindje krijgt. Je mag wel zeggen dat je moe bent en last hebt van zwangerschapskwalen, maar het is taboe om te vertellen dat je moeite hebt met het aangaan van een emotionele band met je baby. veilige omgeving Het programma Contact met je baby stimuleert een positieve interactie tussen moeder en kind. De moederbaby-interventie, zoals het ook wel genoemd wordt, is vrij nieuw in Nederland. Het programma richt zich niet op de problemen van de moeder, maar puur op het contact tussen moeder en kind, legt Eleosmedewerker Gijsbertje Smaal uit. Moeders met psychische moeiten hebben vaak zoveel aan hun hoofd, dat er niet veel ruimte is om signalen van het kind te herkennen en daar op te reageren. Baby s zoeken uit zichzelf heel veel contact met hun omgeving, bijvoorbeeld via hun ogen en met geluidjes. Maar een kindje blijft alleen signalen afgeven als het daar reactie op krijgt. Deze wisselwerking is essentieel voor een goede band tussen moeder en kind. Als een moeder ontdekt dat ze haar kind kan troosten en laten ontspannen, krijgt ze zelf ook meer plezier in het contact. video-opname Na de geboorte van haar zoontje Martijn heeft Tineke het moeilijk. De eerste dagen dacht ik steeds: die jongen verdient een lieve moeder, vertelt ze. Ik had heel sterk het idee: als er nu iemand komt die goed voor hem zorgt, dan mag diegene hem meenemen. Na een paar weken begint Tineke met het programma Contact met je baby. Regelmatig komt een preventiemedewerker bij haar thuis. Belangrijk onderdeel van ieder bezoek is het maken van een video-opname tijdens het moment waarop Martijn in bad gaat. Aan de hand van fragmenten uit deze opname krijgt Tineke tips voor de omgang met haar baby. Ik vond het bijvoorbeeld lastig om tegen hem te praten, vertelt ze. Het voelde onnatuurlijk en ik was al snel uitgepraat. Maar gaandeweg ontdekte ik dat alleen al het nadoen van zijn brabbelgeluidjes een belangrijke manier is om de emotionele band met hem te versterken. effect Uit onderzoek blijkt dat hulpverlening in het eerste levensjaar een gunstig effect heeft op de ontwikkeling van kinderen waarvan de moeder psychische problemen heeft. Bovendien heeft positief contact met het kind een goede uitwerking op de stemming van de moeder. Gijsbertje Smaal: Voor moeders is het best spannend om aan het programma mee te doen. Maar vaak vinden ze het ook heel verhelderend en willen ze er graag mee aan de slag. Het is heel mooi om te zien hoe dat in de praktijk kan uitwerken. Tineke is blij dat ze heeft meegedaan aan het programma. Er zijn nog steeds momenten waarop ik het niet zie zitten. Gelukkig krijg ik veel steun en begrip van mijn man. En mijn ogen zijn geopend voor het feit dat Martijn uit zichzelf al heel veel signalen geeft. Ik heb geleerd daarop te reageren en stapje voor stapje het contact op te bouwen. Omwille van de privacy zijn de namen in dit artikel gefingeerd. Voor de foto is een model gebruikt. baby blues 50 tot 80 procent van de moeders krijgt vlak na de bevalling in meerdere of mindere mate last van de baby blues : spontane huilbuien, prikkelbaarheid, nervositeit en slaapproblemen. Meestal gaan deze problemen vanzelf over, soms ook niet. De moeder kan dan maandenlang somber en prikkelbaar zijn, en angstig. Ze kan daardoor ook niet genieten van haar baby tje. Dit heet een postnatale depressie. Contact met je baby? Kijk voor meer informatie over het programma Contact met je baby op > preventie/dienstverlening of neem contact op een regionale afdeling Preventie & Dienstverlening. > Noordoost: Rianne Wolters, tel. (038) > Midden: Nella van Dijke, tel. (033) > Zuidwest: Ina Snoep, tel. (078)

16 Columns reportage Ik wil niet beweren dat je de dingen heel anders ziet als je een journalistieke achtergrond hebt, maar in mijn geval geldt dat ik al snel ergens een verhaal in zie. Sommige plaatsen of situaties lenen zich, in mijn ogen, bij uitstek voor een reportage. Een van die plaatsen is de fontein in Bosch en Duin, centrum voor (dag)klinische behandeling. Als ik daar als afgevaardigde van krant of tijdschrift naar toe zou moeten, zou ik meer dan voldoende inspiratie hebben voor een prachtige reportage. Ik zou kunnen schrijven vanuit de invalshoek dat, als je niet zou weten dat dit een therapiecentrum is, het net zo goed een conferentieoord zou kunnen zijn. Een mooi, klassiek gebouw, omgeven door bossen, een groot grasveld, een volleybalveld, een gezellige eetruimte, een tafeltennistafel De kamers van patiënten, zouden door kunnen gaan voor gastverblijven en de verschillende therapieruimtes zouden gebruikt kunnen worden voor keuzeprogramma s. Maar ik zou ook kunnen schrijven vanuit het perspec- tief dat het reilen en zeilen in therapieland, veel overeenkomsten vertoont met het schoolleven. Jonge mensen met mappen in hun tas of hand, die al pratend trappen op en aflopen. Stress rondom verslagen die ingeleverd moeten worden. Een mededelingenbord waarop afwezigheid i.v.m. ziekte staat gemeld. Iemand die ergens niet meer naar binnen mag omdat hij te laat is. Groepjes rokers in de pauze Of ik zou de insteek kunnen nemen dat de vrije improvisatie met muziekinstrumenten tijdens muziektherapie, leuk klinkt, maar dat, zo op het eerste gezicht, onduidelijk is wat voor hoger doel dat dient. En dat hetzelfde geldt voor het potje voetbal dat wordt gespeeld tijdens PMT (psycho motorische therapie) en voor de mooie kunstwerken die worden gemaakt tijdens creatieve therapie. Ja, dat zou ik allemaal kunnen schrijven als ik daar als journalist was. Maar ik ben er als patiënt Annemarie Jonge mensen met mappen in hun tas of hand... huilen Lachen is gezond. Het dient geen enkel meetbaar doel. Maar wie zich wel eens de tranen in de ogen gelachen heeft, weet wel beter. Niets geeft zoveel ontspanning als lachen. En waarom zou juist die ontspanning niet het doel van ons lachen kunnen zijn? Met huilen is het een heel ander verhaal. Broodnodig om gevoelens van verdriet en pijn te verwerken, menen therapeuten. Het moet eruit. Al die nare gevoelens zoeken een uitweg naar buiten. En wees maar blij dat het huilen zo n ventiel is waardoor het naar buiten kan. Anders gaan die nare gevoelens gisten en borrelen in je binnenste. Toch raar eigenlijk dat we ook wat dat huilen betreft in onze moderne maatschappij zulke verschillende normen hanteren. Zo is een vrouw die huilt, vertederend. De tranen van prinses Maxima bij haar huwelijk, deden een golf van sympathie door Nederland gaan. Had prins Willem-Alexander op hetzelfde moment ook gehuild, dan zou zijn populariteit ongetwijfeld met procentpunten zijn gedaald. Mannen die huilen, zijn watjes. Wie wil er nu een huilende koning op de troon? Mannen huilen niet. Het was in een zondagse kerkdienst. Het psalmvers, gezongen voor de preek, was uit. Het orgel pruttelde nog wat na en de snoeprollen gingen van hand-tot-hand. Toen, ineens, klonk er gehuil. Een peuter werd door haar vader vakkundig door het middenpad afgevoerd. Ze huilde. Nee, dat woord is veel te klein voor wat er gebeurde. Ze huilde niet, ze krijste. Jankte. Schreeuwde! In de deuropening naar de hal, stond ze nog even stil. Het was alsof ze alle verdriet er nog één keer uit wilde schreeuwen. Haar gezicht was rood, haar wangen nat van de tranen. Ze brulde. Met lange uithalen. Ongeremd. Toen de rust zich weer had gelegd, zei m n buurman, zacht maar duidelijk hoorbaar tegen z n vrouw: Wat moet het heerlijk zijn om zo ongeremd en onbeschaamd te kunnen huilen. Z n echtgenote keek verbaasd opzij. Dus toch, hoorde je haar denken. Guillaume 16

17 foto: lucas nijenhuis de weg terug na een burnout Door Marcel Catsburg Je verwacht niet dat je er zelf mee te maken krijgt. Het is iets voor anderen. Renate werd in 2002 geveld door een burnout. Haar baan bij NRC Handelsblad moest ze opgeven. Inmiddels is ze weer aan de slag. Een deeltijdbaan, op lager niveau. Ik moet niet te moeilijk beginnen. Ik droeg een geheim met me mee, waar ze bij mijn werk niets van wisten. Dat geheim deed Renate (40) in 2002 de das om. Ik heb in mijn leven de wind niet mee gehad, vertelt Renate. Ik had een moeilijk jeugd. Daardoor begin je al met een achterstand. Dat heeft mij kwetsbaar gemaakt. Ik had het gevoel dat ik niet goed genoeg was. Een eerste baan in de hulpverlening strandde. Renate ging in therapie en liet zich omscholen tot secretaresse. Haar diploma met goede cijferlijst opende de deuren voor een baan bij het NRC. opgebrand Ze vertelde daar niets over haar verleden. Dat is mijn fout geweest. Ik vond het toen zo geweldig dat ik dat helemaal bereikt had. Het was zo n overwinning. Mijn ouders hebben me nooit geholpen iets te bereiken. Gevoelens van mislukken en niet goed genoeg zijn, bleven echter opspelen. Onenigheid met een leidinggevende en vervolgens een nieuwe leidinggevende deden het strakgespannen lijntje breken. Renate: Het werd me allemaal te veel. Thuis deed ik al helemaal niets meer. Ik plofte s avonds op de bank, werd s ochtends doodmoe wakker en was veel ziek. Burnout luidde de diagnose. arbeid trainen Vanuit het drukke Rotterdam verhuisde ze samen met haar man naar het rustigere, Zuid-Hollandse eiland Goeree- Overflakkee. Gewoon letterlijk weg uit de drukte van de stad. Via een advertentie kwam ze in contact met geitenboerderij en arbeidstrainingscentrum De Mèkkerstee in Ouddorp. Ik ben daar heel eenvoudig begonnen. Lekker onkruid wieden en bezig zijn met de geiten. Daarna ben ik productiewerk gaan doen. Lopendebandwerk zoals kerstpakketten inpakken en mailings verzorgen. Werk dat je met je handen doet. Steeds hetzelfde. Daar hoef je niet zo bij te na te denken. Tenslotte was ik klaar om administratief werk op mijn oude niveau te gaan doen. jobcoach Renate: Het belangrijkste wat ik geleerd heb, is het ontdekken van mijn eigen grenzen. Dingen moeten binnen mijn mogelijkheden liggen. Ik heb in het verleden teveel van mezelf gevergd. Met behulp van een jobcoach werkt Renate sinds september aan terugkeer naar de arbeidsmarkt. Ik ben eerst meer gaan werken op De Mèkkerstee en ben toen gaan solliciteren. openheid geeft begrip Renate ziet de toekomst zonnig in: Ik heb geleerd mijn beschadiging om te buigen naar iets positiefs. Ik geef mezelf meer ruimte. Ben ook eerlijk en open geworden over wat ik wel of niet aankan. Ik weet nu waar mijn grenzen liggen. Elk jaar word ik weer sterker. arbeidstrainingcentrum De centra voor dagbesteding en arbeidsrehabilitatie van Eleos hebben een andere naam gekregen. Ze heten voortaan arbeidstrainingscentra. De centra richten zich steeds meer op het aanbieden van arbeidsmatige activiteiten en op het begeleiden van deelnemers naar (betaald of onbetaald) werk buiten het centrum. Meer informatie over de centra staat op 17

18 Waarom gebruiken mensen met psychische problemen soms medicijnen? Is het verslavend en kom je er ooit nog vanaf? Wat doe je als je omgeving telkens vraagt of je al bijna mag afbouwen? Alsof je die pillen voor de lol slikt. foto: niek stam pillen en de psychiatrie Door Martha Aalbers Wie zijn de mensen die pillen slikken? Niet iedereen gaat naar een arts. Eerst moet er een vraag zijn, een klacht, die bij een dokter terechtkomt en vervolgens tot het voorschrijven van medicatie leidt, stelt Ad Molenaar, als psychiater verbonden aan Eleos. De volgende vraag is: wie krijgt wat voorgeschreven? Dat geldt voor lichamelijke klachten net zo goed als voor psychische klachten. Neem bijvoorbeeld de antidepressiva. In 2007 werden deze middelen weer 7 % meer voorgeschreven dan in het jaar ervoor. Waarom krijgen steeds meer mensen deze pillen te slikken? Molenaar: Allereerst is er sprake van een verruiming van het indicatiegebied. Gaf je het vroeger voor één stoornis, nu zijn het er wel vijf. Ook wordt het tegenwoordig voorgeschreven bij zaken als heftige stemmingswisselingen bij de menstruatie. Een andere belangrijke oorzaak is dat huisartsen antidepressiva sneller voorschrijven. Tien jaar geleden was de klacht namelijk dat huisartsen depressies misten. Hoewel er ook sprake is van een tegenbeweging eerst aankijken of het opknapt zonder pillen. Een depressie is vaak lastig vast te stellen. Mensen komen niet naar de huisarts met de mededeling ik heb een depressie, maar met slaapklachten of stress, of prikkelbaarheid. rust, reinheid, regelmaat, religie Elk leven kent een portie verdriet en tegenslagen. Kunnen we daar soms steeds minder goed tegen? Hebben we liever een pil, dan pijn en moeite te ervaren? Kan dat ook een verklaring zijn voor de explosieve toename van de antidepressivarecepten? Er is wel een voorkeur om dingen lichamelijk te verklaren. Er is ook een voorkeur om dingen op te lossen buiten jezelf om, met medicatie dus, zegt Ad Molenaar. Tachtig procent van de klachten die mensen hebben, wordt lichamelijk geïnterpreteerd en twintig procent als psychisch. Veel klachten aan de lichamelijke kant blijken in de 18

19 Het is zelfzuchtig als een familie denkt: hij moet maar zo snel mogelijk stoppen met het slikken van die medicijnen praktijk beter als psychische klacht behandeld te kunnen worden. Wat kan je helpen om tegenslagen en narigheid in het leven op een normale manier het hoofd te bieden, dus zonder medicatie? Levensstijl en religie, zegt Molenaar gedecideerd. Met levensstijl bedoel ik rust, reinheid en regelmaat. Structuur geeft rust. Het op orde hebben van je leven geeft houvast. Religie bindt en geeft steun, zelfs de seculiere pers begint die overtuiging uit te dragen. Je hebt dus een klacht en zit bij de dokter. Wie krijgt er nu daadwerkelijk een pil? Ad Molenaar licht zijn werkwijze toe. Eerst wil ik duidelijk weten wat de klachten zijn. Dan wil ik weten hoe lang ze zich al voordoen. Vervolgens vraag ik wat er al gedaan is door de persoon zelf ter verbetering. Tenslotte gebruik ik richtlijnen, die als hulpmiddel, niet als keurslijf zijn opgesteld, - want elk mens is anders - en dan kun je uitkomen bij medicatie. bijwerkingen Stel dat je depressieve klachten hebt en een antidepressivum krijgt voorgeschreven. Wat staat je dan te wachten? Veel mensen zijn daarover slecht voorgelicht. De eerste week helpt het niet, terwijl je al wel direct de bijwerking krijgt, waarschuwt Molenaar. Je ziet dat veel mensen dan afhaken, terwijl de werking langzaam gaat toenemen en de bijwerkingen langzaam afnemen. Na zes weken is het ijkpunt. Dat betekent dat de werking die je dan ziet zo ongeveer is wat je verwachten mag. Ook over de duur van het slikken mag grotere kennis komen. Is het een eerste depressieve periode, dan moet je zeker zes maanden doorgaan. Was het je tweede depressieve periode, dan houdt men als regel 36 maanden aan. Werd je voor de derde keer door een depressie overvallen, dan slik je levenslang. Helaas blijft de kans op het terugkomen van een depressieve episode altijd bestaan. Maar niet alleen het slikken van pillen kan verbetering in de situatie brengen, vertelt Molenaar. Ook de arts-patiëntrelatie is erg belangrijk. Psychiatrie wordt wel de geneeskunde van de relatie genoemd. Iemand die pillen slikt, komt telkens terug naar de dokter. Zo n patiënt heeft dus eigelijk twee zaken als hulpmiddel, de relatie met de arts en de medicatie. Vergeet niet dat de patiënt vaak meer in huis heeft dan hij denkt. Ik maak mee dat mensen die voortijdig stoppen met medicatie terugvallen op de relatie arts-patiënt die doorgaat, en daardoor weer gemotiveerd raken opnieuw hun medicijnen te gaan slikken. Veel pillen hebben nare bijwerkingen. Hoeveel soorten pillen, of psychofarmaca, zijn er eigelijk? Ruwweg zijn er vier soorten, zegt psychiater Molenaar. Je hebt de slaap - en kalmeringsmiddelen, ook wel benzodiazepinen genoemd, de stemmingsstabilisatoren zoals lithium, de antipsychotica, en de antidepressiva. Alle pillen hebben in meerdere of mindere mate bijwerkingen. Maar een pil mét werking en zónder bijwerking bestaat niet, merkt Molenaar op. tijd om te stoppen Wie pillen slikt, voelt zich soms een loser. Je kunt het niet alleen. Wat ook niet helpt is dat de omgeving vaak, zonder enige kennis van zaken, druk uitoefent om de dosering te verminderen of maar te stoppen. Uit schaamte, blijkt vaak. Molenaar: Elke pil die je slikt, bewijst het individu dat er wat aan de hand is. Word je blij met dat bewijs? Of denk je; wat ben ik toch een kruk, er is echt wat met me aan de hand. Ondersteuning van de familie is belangrijk. Het is zelfzuchtig als de familie denkt: Wanneer wordt ons familielid weer normaal? Wanneer stopt dat geslik? Het kan daarom verstandig zijn in den brede met de patiënt en zijn familie door te spreken of er ooit afgebouwd kan worden. Nee, niet altijd is een reëel antwoord. verslavend Tot slot: zijn medicijnen verslavend? Nee, alleen de slaapen kalmeringsmiddelen, de zgn. benzodiazepinen. Dat komt ook omdat die direct effect hebben, direct een kick geven. Psychiater Molenaar is ook erg huiverig om ze voor te schrijven, omdat je ze officieel maar maximaal twee weken mag gebruiken en dan alweer moet afkicken. Dat wil niet zeggen dat er geen chronische benzogebruikers zijn. Daar zijn er zelfs erg veel van, aldus Molenaar. Het chronisch gebruik heeft veel nadelen, zoals concentratiestoornissen en depressieve klachten. Antidepressiva, antipsychotica en stemmingsstabilisatoren zijn niet verslavend. De onderhoudsbehandeling die je daarmee krijgt is niet verslavend, maar je kunt niet zonder. Dat is toch een groot verschil. medicijnen... Welke medicijnen worden er nu vaak voorgeschreven bij psychische problemen? Eleoscript legde het oor te luisteren bij (dag)kliniek de fontein. In willekeurige volgorde zijn daar de meest voorgeschreven medicijnen: > Oxazepam (slaapmiddel) > Zoloft (antidepressivum) > Lorazepam (kalmeringsmiddel) > Temazepam (kalmeringsmiddel) > Zyprexa (antipsychoticum) Bron: PCP te Vlijmen, de apotheek van kliniek de fontein 19

20 foto: niek stam kerk moet eigenaardigheden autist accepteren Door Wim van Egdom Autisme is een sociale handicap. Het is genetisch bepaald en niet te genezen. Wel is het belangrijk hoe er, juist ook in de kerkelijke gemeente, met mensen met autisme wordt omgegaan. Respecteer het eigene en erger je niet als gevoelens op een bijzondere manier geuit worden. Drs. A. de Muynck is lector onderwijs en identiteit aan de Driestar-educatief in Gouda. In deze functie wordt samen met een kenniskring onderzoek gedaan naar de identiteitsvorming van christelijke leraren. In april is hij gepromoveerd op een onderzoek naar spiritualiteit van leerkrachten. De Muynck, voorheen werkzaam als orthopedagoog, is vader van een autistische zoon en mede daardoor bijzonder geïnteresseerd in ASS. ASS is een afkorting voor Autisme Spectrum Stoornis. En dat geeft al direct aan dat je niet zomaar kunt spreken van autisme. Er zijn namelijk heel veel vormen van autisme. Van erg licht, tot behoorlijk zwaar. Bij minder duidelijke gevallen komt het probleem pas aan het licht door bijvoorbeeld relatieproblemen bij iemand die al veertig of vijftig jaar oud is. Bij ernstige vormen van autisme gaat de stoornis nogal eens samen met een verstandelijke handicap. 20

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling Stemmingsstoornissen Postpartum depressie Depressie na bevalling GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Ons vignet laat zien wat we graag willen bereiken, namelijk mensen tot groei en bloei brengen als persoon en in hun relaties met andere mensen.

Ons vignet laat zien wat we graag willen bereiken, namelijk mensen tot groei en bloei brengen als persoon en in hun relaties met andere mensen. OptiMent OptiMent is er voor kinderen, jongeren en volwassenen die een steun(tje) in de rug kunnen gebruiken. We helpen om psychische klachten zo goed mogelijk te voorkomen. Wie al problemen heeft, kan

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Informatie voor cliënten Inleiding Als iemand zich onveilig heeft gevoeld tijdens de jeugd of later in een intieme relatie, kan dat in zijn of haar verdere leven klachten

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet?

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Iedereen wordt geconfronteerd met de dood. Moeilijk is dat. Maar volgens Prediker is het mooi om op een begrafenis te zijn. Want verdriet om de dood zet je stil,

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Vraag 1 Hoe heb je zielsliefde ontdekt, en ontdekte je zielsliefde het ook op dat moment? Ik ontmoette haar op mijn werk in de rookruimte. We konden

Nadere informatie

13 Jij en pesten. Ervaring

13 Jij en pesten. Ervaring 82 13 Jij en pesten Wat doe ik hier vandaag? P Ik word me ervan bewust hoe erg het is om iemand te pesten en gepest te worden. P Ik leer dat ik met anderen steeds weer respectvol moet omgaan. P Ik ken

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje speciaal bedoeld voor de kraamvader Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje voor de aanstaande vader. Tijdschriften, boeken en internet staan vol informatie over de bevalling en de tijd erna,

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Burn-out: een geluk bij een ongeluk

Burn-out: een geluk bij een ongeluk Burn-out: een geluk bij een ongeluk Als ik Els (39) voor het eerst spreek, is zij al bijna een jaar thuis vanwege een burn-out. Ze werkt zeven jaar als communicatiemedewerker voor een sportbond wanneer

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

1 Korintiërs 2 - Help, ik twijfel! Waar vind ik God?

1 Korintiërs 2 - Help, ik twijfel! Waar vind ik God? 1 Korintiërs 2 - Help, ik twijfel! Waar vind ik God? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Preek zondag 45, voor 5 januari 2014 morgendienst, aangepast voor doven en slechthorenden, doop jongen 1, nr 438, JWB.

Preek zondag 45, voor 5 januari 2014 morgendienst, aangepast voor doven en slechthorenden, doop jongen 1, nr 438, JWB. Preek zondag 45, voor 5 januari 2014 morgendienst, aangepast voor doven en slechthorenden, doop jongen 1, nr 438, JWB. Lied ivm overlijden Gk 172:2 (wijs Ps 92) Votum en zegengroet Zingen Lb 293:1,3,4

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Tips tegen nervositeit

Tips tegen nervositeit Vijf jaar lang heb ik een slaapmiddel gebruikt om in slaap te komen soms had ik de moed om het eens zonder dat tabletje te proberen. Ik sliep dan zo slecht, dat ik de moed snel weer opgaf. Toch vond ik

Nadere informatie

pest eruit? De baas spelen

pest eruit? De baas spelen Hoe ziet iemand die een ander pest eruit? Waarschijnlijk heb je wel gemerkt dat het ontzettend moeilijk is om zo n beschrijving te geven. Dat is logisch want er bestaat niet iemand die eruit ziet als een

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede

Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede In de Nederlands Gereformeerde Kerk Ede wordt twee keer per jaar een huwelijkscatechese aangeboden, die vijf avonden duurt. Hieronder volgt een overzicht

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Inhoud Omgaan met de ziekte, januari 2014 3 Inleiding 4 Invloed op mijn leven 4 Omgaan met klachten 5 In de rouw 6 Onzekerheid 7 Een ander zelfbeeld 8 Reactie

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Je bent jong en je wilt wat!

Je bent jong en je wilt wat! Je bent jong en je wilt wat! Logisch, je voelt je geen sukkel. Je bent jong, je zit vol energie en je wilt eruit halen wat er uit dit leven te halen valt. Plezier maken, feesten en doen waar je zin in

Nadere informatie

Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie

Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie Traumabehandeling Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie Krijg je (binnenkort) traumabehandeling vanuit zorgprogramma Angst & stemming van Emergis kinder- en jeugdpsychiatrie? Ben je 6 tot 18 jaar? Dan is

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MET ELKAAR VOOR ELKAAR

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MET ELKAAR VOOR ELKAAR centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MET ELKAAR VOOR ELKAAR De Swaai is een samenwerking tussen GGZ Friesland en Talant en biedt volwassenen met zowel een verstandelijke beperking als

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Je gaat deelnemen aan een van de behandelingen bij Centrum Jeugd van GGz Breburg. De behandelaren

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Gezinsdienst Liturgie Welkom en mededelingen Voorzang: - Gezang 132 - Opwekking 461 - Gezang 146 Stil gebed Votum / groet Zingen:

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

TRACE. ADHD behandelen met een dieet

TRACE. ADHD behandelen met een dieet TRACE ADHD behandelen met een dieet Informatie voor kinderen van 12 jaar 1 Hallo! Als je deze folder leest, heb je waarschijnlijk te horen gekregen dat je ADHD hebt. In deze folder zullen we kort uitleggen

Nadere informatie

Boekje over de kerk. voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep

Boekje over de kerk. voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep Boekje over de kerk voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep Over dit boekje Wij hebben op catechisatie wat geleerd over de kerk. Daar willen we je wat over vertellen.

Nadere informatie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie

Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie Waar jongeren met NF1 tegenaan lopen Voorlopige bevindingen SPOT-NF1: een impressie De collegezaal zat 31 januari vol met zo n 55 geïnteresseerden die benieuwd zijn naar de voorlopige resultaten van SPOT-NF1.

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Observatielijst Groepsfunctioneren

Observatielijst Groepsfunctioneren Observatielijst Groepsfunctioneren Toelichting De Observatielijst Groepsfunctioneren is verdeeld in twee leeftijdscategorieën: kinderen tot 1,5 jaar en kinderen ouder dan 1,5 jaar. Met de lijst wordt de

Nadere informatie

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is:

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is: Gefeliciteerd. Je bent zwanger en je hebt één of meerdere honden. Het wordt jullie eerste kind. Je bent net bij de verloskundige geweest, het gaat goed met je kindje, en je hebt deze folder meegekregen.

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF JEUGD & JONGEREN December 2015. Column van Puck. Hallo Allemaal,

NIEUWSBRIEF JEUGD & JONGEREN December 2015. Column van Puck. Hallo Allemaal, NIEUWSBRIEF JEUGD & JONGEREN December 2015 Agenda Column van Puck 4 December Auti Soos 11 december Soep- en spellenavond 12 december Auti Actie Dag 29 december AutiJongerenCafé Vanaf Januari 2016 Auti

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie