Overview van reviews over vaktherapie in de geestelijke gezondheidszorg rapport voor Zorginstituut Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Overview van reviews over vaktherapie in de geestelijke gezondheidszorg rapport voor Zorginstituut Nederland"

Transcriptie

1 Overview van reviews over vaktherapie in de geestelijke gezondheidszorg rapport voor Zorginstituut Nederland Yolba Smit, onafhankelijk onderzoeker Derek de Beurs, VUMC Ann Van den Bruel, ME-TA Joan Vlayen, ME-TA Pim Cuijpers, VUMC Narcis nummer: OND Datum: 12 januari

2 Inhoud 1 Inleiding Achtergrond Onderzoeksvragen Afbakening onderzoeksvragen Methode Overview van reviews Richtlijnen Resultaten: overview van reviews Inleidend Kwaliteit van de geselecteerde reviews Patiënten met een alcoholverslaving (reviews) Patiënten met ADHD (reviews) Patiënten met een angststoornis (reviews) Patiënten met autisme (reviews) Patiënten met een depressie (reviews) Patiënten met een dubbeldiagnose (reviews) Patiënten met een eetstoornis (reviews) Patiënten met een opiaatverslaving (reviews) Patiënten met een persoonlijkheidsstoornis (reviews) Patiënten met schizofrenie (reviews) Gemengde patiëntenpopulaties Resultaten: richtlijnen Inleidend Beoordeling richtlijnen AGREE II Patiënten met een alcoholverslaving (richtlijnen) Patiënten met ADHD (richtlijnen)

3 4.5 Patiënten met een angststoornis (richtlijnen) Patiënten met autisme (richtlijnen) Patiënten met een depressie (richtlijnen) Patiënten met een eetstoornis (richtlijnen) Patiënten met een opiaatverslaving (richtlijnen) Patiënten met een persoonlijkheidsstoornis (richtlijnen) Patiënten met schizofrenie (richtlijnen) Patiënten met een ernstige psychische aandoening Discussie en conclusie Systematische reviews Richtlijnen Appendices Definities, omschrijvingen en internationale terminologie Zoekstrategie systematische reviews Reden van exclusie full-text opgevraagde reviews Flowchart selectie systematische reviews Kwaliteit van de geselecteerde reviews volgens AMSTAR Evidence tabellen reviews Zoekstrategie richtlijnen Flowchart selectie richtlijnen Reden van exclusie richtlijnen na beoordeling op full tekst Patiënten met een angststoornis (richtlijnen) Patiënten met autisme (richtlijnen) Patiënten met een depressie (richtlijnen) Patiënten met een eetstoornis (richtlijnen) Patiënten met een opiaatverslaving (richtlijnen) Patiënten met een persoonlijkheidsstoornis (richtlijnen) Patiënten met schizofrenie (richtlijnen) Referenties

4 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Vaktherapie - beeldende therapie, danstherapie, dramatherapie, muziektherapie en psychomotorische therapie - worden momenteel ingezet als zorg in de geneeskundige geestelijke gezondheidszorg. Als instrumenten bij psychomotorische therapie kunnen onder andere fitness therapie en running therapie worden ingezet. Ook zien we dat therapie met paarden wordt ingezet. De vraag is of de vaktherapieën en de bijbehorende instrumenten effectief zijn. Om dit te kunnen beoordelen is o.a. onderzoek nodig naar de stand van de wetenschap en de praktijk. Dit rapport voor Zorginstituut Nederland gaat over een overview van reviews van effectiviteitstudies naar vaktherapieën, fitness therapie, running therapie en therapie met paarden (hippotherapie) in de geestelijke gezondheidszorg. 1.2 Onderzoeksvragen 1. Welke toegevoegde waarde hebben vaktherapieën aan het behandelresultaat van patiënten in de geestelijke gezondheidszorg? Wat is het wetenschappelijk bewijs voor deze therapieën? 2. Wat is de effectiviteit van fitness therapie, running therapie en therapie met paarden in de geestelijke gezondheidszorg? 3. Wat zeggen de nationale en internationale multidisciplinaire richtlijnen over vaktherapie, fitness therapie, running therapie en therapie met paarden, en wat is de wetenschappelijke achtergrond van deze uitspraken? 1.3 Afbakening onderzoeksvragen Patiënten Onder patiënten in de geestelijke gezondheidszorg verstaan we volwassen patiënten met een: - alcoholverslaving - attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) - angststoornis - autisme spectrum stoornis (autisme) - depressie - dubbeldiagnose (zowel een psychische stoornis als een verslaving) 4

5 - eetstoornis - opiaatverslaving - persoonlijkheidsstoornis - schizofrenie De aandoening is gediagnosticeerd volgens gangbare methoden, e.g. een diagnostisch interview waarbij de criteria van de DSM gevolgd worden. Jeugdigen en dementerenden worden uitgesloten van het literatuuronderzoek Interventies Zorginstituut Nederland wil onderzoek doen naar de in Nederland toegepaste vaktherapieën (beeldende therapie, danstherapie, dramatherapie, muziektherapie en psychomotorische therapie) - zoals gebruikt in de geestelijke gezondheidszorg (tweedelijns zorg). In Nederland worden deze therapieën gegeven in een klinische, deeltijd- of ambulante setting, onder de verantwoordelijkheid van een hoofdbehandelaar (psychiater, psychotherapeut of psycholoog), en maken ze in het algemeen deel uit van een behandelpakket met meerdere interventies waarin de vaktherapieën ondersteunend zijn aan de totale behandeling. In de bijlage van dit onderzoeksvoorstel worden de definities van de vijf vaktherapieën gegeven volgens de Federatie Vaktherapeutische Beroepen. De eerste vier vaktherapieën (beeldend, dans, drama en muziek) zijn ook internationaal gangbaar, alsmede in de Angelsaksische literatuur, echter, psychomotorische therapie is geen term die in de Angelsaksische literatuur teruggevonden wordt [1]. Psychomotorische therapie in de Nederlandse context maakt gebruik van interventies die gericht zijn op lichaamsbeleving en bewegingsgedrag [1, 2] en kan gezien worden als een eclectische therapie met elementen uit de psychologie, bewegingstherapie, ergotherapie, lichaamsgerichte psychotherapie en fysiotherapie [1]. Hiermee heeft de Nederlandse psychomotorische therapie overlap met therapievormen uit andere landen, die ook gericht zijn op lichaamsbeleving en bewegingsgedrag. Probst et al. geven een overzicht van deze therapieën en van technieken/instrumenten die bij deze therapieën gebruikt worden (Figuur 1) [1]. De volgende door Probst et al. genoemde therapieën vallen buiten het bestek van ons onderzoek: - Play therapy: vooral in gebruik bij kinderen - Adventure therapy & wilderness therapy & outdoor therapy: valt in de Nederlandse context niet onder psychomotorische therapie - Haptonomie en haptotherapie: is in de Nederlandse context te onderscheiden van psychomotorische therapie 5

6 - Sporttherapie en mototherapie wanneer dit alleen uit fysiotherapie bestaat: zowel lichaamsbeleving als belevingsgedrag moeten aan bod komen Figuur 1 Overzicht van psychomotorische therapie en gelijkaardige therapieën uit andere landen (overgenomen uit Probst et al. [1]), met technieken die in deze therapieën gebruikt worden Voor wat betreft de technieken die bij psychomotorische therapie gebruikt kunnen worden richt ons onderzoek zich ook op de effectiviteit van: - fitness therapie (cardiovasculaire fitness therapie) [3] - running therapie (het therapeutisch inzetten van de rustige duurloop ten behoeve van mensen met een depressie of andere psychische klachten) [4] - therapie met paarden/hippotherapie De andere door Probst et al. genoemde technieken komen vaak zo algemeen voor dat ze als alleenstaande techniek binnen de psychomotorische therapie (een voornamelijk tweedelijns therapie in Nederland) geen toegevoegde waarde hebben; of zijn al eerder beoordeeld door Zorginstituut Nederland. In de literatuur werd geen onderscheid gemaakt tussen fitness therapie, running therapie en andere vormen van fysieke inspanning ( exercise ). De term running therapie lijkt vooral in Nederland veel gebruikt te worden. We behandelen daarom in dit rapport zowel fitness therapie als running therapie onder de noemer fysieke inspanning Controlegroepen Als controlegroepen tellen patiënten met dezelfde stoornis die geen behandeling ondergaan, of een gebruikelijke behandeling ondergaan zonder vaktherapie Uitkomstmaten Als uitkomstmaten nemen we: vermindering van symptomen, geen aantoonbare stoornis meer, terugval, vaktherapie-specifieke uitkomstmaten, kwaliteit van leven 6

7 (ziektespecifiek en algemeen), participatie in de maatschappij (e.g. werk, scholing), negatieve effecten Studies In dit rapport bespreken we systematische reviews en richtlijnen. Hiermee krijgen we een eerste overzicht van het beschikbare bewijs per patiëntengroep. In een vervolgonderzoek kan dan naar bewijs gezocht worden wat niet in de systematische reviews werd beschreven (gerandomiseerde, gecontroleerde trials en/of gecontroleerd cohortonderzoek). Onder een systematische review verstaan we een review die een systematische zoekstrategie hanteert in tenminste Pubmed en een andere database met een kwaliteitsbeoordeling van de geselecteerde studies. We selecteren reviews van gerandomiseerde, gecontroleerde studies en als die er niet zijn selecteren we ook reviews van gecontroleerde cohortstudies. Reviews van cohorten zonder vergelijkende patiëntengroep sluiten we uit. Omdat psychomotorische therapie sterke wortels heeft in Duitsland en Frankrijk zal ook naar Duits- en Franstalige reviews gezocht worden (naast Engels- en Nederlandstalige reviews). Daarnaast beschrijven en beoordelen we de Nederlandse richtlijnen en richtlijnen uit België, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk met het AGREE instrument. 7

8 2 Methode Ons onderzoek bestaat uit (a) een overview van reviews en daarnaast (b) een beschrijving en beoordeling van (internationale) multidisciplinaire (MDR) richtlijnen. 2.1 Overview van reviews Tabel 1 geeft de afbakening van de onderzoeksvraag schematisch weer wat betreft de populatie, interventie, vergelijking, uitkomsten en type studie (PICOS schema) (zie ook paragraaf 1.3). Tabel 1 PICOS schema effectiviteit van vaktherapie P = population Volwassen patiënten met een: - alcoholverslaving - attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) - angststoornis - autisme spectrum stoornis - depressie - dubbeldiagnose (zowel een psychische stoornis als een verslaving) - eetstoornis - opiaatverslaving - persoonlijkheidsstoornis - schizofrenie I = intervention Diagnose gesteld volgens gangbare methode, bijvoorbeeld depressieve stoornis volgens DSM criteria en niet patiënten met depressieve klachten. Uitgesloten: patiënten met dementie Vaktherapie: - beeldende therapie - danstherapie - dramatherapie - muziektherapie - psychomotorische therapie Fitness therapie 8

9 Running therapie Therapie met paarden C = comparator Patiënten die geen behandeling ondergaan, of een gebruikelijke behandeling ondergaan zonder vaktherapie O = outcomes - vermindering van symptomen - geen aantoonbare stoornis meer - recidief - terugval/heropname - kwaliteit van leven (ziektespecifiek en algemeen) - participatie in de maatschappij (e.g. werk, scholing) - negatieve effecten S = study designs Systematische reviews van gerandomiseerde, gecontroleerde studies of van gecontroleerde observationele studies als er geen systematische reviews van gerandomiseerde, gecontroleerde studies zijn - ten minste gezocht in Pubmed en 1 andere database - kwaliteitsbeoordeling van geselecteerde studies gedaan - full text gepubliceerd in een peer-reviewed tijdschrift Zoekstrategie We doorzochten Medline, EMBASE, PsycInfo, CINAHL en de Cochrane Database of Systematic Reviews op 5 en 6 november 2014, vanaf het begin van de database. De zoekstrategieën werden systematisch opgebouwd, gebruikmakend van de termen uit het PICOS schema. We gebruikten een filter voor systematische reviews. De gebruikte zoekstrategieën staan in paragraaf 6.2 in de Appendices Selectie Twee onafhankelijke onderzoekers (AV, DdB) voerden een dubbelselectie uit volgens de inclusiecriteria uit het PICOS schema. Zij selecteerden enkel studies fulltext gepubliceerd in het Duits, Engels, Frans of Nederlands in peer-reviewed tijdschriften. De redenen voor exclusie van full-text staan in paragraaf 6.3 in de Appendices. Indien de twee onderzoekers geen consensus bereikten over de inclusie van een studie, gaf de mening van een derde onderzoeker (PC) de doorslag Beoordeling van de methodologische kwaliteit Steeds twee onafhankelijk onderzoekers (AV of YS en DdB) beoordeelden de kwaliteit van de te includeren reviews, aan de hand van AMSTAR methode. 9

10 Discordante scores werden opgelost door discussie. Indien de twee onderzoekers geen consensus bereikten, gaf de mening van een derde onderzoeker (AV of YS) de doorslag Data-extractie Een onderzoeker voerde de data in de tabellen in (AV of YS) en een tweede onderzoeker (DdB) controleerde de invoer Interpretatie van effectgrootte s Voor effectgroottes die beschreven werden als een gestandaardiseerd gemiddeld verschil (standardised mean difference, SMD, Cohen s d of Hedges g) interpreteren we voorzichtig als volgt: 1. 0,2-0,4: klein effect 2. 0,5-0,7: middelgroot effect 3. 0,8 of groter: groot effect [5] Toekennen van niveau van bewijs Als een geselecteerde systematische review GRADE toepaste op de uitkomsten rapporteerden we de GRADE beoordeling uit die review. 2.2 Richtlijnen We zochten in een aparte literatuurstudie naar multidisciplinaire richtlijnen uit Nederland en de ons omringende landen (België, Duitsland), en het Verenigd Koninkrijk. De volgende bronnen werden hierbij geraadpleegd: Medline, National Guideline Clearinghouse, GIN en websites van richtlijnorganisaties. Richtlijnen dienden gepubliceerd te zijn in 2006 of later (laatste negen jaar). We beoordeelden de richtlijnen met het methodologische deel van het AGREE II instrument. Dit gebeurde door twee onderzoekers (YS en DdB), onafhankelijk van elkaar. We beschreven de geselecteerde richtlijnen in tekst en tabellen. 10

11 3 Resultaten: overview van reviews 3.1 Inleidend We selecteerden 23 systematische reviews volgens de inclusiecriteria. Een flowchart van het selectieproces is te vinden in paragraaf 6.4 in de Bijlagen. Redenen van exclusie van studies die full text werden opgevraagd zijn te vinden in paragraaf 6.3. Tabel 2 geeft een overzicht van de hoeveelheid bewijs die er per patiëntengroep en per onderzochte interventie werd geselecteerd. We onderzochten zeven verschillende interventies bij tien verschillende patiëntengroepen, in totaal 70 verschillende patiënt-interventie combinaties. Voor 11 patiënt-interventie combinaties vonden we bewijs in de vorm van RCTs of gecontroleerde klinische studies, geïncludeerd in systematische reviews. Daarnaast selecteerden we twee systematische reviews met gemengde patiëntenpopulaties, die niet in Tabel 2 staan vermeld. 3.2 Kwaliteit van de geselecteerde reviews Kwaliteit van de 23 geselecteerde reviews werd beoordeeld met het AMSTAR instrument. De belangrijkste beperkingen waren: - 13 reviews noemden geen onderzoeksprotocol of a priori vastgestelde methoden - vijf reviews kenden geen dubbelbeoordeling bij de selectie van studies, of geen dubbele data extractie procedure - drie systematische reviews excludeerden grijze literatuur - 13 reviews gaven geen lijst van de geëxcludeerde studies - zes reviews gaven het kwaliteit van bewijs niet adequaat weer in hun conclusies (te optimistische conclusies in het licht van de beperkingen van het bewijs) De volledige AMSTAR beoordeling per review is te vinden in paragraaf 6.5 in de Bijlagen. 11

12 Tabel 2 Overzicht van kwantiteit van bewijs per interventie en per patiëntengroep Aantal systematische reviews (aantal relevante studies in die reviews) Patiënten met: Beeldende therapie Danstherapie Dramatherapie Muziektherapie PMT Fysieke inspanning Therapie met paarden Alcoholverslaving 0 1(0) 0 1(0) 1(0) 1 (11 *) 1 (0) ADHD 0 1(0) 0 0 1(0) 0 1 (0) Angststoornis 0 1(0) 0 0 1(0) 1 (8) 1 (0) Autisme 0 1(1) 0 1(0) 1(0) 1(0) 1 (0) Depressie 0 1(0) 0 1(1) 1(0) 3 (39) 1 (0) Dubbeldiagnose 0 1(0) 0 0 1(0) 0 1 (0) Eetstoornis 0 1(0) 0 0 2(0) 3 (5) 1 (0) Opiaatverslaving 0 1(0) 0 1(0) 1(0) 1(11*) 1 (0) Persoonlijkheidsstoornis 0 1(0) 0 0 1(0) 0 1 (0) Schizofrenie 1(1) 1(0) 1(0) 1(8) 2(1) 3(3) 1 (0) Afkortingen: PMT: psychomotorische therapie * 3 RCTs over patiënten met een alcoholverslaving; 3 RCTs over patiënten met een drugsverslaving; 5 RCTs over patiënten met zowel een alcohol als een drugsverslaving 12

13 3.3 Patiënten met een alcoholverslaving (reviews) Beeldende therapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van beeldende therapie bij patiënten met een alcoholverslaving evalueerden Danstherapie (reviews) Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met een alcoholverslaving [6] Dramatherapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van dramatherapie bij patiënten met een alcoholverslaving evalueerden Muziektherapie (reviews) Eén systematische review van Mays et al. uit 2008 evalueerde de effectiviteit van muziektherapie bij patiënten met een verslaving [7]. Er werd tot 2006 gezocht; er werden geen gecontroleerde studies gevonden Psychomotorische therapie (reviews) Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met een alcoholverslaving [6] Fysieke inspanning (reviews) Wang 2014 evalueerde het effect van fysieke inspanning bij patiënten met een verslaving [8]. Wang et al. zochten tot in 2013 en includeerden 11 voor ons relevante RCTs (n=625) (drie RCTs over patiënten met een alcoholverslaving, vijf RCTs over patiënten met een verslaving aan illegale drugs en drie RCTs over patiënten die zowel aan alcohol als aan drugs verslaafd waren). Er werd geen meta-analyse gedaan met alleen de voor ons relevante RCTs. De uitkomstmaat abstinentie werd in vijf RCTs gerapporteerd: vier RCTs vonden significant meer abstinentie in de fysieke inspanningsgroep vs. de controlegroep; de ORs lagen tussen de 1,04 en 7,66. Drie van de vier studies die over onthoudingsverschijnselen rapporteerden vonden significant minder onthoudingsverschijnselen in de fysieke inspanningsgroepen, met SMDs tussen de -4,22 en 0,24. De SMDs voor angst lagen tussen de -0,54 en 0,00; twee van de vijf RCTs die over angst rapporteerden vonden significant minder angst in de fysieke inspanningsgroepen. Zes RCTs 13

14 rapporteerden over depressie waarbij vier RCTs significant minder depressie vonden in de fysieke inspanningsgroep; de SMDs lagen tussen de -0,75 en 0,00. Over negatieve effecten werd niet gerapporteerd Therapie met paarden (reviews) De systematische review van Kamioka 2014 zocht naar RCTs die therapie met dieren evalueerden, en vond geen enkele RCT over therapie met paarden, bij welke patiëntengroep dan ook [9]. 3.4 Patiënten met ADHD (reviews) Een systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met ADHD [6]. Geen van de geïncludeerde reviews evalueerde beeldende therapie, dramatherapie, muziektherapie, of fysieke inspanning bij patiënten met ADHD. Zie ook paragraaf Patiënten met een angststoornis (reviews) Beeldende therapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van beeldende therapie bij patiënten met een angststoornis evalueerden Danstherapie (reviews) Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met een angststoornis [6] Dramatherapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van dramatherapie bij patiënten met een angststoornis evalueerden Muziektherapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van muziektherapie bij patiënten met een angststoornis evalueerden Psychomotorische therapie (reviews) Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met een angststoornis [6]. 14

15 3.5.6 Fysieke inspanning (reviews) Eén systematische review evalueerde het effect van fysieke inspanning bij patiënten met een angststoornis [10]. Deze review zocht tot 2011 en includeerde acht RCTs (n=563) waarin patiënten van 18 tot 65 jaar werden geïncludeerd. Er werd geen meta-analyse gedaan. Eén RCT vergeleek fysieke inspanning vs. geen fysieke inspanning en vond een niet-significante betere kwaliteit van leven na fysieke inspanning. Een tweede RCT vergeleek fysieke inspanning vs. placebo pil en vond een significante verbetering na fysieke inspanning voor wat betreft angst en depressie op twee meetschalen. Daarnaast vond deze studie op één meetschaal een significante verbetering voor wat betreft globale indruk; op een andere meetschaal was het verschil niet statistisch significant. Voor angst en paniek werden drie verschillende meetschalen gebruikt; alle meetschalen lieten minder angst en paniek zien na fysieke inspanning, op één meetschaal was dit verschil statistisch significant. Een derde RCT vergeleek fysieke inspanning vs. antidepressiva en vond dat zowel de globale indruk (twee meetschalen gebruikt) als angst en paniek (drie meetschalen gebruikt) significant meer verbeterden na fysieke inspanning, in vergelijking met antidepressiva. Angst alleen (twee meetschalen) verminderde niet significant meer na fysieke inspanning, evenals depressie (twee meetschalen). Een vierde RCT kende twee vergelijkingen, waarvan de eerste fysieke inspanning + antidepressiva vs. ontspanningsoefeningen + placebo vergeleek. Daarin werd een significant betere algemene indruk bij de groep die fysieke inspanning kreeg gevonden. De andere vergelijking (fysieke inspanning + placebo vs. ontspanningsoefeningen + placebo) vond een niet significant verschil, waarbij niet werd gerapporteerd in welke richting het effect wees. De vijfde RCT vergeleek fysieke inspanning + CBT vs. voorlichting + CBT. Voor angst en stress werd een niet significante verbetering gevonden; voor depressie werd een significante verbetering gevonden. Een zesde RCT vergeleek fysieke inspanning + gedragsveranderingen + ergotherapie vs. standaard huisartsenzorg en vond een significante vermindering van angst en van paniek. De laatste twee RCTs vergeleken fysieke inspanning van verschillende aard en intensiteit onderling; de resultaten van deze RCTs worden hier niet gerapporteerd. Over negatieve effecten werd niet gerapporteerd Therapie met paarden (reviews) Zie paragraaf

16 3.6 Patiënten met autisme (reviews) Beeldende therapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van beeldende therapie bij patiënten met autisme evalueerden Danstherapie (reviews) Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij patiënten met autisme [6]. Er werd tot 2012 gezocht en één voor ons relevante studie geïncludeerd (n=31). Deze studie randomiseerde 31 patiënten tussen de 16 en 47 jaar (gemiddelde leeftijd 22 jaar) met autisme tussen zeven weken een wekelijkse één uur durende danstherapie of geen interventie. Na zeven weken werden de volgende gemiddelde scores gerapporteerd: welbevinden (Heidelberg State Inventory): 4,45 (SD:0,76) vs. 3,77 (SD:0,84); lichaamsbeleving (Questionnaire of Movement Therapy): 4,35 (SD: 0,61) vs. 3,67 (SD: 0,77); Emotional Empathy Scale: 3,23 (SD: 0,52) vs. 2,86 (SD: 0,60)(voor alle meetschalen werd niet gerapporteerd welke richting verbetering kenmerkt). Over negatieve effecten werd niet gerapporteerd Dramatherapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van dramatherapie bij patiënten met autisme evalueerden Muziektherapie (reviews) Eén systematische review evalueerde de effectiviteit van muziektherapie bij patiënten met autisme [11]. Er werd tot 2013 gezocht; er werden geen gecontroleerde studies over volwassen patiënten met autisme gevonden Psychomotorische therapie Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met autisme [6] Fysieke inspanning (reviews) Eén systematische review evalueerde de effectiviteit van fysieke inspanning bij patiënten met autisme [12]. Er werd tot 2009 gezocht; er werden geen gecontroleerde studies over volwassen patiënten met autisme gevonden Therapie met paarden (reviews) Zie paragraaf

17 3.7 Patiënten met een depressie (reviews) Beeldende therapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van beeldende therapie bij patiënten met een depressie evalueerden Danstherapie Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met een depressie [6] Dramatherapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van dramatherapie bij patiënten met een depressie evalueerden Muziektherapie (reviews) Eén systematische review evalueerde het effect van muziektherapie bij patiënten met een depressie [13]. Er werd tot 2006 gezocht naar RCTs of gecontroleerde klinische trials die muziektherapie + standaard behandeling vergeleken met standaard behandeling. Er werden drie RCTs en één gecontroleerde klinische trial geïncludeerd; echter, drie studies rapporteerden geen 95%BI of SD en hun resultaten worden hier niet weergegeven. De enige overgebleven RCT includeerde 30 patiënten van 60 jaar of ouder, met een diagnose van een major of minor depressie gediagnosticeerd met een klinisch interview. Na muziektherapie hadden patiënten een betere score op de Geriatric Depression Scale (MD -6,20; 95%BI: - 1,33 tot -11,07) en op de Brief Symptom Inventory-General Severity Index (MD - 0,36; 95%BI: - 0,26 tot -0,98) in vergelijking met een wachtlijstgroep. Negatieve effecten werden niet gerapporteerd Psychomotorische therapie Eén systematische review evalueerde het effect van dance/movement therapy bij alle patiënten, en includeerde geen enkele relevante RCT of gecontroleerde cohort studie bij patiënten met een depressie [6]. 17

18 18

19 Ο ΟΟ Ο Ο Ο ΟΟ ΟΟΟ

20 3.7.6 Fysieke inspanning (reviews) Drie systematische reviews evalueerden het effect van fysieke inspanning bij patiënten met een depressie [14-16] (Tabel 3). De review van Cooney 2013 zocht tot 2012 naar RCTs waarin fysieke inspanning werd vergeleken met een controle en includeerde 39 RCTs met in totaal patiënten [14]. 23 RCTs rekruteerden hun patiënten uit niet-klinische populaties; tien van deze RCTs diagnosticeerden depressie met een klinisch interview en 13 RCTs met een depressie meetschaal. Negen RCTs rekruteerden patiënten uit klinische populaties, zowel klinische als ambulant, en zeven RCTs gebruikten een gemengde rekruteringsstrategie. De gemiddelde leeftijd lag tussen de 22 en 88 jaar; patiënten met dysthymie of een minor depressie waren in sommige RCTs geïncludeerd. Fysieke inspanning bestond meestal uit aerobe training onder supervisie. Als fysieke inspanning werd vergeleken met geen behandeling of welke controle behandeling dan ook, dan kenden patiënten uit de fysieke inspanningsgroep minder depressie symptomen direct na afloop van de behandeling (middelgroot effect, SMD -0,62; 95%BI: -0,81 tot -0,42, 35 RCTs, n=1.356, I=63%, matige kwaliteit van bewijs volgens GRADE). Als alleen de RCTs met een adequate blindering van de toewijzing aan behandelgroep, een intention-to-treat analyse en een geblindeerde vaststelling van de uitkomsten werden meegenomen dan werd het effect klein en was niet meer statistisch significant (SMD -0,18; 95%BI: -0,47 tot 0,11, 6 RCTs, n=464). Bij patiënten met een klinische diagnose van depressie was het effect middelgroot (- 0,57; 95%BI: -0,81 tot -0,32, 23 RCTs, n=967. Na een follow-up van vier tot 28 maanden was er nog steeds een klein effect meetbaar (-0,33; 95%BI: -0,63 tot - 0,03, 8 RCTs, n=377, laag niveau van bewijs volgens GRADE). Zeven RCTs rapporteerden geen verschil in negatieve effecten tussen de behandelgroepen. Als fysieke inspanning werd vergeleken met cognitieve therapie dan was er geen verschil in effectiviteit (SMD -0,03; 95%BI: -0,32 tot 0,26, 7 RCTs, n=189, matige kwaliteit van bewijs). In vergelijking met antidepressiva gaf fysieke inspanning meer verbetering van depressieve symptomen (klein effect, SMD -0,11; 95%BI: - 0,34 tot 0,12, 4 RCTs, n=300, matige kwaliteit van bewijs). In de antidepressiva groepen werden meer bijwerkingen gerapporteerd in twee RCTs die dat systematische evalueerden, het ging om meer diarree (p=0,03) en meer klachten van moeheid (2,4% vs. 20%) en seksuele problemen (2,4% vs. 26%). De systematische review van Krogh et al. evalueerde het effect van fysieke inspanning op een klinische depressie, gediagnosticeerd aan de hand van een diagnostisch systeem [16]. Krogh et al. zochten tot 2008 en includeerden dertien 20

21 RCTs, waarvan vier hun patiënten rekruteerden in een klinische setting. Twaalf RCTs betroffen patiënten met een milde tot matig ernstige depressie. In alle RCTs ging het om fysieke inspanning onder supervisie en in acht RCTs betrof het aerobe inspanning. Patiënten in de controlegroepen kregen meditatie, ergotherapie, wachtlijst, standaard therapie, placebo, voorlichting of rek- en strekoefeningen. Er was een klein effect meetbaar van fysieke inspanning op depressieve symptomen, direct na afloop van de interventie (SMD -0,40; 95%BI: -0,66 tot -0,14, 13 RCTs). Net zoals bij de review van Cooney et al. werd het effect kleiner als alleen naar RCTs met een adequate blindering van de toewijzing aan behandelgroep, een intention-to-treat analyse en een geblindeerde vaststelling van de uitkomsten werden meegenomen (SMD -0,19; 95%BI: -0,70 tot 0,31, 3 RCTs). Na follow-up (negen tot 26 maanden na randomisatie) was er geen verschil meer tussen behandelgroepen (SMD -0,01; 95%BI: -0,28 tot 0,26, 5 RCTs). Deze review rapporteerde niet over negatieve effecten. De systematische review van Daley et al. zocht tot 2008 naar RCTs en quasigerandomiseerde studies die het effect van fysieke inspanning op een postnatale depressie onderzochten [15]. Daley 2009 includeerde vier RCTs en een quasigerandomiseerde trial (n=221). Alle interventies duurden 12 weken en vergeleken fysieke inspanning met standaard behandeling (vier studies) of ondersteunende gesprekken (een studie). Er werd een groot effect van fysieke inspanning gevonden op de symptomen van depressie (SMD -0,81; 95%BI: -1,53 tot -0,10, 5 RCTs, n niet gerapporteerd). Een trial die fysieke inspanning als een co-interventie met sociale ondersteuning aanbood zorgde voor heterogeniteit; zonder deze trial was de effectgrootte klein (SMD -0,42; 95%BI: -0,90 tot 0,05). Over negatieve effecten werd niet gerapporteerd Therapie met paarden (reviews) Zie paragraaf Patiënten met een dubbeldiagnose (reviews) Beeldende therapie (reviews) Er werden geen systematische reviews geselecteerd die de effectiviteit van beeldende therapie bij patiënten met een dubbeldiagnose evalueerden. 21

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MARION SPIJKERMAN VGCT CONGRES, 13 NOVEMBER 2015 OVERZICHT Introductie Methode Resultaten Discussie Mindfulness en ACT interventies als ehealth:

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 182 Depressie komt veel voor en is een van de meest invaliderende aandoeningen met een negatieve invloed op vele

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met

Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Cognitieve Gedragstherapie en Mindfulness Based Stress Reduction Therapie voor Angst en Depressie klachten bij volwassenen met Autismespectrumstoornissen: ADASS Achtergrond ADASS Veelvuldig voorkomen van

Nadere informatie

Preventie en behandeling van psychische klachten bij ouderen door meer bewegen. Dr. Ingrid Hendriksen

Preventie en behandeling van psychische klachten bij ouderen door meer bewegen. Dr. Ingrid Hendriksen Preventie en behandeling van psychische klachten bij ouderen door meer bewegen Dr. Ingrid Hendriksen Inhoud Psychische klachten en bewegen Bewegen ter preventie van depressie Bewegingstherapie bij depressieve

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

SAMENVATTING Veel voorkomende psychiatrische stoornissen zoals depressieve- en angststoornissen, ook wel common mental disorders genoemd (CMDs), hebben een hoge prevalentie en dragen substantieel bij aan

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Prof. Sabbe (CAPRI UA) Malone Maureen (CAPRI UA) Overzicht Definities Onderzoeksvragen

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Chapter 9. Summary in Dutch / Samenvatting

Chapter 9. Summary in Dutch / Samenvatting Chapter 9 Summary in Dutch / Samenvatting 180 Chapter 9 Cognitieve zelftherapie Een bijdrage voor langdurende behandeling van depressie en angst Hoofdstuk 1 Introductie Zelfhulp netwerken vertegenwoordigen

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

!! "# # $# # % & ' (!)! * +), -

!! # # $# # % & ' (!)! * +), - ,!! "##$##% &'(!)! *+) - . # # # # #, /! %/! 0 "1 /!!!" #$%& 21 3/) 4 "3/) ' ()%' # % % % " 553/ ## / ## 6 1 57/+ ### 8 9" 5 3/+ ### : % % % /+ ## ; /* # % " 55/ *!+ )+!,! + -!.+! /& (!!! +0 1/!!)+!!#/!2)"!)"!!!345

Nadere informatie

Kennislacunes NHG-Standaard Depressie

Kennislacunes NHG-Standaard Depressie Kennislacunes Kennislacunes 1. Het nut van screening naar depressie bij mensen met een chronische somatische aandoening in de (noot 15-16). 2. De 4DKL als instrument om het verloop van de (ernst van de)

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van dit onderzoeksproject was de interventie-studie van Nezu et

Het belangrijkste doel van dit onderzoeksproject was de interventie-studie van Nezu et Ondanks grote medische vooruitgang in de herkenning en behandeling van de ziekte kanker ervaren patiënten die de diagnose krijgen vaak negatieve emoties als angst, somberheid, en onzekerheid. Bij sommige

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel?

Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel? Kritisch lezen Hoe lees ik een artikel? Prof. Dr. Lieve Peremans 2/5/15 Herhaling titel van presentatie 1 Evalueer kritisch de kwaliteit Heb ik nu een goed artikel? 1.Soorten onderzoeksdesigns 2.Regels

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Mindfulness en kanker

Mindfulness en kanker Mindfulness en kanker Else Bisseling 3 oktober 2015 augustus 2014 00 maand 0000 Mindfulness (Kabat-Zinn, 1990; Teasdale, Segal & Williams, 1995) Aandacht geven aan wat we van moment tot moment doen en

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift gaat over depressie en de behandeling daarvan. Bestudeerd is of een behandeling bestaande uit de combinatie van medicatie en psychotherapie meer effectief

Nadere informatie

Samenvatting*en*conclusies* *

Samenvatting*en*conclusies* * Samenvatting*en*conclusies* * Kwaliteitscontrole-in-vaatchirurgie.-Samenvattinginhetnederlands. Inditproefschriftstaankwaliteitvanzorgenkwaliteitscontrolebinnende vaatchirurgie zowel vanuit het perspectief

Nadere informatie

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen?

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? TRANZO ZORGSALON 14 oktober 2010 Marjolein Lugtenberg TRANZO, UvT/ PZO, RIVM Richtlijnen o Ter verbetering van kwaliteit van zorg o Bron van evidence-based

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knittle, Keegan Title: Motivation, self-regulation and physical activity among

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten

Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten Home no. 5 November 2015 Licht op oranje Eerdere edities Verenso.nl Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten Betekenis voor de geriatrische revalidatiezorg? Ewout B. Smit, aioto ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

BeMind studie: Mindfulness bij kanker

BeMind studie: Mindfulness bij kanker BeMind studie: Mindfulness bij kanker Een vergelijking tussen online en face to face mindfulness versus standaardzorg Prof. Dr. A.E.M. Speckens, Radboud UMC en Dr. M. van der Lee, Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Bevorderen arbeidsparticipatie chronisch zieken: effectieve interventies

Bevorderen arbeidsparticipatie chronisch zieken: effectieve interventies Bevorderen arbeidsparticipatie chronisch zieken: effectieve interventies Marloes Vooijs Monique Leensen Jan Hoving Haije Wind Monique Frings-Dresen Organisatie voor Arbeid en Gezondheid (AMC) Preventie

Nadere informatie

Psychofysiologische begeleiding zinvol bij SOLK. (Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijk Klachten)

Psychofysiologische begeleiding zinvol bij SOLK. (Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijk Klachten) Psychofysiologische begeleiding zinvol bij SOLK. (Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijk Klachten) Eveline Kempenaar Algemene Leden Vergadering VDV november 2012 In het nieuws! 1 Definitie SOLK Lichamelijke

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

The Disability Assessment Structured Interview

The Disability Assessment Structured Interview RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN The Disability Assessment Structured Interview Its reliability and validity in work disability assessment Proefschrift ter verkrijging van het doctoraat in de Medische Wetenschappen

Nadere informatie

Psychologische behandeling van depressie; een systematisch overzicht van meta-analysen

Psychologische behandeling van depressie; een systematisch overzicht van meta-analysen oorspronkelijke stukken Psychologische behandeling van depressie; een systematisch overzicht van meta-analysen P.Cuijpers en J.Dekker Doel. Een overzicht geven van de meta-analysen naar de effectiviteit

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Verpleegkundige dossierbesprekingen. Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk

Verpleegkundige dossierbesprekingen. Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk Verpleegkundige dossierbesprekingen Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk Agenda EBP in het AMC Verpleegkundige dossierbesprekingen Praktijkvoorbeeld EBP in de psychiatrie EBP is ook belangrijk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar Samenvatting Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar verwachting zelfs verder toenemen in de

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN

PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN BEHANDELINGSPROGRAMMA'S, SPECIFIEK VOOR PATIËNTEN MET EN DUBBELE DIAGNOSE. Promotor: Prof. Dr. B. Sabbe

Nadere informatie

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme dr. L.M. Kronenberg Prof. dr. van Achterberg Prof. dr. W. van den Brink Prof. dr. P. Goossens K. Slager-Visscher,

Nadere informatie

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Maringa de Weerd, Henny Sinnema, Bauke Koekkoek, Ton van Balkom,

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond en doelstelling van het onderzoek Het doel van dit promotie onderzoek was om de zorg voor angst en depressie in kaart te brengen, enerzijds bekeken vanuit de

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10. Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12

Inhoud. Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10. Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12 Inhoud Voorwoord prof. dr. P.H. Dejonckere bij de eerste druk 10 Woord vooraf bij de tweede, geheel herziene druk 12 1 Inleiding 14 1.1 Wat is evidence-based handelen? 14 1.2 Evidentie in de logopedie

Nadere informatie

Een literatuurstudie met betrekking tot de dementiewoning. Door Susan Arendse en Martijn Moerman, studenten Fysiotherapie van de HU.

Een literatuurstudie met betrekking tot de dementiewoning. Door Susan Arendse en Martijn Moerman, studenten Fysiotherapie van de HU. Zijn bewegingsprogramma s die cognitie stimuleren haalbaar in de thuissituatie? Een literatuurstudie met betrekking tot de dementiewoning van het project Technologie Thuis Nu Door Susan Arendse en Martijn

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK

SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK FORMULIER Vc voor het beoordelen van een SYSTEMATISCHE REVIEW VAN OBSERVATIONEEL ONDERZOEK Evidence-Based RichtlijnOntwikkeling Formulier Vc: beoordeling systematische review van observationeel onderzoek

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen Leeswijzer Achmea Health Database tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Inleiding Het doel van dit proefschrift was het beantwoorden van vijf vragen over rouwinterventies voor weduwen en weduwnaars in het algemeen en over een bezoekdienst voor oudere

Nadere informatie

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen Leeswijzer Achmea Health Database tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Kleur je Leven Algemene voorstelling

Kleur je Leven Algemene voorstelling Algemene voorstelling van Kleur je Leven Kleur je Leven Algemene voorstelling Leven met plezier, de toekomst positief zien en met zelfvertrouwen zaken aanpakken Soms valt dat niet mee. Zeker niet voor

Nadere informatie

DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE. Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student

DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE. Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student Definitie trauma in de kindertijd Emotioneel misbruik Emotionele verwaarlozing Fysiek misbruik Fysieke verwaarlozing Seksueel misbruik

Nadere informatie

5. LITERATUURONDERZOEK

5. LITERATUURONDERZOEK 5. LITERATUURONDERZOEK In dit hoofdstuk wordt niet alleen het zoeken naar literatuur besproken. Ook het selecteren, beoordelen en samenvatten van de literatuur in evidence tabellen komt aan de orde. 5.1

Nadere informatie

Workshop Journal Club Angst in palliatieve fase

Workshop Journal Club Angst in palliatieve fase Workshop Journal Club Angst in palliatieve fase 3 e nascholing Netwerk Verpleegkundig Specialisten Oncologie 24 maart 2015 Verpleegkundig Onderzoekers Medische Oncologie (VOMO) UMC Utrecht Cancer Center

Nadere informatie

Somatoforme stoornissen in de huisartspraktijk: epidemiologie, behandeling en de co-morbiditeit met angst en depressie

Somatoforme stoornissen in de huisartspraktijk: epidemiologie, behandeling en de co-morbiditeit met angst en depressie Samenvatting Samenvatting Somatoforme stoornissen in de huisartspraktijk: epidemiologie, behandeling en de co-morbiditeit met angst en depressie Dit proefschrift beschrijft het Somatisatie Onderzoek Universiteit

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie

Muziektherapie in de oncologie

Muziektherapie in de oncologie Muziektherapie in de oncologie Wetenschap en praktijk combineren Tom Abrahams 26 mei 2015 Wat is muziektherapie? Een vorm van vaktherapie Ervaringsgericht Interventies binnen muzikale context Waar wordt

Nadere informatie

Het onderzoek gepresenteerd in dit proefschrift is gericht op de diagnostiek en het meten van verschijnselen van CRPS 1, en de betrokkenheid van NMDA receptoren en de waarde van NMDA receptor antagonisten

Nadere informatie

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE Gerben Roefs Zuyd Hogeschool Master of Arts Therapies 19 juni 2015 Opbouw Presentatie VOLGT PROCES VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK DOEN START MET EEN IDEE -

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling Mw.dr. Jetty van Meeteren, Revalidatiearts, Rijndam, RVE Erasmus MC VERMOEIDHEID Komt bij 60 tot 80% van de patienten voor Het

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 De situatie in Nederland, 2000-2015 Paul Rijnders Emergis, Goes Zeeland Iets specifiek, bijvoorbeeld mosselen / mossel boot Overzicht:

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

Voorspellers van terugval bij angststoornissen. Najaarsconferentie Vgct 8 november 2012 Willemijn Scholten

Voorspellers van terugval bij angststoornissen. Najaarsconferentie Vgct 8 november 2012 Willemijn Scholten Voorspellers van terugval bij angststoornissen Najaarsconferentie Vgct 8 november 2012 Willemijn Scholten Achtergrond Angststoornissen zijn goed te behandelen Beloop op lange termijn chronisch of episodisch

Nadere informatie

Hypnotherapie als behandeling van het Prikkelbaredarmsyndroom

Hypnotherapie als behandeling van het Prikkelbaredarmsyndroom Hypnotherapie als behandeling van het Prikkelbaredarmsyndroom Een pilot studie naar de behandeling door PDS-therapeuten Methode studiepopulatie 285 patiënten (leeftijd 18-65 jaar, 74% vrouw), gediagnosticeerd

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie DIAGNOSTIC INVENTORY FOR DEPRESSION (DID) Zimmerman, M., Sheeran, T., & Young, D. (2004). The Diagnostic Inventory for Depression: A self-report scale to diagnose DSM-IV Major Depressive Disorder. Journal

Nadere informatie