Bulletin van de Vereniging voor Klinische Psychotherapie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bulletin van de Vereniging voor Klinische Psychotherapie"

Transcriptie

1 Bulletin van de Vereniging voor Klinische Psychotherapie

2 Vereniging voor Klinische Psychotherapie Bulletin 24

3 Bestuur: W.R. Scholte, voorzitter Mw. C. E. Wismeyer, secretaris Dhr. J. van den Berg, penningmeester Dhr. P. W. Deege Dhr. F. M. Huitema Secretariaat: Jiska Scholte, Bilderdijkstraat 1a, 3881 WB Putten, Tel: adres: Redactie van het Bulletin: W. de Waard, Haaghuishof 29, 2352 SW Leiderdorp, Tel: adres: VKP Website: Redactie van de Website: Jiska Scholte adres:

4 Een grotere VKP kan meer doen Werft één of meer leden uit kliniek of uit dagkliniek en uit diverse referentiekaders. Gespecialiseerd lidmaatschap 70 Euro Met merknaam klinisch psychotherapeut, na voltooide opleiding tot klinisch psychotherapeut Gewoon lidmaatschap Psychologen, geregistreerd als psychotherapeut, kunnen het gewoon lidmaatschap aanvragen. Psychiaters zijn geregistreerd als psychotherapeut en kunnen het gewoon lidmaatschap aanvragen. 70 Euro Aspirant lidmaatschap Buitengewoon lidmaatschap Senior lidmaatschap Lidcontribuant Instellingen kunnen lidcontribuant worden. Zij ondersteunen daarmee de VKP en ontvangen het Bulletin en uitnodigingen voor vergaderingen en studiedagen. Dit lidmaatschap is dan naast en niet als vervanging van individuele lidmaatschappen 35 Euro 35 Euro 35 Euro 70 Euro Aanmelding bij het secretariaat van de VKP: Jiska Scholte, Bilderdijkstaraat 1a, 3881 WB Putten, Tel: , adres:

5 Inhoudsopgave 2. Inhoudsopgave 3. Redactioneel 4. Klinische psychotherapie in de provincie Overijssel 11. Focussed Group Therapy for Burned-out Patiënts Verslag van een IAGP congres door M. E. van Aken - van der Meer 15. Landelijke dag van de Vereniging van Medewerkers in voorzieningen voor Psychiatrische Dagbehandelingen (VMPD) Inleiding 16. Traumatisering en Persoonlijkheidsproblematiek: diagnostiek en behandeling Door H.A. Gerritsen 22. De noodzaak van goede diagnostiek van dissociatieve stoornissen in een deeltijdbehandeling; waarom eigenlijk en hoe zien die patiënten er uit Door S. Boon 25. Aandacht voor. 27. Aankondigingen 28. Kenmerken van Klinische Psychotherapie volgens de VKP 28. Referentiekaders in de klinische psychotherapie

6 Redactioneel Het zou logisch geweest zijn als dit Bulletin begon met een verslag van de Hete Hangijzermiddag in November Helaas moet ik u (en mijzelf) teleurstellen. De geluidsapparatuur was matig en mijn gehoor op dat moment slecht zodat ik slechts flarden van het gesprokene heb kunnen opvangen. Ik hoop dat ik in het volgende Bulletin er nog iets van kan weergeven. Het onderwerp van de lezing van Ria Reul: 'En van werken word je bepaald niet slechter' is belangrijk genoeg. Men ziet in de klinische psychotherapie meer en meer dat de van ouds bekende therapieën worden aangevuld met aandacht voor werkhervatting en leren om de vrije tijd goed te besteden en om zelfstandig te leren wonen. Dat zijn immers belangrijke aspecten in het leven die ook meebepalen of iemand zich staande kan houden. In het artikel over klinische psychotherapie in Overijssel gaat het over de deeltijdbehandeling van de Zwolse Poort en onder andere hun aanpak om mensen te leren zelfstandig te wonen. Belangwekkend, evenals hun jaarlijkse kampeertocht in de Ardennen. En de kwaliteit wordt goed in het oog gehouden: alle verpleegkundigen hebben de 'cursus werken met groepen' gedaan evenals de 'training klinische psychotherapie'. Burned-out patiënten zijn niet alleen en niet altijd met directieve therapie weer in het zadel te krijgen. Marja van Aken was bij het IAGP congres in Istanbul en doet verslag van een boeiende workshop over de behandeling van burned-out patiënten met kortdurende klinische psychotherapie. De landelijke dag van de VMPD in December 2004 ging over traumatisering en persoonlijkheidsproblematiek, een onderwerp dat ook van belang is voor de klinische psychotherapie. De lezing van Suzette Boon geeft handvatten hoe dissociatieve patiënten die geen baat kunnen hebben van klinische psycho- therapie te herkennen. In de rubriek Aandacht voor. gaat het vooral over de DBC's die in snel tempo naderbij komen. 1 Januari 2006 is het zover. En in April is er weer een training Klinische Psychotherapie, zoals u in de rubriek Aankondigingen kunt lezen. Mijns inziens belangrijk voor iedereen die de training nog niet heeft gedaan. Wim de Waard.

7 Klinische psychotherapie in de provincie Overijssel Inleiding In de Bulletins 19 en 20 ging het over De Wieke in Enschede. Dit keer was ik in Zwolle. Ik hoorde Jan van de Berg een keer zeggen dat zij iets hadden dat wellicht uniek is in Nederland. Er op af dus. Naar de DKP, de Deeltijd Klinische Psychotherapie van De Zwolse Poort. Zo heet de GGZ West-Overijssel. Maar deze GGZ reikt ook tot aan de oostgrens, want Hardenberg hoort er ook bij. U weet wel, dat dorpje aan de grens met Duitsland. En voor de ouderen, de vroegere inrichting St. Franciscushof in Raalte valt er ook onder. Tegenwoordig ligt het centrum van de activiteiten in Zwolle en daar is dus ook het hoofdgebouw. Een flink gebouw waar zich op de begane grond de acute psychiatrische dagbehandeling bevindt, op de eerste etage basiszorg wordt gegeven en op de tweede etage de DKP is gehuisvest, als een van de specialistische afdelingen van de Zwolse Poort. De Zwolse Poort: de tweede etage, met de lichte stenen, is van de DKP, best groot dus. De DKP is een programma voor de behandeling van persoonlijkheids- problematiek. Samen met de DGT, het protocollaire programma voor mensen met ernstige borderline persoonlijkheidsproblematiek (Linehan dus), en met de afdeling poliklinische nabehandeling vormen zij de afdeling voor Persoonlijkheidsharmonisatie. Dat vind ik een mooi woord. Ik had het in dit verband nog niet eerder gehoord. Maar inderdaad, bij een geslaagde behandeling heeft de patiënt /cliënt een harmonischer persoonlijkheid verworven en harmonischer relaties met de omgeving.

8 Ik sprak daar met Jan van den Berg, onze penningmeester, en met Theo Verhoeven, psychotherapeut en manager zorg van de afdeling persoonlijkheids harmonisatie. De deeltijdbehandeling is ruim 25 jaar geleden in Raalte begonnen als een resocialiserende en stabiliserende afdeling. In 1984 verhuisden zij naar Zwolle en al snel met een psychotherapiegroep gestart. In 1989 werden het stabiliserende/resocialiserende en het psychotherapeutische deel gesplitst en kwam de DKP tot stand. In 1994 verhuisden zij binnen Zwolle en waren zij in hetzelfde gebouw als de RIAGG gehuisvest. In 2003 weer een verhuizing naar de huidige locatie. En een volgende verhuizing (binnen Zwolle) is al weer in de planning. Dit maal naar een definitieve op maat gesneden nieuwbouw. In dat verband heeft Theo een stukje in het wijkblad geschreven om de toekomstige wijkbewoners op de hoogte te stellen en mede om ze gerust te stellen. Hij vergeleek daarin de behandeling met een beroepsopleiding, waar je ook met een groep een lesprogramma bij verschillende docenten volgt. De docent coacht de leerlingen, zet ze aan het werk, en zet ze in gesprek met elkaar. Ze leren een vak en gaan dat vak in de praktijk toepassen. De DKP wordt zodoende wel eens een 'levensschool' genoemd. En omdat een vak leren enkele jaren in beslag neemt is het logisch dat een DKP-behandeling ook meer dan een jaar in beslag neemt. Het bovenstaande illustreert dat zij de nodige aandacht besteden aan de mensen met wie zij te maken hebben. Dat zijn ook de verwijzers. Regelmatig worden er verwijzersbijeenkomsten gehouden en zonodig zoeken zij die ook op. Dat zijn tegenwoordig ook bedrijfsartsen en al eerder studentenpsycho- logen. Opvallend vond ik dat zij ook nog al wat verwijzingen krijgen uit de opnameafdelingen. Dat is lang niet overal zo. En al met al hebben zij voldoende aanmeldingen om op jaarbasis tot een 100% stoelenbezetting te komen. Dat moet ook wil je als afdeling niet in financiële moeilijkheden komen met inkrimping en sluiting als dreigend gevolg. persoonlijkheid verworven en harmonischer relaties met de omgeving. Ik sprak daar met Jan van den Berg, onze Het lijkt mij dan ook een goede zaak dat hun financiële huishouding de laatste jaren voor alle medewerkers transparant is geworden zodat iedereen weet hoe duur alles is en waaraan het geld besteed wordt. En bij voorstellen voor veranderingen komt dan ook veel sneller de financiële haalbaarheid naar voren. De DKP heeft momenteel 25 stoelen. En ongeveer 40 cliënten. Er zijn vier behandelgroepen en een zogenoemde voorwerkgroep. Na een aanmeldingsgesprek komt de cliënt in de voorwerkgroep. De voorwerkgroep komt een dag per week bij elkaar en dient om de anamnese, de samenhang tussen klachten en persoonlijkheidsproblematiek en de indicatie verder duidelijk te krijgen. Het programma van die dag omvat een sociale vaardigheidstraining en interactietraining, een gezamenlijke lunch en een

9 opdrachtenzitting. Het grootste deel van de intake vindt dus plaats in deze groepsvorm. In die periode vindt ook het psychiatrisch onderzoek door de psychiater plaats en wordt bekeken of medicatie wenselijk is of niet. Het biedt de cliënt de mogelijkheid om voor zichzelf helderder te krijgen waar hij aan begint en of hij dat echt wil. Op die dag zijn namelijk ook twee behandel- groepen aan het werk en dus kan hij ook met de cliënten uit die groepen praten, bijvoorbeeld tijdens of na de lunch. Aan het eind van de voorwerkperiode wordt dan in samenspraak besloten of hij/zij aan de behandeling mee gaat doen en zo ja in welke groep. Deze periode duurt maximaal drie maanden. Hun indruk is dat deze werkwijze mede bepaalt dat zij minder drop-outs hebben dan het landelijk gemiddelde. Het team van de DKP; midden voor, geknield Theo Verhoeven, daarachter Jan van den Berg. De vier behandelgroepen hebben ieder een verschillend karakter, maar voor alle groepen geldt dat de behandeling een groepsbehandeling is en dat indivi- duele gesprekken niet plaats vinden, een heel enkele keer een gesprek met een sociotherapeut. Ook geldt voor iedereen dat er elke acht weken een behandelplanbespreking is waarin de voortgang van de behandeling in de groep tezamen met de teamleden wordt besproken. Cliënt en team maken elk half jaar een verslag dat naar de huisarts en een eventuele andere verwijzer wordt gestuurd. Dit gebeurt lang niet overal maar ik denk dat verwijzers dat erg op prijs stellen en dat verwijzers dan eerder denken aan een volgende verwijzing. Iedere groep heeft zijn eigen weekprogramma, maar eenmaal per week op een dag dat alle groepen er zijn is er drie kwartier 'grote groep' waar de teamleden ook present zijn. Daar wordt gesproken over het wel en wee in de DKP, vooral in relationeel opzicht. Belangrijke beslissingen worden daar dus niet genomen.

10 Groep 1 wordt geleid van uit een psychodynamisch referentiekader. Inzicht krijgen en verwerken. Wat zich herhaalt moet herinnerd worden is de slogan. Het is een vijfdaagse groep van 18 tot 25 jarigen, meestal meer meisjes dan jongens. Het gaat er vooral om een gestagneerde ontwikkeling weer op gang te krijgen, waarbij separatie van de ouders en opbouwen van een zelfstandig leven uiteraard een belangrijk onderdeel zijn. Er is tweemaal per week groepspsychotherapie van 5 kwartier door twee psychotherapeuten. Eenmaal per week is er interactietraining waarbij het gaat om vaardigheid te krijgen in de contacten tussen de groepsleden onderling. Bij de sociale vaardigheidstraining, die ook eenmaal per week plaats vindt, gaat het vooral om vaardigheid te krijgen in de contacten met familie, kennissen en dergelijke. Dagelijks is er een kwartier werkbespreking en eenmaal per week een blok sociotherapie. En een blok opdrachtenzitting. Eenmaal per week is er PMT voor de groep apart. Daarnaast is er een blok PMT samen met groep 2. Dit is in een grotere (sport) zaal. En er is nog een blok PMT/bio-energetica. Groep 1,2 en 3 gaan gezamenlijk eenmaal per week zwemmen. Er is eenmaal per week muziektherapie. De psychodynamisch georiënteerde groep heeft toch ook een blok cognitieve gedragstherapie. Een uitgebreid programma dus. Groep 2 wordt eveneens van uit het psychodynamisch referentiekader geleid. Ook dit is een vijfdaagse groep, met deelnemers van 25 tot 45 jaar. Problemen in sociale contacten, werk, niet aankunnen van intieme relaties komen vaak ter sprake. Het programma is grotendeels gelijk aan groep 1. Echter is PMT voor de groep alleen vervangen door 2 blokken pessotherapie. Ook groep 3 wordt van uit het psychodynamisch kader geleid. Het is een driedaagse groep waar vooral twintigers in zitten. Mensen die werk hebben, vrijwilligerswerk doen of een studie volgen die ze parttime kunnen voort- zetten. Hun dagelijkse verwikkelingen kunnen in de therapie aan de orde komen en zij kunnen ander gedrag in de praktijk oefenen. Hun programma omvat tweemaal per week groepspsychotherapie, dagelijks werkbespreking, een blok sociotherapie, PMT in de (sport)zaal, zwemmen, muziektherapie en een blok actuele werkervaring. Groep 4 wordt geleid van uit het referentiekader cognitieve gedragstherapie. Het is een tweedaagse groep. De deelnemers moeten een voldoende dag- invulling en sociale contacten hebben om in de praktijk te oefenen wat zij in de behandeling leren. Verkeerde gedachten en gevoelens moeten een heroriëntatie krijgen. Alles bij elkaar zijn het intensieve programma's. Op sommige dagen wordt er al om 8.15 uur begonnen en eindigt men om uur. De sociotherapeuten hebben allen een cursus 'werken met groepen' gevolgd bij Willem de Haas. Bij hun in dienst treden wordt het volgen van deze cursus afgesproken evenals de simulatietraining klinische psychotherapie.

11 Momenteel onderzoekt het team de mogelijkheid de ideeën van Bateman en Fonagy in het behandelaanbod te integreren. Systeemtherapie. Op indicatie vinden er relatie- en gezinsgesprekken plaats, daarnaast is deel- name aan een poliklinische partnerrelatiegroep mogelijk. Familiedag. Behalve de wekelijkse grote groep is er nog een gebeuren waar iedereen aan meedoet. Dat zijn de familiedagen tweemaal per jaar. Iedere cliënt nodigt twee mensen uit om mee te gaan naar de familiedag. Hetgeen betekent dat er meer dan honderd mensen komen. Een der teamleden geeft dan uitleg over de deeltijdbehandeling, men kan vragen stellen en er is een rondleiding. De familieleden krijgen zo een veel duidelijker beeld van de behandeling wat de communicatie met en het begrip voor de cliënt bevordert. Deze bijeenkomsten worden dan ook door de familieleden zeer op prijs gesteld. Naar de Ardennen. Geen reclame van de Walloniërs maar een jaarlijkse tocht van de groepen 1, 2 en 3. Zo'n 25 cliënten en de teamleden, inclusief de psychotherapeuten, maken in Juni een kampeertocht van een week te voet. En wel met een bepakking van 15 kg. Ze gaan per bus naar de Ardennen en deze bus vervoert elke dag noodzakelijke dingen die niet in de bepakking mee kunnen. De cliënten kunnen niet ongebreideld van alles meenemen; wat zij voor zichzelf nodig hebben moet binnen die 15 kg blijven. En daar komt dus een weegschaal aan te pas. De weken er voor staan dan ook sterk in het teken van deze naderende tocht, zowel praktisch als interactioneel. Dat staat er dan in een kort zinnetje, maar het impliceert heel wat. En tijdens deze tocht maken cliënten en teamleden elkaar op een heel andere manier mee. Het uitgangspunt is dat de groep de hele dag bij elkaar blijft, dus geen vooruitlopers en geen achterblijvers. Op deze wijze wordt de groepscohesie versterkt en de onderlinge concurrentie tussen de groepen gestimuleerd. Aan het eind van iedere dag is er grote groep om op de dag terug te kijken en naar de volgende dag te kijken. In de vier weken er na wordt uiteraard veelvuldig op deze tocht teruggekeken, hetgeen ook heel wat inhoudt. Toen het team begon met deze tochten ging men per fiets. Daar zijn ze van af gestapt omdat het in de bergen soms tot riskante situaties leidde. Dit alles brengt met zich mee dat cliënten in de weken er voor en er na in principe niet met ontslag gaan. Omdat dan vaak de Ardennentocht centraal staat Zou de separatie van de DKP niet voldoende aandacht kunnen krijgen.

12 Een aantal weken na de Ardennentocht, in Juli, is de DKP gedurende drie weken gesloten. Dan zijn er dus geen therapieën. De invulling van deze therapieloze vormt natuurlijk ook weer een belangrijk onderwerp in de behandeling. Twee teamleden zijn in die weken voor de cliënten bereikbaar. Die sluiting heeft ook zijn invloed op ontslagplannen van cliënten. Daar de cliënten hun geplande ontslag twee maanden tevoren in de groep kenbaar moeten maken vereist dat in het voorjaar en de zomer nog al wat planning. En datzelfde geldt ook voor het beginnen met de behandeling. De kamertraining. Uniek in Nederland? Ik heb er in elk geval nog nergens over gehoord. De instelling heeft een woonhuis, een rijtjeshuis in Zwolle gehuurd voor de DKP. Daar kunnen zes mensen wonen. Dus zes bedden. Die gelden voor de betaling als klinische bedden en zijn voor de deeltijd dus een welkome en belangrijke aanvulling van het therapeutisch aanbod. Cliënten kunnen daar maximaal een jaar wonen. In enkele kamers staan twee bedden. Cliënten die het moeilijk vinden om alleen op een kamer te slapen kunnen dus als overgang tijdelijk met iemand anders op een kamer slapen. Zij wonen daar tijdens de DKP-behandeling. En wel door de weeks. In de weekenden wonen zij dus elders, bijvoorbeeld bij hun ouders of op hun eigen adres. Op Vrijdag gaan zij 's morgens het huis uit naar het Vrijdagprogramma en van daar naar hun weekendadres. Op Maandag gaan zij van uit het weekend- adres rechtstreeks naar het Maandagprogramma en komen dus Maandag eind van de middag in hun tijdelijke parttime woning. Zij verzorgen gezamenlijk hun huishouden, stofzuigen, boodschappen doen, koken, de was doen, stofzuigen enz. Zij leren in de maanden dat zij daar wonen dus een aantal essentiële zaken om daarna zelfstandig te kunnen wonen. Maar dat geldt niet alleen binnenshuis. Elke avond na thuiskomst is er sociotherapie. Dat houdt in dat een der sociotherapeuten aanwezig is en met de huisbewoners bespreekt hoe alles loopt en welke plannen zij voor de avond hebben. En met name buitenshuis. In de loop der maanden moeten zij leren contacten buitens- huis te leggen en zich dus niet in huis op te sluiten. Er is daarbij voor hen een verplichting om in dit opzicht initiatieven te nemen. Mogelijkheden zijn bijvoorbeeld naar de bioscoop gaan, naar een café gaan, naar een disco gaan, naar een sportvereniging gaan, enz. Zij kunnen dan alleen gaan of met een paar. Het is bijvoorbeeld best spannend om voor het eerst naar een sportvereniging te gaan en wanneer een huisgenoot mee gaat geeft dat veel steun. Een essentieel aspect is natuurlijk ook dat de bewoners in die maanden leren in de groep te leven, met elkaar contact te hebben, lief en leed te delen, intimiteiten en ruzies te hebben en noem maar op. Wie komen hiervoor in aanmerking?

13 - Adolescenten die nog bij hun ouders wonen en dus geen separatie tot stand hebben kunnen brengen. - En eenzame en geïsoleerd levende cliënten. - En cliënten die zich van uit hun persoonlijkheidsproblematiek te vroeg aan een partner hebben gebonden en waarbij deze relatie een hindernis vormt zich verder te ontwikkelen. Daar het een open groep is kunnen de nieuwkomers veel steun hebben en veel leren van degenen die er al maanden zijn. Het is de afspraak dat zij na het afronden van de kamertraining op zichzelf gaan wonen en zij moeten dus tijdig initiatieven nemen om woonruimte te vinden. Ik heb het huis mogen bezoeken en de groep heeft mij gastvrij en open ontvangen. In een samenspraak van ongeveer een uur hebben zij om de beurt verteld over hun leven aldaar, vanuit welke achtergrond zij daar gekomen zijn en wat zij in de loop der maanden geleerd hebben. Een der meisjes vertelde bijvoorbeeld dat zij lid was geworden van een badmintonclub en de eerste keer een der andere groepsleden als steun had kunnen meenemen. Een der jongens was er van uit zijn ouderlijk huis gekomen en daar zijn ouders steeds veel voor hem hadden gedaan stond hij er in het begin met twee linkerhanden. In de loop der maanden was hij een stuk zelfstandiger geworden al moest er nog het een en ander groeien om de stap naar alleen wonen aan te kunnen. Een der bewoonsters was zich aan het voorbereiden om het huis te verlaten. Zij had een kamer in Zwolle gevonden en zou twee weken later de overstap maken. Alle zes waren wel blij dat zij deze mogelijkheid tot groei naar zelfstandig wonen hadden. Bij de rondleiding door het huis viel het mij op dat elke kamer een eigenheid had vooral door de posters en de foto's, en de rommel hier en daar. Van Anneke, de sociotherapeute, hoorde ik dat de sfeer in de groep in de loop der tijd uiteraard wisselend was maar over het algemeen goed was. Deze kamertraining sprak mij erg aan. Dat zou op meer plaatsen mogelijk moeten zijn, dacht ik. Het aantal mensen dat er voor in aanmerking komt moet wel voldoende groot zijn om een volledige bezetting te kunnen garanderen. Poliklinische nabehandeling. Na het afronden van de DKP behandeling zet een groot deel van de cliënten de behandeling voort in een poliklinische groepspsychotherapie of in een van de vier meer op resocialisatie gerichte nazorggroepen of soms in een individuele therapie. Na de deeltijdbehandeling is de behandeling dus niet voltooid maar kan in een minder intensieve vorm voortgezet en voltooid worden. Binnenkort gaat de DKP meedoen aan het STEP-plus onderzoek.

14 Focussed Group Therapy for Burned-out Patients. Marja van Aken-van der Meer, Hoofd behandeling KKP/de Brink/Altrecht-Zeist. IAGP congres, Augustus 2003 in Istanbul. Onder de titel "Focusseerd Group Psychotherapy for Burnout Patiënts" gaven Annika Lindgren en Christer Sandal uit Zweden een boeiende workshop. De enige presentatie over Kortdurende Focale Groepspsychotherapie op dit congres. Geïnspireerd door de zelfpsychologie, de attachmenttheorie en de systeemtheorie en gegrondvest in de psychoanalytische groepspsychotherapie hebben zij een model voor korte termijn groepstherapie ontworpen voor cliënten die aan burn-out leiden. Het model wordt door het Karolinska Instituut in Stockholm in een gerandomiseerde controlestudie geëvalueerd. De kern van hun verhaal is de individuele focus voor elke patiënt. Zij kijken naar de relatie tussen werkstress, de dynamiek van de organisatie, persoonlijke kwetsbaarheid, uitputting en depressie. In de workshop gaan ze lang in op het thema burn-out. Ze noemen het geen burn-out, maar werk gerelateerde depressie. Na een uitleg over de situatie in Zweden ten aanzien van de zorgverzekeringen geven ze een overzicht van de criteria voor een goede werksituatie. Deze zijn: controle over het eigen werk, een gevoel van waarde van het werk dat je doet, sociale steun op de werkplaats, met name van de baas, en de mogelijkheid tot ontwikkeling van professionaliteit. Belangrijk is daarbij dat de waarden van het bedrijf overeen komen met de waarden die je zelf hanteert. Ze geven als indicatie voor burn-out somatische en cognitieve klachten. Als somatische klachten: vermoeidheid, slaapstoornissen, extra pijngevoeligheid, gevoeligheid voor prikkels, spierproblemen, darm- en hartklachten, duizeligheid. Als cognitieve klachten: geheugenproblemen, concentratieproblemen, moeite meerdere prikkels te integreren, lagere stresstolerantie, een"tunnelvisie", extra gevoeligheid voor licht of geluid.

15 Geïnspireerd door de theorie van Maslach zetten ze tegenover elkaar: uitputting versus energie, cynisme tegenover betrokkenheid, ineffectiviteit tegenover effectiviteit. Ten aanzien van de slaapproblemen menen zij dat onderbroken slaap een risicofactor wordt evenals niet in staat zijn om ontspannen naar bed te gaan. Anticipatiestress zorgt voor blijvende alertheid en dus voor slaapproblemen en gebrek aan slaap draagt bij aan uitputting. Zo kan het slaappatroon aangetast worden en zijn er lange periodes van gestoorde slaap. Deze concretisering horend is het begrijpelijk dat ze burn-out als "werkgerelateerde depressie" definiëren. Zij gebruiken een psychodynamisch model dat gefocusseerd is op zelf- waardering en een gedragstherapeutisch model dat gericht is op gedrag. Hun uitgangspunt is dat de cliënt loyaal en ambitieus is, veel verantwoording neemt en dat dit de cliënt niet oplevert wat die er van verwacht. De cliënt gaat harder werken, meer van hetzelfde doen zodat uitputting en depressie optreedt. In de therapie wordt geprobeerd deze cirkel te doorbreken. Als voorbereiding op de groepspsychotherapie zijn er drie bijeenkomsten met de individuele therapeut en de onderzoeker waarbij de angst en de negatieve verwachtingen over groepstherapie uitgebreid besproken worden en men geschreven informatie over de groep krijgt. In het eerste contact met de therapeut worden de kernproblemen geformuleerd aan de hand van de tests die door de onderzoeker zijn afgenomen. Samen maakt men dan een focus. Dit lijkt sterk op de werkwijze van de KKP in Zeist, waar ook aan de hand van intakegegevens en psychologische tests samen met de cliënt een kernprobleem en een therapiefocus wordt geformuleerd. Ook beide tests meten ongeveer hetzelfde, namelijk verbale mogelijkheden, logisch kunnen redeneren, egosterkte, objectrelaties en zelfbeeld. De gedachte achter een individueel focus is om de cliënt zo betrokken mogelijk te krijgen, om het gevoel van slachtofferschap op te heffen en verantwoordelijkheid te laten nemen; en tevens om hoop te indiceren ("het kan anders, jij kan veranderen"). En ook om nieuwsgierigheid en zelfreflectie op te wekken. Immers, zoals hierboven vermeld is, ontwikkelen mensen in moeilijke situaties vaak een tunnelvisie in plaats van dat de noodzakelijke nieuwsgierigheid voor verandering optreedt. Bij de voorbeelden van de foci, die door de therapeut getoond werden, viel het op dat ze niet als ik-boodschappen door de cliënt geformuleerd werden maar als jijboodschappen. Dit leek mij afdoen aan de nagestreefde verantwoordelijkheid.

16 De groep is gesloten en komt gedurende 18 sessies 90 minuten met één therapeut bijeen. Achter de screen zit de onderzoeker. Anders dan bij ons (waarin er bij kortdurende psychodynamische groepen wekelijkse sessies zijn) zijn er tot de 9-de sessie twee groepsbijeenkomsten per week (dit om het proces te versnellen). Daarna is er van 10-de tot de 18-de sessie één sessie per week. Er wordt in het hier en nu en interactioneel gewerkt. Emotionele expressie wordt gestimuleerd en feed back naar elkaar toe aangemoedigd. Veiligheid en steun worden belangrijk geacht en de houding van de therapeut is actief, geïnteresseerd en open. Al deze zaken zijn heel herkenbaar in de manier waarop er ook in Nederland bij kortdurende psychotherapiegroepen gewerkt wordt. Ook in Zweden wordt met een verdeling in fasen gewerkt. De eerste 4 bijeenkomsten zijn gericht op 'hoe werken we, op kennismaking en cohesie'. Aan het eind van die periode vraagt de therapeut of de cliënt het goed vindt dat zijn focus bekend wordt. Dit is anders dan het in Nederland wordt gedaan. Daar stellen de cliënten zich vaak zelfs voor via hun focus. In de discussie die daarover op gang kwam benadrukte de workshopgevers dat het te snel onthullen van een focus het gevolg kan hebben dat er te cognitief en te weinig psychodynamisch met het focus gewerkt wordt. Hun ervaring is dat als het focus later onthuld wordt, de groepsleden hem op een meer geïntegreerde en emotionele manier herkennen. Een interessant uitgangspunt in mijn ogen. De 2-de fase tussen de 5-de en 16-de keer is vooral gericht op interactie. Dit gebeurt doordat zij zich richten op het krijgen van een groepsidentiteit, op vertrouwen in het hier en nu, op feed back gerelateerd aan het focus, op het onderkennen van verschillen, het stimuleren van betekenisvolle communicatie, op reflecteren, intimiteit en een nieuwe manier van contact hebben. De 17-de en 18-de keer is gericht op het kijken naar het werk dat er gedaan is, het toelaten van gevoelens van verlies en op het uiten van verwachtingen ten aanzien van de komende tijd. Ik kreeg de indruk dat er minder dan bij ons aandacht is voor het beleven van het afscheid en verlies. Ook in de workshop was de tijd gelimiteerd en zijn we aan een aantal van de door hen beloofde onderwerpen niet toegekomen. Engel Nieborg en ik, beiden lid van de sector kortdurende groepspsychotherapie van de NVGP, nodigden daarom de presentatrice uit voor een lunch waarbij wij haar verder aan de tand hebben gevoeld over de manier waarop zij de conflictdriehoek gebruiken en hoe ze de attachmenttheorie toepassen. In Nederland gaat de discussie vaak over het feit dat je zo kortdurend niet vanuit de attachmenttheorie kan werken.

17 De Zweden leggen de nadruk op de patronen van hechting die mensen door hun hele leven heen hebben en zij vinden dat dit in de groep heel goed zichtbaar is. Ten aanzien van de conflictdriehoek hebben zij een afkeer van de drifttheorieën en zien verlangens en behoeften vooral als motiverend. Ook hierbij baseren zij zich op Maslach en op Lichtenberg. Verlangens en behoeftes zijn in deze theorie verboden gevoelens evenals de angst voor de affecten die deze verlangens oproepen. Hierdoor ontstaat dan de afweer. Dit doet sterk denken aan de conflictdriehoek van Malan, al benoemden zij dat niet op die manier. We gaan uit elkaar met de afspraak contact te houden. De theorie van Lichtenberg, Basch en Maslach en hun onderzoeksresultaten zijn voor ons interessant en een aanvulling op de hier gehanteerde uitgangspunten. M.F. Basch (1995): Doing brief psychotherapy, New Yorlk, Basic books. J.D. Lichtenberg (1998): Psychoanalysis and motivation, Hillsdale: The Analytic Press. C. Maslach, M. Leitner (1997): The truth abouth burnout, how organisations cause personal stress and what to do about it.

18 Traumatisering en persoonlijkheidsproblematiek Inleiding De landelijke dag van de VMPD was deze keer psychotherapeutisch georiën- teerd. En het onderwerp staat in de belangstelling, gezien de aanwezigheid van zo'n 200 deelnemers. Niet zo veel psychotherapeuten, was mijn indruk, wel veel sociotherapeuten en vaktherapeuten. Frans de Ridder, psycholoog en directeur van de divisie bovenregionaal Altrecht, ging in zijn inleiding vooral in op de organisatorische aspecten die in de nabije toekomst op ons af zullen komen. We krijgen te maken met het systeem van marktwerking. En in 2006 begint het systeem van de DBC's. Termen als zorgmakelaar, zorginkoper, accountmanager gaan hun intrede doen. In 2006 wordt het systeem van zorgkantoren wettelijk verplicht. De maatschappij wil dat we verantwoording afleggen van ons handelen. - In de behandeling moeten we resultaten behalen. - In het onderzoek moet de effectiviteit worden getoetst. - In het onderwijs moeten we kennis delen. Het betekent onder andere dat er meer controle op de rapportage zal komen. Een goede status is dan erg belangrijk. En zonder diagnose zal er geen betaling volgen. De Ridder merkte nog op dat van de tien workshops er geen enkele over kosteneffectiviteit ging. Oftewel, dat leeft nog niet genoeg onder professionals. De maatschappij wil veel zorg, snel gegeven en voor weinig geld. En ik maar denken dat je voor een dubbeltje nooit op de voorste rij kan zitten. Om alle zaken in de toekomst goed te kunnen beheersen maakt Altrecht gebruik van het zogenaamde INK model. Dit behelst een database voor alle aspecten. Belangstellenden kunnen dit bij hem aanvragen.

19 Traumatisering en persoonlijkheidsproblematiek: Diagnostiek en behandeling Samenvatting van de lezing van Ad Gerritsen, beleidspsychiater Brinkveld, Altrecht GGZ Zeist; forensisch psychiater, groepspsychotherapeut, klinisch psychotherapeut en psychoanalyticus i.o. Gerritsen begon met het in herinnering brengen van enkele acute ingrijpende, schokkende gebeurtenissen: twin towers, Vietnamoorlog. En van chronische traumatisering: NOVA toonde 15 december zeer wrange beelden die bij een pedofielennetwerk waren aangetroffen. Een ingrijpende gebeurtenis is een gebeurtenis die een belangrijke invloed heeft op de persoon zonder iets te zeggen over wat die invloed is. Een traumatische gebeurtenis is een gebeurtenis die leidt tot blijvende gevolgen. Of dit ook tot een stoornis leidt hangt af van: - Aard en omvang van het gebeuren. - De leeftijd van de getroffene. - De betekenis die het voor die persoon heeft. - Factoren voorafgaand aan het trauma, zoals genetische aanleg, vroegere ervaringen en persoonlijkheidsstructuur. - Factoren na het trauma zoals opvang en latere trauma's. Hij noemde als voorbeeld een man die voor de tweede wereldoorlog in een disharmonisch gezin opgroeide, in de oorlog traumatische ervaringen had, evenals later in Nederlands-Indië, waar hij als militair was. Hij ontwikkelde een chronisch posttraumatische stressstoornis met depressieve- en somatische klachten. Er zijn een aantal categorieën van traumatische ervaringen te onderscheiden: - Oorlogservaringen in diverse oorlogen; dit geldt ook voor de partners en kinderen. Vluchtelingen, enz. vallen hier ook onder. - Collectieve rampen en ongelukken (denk alleen maar aan de zeebeving in Azië (de W.). - Geweldsmisdrijven in vredestijd, zoals roofovervallen, mishandeling en verkrachting. - Individuele ongelukken bijvoorbeeld in het verkeer. - Vroege traumatisering in de kinderleeftijd. - Hulpverleners van getraumatiseerden, secundaire traumatisering. Vroeger werden deze ervaringen op diverse wijzen benoemd: KZ-syndroom, oorlogsneurose, shell shock, ongevalneurosen. Toen men later de gemeenschappelijke symptomatologie herkende (onder andere het elkaar afwisselen van verwerkings- en vermijdingssymptomen) vatte men deze termen samen als 'stress response syndrome'.

20 Epidemiologie. Van alle mensen die door een schokkende gebeurtenis worden getroffen ontwikkelt 10 % een posttraumatische stressstoornis (PTSS); 6 % van de mannen en 12 % van de vrouwen. Seksueel misbruik op een leeftijd onder de 16 jaar vindt plaats bij 16 % van de vrouwen. Lichamelijke mishandeling vindt plaats bij ruim 3 % van de mannen en bij bijna 5 % van de vrouwen. Verwaarlozing vindt plaats bij ruim 2 % van de mannen en ruim 3 % van de vrouwen. Gevolgen van traumatische ervaringen. Wat betreft specifieke psychopathologie onderscheidt men: 1. De acute stressstoornis. Deze treedt binnen 4 weken na het trauma op. Er is een verhoogde prikkelbaarheid. Er zijn herbelevingen vaak afgewisseld met vermijdingsgedrag Er zijn dissociatieve symptomen als een subjectief gevoel van verdoving, afwezigheid van emotionele reacties; de getroffene leeft als het ware in een waas, het bewustzijn is hierbij enigszins verlaagd. Er is derealisatie en depersonalisatie. Er is een dissociatieve amnesie, waarbij belangrijke aspecten van het trauma niet herinnerd worden. 2. De posttraumatische stressstoornis (PTSS). Deze treedt iets later op. Men onderscheidt een acute vorm, die binnen de 3 maanden na het trauma begint, een chronische vorm, die tussen 3 en 6 maanden na het trauma begint en een verlate vorm, die na meer dan 6 maanden begint. De symptomatologie is in grote trekken dezelfde als bij de acute stressstoornis. 3. De complexe PTSS (DESNOS, disorders of extreme stress not otherwise specified, aldus de DSM). De ICD spreekt van een duurzame persoonlijkheidsverandering na een catastrofale ervaring. Vaak heeft die zich in de kinder- leeftijd afgespeeld. Deze persoonlijkheidsverandering treedt in een aantal aspecten op: a. De affect- en impulsregulatie. Er kan een chronisch depressieve stemming optreden en een gevoel van leegte. Er kan een neiging tot zelfdestructie optreden, zoals automutilatie. Er kunnen aanhoudende suïcidale gedachten optreden. Er kan een sterk onderdrukte woede optreden of juist een overmatig uiten van woede. Hetzelfde geldt voor de seksuele behoefte of drang, met name na een verkrachting. Ook ziet men soms een overmatig risico nemen met een gevoel van onkwetsbaarheid. b. Aandacht of bewustzijn. Er kan depersonalisatie en derealisatie optreden. En een amnesie voor traumatische gebeurtenissen. Er is vaak een preoccupatie met de ervaring van het slachtoffer zijn. Ook kunnen er voorbijgaande dissociatieve episoden zijn.

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

Boek Slapende honden? Wakker maken!

Boek Slapende honden? Wakker maken! Boek Slapende honden? Wakker maken! A.Struik, ontwikkelingspsycholoog/ systeemtherapeut Joany Spierings Drie testen Weinig theorie en veel praktijk CD-Rom/ werkbladen Formulier zes testen Geen protocol

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Informatie voor cliënten Inleiding Als iemand zich onveilig heeft gevoeld tijdens de jeugd of later in een intieme relatie, kan dat in zijn of haar verdere leven klachten

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Top Referent TraumaCentrum

Top Referent TraumaCentrum GGzE centrum psychotrauma Top Referent TraumaCentrum Informatie over behandeling van mensen met ernstige traumagerelateerde stoornissen Algemene informatie >> BIJ HET TOP REFERENT TRAUMACENTRUM WORDEN

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Informatie voor verwijzers

Informatie voor verwijzers Informatie voor verwijzers INFORMATIEBROCHURE Stichting Centrum '45 Stichting Centrum '45 is hèt landelijk behandel- en expertisecentrum voor psychotrauma. Als TOPGGz instelling richt Stichting Centrum

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Altrecht Psychosomatiek. voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek

Altrecht Psychosomatiek. voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek voorheen Eikenboom, centrum psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek biedt diagnostiek en advies, consultatie en behandeling aan cliënten met een combinatie

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

Transit. deeltijd en klinische behandeling. Volwassenen en

Transit. deeltijd en klinische behandeling. Volwassenen en Transit deeltijd en klinische behandeling Volwassenen en deeltijd en klinische behandeling Inhoud Wat is Transit? 3 - Welke problemen? 3 - Welke problemen niet? 4 De behandeling 5 - Ambulante behandeling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen

Persoonlijkheidsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen cluster Zuid-Hollandse Eilanden informatie voor verwijzers Inleiding Het cluster Zuid-Hollandse Eilanden is actief in de regio Voorne-Putten, Goeree-Overflakkee en de Hoekse

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN

VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN STUDIEDAG PROJECT LiNK 22 maart 2012 - Niet te vatten! Verslaafd? Gestoord? Beperkt? VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN ANNE VERMEIRE - BIPE 1. Wat is TRAUMA? TRAUMA TRAUMATOGENE GEBEURTENIS

Nadere informatie

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis

Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Mentaliseren Bevorderende Therapie (MBT) voor cliënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis Informatie voor cliënten en hun verwijzers Mentaliseren Bevorderende Therapie voor cliënten met een borderline

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Intakeprocedure IKK Onderzoek Kosten Hoe kom je bij Novaru m terecht? Nazorggroep Novarum ANOrexIA NervOsA Nabehandeling

Intakeprocedure IKK Onderzoek Kosten Hoe kom je bij Novaru m terecht? Nazorggroep Novarum ANOrexIA NervOsA Nabehandeling ANOrexIA NervOsA ANOrexIA NervOsA Wat is anorexia nervosa? Mensen met anorexia eten zo weinig, dat ze extreem mager worden. Vaak zijn ze ernstig ondervoed. Maar al zijn ze vel over been, toch zien ze in

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd Deeltijdbehandeling Barneveld volwassenen deeltijd Inhoudsopgave Wat is deeltijdbehandeling? 2 Voor wie is de behandeling bedoeld? 2 De behandeling 3 Doel 3 Behandelplan 3 Inhoud 3 Programma 4 Individuele

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Mensen met boulimia hebben vaak een normaal basisgewicht, en kunnen. Herken je de volgende verschijnselen bij jezelf? Dan kan het zijn dat je

Mensen met boulimia hebben vaak een normaal basisgewicht, en kunnen. Herken je de volgende verschijnselen bij jezelf? Dan kan het zijn dat je BOulImIa NerVOsa BOulImIa NerVOsa Wat is boulimia nervosa? Boulimia nervosa houdt in dat je regelmatig flinke eetbuien hebt waarbij je de controle lijkt te verliezen. Tegelijkertijd ben je bang voor overgewicht.

Nadere informatie

Centrum voor Persoonlijkheidsstoornissen. GGz Centraal Amersfoort

Centrum voor Persoonlijkheidsstoornissen. GGz Centraal Amersfoort Centrum voor Persoonlijkheidsstoornissen GGz Centraal Amersfoort Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Voor wie? 2 3 Voor de intake 3 4 Intake / diagnostiek 3 5 Behandeling 5 6 Afspraak is afspraak 7 7 Wetenschappelijk

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Postbus 1568 3500 BN Utrecht Tel. 030-272 9700 Rapportage 2010 Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) 2 Hieronder worden

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp Nancy Van Loey Wetenschappelijk onderzoeker VSBN Corinne Reynders Onderzoekscoördinator België Inhoud

Nadere informatie

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP)

Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Kortdurende Klinische Psychotherapie (KKP) Informatie voor patiënten en verwijzers Brinkveld 2 Wanneer u deze informatie leest, overweegt u waarschijnlijk een behandeling bij het team Kortdurende Klinische

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een ambulante groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, psychotherapeut Opleider-supervisor NVGP en NVIPT De genezing van de krekel Geacht somber gevoel,

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met:

Kenmerken. VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) Comorbiditeit. Vaak gepaard met: VG protocol Borderlinepersoonlijkheidsstoornis (BPS) (Emotioneel instabiele persoonlijkheidsstoornis) Kenmerken stabiel onstabiel : een pervasief patroon van: Emotionele instabiliteit Impulsieve gedragingen

Nadere informatie

EMDR bij adolescenten

EMDR bij adolescenten EMDR bij adolescenten Een vorm van traumabehandeling Marijke de Koning-Groothuizen ZMC Kinderen en Jongeren van de Gelderse Roos Voorbeelden uit de praktijk Sofie, 16 jaar. Klachten, sinds ongeveer een

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

Centrum Specialistische Behandelingen (CSB)

Centrum Specialistische Behandelingen (CSB) Internet: www.sabn.nl E-mail: info@sabn.nl Centrum Specialistische Behandelingen (CSB) Overige websites: www.eetstoornissen.nl Afdeling Eetstoornissen Informatiefolder voor verwijzers 12 De Afdeling Eetstoornissen

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

AFT. Affect Fobie Therapie. Dorien Philipszoon & Anouk Turksma NPI, Amsterdam

AFT. Affect Fobie Therapie. Dorien Philipszoon & Anouk Turksma NPI, Amsterdam AFT Affect Fobie Therapie Dorien Philipszoon & Anouk Turksma NPI, Amsterdam AFT Ontwikkeld door McCullough Pragmatische psychodynamische psychotherapie Integratie psychodynamische- en leertheorie AFT Boek:

Nadere informatie

Altrecht Psychosomatiek Eikenboom. Topklinisch centrum voor psychosomatiek

Altrecht Psychosomatiek Eikenboom. Topklinisch centrum voor psychosomatiek Altrecht Psychosomatiek Eikenboom Topklinisch centrum voor psychosomatiek 2 Altrecht Psychosomatiek Eikenboom Altrecht Psychosomatiek Eikenboom biedt diagnostiek en advies, consultatie en behandeling aan

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheids- en/of traumaproblematiek. MFC Rotterdam Zuid. informatie voor aios

Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheids- en/of traumaproblematiek. MFC Rotterdam Zuid. informatie voor aios Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheids- en/of traumaproblematiek MFC Rotterdam Zuid informatie voor aios Verdiepingsstage Complexe persoonlijkheidsproblematiek en/of traumaproblematiek MFC Rotterdam

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Interpersoonlijke psychotherapie

Interpersoonlijke psychotherapie Interpersoonlijke psychotherapie in een groep een behandelprotocol voor depressie Dina Snippe, Opleider-supervisor IPT en groepspsychotherapie Cora Versteeg, supervisor IPT en groepspsychotherapeut i.o.

Nadere informatie

Een nieuwe PTSS-behandeling uit Duitsland

Een nieuwe PTSS-behandeling uit Duitsland Een nieuwe PTSS-behandeling uit Duitsland Dialectische gedragstherapie en posttraumatische stressstoornis; een modulaire behandeling voor PTSS na seksueel misbruik in de kindertijd verslag van de lezing

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Resocialiserende dagbehandeling

Resocialiserende dagbehandeling Resocialiserende dagbehandeling Een driedaagse dagbehandeling voor volwassenen met psychiatrische problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Resocialiserende dagbehandeling betekent dat u 3

Nadere informatie

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 Omgaan met littekens Els Vandermeulen Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 1. Huid 2. Brandwonden 3. Littekens 4. Traumatische gebeurtenis 5. Onzichtbare littekens 6. Psychische problemen 1.

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

GGZ aanpak huiselijk geweld

GGZ aanpak huiselijk geweld GGZ aanpak huiselijk geweld Wat is er nodig en wat helpt Jeannette van Borren Mei 2011 Film moeder en zoon van Putten Voorkomen van problemen is beter en goedkoper dan genezen Preventieve GGZ interventies

Nadere informatie

Behandelaanbod in groepen. Informatie voor verwijzers

Behandelaanbod in groepen. Informatie voor verwijzers Behandelaanbod in groepen Informatie voor verwijzers In deze folder vindt u informatie over het behandelaanbod in groepen bij SymforaMeander. Aanmelden van patiënten U kunt uw patient op de volgende manieren

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl Liesbeth Mevissen www.bsl.nl EMDR bij mensen met een verstandelijke beperking en/of autisme Liesbeth Mevissen, klinisch psycholoog, EMDR supervisor 27 september 2013 l.mevissen@accare.nl verstandelijk

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Behandeling van ouderen in de eerste lijn

Behandeling van ouderen in de eerste lijn Behandeling van ouderen in de eerste lijn Lucinda Meihuizen, GZ psycholoog Bestuurslid sectie ouderenpsychologen NIP Zorgpartners Midden-Holland en Samenwerkende psychologen Alphen a/d Rijn Agenda workshop

Nadere informatie

Informatie deeltijdbehandeling

Informatie deeltijdbehandeling PAAZ Informatie deeltijdbehandeling Voor verwijzers en deelnemers Deze brochure geeft u informatie over de deeltijdbehandeling van de psychiatrische afdeling in ziekenhuis Lievensberg te Bergen op Zoom.

Nadere informatie

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij ASS en arbeidsparticipatie Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde lezing Overbelasting bij mensen met autisme Werk en overbelasting Begeleiding Mindfulness

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie Langdurige slapeloosheid Diagnose en behandeling van insomnie We spreken van langdurige slapeloosheid ofwel chronische insomnie als het niet in slaap vallen, het niet kunnen doorslapen en/of veel te vroeg

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie

Cognitieve gedragstherapie. Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Afdeling Psychiatrie Cognitieve gedragstherapie Wat is cognitieve gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie bestaat uit twee onderdelen; cognitieve therapie en gedragstherapie.

Nadere informatie

Productenboek Volwassenenzorg

Productenboek Volwassenenzorg Productenboek Volwassenenzorg 1 Inhoudsopgave 1. Behandelingen p.3 1.1 Tweedelijns behandelingen p. 3 1.2 Individuele behandelingen p. 3 1.2.1 Cognitieve gedragstherapie p. 3 1.2.2 Cliëntgerichte psychotherapie

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst!

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! KLINISCHE BEHANDELING: ALS U DE CONTROLE OVER UW LEVEN TERUG WILT Onderdeel van Arkin Stoppen met alcohol of drugs en uw manier

Nadere informatie

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan

2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek gedemonstreerd aan de hand van de neurotische façade 10 Hanke de Haan Inhoud Inleiding VII Ingrid Groenendijk & Jolien Zevalkink 1 Drie basale stellingen van de psychoanalyse: hoe staat het er nu mee? 1 Frans de Jonghe 2 De waarde van de Rorschach binnen het indicatieonderzoek

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR?

Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Behandeling na seksueel trauma bij kinderen: STEPS, TF-CBT of EMDR? Renee Beer, klinisch psycholoog, Traumacentrum De Bascule Iva Bicanic, klinisch psycholoog i.o., Landelijk Psychotraumacentrum UMC Utrecht

Nadere informatie

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten

Trauma en verslaving. Mondriaan. Verslavingszorg. Informatie voor patiënten Verslavingszorg Trauma en verslaving Als u naast uw verslaving ook last heeft van een nare of ingrijpende gebeurtenis uit uw verleden Informatie voor patiënten Mondriaan voor geestelijke gezondheid Trauma

Nadere informatie

Omgaan met Borderline

Omgaan met Borderline PAOG 26 maart 2013 Maastricht Borderline 50 jaar geleden: de cliënt: reddeloos de hulpverlener: radeloos de situatie: hopeloos Borderline nu: De best behandelbare persoonlijkheidsstoornis Persoonlijkheidsstoornissen

Nadere informatie

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER

SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER SCHEMATHERAPIE BIJ VERSLAVING EN COMPLEX TRAUMA 6 OKTOBER 2014 KEES BIEGER Wat is complex trauma? Theoretisch model trauma/persoonlijkheid Welke rol speelt middelengebruik? Fasering in de behandeling Indicatiestelling

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord Ilonka Boomsma 13

Inhoud. Voorwoord Ilonka Boomsma 13 Inhoud Voorwoord Ilonka Boomsma 13 Inleiding Hanneke Rijken 15 1 De geschiedenis van vrouwengroepen 15 2 Van vrouwengroepen naar seksespecifieke hulpverlening 17 3 Andere ontwikkelingen op het terrein

Nadere informatie

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Nationaal congres leerlingbegeleiding Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Zeist, 17 maart 1 Destructief gedrag Automutilatie Wat zijn de eerste woorden die bij je boven komen? Wat roept dat bij

Nadere informatie

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers Topklinisch Centrum voor Korsakov en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Informatie voor verwijzers Via deze folder willen wij u graag nader kennis laten maken met de behandelmogelijkheden van het

Nadere informatie

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >>

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >> GGzE Centrum Bipolair Centrum Bipolair Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis cliënten >> De bipolaire stoornis komt voor bij ongeveer 1 à 2 procent van de bevolking. Het

Nadere informatie

Mentalization Based Treatment (MBT)* Deeltijd Persoonlijkheidsstoornissen Brinkveld. Informatie voor cliënten en verwijzers

Mentalization Based Treatment (MBT)* Deeltijd Persoonlijkheidsstoornissen Brinkveld. Informatie voor cliënten en verwijzers Mentalization Based Treatment (MBT)* Deeltijd Persoonlijkheidsstoornissen Brinkveld Informatie voor cliënten en verwijzers *In deze brochure is gebruik gemaakt van informatie van Psychotherapeutisch Centrum

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Seks over de grens 26 januari 2009

Seks over de grens 26 januari 2009 Seks over de grens 26 januari 2009 STEPS STEPS Iva Bicanic & Astrid Kremers Iva Bicanic & Astrid Kremers Programma Voorstellen Informatie eenmalig seksueel geweld Algemene informatie STEPS DVD STEPS Gedetailleerde

Nadere informatie

H.49642.1214. Deeltijdbehandeling

H.49642.1214. Deeltijdbehandeling H.49642.1214 Deeltijdbehandeling Inleiding Deeltijdbehandeling houdt in dat u twee dagen per week een groepstherapie volgt. De deeltijdbehandeling is een onderdeel van de PAAZ (Psychiatrische Afdeling

Nadere informatie

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten

Happy Maar nu even niet. Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Happy Maar nu even niet Praktisch omgaan met complexe psychische klachten Wie zijn wij? Why Waarom zijn wij hier? What Wat willen we straks bereikt hebben? How Hoe pakken we dat aan? Stellingen Eens of

Nadere informatie