v e l d p u b l i cat i e #1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "v e l d p u b l i cat i e #1"

Transcriptie

1 v e l d p u b l i cat i e #1 specia al onderwijs sociaal emotioneel functioneren cluster-3 LANDELIJK EXPERTISE CENTRUM SPECIA AL ONDERWIJS

2

3 specia al onderwijs reeks veldpublicaties

4 Co l of o n D eze re e k s v e l d p u b l i cat i e s i s b e d o e l d v o or medewerkers in het speciaal onder wijs en wordt uitgegeven d o o r h e t L a n d e l i j k Ex p e r t i s e Ce n t r u m Speciaal O nder wijs (LEC SO). Zij beoogt een bijdrage te leveren a a n d e v e rs p re i d i n g va n e n h e t to e ga n ke lijk maken van specif ieke exper tise op dit terrein. Re d a c t i e v e l d p u b l i cat i e s D rs. Al b e r t B o e le n D r. Ja n va n d e r B u rg D rs. Co r i n e va n H e lv o i r t Prof. D r. Ja n d e M o o r Prof. D r. S i p Ja n Pi j l On t w e r p o m s l a g Sp e c i a a l O n d e r wijs O n d e r w i j s ce n t rum Zuid Gelderl and (lid redactiecommissie) Ra d b o u d U n i v e rsiteit/st. Maar tenskliniek Nijmegen (lid redactiecommissie) L a n d e l i j k Ex p e r tise Centrum Speciaal Onder wijs Utrecht Ra d b o u d U n i v e rsiteit Nijmegen (voorzitter redactiecommissie) R i j k s U n i v e rs i t eit Groningen B u d e l i n c, s o lu t i ons créatives I S B N L E C S O U t re c h t Al le re c h t e n v o o r b e h o u d e n. N i e t s u i t d eze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgesl agen i n e e n g ea u to m at i s e e rd b e st a n d, of o p e nbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij e le k t ro n i s c h, m e c h a n i s c h, d o o r f oto ko p i eën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande s c h r i ft e l i j ke to e st e m m i n g va n d e u i t g ev er.

5 veldpublicatie #1 specia al onderwijs sociaal emotioneel functioneren cluster-3 Diagnostische instrumenten en begeleidingsmethoden sociaal- emotioneel functioneren van kinderen in Cluster 3 scholen en revalidatie- instellingen Dr. Jan van der Burg Ramona Sour, MSc Ivonne Vossen, MSc Prof. Dr. Jan de Moor Nijmegen - juni 2012 Radboud Universiteit - Instituut PWO LANDELIJK EXPERTISE CENTRUM SPECIA AL ONDERWIJS

6

7 Voorwoord Voor u ligt de brochure inventarisatie van diagnostische instrumenten en begeleidingsmethoden betreffende het sociaal-emotioneel functioneren in cluster 3 instellingen. De brochure is het resultaat van onze stageopdracht welke gemaakt werd in het kader van de masteropleiding orthopedagogiek met als afstudeerrichting Lichamelijke Handicaps. Wij hebben getracht een overzicht te maken van de instrumenten en methoden die op Cluster 3 instellingen aanwezig zijn. Naast een algemene beschrijving van deze instrumenten en methoden treft u in deze brochure tevens gegevens aan over de bruikbaarheid/toepassing. Het betreft hier de toepassing bij verschillende leeftijdscategorieën en doelgroepen en een beoordeling van de algemene bruikbaarheid. De brochure is bedoeld voor gebruikers van instrumenten en/of methoden betreffende het sociaal-emotioneel functioneren die werkzaam zijn op mytylscholen, zorginstellingen en revalidatiecentra. Wij willen de instellingen die mee hebben gewerkt aan deze inventarisatie bedanken voor hun inzet. Bij de eerste versie in 2010 waren dit: Mytylschool Eindhoven te Eindhoven, Mytylschool de Schalm en Openluchtschool Breda (LZK) te Breda, Groot Klimmendaal en Mytylschool Mariëndael te Arnhem, Ulingshof te Venlo, Mytylschool Gabriël te s Hertogenbosch, St. Maartenskliniek en de St. Maartenschool te Nijmegen, Mytylschool Tilburg te Tilburg, SWZ Locatie Zonhove te Son, Siza te Arnhem en ViaReva te Apeldoorn. Bij de tweede versie in 2011 kwamen daar bij: Mytylschool Roosendaal te Roosendaal, Mytylschool de Sprienke te Goes, Mytylschool de Brug te Rotterdam, Mytylschool Prins Johan Friso te Haren, Mytylschool De Trappenberg te Huizen, Onderwijscentrum het Roessingh te Enschede, Mytylschool Ariane de Ranitz te Utrecht, Heliomare Onderwijs te Wijk aan Zee, Onderwijscentrum de Twijn te Zwolle en Mytylschool de Thermiek te Leiden. Wij hopen dat deze brochure bijdraagt aan het ophelderen van de vraag rondom de bruikbaarheid van instrumenten en methoden rondom het sociaal-emotioneel functioneren. Jan van der Burg, Ramona Sour, Ivonne Vossen en Jan de Moor 30 september

8

9 Inhoudsopgave 1. Inleiding Probleemstelling Omschrijving van het begrip sociaal-emotioneel functioneren De begrippen diagnostisch instrument en begeleidingsmethode 4 2. Methode Participanten Instrumentarium Procedure 7 3. Resultaten Diagnostische instrumenten Begeleidingsmethoden Conclusie en discussie 19 Literatuur 21 Bijlagen 1 Flowchart zoekstrategie 22 2 Vragenlijst 23 3 Resultaten: algemene informatie over diagnostische instrumenten 27 4 Resultaten: algemene informatie over begeleidingsmethoden 50 5 Theoretische indeling 70 2

10 1. Inleiding 1.1 Probleemstelling Op 3 februari 2010 werd door het Landelijk Servicepunt Kinderrevalidatie in samenwerking met BOSK, LVC3, NIP en NVO een invitational conference georganiseerd, getiteld Gewoon Meedoen. Tijdens deze conferentie werd gesignaleerd dat de psychosociale zorg en zorgstructuur voor Cluster 3 leerlingen in het reguliere onderwijs ontoereikend is. Ambulante begeleiders van deze leerlingen ervaren handelingsverlegenheid als het gaat om het signaleren, adviseren en/of ondersteunen van deze leerlingen in geval van problemen in het sociaal-emotioneel functioneren. Eén van de dingen die tijdens deze conferentie werd geconstateerd, is dat er in verband met het sociaal-emotioneel functioneren van deze leerlingen behoefte is aan een inventarisatie van diagnostische instrumenten en van relevante begeleidingsmethoden. Met deze inventarisatie willen wij aan deze behoefte voldoen en zo bijdragen aan de psychosociale zorg aan deze groep leerlingen. Het doel van dit onderzoek kan als volgt worden gespecificeerd: (1) inventarisatie van alle beschikbare diagnostische instrumenten en begeleidingsmethoden op het gebied van het sociaal functioneren van kinderen met een beperking op zorg- en onderwijsinstellingen en beschrijven van hun kerngegevens; (2) ordenen van deze instrumenten en methoden naar aanwezigheid en gebruik op de instelling en waardering van de bruikbaarheid uitgesplitst naar globaal geformuleerde leeftijds- en waarderingscategorieën. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op het begrip sociaal-emotioneel functioneren (1.2) en wordt een omschrijving gegeven van wat er wordt verstaan onder de begrippen diagnostisch instrument en begeleidingsmethode (1.3). In hoofdstuk 2 en 3 volgen dan respectievelijk de methode van onderzoek en de resultaten, waarna in hoofdstuk 4 nog de afsluitende discussie wordt gegeven. 1.2 Omschrijving van het begrip sociaal-emotioneel functioneren In deze paragraaf gaan we in op het begrip sociaal-emotioneel functioneren. Bij deze omschrijving laten we ons leiden door het hoofdstuk Diagnostiek van de sociaal-emotionele ontwikkeling van Begeer en Albrecht (2008), uit Kievit, Tak en Bosch (red), Handboek psychodiagnostiek voor de hulpverlening aan kinderen. In het sociaal-emotioneel functioneren van kinderen zijn de begrippen sociaal en emotioneel onlosmakelijk met elkaar verbonden. Immers, emoties worden opgewekt in een sociale situatie en de sociale situatie maakt emoties betekenisvol. Niettegenstaande deze samenhang zijn er eigen 3

11 kenmerken gekoppeld aan deze begrippen. Bij sociaal wordt vooral gedacht aan sociaal gedrag en sociale cognitie. Onder sociaal gedrag verstaan we alle gedrag dat gericht is op anderen; gedrag dus waarbij twee of meer mensen betrokken zijn, jong of oud, bekend of onbekend. Het doel van dit gedrag kan zowel een zoeken zijn naar contact als het ontwijken ervan. Bij sociale cognitie wordt gedacht aan het denken over de sociale werkelijkheid: over personen, over formele en informele relaties, maar ook over regels in het onderlinge verkeer tussen mensen (p. 610). Met emotioneel bedoelen we meer dan alleen gevoelens. Gevoelens worden vaak opgevat als de subjectieve registratie van de psychische en lichamelijke veranderingen die veroorzaakt worden door het meer algemene emotionele systeem. Met emoties verwijzen we naast gevoelens ook naar fysiologische, motivationele, cognitieve, expressieve en gedragsmatige componenten. Een emotie is een complex patroon van chemische en neurale reacties, reacties die door de hersenen worden geproduceerd als antwoord op een interne stimulus of een externe situatie. Het onderzoek naar emoties dat relevant is voor de psychodiagnostiek bij kinderen kan globaal ingedeeld worden in drie domeinen: expressie, begrip en regulatie van emoties. De expressie van emoties heeft een enorme impact op onze sociale interacties. Door emoties te uiten geven we onze interne toestand aan, wat reacties uitlokt van onze sociale omgeving (pp ). Bij kinderen met een beperking komen problemen in het sociaal-emotioneel functioneren frequent voor en zijn als zodanig ook beschreven (Ammerman, van Hasselt, Hersen & Moore, 1989; Breslau & Marshall, 1985; Milavic, 1985). Deze problemen kunnen een verschillend accent hebben. Bij sommige kinderen liggen de problemen vooral op het gebied van het sociaal gedrag en de sociale cognitie, bij andere kinderen gaat het vooral om problemen op het gebied van emotionele expressie, het begrijpen van emoties en de regulatie ervan. 1.3 De begrippen diagnostisch instrument en begeleidingsmethode Onder het begrip diagnostisch instrument verstaan wij hier de wijze waarop en de methode waarmee het sociaal-emotioneel functioneren van een kind geïnventariseerd kan worden. Het gaat hierbij om methoden: (1) de directe observatie (gedragsobservaties) en het interview; (2) de psychometrische test, waaronder de vragenlijst; (3) een handleiding voor bijvoorbeeld gespreksvoering; en (4) projectief materiaal. Terwijl bij het zoeken van diagnostische instrumenten er vooraf geen selectie zou worden toegepast, waren we wel speciaal geïnteresseerd in de diagnostische instrumenten met een COTAN-beoordeling. 4

12 In de praktijk zijn er op het gebied van het sociaal-emotioneel functioneren diverse begeleidingsmethodieken voorhanden. Het begrip begeleidingsmethodiek wordt hier gedefinieerd als een vaste, wel doordachte manier van handelen om een bepaald doel te bereiken. De nadruk ligt dus op de systematiek waarmee dit handelen gebeurt en op de verbetering die men erdoor wil bewerkstelligen. Begeleidingsmethodieken kunnen op allerlei terreinen worden toegepast en dus ook op het gebied van het sociaal-emotioneel functioneren. In deze context is de inventarisatie gericht op preventieve en curatieve programma s voor sociaal-emotionele problemen en op programma s die de sociaal-emotionele ontwikkeling bevorderen. Het begrip begeleidingsmethodiek wordt hier ruim opgevat. Het strekt zich ook uit over programma s die veeleer een behandelingskarakter hebben. 2. Methode 2.1 Participanten In totaal hebben 23 instellingen verspreid over heel Nederland aan het onderzoek deelgenomen. Het gaat hierbij om 1 school voor chronisch zieke leerlingen, 18 zgn. mytylen/of tytylscholen en 4 revalidatiecentra. Het verzamelen van de gegevens gebeurde in twee stappen. Stap 1 werd in 2010 bij 13 instellingen uitgevoerd en stap 2 in 2011 bij 10 instellingen. Het Voorwoord geeft aan welke instellingen uiteindelijk participeerden. In deze instellingen werden de gegevens betreffende diagnostische instrumenten en begeleidingsmethoden in het eerste jaar verzameld door stagiaires Orthopedagogiek van de specialisatierichting Lichamelijke Handicaps van de Radboud Universiteit te Nijmegen. In het tweede jaar gebeurde dit door een orthopedagoog die hiermee speciaal was belast ( te weten R. Sour, de eerste auteur). Bij het verzamelen van de gegevens werden de studenten, respectievelijk de medewerker bijgestaan door de orthopedagoog/psycholoog van de instelling. 2.2 Instrumentarium Ten einde de diagnostische instrumenten en begeleidingsmethoden op het gebied van het sociaal-emotioneel functioneren te inventariseren werd een vragenlijst ontwikkeld (Bijlage 2). Deze vragenlijst omvatte drie delen: een algemeen deel, een deel met vragen over de op de instelling gebruikte diagnostische instrumenten en een deel met vragen over de gehanteerde begeleidingsmethoden. Het algemene deel bevatte twee vragen. Eén vraag had betrekking op het type instelling. Er werd bij de antwoordmogelijkheden onderscheid gemaakt tussen mytyl-/tyltylschool, revalidatie-instelling en zorginstelling. Deze laatste categorie richt 5

13 zich vooral op woongroepen. De tweede vraag had betrekking op de aanwezigheid van aanwezige diagnostische instrumenten. De eerste vraag had betrekking op recent gebruik van het instrument. Hierbij kon aangegeven worden of het instrument wel of niet sinds vorig schooljaar werd gebruikt. De tweede vraag had betrekking op de leeftijdscategorie van de kinderen bij wie het instrument werd gebruikt. Er werd een onderscheid gemaakt in de volgende categorieën: peuters van 0-4 jaar; basisschoolkinderen van 5-12 jaar; adolescenten van jaar; jongvolwassenen ouder dan 18 jaar. De derde vraag betrof de doelgroep bij wie het instrument op de instelling werd gebruikt. De antwoordcategorieën werden geformuleerd op basis van de leerlijnen zoals geformuleerd door het Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling (SLO) (bron:http://www.slo.nl/speciaal/vso/). Deze leerlijnen zijn: de reguliere leerlijn en de leerlijnen SO, ZML en EMG. Vraag vier richtte zich op de gebruiker van het diagnostische instrument. Onder gebruiker wordt diegene verstaan, die het instrument scoort en interpreteert. Er kon worden gekozen uit de volgende antwoordcategorieën van gebruikers: orthopedagoog/psycholoog, leerkracht, groepsleiding, ambulante begeleider en paramedisch behandelaar. Daarnaast was er nog een restcategorie, waar eventueel ook andere gebruikers ingevuld konden worden. De laatste vraag ten slotte betrof een beoordeling van het instrument op een 10-puntsschaal over de bruikbaarheid van het instrument op de desbetreffende instelling. Het derde deel van de vragenlijst betrof vragen over aspecten van het gebruik van de aanwezige begeleidingsmethoden. Deze vragen waren qua structuur gelijk aan de bovengenoemde vragen betreffende de diagnostische instrumenten en betroffen recent gebruik van de methode, leeftijd van de doelgroep, doelgroep volgens de leerlijnen SLO, gebruiker van de methode en beoordeling met betrekking tot de bruikbaarheid van de methode. De letters behorende bij de antwoordcategorieën van de vragen (a, b, c, d, e, f) konden per diagnostisch instrument en per begeleidingsmethode op een apart formulier achter het nummer van de desbetreffende vraag worden aangegeven (zie Bijlage 2). 6

14 Tabel 1. Voorbeeld van het invullen van de antwoorden op de vragen in Bijlage 2 Vragenlijst Bijlage 2 Antwoordcategorieën bij diagnostisch instrument CBCL CDI Vraag 4 a a Vraag 5 b, c a, b Vraag 6 c b Vraag 7 a a, b Vraag Procedure De instellingen werden benaderd via de masterstudenten orthopedagogiek die op deze instellingen stage liepen. Zij legden de vragenlijst voor aan verschillende informanten om de inventarisatie zo volledig mogelijk te krijgen. De flowchart in Bijlage 1 geeft de route aan waarlangs de informanten werden geraadpleegd. Achtereenvolgens kwamen de gedragsdeskundigen, de ambulant begeleiders, de groepsleiding/leerkrachten en ten slotte de paramedisch behandelaars aan de orde om informatie te geven. Nadat alle masterstudenten de vragenlijsten geretourneerd hadden, werden de antwoorden geanalyseerd. Vervolgens werd bij alle instrumenten vanuit verschillende bronnen beschrijvende informatie gezocht, die werd geordend naar de categorieën: naam instrument, auteur, jaar van uitgave, meetpretentie, doel instrument, beschrijving, doelgroep, afnameduur, gebruikerseisen en COTANbeoordeling (bron: <http://www.pearson-nl.com/>, <www.orthopedagogiek.info>). Bij de methoden waren deze categorieën: naam van de methode, beschrijving, doel, doelgroep en effectiviteit. De hiervoor benodigde informatie werd ontleend aan handleidingen, beschrijvingen van de uitgever en/of beschrijving in de literatuur. Voor de effectiviteit van begeleidingsmethoden is in de literatuur naar effectstudies gezocht (bronnen: <http://speciaalonderwijs.kennisnet.nl/zoekenindeorthotheek/gedrag/sociaal_emotioneel>,http ://www.kwintessens.nl/sociale-ompetentie/methoden/>,<http://www.sociaalemotioneel.nl/>,< 3. Resultaten In dit hoofdstuk staan de gegevens over de diagnostische instrumenten en de begeleidingsmethoden op het gebied van het sociaal-emotioneel functioneren, zoals deze op de deelnemende instellingen werden verzameld. Voor het overzicht worden deze gegevens in tabelvorm weergegeven. De instrumenten en methoden worden afzonderlijk besproken. Het 7

15 hoofdstuk begint met informatie over de diagnostische instrumenten en eindigt met informatie over de begeleidingsmethoden. 3.1 Diagnostische instrumenten In Bijlage 3 (pp 28-50) worden per diagnostisch instrument kerngegevens verstrekt o.a. over doel van instrument, meetpretentie, gebruik in de praktijk, doelgroep, aanwezigheid van het instrument op de instelling en gebruik ervan en waardering van de bruikbaarheid. Alle instellingen geven aan dat de instrumenten worden gebruikt (gescoord en geïnterpreteerd) door de orthopedagoog of de psycholoog. Een enkele keer gebeurt dit ook door de psychodiagnostisch medewerker, de leerkracht of door de groepsleiding. Over het algemeen worden de diagnostische instrumenten gebruikt bij de leeftijdscategorie waarvoor ze bedoeld zijn. Bij personen met een verstandelijke beperking wordt regelmatig uitgegaan van de ontwikkelingsleeftijd bij de afname van het instrument, waardoor de kalenderleeftijd niet correspondeert met de leeftijd van de doelgroep. De Tabellen 2-4 geven informatie over de diagnostische instrumenten wat betreft aanwezigheid op de instelling, gebruik en waardering van de bruikbaarheid uitgesplitst naar leeftijdscategorie. De nummers met de afkorting van het instrument corresponderen met de volgorde van de beschrijvingen in Bijlage 3, getiteld Algemene informatie over de diagnostische instrumenten. In Tabel 2 wordt per diagnostisch instrument aangegeven op hoeveel van de deelnemende instellingen (n=23) dit instrument aanwezig is, respectievelijk aanwezig is én in gebruik, (hierbij uitgaande van het aantal aanwezig ) en wat de waardering is wat betreft de bruikbaarheid (cijfer van 0-10). De uitslag spreekt voor zich, met dien verstande dat het aantal respondenten relatief gering is waardoor de uitkomst gekleurd kan zijn. Op basis van het criterium aanwezig én in gebruik bij 40% van de instellingen (n=23) en een gemiddelde waardering van >7.0 constateren wij dat de volgende instrumenten positief worden gewaardeerd: NPV-J/NPV-2, CBCL, TRF, CBSK, YSR, CBSA en VISK. Tabel 2. Overzicht diagnostische instrumenten sociaal-emotioneel functioneren naar aanwezigheid en aanwezig én in gebruik en het gemiddelde waarderingcijfer voor bruikbaarheid op een 10-punts-schaal Nummer en naam Aanwezigheid Aanwezig én Gemiddelde meetinstrument (n=23 instellingen) in gebruik waardering bruikbaarheid 23. NPV-J/NPV ,3 9. CBCL ,1 8

16 Vervolg Tabel TRF ,9 11.CBSK ,9 47. ZAT ,5 36. SRZ-P/SRZ-i ,5 38. TOM-test ,1 6. AVZ-R ,0 25. PMT-K ,4 43. VISK ,3 45. YSR ,7 27. SAS-K ,2 10. CBSA ,9 41. Vineland-Z ,5 46. ZALC ,3 4. Auti-R ,1 37. SVL ,1 18. FRT ,1 32. SEV 9 7 7,5 5. AVL 9 7 6,7 42. VAK 9 2 8,0 34. SIT 8 6 6,3 1. ABVK 8 5 7,2 15. DVK 8 2 7,0 16. ESSEON 7 3 7,1 48. ZBV-K 7 1 6,0 20. KID-N 6 2 5,0 14. Columbus 6 1 7,0 31. SEO 5 4 6,4 44. VvGK 5 2 7,7 28. SCHOBL-R 5 2 8,0 8. CAT NLD-schalen 4 2 7,0 13. CDI 4 1 7,5 21. KDS 4 1 7,0 33. SGZ SCVT 3 4 7,8 17. Familie in dieren test 3 2 7,5 2. K-ABVK 2 1 7,0 19. IOA 2 1 7,0 3. AGAS 2 1 8,0 7. BDI-II-NL 2 1 6,0 40. UCL 2 1 8,0 30. SDQ 1 1 9,0 35. SKAVE 1 1 7,0 12. CCBS MMPI SCARED-NL De gemiddelde waardering van de bruikbaarheid van de diagnostische instrumenten door de orthopedagogen/psychologen van de instellingen waar betreffend instrument aanwezig was, wordt weergegeven in Tabel 3 en 4. Tabel 3 geeft een overzicht van de diagnostische instrumenten gerangordend van hoogst naar laagst gewaardeerd ten aanzien van de bruikbaarheid voor de doelgroep van leerlingen in Cluster 3. Er werden drie waarderings- 9

17 categorieën gehanteerd: waardering goed tot uitmuntend (gemiddelde waardering >8.0 tot 10.0); waardering voldoende tot goed (gemiddelde waardering tussen >6.0 en <8.0) en waardering onvoldoende (gemiddelde waardering <6.0). De hoogst gewaardeerde instrumenten vanaf het cijfer 8.0 waren: SDQ, CBCL, AGAS, SCHOBL-R, UCL en de VAK. Onmiddellijk gevolgd door CBSA, CBSK. TRF, SCVT, VvGK en YSR (cijfer >7.5 en <8). Tabel 3. Diagnostische instrumenten gerangordend naar gemiddelde waardering van de bruikbaarheid op een 10-puntsschaal, uitgaande van aanwezig én in gebruik Nummer en naam meetinstrument Waardering goed tot uitmuntend (8 tot 10) 30. SDQ 9,0 9. CBCL 8,1 3. AGAS 8,0 28. SCHOBL-R 8,0 40. UCL 8,0 42. VAK 8,0 Waardering voldoende tot goed (6-8) 10. CBSA 7,9 11.CBSK 7,9 39. TRF 7,9 29. SCVT 7,8 44. VvGK 7,7 45. YSR 7,7 13. CDI 7,5 17. Familie in dieren test 7,5 32. SEV 7,5 41. Vineland-Z 7,5 25. PMT-K 7,4 23. NPV-J/NPV-2 7,3 43. VISK 7,3 46. ZALC 7,3 1. ABVK 7,2 27. SAS-K 7,2 4. Auti-R 7,1 16. ESSEON 7,1 18. FRT 7,1 37. SVL 7,1 38. TOM-test 7,1 2. K-ABVK 7,0 6. AVZ-R 7,0 14. Columbus 7,0 15. DVK 7,0 19. IOA 7,0 21. KDS 7,0 24. NLD-schalen 7,0 31. SEO 7,0 35. SKAVE 7,0 5. AVL 6,7 36. SRZ-P/SRZ-i 6,5 47. ZAT 6,5 Gemiddelde waardering bruikbaarheid 10

18 Vervolg Tabel SIT 6,3 48. ZBV-K 6,0 7. BDI-II-NL 6,0 Waardering onvoldoende (lager dan 6) 20. KID-N 5,0 8. CAT SGZ CCBS MMPI SCARED-NL - Tabel 4 geeft per leeftijdsgroep (i.e., 0-4 jaar, 4-12, jaar, en 18 jaar en ouder) een overzicht van de diagnostische instrumenten gerangordend van meest naar minst frequent in instellingen aanwezig én in gebruik zijnde. Een groot aantal instrumenten heeft een groot leeftijdsbereik en bestrijken meerdere leeftijdsgroepen. De tabel geeft in principe dezelfde informatie als de Tabellen 2 en 3. Op basis van het gecombineerde criterium aanwezig én in gebruik bij >40% van de instellingen (n=23) en gemiddelde waardering van >7.0 constateren wij dat er voor de 0-4 jarigen geen enkel instrument voldoet aan dit criterium. Voor de groep 4-12 jarigen worden de CBCL, NPV-J, TRF, CBSK en de ZAT positief gewaardeerd, voor de groep jarigen de NPV-J, CBCL, en TRF en voor de categorie 18 en ouderen de ZAT en AVZ-R. Tabel 4. Diagnostische instrumenten: beoordeling bruikbaarheid gebaseerd op leeftijdsindeling Nummer en naam Aanwezigheid Aanwezig én Gemiddelde meetinstrument (n=23 instellingen) in gebruik waardering bruikbaarheid 0-4 jaar 4. Auti-R ,1 6. AVZ-R ,0 31. SEO** 5 4 6,4 16. ESSEON* 7 3 7,1 20. KID-N 6 2 5,0 24. NLD-schalen 4 2 7,0 30. SDQ 1 1 9,0 8. CAT SGZ jaar 9. CBCL ,1 39. TRF ,9 23. NPV-J ,3 11.CBSK ,9 43. VISK ,3 47. ZAT ,5 11

19 Vervolg Tabel TOM-test ,1 45. YSR ,7 36. SRZ-P/SRZ-i ,5 6. AVZ-R ,0 41. Vineland-Z ,5 46. ZALC ,3 27. SAS-K ,2 37. SVL ,1 32. SEV 9 7 7,5 18. FRT ,1 34. SIT 8 6 6,3 1. ABVK 8 5 7,2 16. ESSEON* 3 3 7,1 15. DVK 4 2 7,0 42. VAK 3 2 8,0 44. VvGK 3 2 7,7 4. Auti-R 2 2 7,5 5. AVL 2 2 6,5 28. SCHOBL-R 2 2 8,0 29. SCVT 2 2 8,5 48. ZBV-K 4 1 6,0 13. CDI 3 1 7,5 14. Columbus 3 1 7,0 2. K-ABVK 2 1 7,0 21. KDS 2 1 7,0 31. SEO** 1 1 7,0 30. SDQ 1 1 9,0 8. CAT 2 0 6,0 26. SCARED-NL SGZ 1 0 4, jaar 9. CBCL ,2 23. NPV-J ,5 39. TRF ,8 25. PMT-K 9 7 7,4 5. AVL 9 7 6,7 10. CBSA 7 7 8,0 47. ZAT 8 6 7,2 45. YSR 7 6 8,0 43. VISK 7 5 7,4 34. SIT 6 5 6,4 36. SRZ-P/SRZ-i 6 5 7,5 41. Vineland-Z 5 5 7,8 46. ZALC 5 5 7,4 32. SEV 5 4 7,2 37. SVL 5 4 7,2 31. SEO** 5 4 6,4 16. ESSEON* 7 3 7,1 15. DVK 8 2 7,0 44. VvGK 5 2 7,7 48. ZBV-K 7 1 6,0 14. Columbus 6 1 7,0 13. CDI 4 1 7,5 21. KDS 4 1 7,0 40. UCL 2 1 8,0 19. IOA 2 1 7,0 7. BDI-II-NL 2 1 6,0 12

20 Vervolg Tabel SDQ 1 1 9,0 35. SKAVE 1 1 7,0 33. SGZ SCARED-NL jaar en ouder 47. ZAT ,6 46. ZALC ,3 6. AVZ-R ,0 31. SEO** 5 4 6,4 16. ESSEON* 7 3 7,1 40. UCL 2 1 8,0 19. IOA 2 1 7,0 7. BDI-II-NL 2 1 6,0 22. MMPI SCARED-NL Onbekend 17. Familie in dieren test 3 2 7,5 3. AGAS 2 1 8,0 12. CCBS * = Geschikt voor personen met verstandelijke beperking met een ontwikkelingsleeftijd van 14 jaar of jonger ** = Geschikt voor personen met verstandelijke beperking met een ontwikkelingsleeftijd van 12 jaar of jonger 3.2 Begeleidingsmethoden In Bijlage 4 (pp ) worden per begeleidingsmethode kerngegevens verstrekt over doel en inhoud van de methode (beschrijving), doelgroep, aanwezigheid van de methode op de instelling en gebruik ervan en waardering van de bruikbaarheid. Een enkele keer is er ook informatie verstrekt over de effectiviteit. De Tabellen 5-7 geven informatie over de begeleidingsmethoden t.a.v. sociaalemotioneel functioneren wat betreft de aanwezigheid op de instelling en het gebruik ervan, en de waardering van de bruikbaarheid uitgesplitst naar leeftijdsgroep. Het blijkt dat de methoden door verschillende soorten professionals worden toegepast: orthopedagogen/psychologen, leerkrachten, groepsleiding, ambulante begeleiders, therapeuten, spelbegeleiders, trainers sociale vaardigheden en door stagiaires orthopedagogiek/psychologie. Over het algemeen worden de methoden gebruikt bij de leeftijdscategorie waarvoor ze bedoeld zijn. Bij personen met een verstandelijke beperking wordt soms ook uitgegaan van de ontwikkelingsleeftijd. Veel methoden zijn ontwikkeld voor een specifieke doelgroep, zoals kinderen met een lichamelijke beperking, kinderen met een autistisch spectrum stoornis of kinderen met een verstandelijke handicap. In Tabel 5 wordt per begeleidingsmethode aangegeven op hoeveel van de deelnemende instellingen (n=23) de 13

21 methode aanwezig is, respectievelijk aanwezig is én in gebruik (gebaseerd op het aantal aanwezig ) en wat de waardering is wat betreft de bruikbaarheid (cijfer van 0-10), hierbij uitgaande van aanwezig én in gebruik. De meest gebruikte begeleidingsmethoden op het gebied van het sociaal-emotioneel functioneren in combinatie met de hoogste gemiddelde waarderingscijfers (product van frequentie aanwezig en in gebruik en waarderingscijfer) levert de volgende rangorde op: (1) Kinderkwaliteitenspel; (2) STIP; (3) Een doos vol gevoelens; (4) Kids Skills; (5) Leefstijl voor jongeren; (6) Promotie; (7) Kikker be cool borden kwartetspel; (8) PAD; (9) Ken je kwaliteiten; (10) Ik ben speciaal; (11) Leefstijl (voor kinderen); en (12) Eigenwijsjes. Tabel 5. Overzicht begeleidingsmethoden sociaal-emotioneel functioneren naar aanwezigheid en aanwezig én in gebruik en het gemiddeld waarderingscijfer op een 10-puntsschaal (n= 23) Nummer en naam Aanwezigheid Aanwezig én Gemiddelde begeleidingsmethode (n=23 instellingen) in gebruik waardering begeleidingsmethode 11. Een doos vol gevoelens ** 26. Kinderkwaliteitenspel STIP * 24. Kids Skills Eigenwijsjes ** 28b.Leefstijl voor jongeren Promotie Kikker be cool bord- en kwartetspel PAD Ken je Kwaliteiten Ik ben speciaal a.Leefstijl (voor kinderen) Het Blauwe boek Denken + doen = durven Babbelspel Beter omgaan met jezelf en de ander * 19. Het spel van je leven * 35. Schatjes, katjes watjes Rondje open kaart 3 2 6,5 31. Minder vaak uit de bocht Handleiding voor jezelf 2 2 8,0 34a Rots en water * 39 Tom-training Een huis vol gevoelens Vrienden voor kinderen/jongeren Faalangst: trainingprogramma b SOEMOkaarten Tum Tum Ik ben een kei 2 1 8,0 36. Sidderkuur

22 Vervolg Tabel Voel je oké! Bekijk het maar! De Blauwe Vogel Denk goed, voel je goed Spelend leren, leren spelen Het iedereen-is-anders kwartet a Werkvaardigheden in kaart a Portfolio Sociale Competenties a Ik en Ko Aan het werk: sociale vaardigheden op stage/werkplek 1 1 8,0 15. Girls Choice 1 1 8,0 29. Leer samen spelen met Tim & Flapoor 1 1 8,0 30. Leren op Maat b Puk en Ko a Goldstein Sociale Vaardigheidstraining BOTS Gevoelswereldspel Ho, tot hier en niet verder Kleuters en omgaan met elkaar a Emotie Kwartet b Kanjertraining Bang zijn voor andere kinderen *= missing data = 1 **= missing data = 2 Tabel 6 geeft een indeling van de gemiddelde waardering van de bruikbaarheid van de begeleidingsmethoden op het gebied van het sociaal emotioneel functioneren uitgaande van drie klassen: goed tot uitmuntend (score 8-10), voldoende tot goed (score 6-8) en onvoldoende (score <6). Als we bij de waarderingscore tevens de mate van gebruik verdisconteren (product van frequentie aanwezig en in gebruik en waarderingscijfer) komen we tot de volgende rangordening: (1) Kinderkwaliteitenspel; (2) Een doos vol gevoelens; (3) STIP; (4) Kids Skills; (5) Leefstijl voor jongeren; (6) Promotie; (7) Kikker be cool bord- en kwartetspel; (8) PAD. Tabel 6. Overzicht begeleidingsmethoden gerangordend naar gemiddeld waardering van de bruikbaarheid op een 10-puntsschaal, uitgaande van aanwezig én in gebruik Nummer en naam Aanwezigheid Aanwezig Gemiddelde begeleidingsmethode (n=23 instellingen) én in gebruik waardering begeleidingsmethode Waardering goed tot uitmuntend (8 tot 10) 31. Minder vaak uit de bocht 2 2 8,5 17. Het Blauwe boek 4 3 8,3 26. Kinderkwaliteitenspel 8 8 8,0 15

JGZ-richtlijn Autismespectrumstoornissen Januari 2015

JGZ-richtlijn Autismespectrumstoornissen Januari 2015 JGZrichtlijn Autismespectrumstoornissen Bijlage Kenmerken van ASS specifieke instrumenten CBCL Gedrags Vragenlijst voor Kinderen / Child Behavior Checklist. Nieuwste versie 2003 De CBCL biedt geen diagnose,

Nadere informatie

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE GOOD PRACTICES De onderbouwing van de beperking van de onderwijsparticipatie blijkt uit het VO Aanmeldformulier Amsterdam 2009-2010, niet ouder dan een half jaar, plus diagnostische

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Minimaal noodzakelijk bij aanmelding voor alle leerlingen: Ondertekend aanmeldingsformulier Handelingsgericht Zorgformulier

Nadere informatie

Mytylschool Prins Johan Friso te Haren Onderwijscentrum De Springplank te Emmen

Mytylschool Prins Johan Friso te Haren Onderwijscentrum De Springplank te Emmen Mytylschool Prins Johan Friso te Haren Onderwijscentrum De Springplank te Emmen De Mytylschool PJF en Onderwijscentrum De Springplank zijn scholen voor leerlingen van vier tot achttien jaar, met een mogelijke

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK)

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) Instrument Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) De VISK is ontwikkeld om sociaal probleemgedrag van kinderen met (mildere) varianten van pervasieve ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN

HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN HET LAGERE SCHOOLKIND DEEL 2: SCREENING VAN GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN Opleiding Jeugdgezondheiszorg Eline Van Hoecke Medische Psychologie Kinderen en Jongeren UZ Gent 30 maart 2012 1 OVERZICHT 1.

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Overige, ongespecificeerd

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Overige, ongespecificeerd Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Utrechtse Coping Lijst (UCL) November 2012 Review: 1. A. Lueb 2. M. Jungen Invoer: E. van Engelen 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Hoofd / hals Overige, ongespecificeerd

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Hoofd / hals Overige, ongespecificeerd Uitgebreide toelichting van het meetinstrument ComVoor Voorlopers in communicatie 31 oktober 2011 Review M. Jungen Invoer: E. van Engelen 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende

Nadere informatie

Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs

Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs Op weg naar effectiviteitonderzoek in het cluster 4 onderwijs Een verkenning van de doelgroep en de werkwijze Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. Drs. H. Leloux-Opmeer Inhoudsopgave Introductie

Nadere informatie

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60)

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Auteurs: T. Batink, G. Jansen & H.R.A. De Mey. 1. Introductie De Flexibiliteits Index Test (FIT-60) is een zelfrapportage-vragenlijst

Nadere informatie

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS ADOS-training Karakter organiseert een training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS. Wat is ADOS? Het Autisme Diagnostisch

Nadere informatie

T D B O Opleidingsinstelling. Behandelingsstrategieën bij obese kinderen 3 1 2 Cure & Care Development www.curecare.nl 2.006.010

T D B O Opleidingsinstelling. Behandelingsstrategieën bij obese kinderen 3 1 2 Cure & Care Development www.curecare.nl 2.006.010 Afkortingen: T = totaal geaccrediteerde uren (exclusief bijtelling 25% voorbereiding/huiswerk) D = geaccrediteerde uren voor het taakgebied Diagnostiek B = geaccrediteerde uren voor het taakgebied Behandeling

Nadere informatie

Impulsklasonderzoek. Koen de Jonge Lectoraat Passend Onderwijs Hogeschool Leiden 06-25016157

Impulsklasonderzoek. Koen de Jonge Lectoraat Passend Onderwijs Hogeschool Leiden 06-25016157 Impulsklasonderzoek Koen de Jonge Lectoraat Passend Onderwijs Hogeschool Leiden 06-25016157 jonge.de.k@hsleiden.nl Inhoud 1. Aanleiding 2. Onderzoeksvragen 3. Methode 4. Resultaten 5. Conclusie 6. Discussie

Nadere informatie

3. Een psychodiagnostisch onderzoek gericht op de onderwijsbelemmeringen als gevolg van de

3. Een psychodiagnostisch onderzoek gericht op de onderwijsbelemmeringen als gevolg van de Richtlijnen voor de dossiervorming van aanvragen voor extra ondersteuning en plaatsing in speciaal (basis)onderwijs van leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften Zeer moeilijk leren Syndroom van Down

Nadere informatie

Factsheet Pilotstudie Tools4School April 2014

Factsheet Pilotstudie Tools4School April 2014 Factsheet Pilotstudie Tools4School April 214 Tools4School is een gedragsinterventie voor jongeren die vanwege hun gedrag dreigen uit te vallen in het VO en VSO 1. De interventie is gebaseerd op de effectieve

Nadere informatie

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013 Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nouchka Tick 1 Thea Vogelaar 2 1 Senior Onderzoeker,

Nadere informatie

Advies inzake afstemming vragenlijstonderzoek op VO scholen voor efficiëntere signalering en aanpak van risicoleerlingen, 2013.

Advies inzake afstemming vragenlijstonderzoek op VO scholen voor efficiëntere signalering en aanpak van risicoleerlingen, 2013. Advies inzake afstemming vragenlijstonderzoek op VO scholen voor efficiëntere signalering en aanpak van risicoleerlingen, 2013. Aanleiding en opdracht In het kader van de nieuwe, vraaggerichte werkwijze

Nadere informatie

Algemene voorschriften voor het vaststellen van stoornis en beperking

Algemene voorschriften voor het vaststellen van stoornis en beperking CHECKLIST INDICATIESTELLING ONDERWIJSSOORTEN CLUSTER 3: onderwijssoorten: lichamelijk gehandicapte kinderen (LG) en langdurig zieke kinderen (LZK) m.i.v. 01-08-2008 Toelichting: deze checklist is gebaseerd

Nadere informatie

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 14 Geslacht Normgroep Sociale wenselijkeheid man jongens 12 t/m 15 jaar

Nadere informatie

PAS. Handleiding. Deel B. Persoonlijke Arbeidsvaardigheden Signaleren. Een hulpmiddel bij het zoeken naar passend werk

PAS. Handleiding. Deel B. Persoonlijke Arbeidsvaardigheden Signaleren. Een hulpmiddel bij het zoeken naar passend werk PAS Een hulpmiddel bij het zoeken naar passend werk Handleiding Deel B Handleiding Adviesgroep ErgoJob Auteurs: Senioradviseur: In opdracht van: Marije Goos Lieke van de Graaf Wendy Speksnijder Natascha

Nadere informatie

Competentiebelevingsschaal voor Kinderen (CBSK)

Competentiebelevingsschaal voor Kinderen (CBSK) Instrument Competentiebelevingsschaal voor Kinderen (CBSK) De CBSK geeft een indruk van de wijze waarop een kind zichzelf ervaart en hoe hij/zij zijn eigen vaardigheden en/of adequaatheid op een aantal

Nadere informatie

Project: Ontwikkelen van Outcome-indicatoren voor de Zorg Advies Teams, Tilburg Dossiernummer: 50-50405-99 ZonMw, 18-07-2013

Project: Ontwikkelen van Outcome-indicatoren voor de Zorg Advies Teams, Tilburg Dossiernummer: 50-50405-99 ZonMw, 18-07-2013 Project: Ontwikkelen van Outcome-indicatoren voor de Zorg Advies Teams, Tilburg Dossiernummer: 50-50405-99 ZonMw, 18-07-2013 Projectgroep: Gemeente Tilburg: Mw. M. Lennarts, beleidsmedewerker, dhr. W.

Nadere informatie

Sturen op resultaten. Zijn gestandaardiseerde vragenlijsten bruikbaar?

Sturen op resultaten. Zijn gestandaardiseerde vragenlijsten bruikbaar? Sturen op resultaten Zijn gestandaardiseerde vragenlijsten bruikbaar? Anna van Spanje (Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie) Jan Willem Veerman (Radboud Universiteit, NJi / SEJN) Congres Transformeren

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Participation in leisure activities of children and adolescents with physical disabilities Maureen Bult

Participation in leisure activities of children and adolescents with physical disabilities Maureen Bult Participation in leisure activities of children and adolescents with physical disabilities Maureen Bult Participatie in vrijetijdsactiviteiten van kinderen en adolescenten met een lichamelijke beperking

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

SOCIAAL-EMOTIONELE ONTWIKKELING

SOCIAAL-EMOTIONELE ONTWIKKELING SOCIAAL-EMOTIONELE ONTWIKKELING We meten op onze school twee keer per jaar het sociaal-emotionele functioneren van onze leerlingen mee. Dat doen we met VISEON van Cito. Viseon staat voor Volg Instrument

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

De PID-5 brengt het DSM-5 persoonlijkheidstrekkenmodel in kaart

De PID-5 brengt het DSM-5 persoonlijkheidstrekkenmodel in kaart DSM-5 whitepaper De PID-5 brengt het DSM-5 persoonlijkheidstrekkenmodel in kaart Prof. dr. Gina Rossi, Vakgroep Klinische en LEvensloopPsychologie (KLEP) aan de Vrije Universiteit Brussel De Personality

Nadere informatie

Steunpunt Autisme Noordelijk Zuid Holland

Steunpunt Autisme Noordelijk Zuid Holland Steunpunt Autisme Noordelijk Zuid Holland 8.4 Indicatiecriteria voor cluster 2, 3 en 4. (Met dank aan: REC 2 Holland-Flevoland, REC Zuid-Holland Midden en REC West) Sinds 1 augustus 2008 zijn de criteria

Nadere informatie

Lichaamsbewustzijn bij kinderen met psychiatrische problematiek

Lichaamsbewustzijn bij kinderen met psychiatrische problematiek Lichaamsbewustzijn bij kinderen met psychiatrische problematiek Workshop GNOON n.a.v. Onderzoek Master Daphne Uphof & Maloe Hofland Introductie Maloe Hofland Kind en Jeugd ambulant Master PMT Daphne Uphof

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking.

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Begeleiders in Beeld Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Inleiding Begeleiders van mensen

Nadere informatie

Lange termijn functioneren en participatie bij jongeren met chronische pijn en vermoeidheid. Tessa Westendorp

Lange termijn functioneren en participatie bij jongeren met chronische pijn en vermoeidheid. Tessa Westendorp Lange termijn functioneren en participatie bij jongeren met chronische pijn en vermoeidheid Tessa Westendorp 24 januari 2014 Hoofdthema s binnen mijn onderzoek: Revalidatiebehandeling Jongeren met chronisch

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

signaleringsinstrumenten voor psychosociale problemen bij 0 4 jarigen in de JGZ

signaleringsinstrumenten voor psychosociale problemen bij 0 4 jarigen in de JGZ signaleringsinstrumenten voor psychosociale problemen bij 0 4 jarigen in de JGZ TNO CHILD HEALTH Marianne de Wolff en Meinou Theunissen marianne.de wolff@tno.nl meinou.theunissen@tno.nl 1. Validatieonderzoek

Nadere informatie

Theoretische verantwoording

Theoretische verantwoording Goed gedaan Theoretische verantwoording Malmberg Goed gedaan! Theoretische verantwoording Een preventief programma Goed gedaan! is een praktisch sociaal-emotioneel programma voor de basisschool. Het geeft

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Executieve functies in vogelvlucht (met autisme als voorbeeld)

Executieve functies in vogelvlucht (met autisme als voorbeeld) Executieve functies in vogelvlucht (met autisme als voorbeeld) Hilde M. Geurts Universiteit van Amsterdam Dr. Leo Kannerhuis Boodschap 1. Bij mensen met verschillende diagnoses zien we meer EF problemen

Nadere informatie

Revalidatiemogelijkheden in Nederland

Revalidatiemogelijkheden in Nederland Revalidatiemogelijkheden in Nederland De revalidatie heeft als doel om kinderen zo goed mogelijk te begeleiden bij het omgaan met de beperkingen die zij tijdelijk of blijvend ondervinden als gevolg van

Nadere informatie

Stichting MAAT Inventarisatie onderzoeksinstrumenten

Stichting MAAT Inventarisatie onderzoeksinstrumenten Stichting MAAT Inventarisatie onderzoeksinstrumenten Eindrapportage 17 maart 2010 Inhoudsopgave Pagina 1 Inleiding en achtergrond 1 2 Patiënten: kwaliteit van leven en psychische gezondheid 3 3 Professionals:

Nadere informatie

Lieke Drukker Ninja van der Honing september 2012

Lieke Drukker Ninja van der Honing september 2012 Lieke Drukker Ninja van der Honing september 2012 Wij Jullie Afstemmen verhaal op jullie vragen Iedereen stopt tijd en vooral energie in het stimuleren van de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Centrum voor ouderenpsychiatrie Regio Apeldoorn 2009. HONOS 65+ Maart 2009 Gerda Rötert

Centrum voor ouderenpsychiatrie Regio Apeldoorn 2009. HONOS 65+ Maart 2009 Gerda Rötert Centrum voor ouderenpsychiatrie Regio Apeldoorn 2009 HONOS 65+ Maart 2009 Gerda Rötert Doelstelling: Het doel is het evalueren van het effect van de behandeling of begeleiding zowel op individueel- als

Nadere informatie

Voor informatie over Meer Mens: meermens@prismanet.nl 06-21 86 47 70. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl

Voor informatie over Meer Mens: meermens@prismanet.nl 06-21 86 47 70. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Voor informatie over Meer Mens: meermens@prismanet.nl 06-21 86 47 70 Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Meer Mens Zorg voor kwaliteit van leven In de zorgsector wordt een breed pakket aan zorg- en

Nadere informatie

Onderzoek naar een sluitend schoolaanbod voor jongeren met ASS die uitvallen binnen het speciaal onderwijs.

Onderzoek naar een sluitend schoolaanbod voor jongeren met ASS die uitvallen binnen het speciaal onderwijs. Onderzoek naar een sluitend schoolaanbod voor jongeren met ASS die uitvallen binnen het speciaal onderwijs. Afstudeerproject - Master Pedagogiek School of Health, Hogeschool Inholland C.C.A (Claudine)

Nadere informatie

Rotterdamse Observatielijst Peuter Kleuter. Analyse doelen Jonge kind

Rotterdamse Observatielijst Peuter Kleuter. Analyse doelen Jonge kind Rotterdamse Observatielijst Peuter Kleuter Analyse doelen Jonge kind Maart 2013 Verantwoording 2013 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Mits de bron wordt vermeld, is het toegestaan

Nadere informatie

Sportdeelname van jongeren met gedragsproblemen

Sportdeelname van jongeren met gedragsproblemen Sportdeelname van jongeren met gedragsproblemen ONDERZOEK DREMPELS BETEKENIS VOORWAARDEN Remo Mombarg en Jan Willem Bruining (RUG/HIS) Koen Breedveld en Wouter Nootebos (Mulier Instituut) Saskia van Doorsselaer

Nadere informatie

Revalidatie voor kinderen en jongeren. Poliklinische en klinische behandeling

Revalidatie voor kinderen en jongeren. Poliklinische en klinische behandeling Revalidatie voor kinderen en jongeren Poliklinische en klinische behandeling Revalidatie voor kinderen en jongeren Poliklinische en klinische behandeling Het doel is zo zelfstandig mogelijk worden Kinderen

Nadere informatie

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar

Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar Bijlage 17: Informatie voor de individuele behandelaar N.b.: stuur deze informatie (inclusief de drie bijlagen) naar de individuele behandelaar vóórdat de training van start gaat Emotieregulatietraining

Nadere informatie

Afdeling Medische psychologie

Afdeling Medische psychologie Afdeling Medische psychologie U bent door uw medisch specialist doorverwezen naar de afdeling Medische psychologie. In deze folder leest u meer over de behandeling door de medisch psycholoog, met welke

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM 7--3 Sociaal-emotioneel functioneren van kinderen met een auditieve/ communicatieve beperking Emotieherkenning bij kinderen en kinderen met Rosanne van der Zee Meinou de Vries Lizet Ketelaar Rosanne van

Nadere informatie

Handleiding Nederlandse Werkwaardentest

Handleiding Nederlandse Werkwaardentest Handleiding Nederlandse Werkwaardentest Versie 1.0 (c), mei 2008 Dr Edwin van Thiel Nederlandse werkwaardentest De Nederlandse werkwaardentest is eind 2006 ontwikkeld door 123test via een uitgebreid online

Nadere informatie

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Au-tomutilatie Een groot probleem, een grote uitdaging Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Inhoud Waarom verwonden cliënten zichzelf? Handelingsverlegenheid en machteloosheid bij begeleiders

Nadere informatie

Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs

Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs Richtlijn Toelaatbaarheid tot het Voortgezet Speciaal Onderwijs 1. Toelichting Passend Onderwijs wil de omslag maken van diagnosegericht naar handelingsgericht. Niet de diagnose staat centraal, maar de

Nadere informatie

Bijlage 9: Leerling gebonden financiering (rugzakleerlingen).

Bijlage 9: Leerling gebonden financiering (rugzakleerlingen). Bijlage 9: Leerling gebonden financiering (rugzakleerlingen). WSNS SWV Meppel e.o. 407 Postbus 220, 7940 AE Meppel. j.slagter@wsnsmeppel.nl info@wsnsmeppel.nl 0522 278129 06 12643810 Industrieweg 1B1 7944

Nadere informatie

Sociaal-Emotioneel Volgsysteem OP SCHOOL :

Sociaal-Emotioneel Volgsysteem OP SCHOOL : 16 Sociaal-Emotioneel Volgsysteem OP SCHOOL : durf ervoor te kiezen! De meest gehoorde vraag aan ons: is Op School goedgekeurd door de Cotan? Dat kunnen we ons goed voorstellen. Er doen veel geruchten

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Lucres Nauta-Jansen onderzoeker kinder- en jeugdpsychiatrie VUmc Casus Ronnie jongen van 14, goed en wel in de puberteit onzedelijke handelingen bij 5-jarig

Nadere informatie

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Ê Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen

Nadere informatie

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding Inleiding Het LEOZ (Landelijk Expertisecentrum Onderwijs en Zorg) is een samenwerkingsproject van: Fontys Hogescholen, Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg,

Nadere informatie

ROUTEPLANNER BIJ GROEIDOCUMENT HANDELINGSGERICHT INTEGRAAL ARRANGEREN

ROUTEPLANNER BIJ GROEIDOCUMENT HANDELINGSGERICHT INTEGRAAL ARRANGEREN ROUTEPLANNER BIJ GROEIDOCUMENT HANDELINGSGERICHT INTEGRAAL ARRANGEREN Bronnen: Handelingsgericht werken: een handreiking voor het schoolteam (Pameijer, Van Beukering & De Lange, 2009, ACCO) Handelingsgerichte

Nadere informatie

Landelijke criteria voor de toelaatbaarheidsverklaring SBO en cluster-3 en cluster-4 onderwijs

Landelijke criteria voor de toelaatbaarheidsverklaring SBO en cluster-3 en cluster-4 onderwijs Landelijke criteria voor de toelaatbaarheidsverklaring SBO en cluster-3 en cluster-4 onderwijs Versie 3 1 In oktober 2013 is de landelijke werkgroep Arrangeren en Indiceren door de raad van bestuur (rvb)

Nadere informatie

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS).

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Deze brochure richt zich op kinderen met FAS tussen de 4 en 14 jaar. Hierin worden vooral de begeleidingsbehoeften

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Doel Het in kaart brengen van de persoonlijkheid, de houding en de tevredenheid van een leerling met betrekking tot schoolgerelateerde onderwerpen

Doel Het in kaart brengen van de persoonlijkheid, de houding en de tevredenheid van een leerling met betrekking tot schoolgerelateerde onderwerpen Product Informatie Blad - PHT (Persoonlijkheid, Houding, Tevredenheid) PIB110-2010-PHT Doel Het in kaart brengen van de persoonlijkheid, de houding en de tevredenheid van een leerling met betrekking tot

Nadere informatie

Handleiding LIFE-NL (Listening Inventories For Education, Nederlandse vertaling) Vragenlijsten naar effect van geluidsapparatuur

Handleiding LIFE-NL (Listening Inventories For Education, Nederlandse vertaling) Vragenlijsten naar effect van geluidsapparatuur Handleiding LIFE-NL (Listening Inventories For Education, Nederlandse vertaling) Vragenlijsten naar effect van geluidsapparatuur Introductie Langere tijd was het de gewoonte om het effect van geluidsapparatuur

Nadere informatie

Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27

Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27 Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27 SDQ (Strenghts and Difficulties Questionnaire) Meet de psychosociale aanpassing van de jeugdige. De SDQ wordt ingevuld door jeugdigen zelf (11-17 jaar) en ouders

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog zondag 19 februari 2012 Doelen ROM (routine outcome monitoring) Secundair 1. gegevensverzameling voor beleid 2. gegevensverzameling

Nadere informatie

Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen.

Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen. PESTPROTOCOL MONTESSORISCHOOL BILTHOVEN 1. Uitgangspunten Dit protocol beschrijft de manier waarop we als Montessorischool Bilthoven omgaan met pestproblemen. We hanteren de volgende definitie van pesten:

Nadere informatie

Doelgroep De doelgroep voor de methode Meer Mens is onder te verdelen in drie hoofdgroepen. Dit sluit niet uit dat de methode niet van toepassing is

Doelgroep De doelgroep voor de methode Meer Mens is onder te verdelen in drie hoofdgroepen. Dit sluit niet uit dat de methode niet van toepassing is Inleiding In de zorgsector wordt een breed pakket aan zorg- en dienstverlening aangeboden aan mensen met een beperking. Hulpvragen van deze mensen variëren in aard en complexiteit. Deze vragen hebben betrekking

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Vroegsignalering van psychosociale problemen

Richtlijn JGZ-richtlijn Vroegsignalering van psychosociale problemen Richtlijn JGZ-richtlijn Vroegsignalering van psychosociale problemen 6. Aanbevolen vroegsignaleringsinstrumenten of -methoden In dit thema worden in het kort de aanbevolen signaleringsinstrumenten (zie

Nadere informatie

LVC3 Expertise Taakgroep Mytyl-tyltyl

LVC3 Expertise Taakgroep Mytyl-tyltyl Mytylschool Eindhoven Brin nummer: 16SO Toledolaan 4 5629 CC EINDHOVEN Toledolaan 4 5629 CC EINDHOVEN Theo Goossens (040) 241 81 81 t.goossens@ssoe.nl Emiliusschool Tyltyl Brin nummer: 01PA Nieuwstraat

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Samenvatting van het projectverslag Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Op basisschool D n Heiakker in Deurne i.s.m. Triade Ambulante

Nadere informatie

artnership Depressiepreventie

artnership Depressiepreventie artnership Depressiepreventie Screeningsinstrumenten depressiepreventie Een overzicht naar leeftijdsgroepen versie 1.0 Screeningsinstrumenten depressiepreventie Een overzicht naar leeftijdsgroepen versie

Nadere informatie

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen)

Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Operationaliseren van variabelen (abstracte begrippen) Tabel 1, schematisch overzicht van abstracte begrippen, variabelen, dimensies, indicatoren en items. (Voorbeeld is ontleend aan de masterscriptie

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter)

Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) Ondersteuning bij de diagnose kanker (de lastmeter) De diagnose kanker kan grote impact op u en uw naaste(n) hebben. De ziekte en de behandeling kunnen niet alleen lichamelijke klachten met zich meebrengen,

Nadere informatie

Protocol aanname- en inschrijving RK BS de Veldhof

Protocol aanname- en inschrijving RK BS de Veldhof Protocol aanname- en inschrijving RK BS de Veldhof BS de Veldhof 1 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Inschrijving 2.1 0 4 jaar 2.2 Kinderen van 4 jaar en ouder 2.3 Inschrijving van kinderen met speciale onderwijsbehoeften.

Nadere informatie

Jantine Spilt, Conferentie SBOwerkverband 2012

Jantine Spilt, Conferentie SBOwerkverband 2012 Jantine Spilt, Conferentie SBOwerkverband 2012 Gedragsproblemen in context Gedragsproblemen in context Gedragsproblemen in context Gedragsproblemen in context PROBLEEM Probleemgedrag 5 Faculteit der Psychologie

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Zorgcoördinator, psycholoog, orthopedagoog

Zorgcoördinator, psycholoog, orthopedagoog Functiefamilie : Onderwijs Begeleiding & Zorg, reeks II Kenmerk : 2014/000496/CvB-P&O Versie : 1 Vastgesteld CvB d.d. : 20-05-2014 Datum : 20 mei 2014 Instemming PGMR d.d. : 16-05-2014 Opgesteld door :

Nadere informatie

Deelrapportage "Apotheken door Cliënten Bekeken" Vorige en huidige meting Apotheek Den Hoorn

Deelrapportage Apotheken door Cliënten Bekeken Vorige en huidige meting Apotheek Den Hoorn Deelrapportage "Apotheken door Cliënten Bekeken" Vorige en huidige meting Apotheek Den Hoorn E Inhoud 1. Inleiding en methode 1 1.1. Achtergrond 1 1.2. Doel van het kwaliteitstraject: meten en verbeteren

Nadere informatie

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback Marieke de Vries 0 september 006 60 feedback Inhoudsopgave Inleiding Basisgegevens van de rapportage Geselecteerde competenties Toelichting overzichten 6 Algemeen overzicht 8 Gedetailleerd overzicht 9

Nadere informatie

PO-70: Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen

PO-70: Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen PO-70: Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen VAN FUNDAMENTEEL NAAR PRAKTISCH Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen T. de Wit: Oogbewegingen bij mensen met een ASS W. Groen: De neurale

Nadere informatie