1 Gestandaardiseerde psychodiagnostische methoden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1 Gestandaardiseerde psychodiagnostische methoden"

Transcriptie

1 1 Gestandaardiseerde psychdianstische methden Jan H. Kamphuis en Hilde M. Geurts 1.1 Inleidin Betruwbaarheid, validiteit en afbreekscres Het interview Observaties Psychlische tests Wanneer psychdianstiek en waarm tests? Functie en intellientietests Objectieve zelf-invullijsten p het ebied van persnlijkheid en klachten Perfrmance-based prjectieve tests Sltbeschuwin Inleidin Psychdianstiek wrdt draans ndernmen wanneer men aanvullende infrmatie ndi heeft m tt klinische beslissinen te kmen. Het aat daarbij vaak m beslissinen die belanrijk kunnen inrijpen in het leven van mensen: beslissinen met betrekkin tt evaluatie (bijv. vr strafverlf), plaatsin (vr pliklinische f klinische behandelin) f indicatiestellin. De pdrachtever zal een beeld van het functineren en de klachten van de cliënt willen krijen, berijpen he bepaald prbleemedra verklaard en in stand ehuden wrdt, vrspellen he het zich zal ntwikkelen, f weten wat er aan te den is. Met andere wrden: men wenst verhel-

2 6 Handbek psychpathlie deel 2 derin/nderkennin, verklarin, predictie f indicatiestellin van het psychlisch nderzek (De Bruijn e.a., 2003; Vertmmen, Ter Laak & Bijttebier, 2002). Gede dianstiek wrdt aanestuurd dr een heldere vraastellin p een f meer van deze ebieden. De diansticus aat vervlens net als bij ander empirisch nderzek p basis van zijn vrlpie hypthesen hwaardie instrumenten selecteren die ptimaal inzicht kunnen even in de betrkken vraastellin, er data mee verzamelen en er zijn hypthesen mee tetsen, m ten sltte één en ander in een versla neer te leen en teru te kppelen. Dit wrdt wel aaneduid als de dianstische cyclus (zie Van Strien, 1986; De Bruijn e.a., 2003). Diverse instrumenten kunnen de diansticus bijstaan. Achtereenvlens wrden hier beknpt besprken: het klinisch interview, methden van bservatie en psychlische tests. De laatste caterie wrdt verbijznderd naar intellientie- en andere functietests, bjectieve zelf-invulvraenlijsten (waarnder persnlijkheidstests en klachtenlijsten) en prjectieve methden. Vrafaand aan deze besprekin wrdt krt stilestaan bij enkele belanrijke psychmetrische verweinen. Tevens wrdt aandacht besteed aan de kenmerkende vrdelen en beperkinen van tests. 1.2 Betruwbaarheid, validiteit en afbreekscres Psychmetrische eienschappen van tests hebben veraande praktische cnsequenties. Deze pararaaf bet ndzakelijkerwijs nvlledi en lbaal enkele klinisch relevante implicaties te bespreken van betruwbaarheid, validiteit en het ebruik van afbreekscres. Vr uitebreidere infrmatie wrdt verwezen naar standaardhandbeken p het ebied van de testtherie (bijv. Crnbach, 1990). Betruwbaarheid heeft betrekkin p de cnsistentie van testresultaten: als de test n eens wrdt uiteverd (test-hertestbetruwbaarheid) f als de test dr een ander wrdt afenmen (interberdelaarsbetruwbaarheid), krijen we dan (min f meer) dezelfde uitkmsten? Het praktische belan van betruwbaarheid kan misschien het beste aanschuwelijk wrden emaakt dr stil te staan bij situaties waar die niet (vldende) aanwezi is. Een paar vrbeelden: twee medici die p rnd van hetzelfde uitstrijkje verschillend rdelen ver de edaardiheid, twee tandartsen die p rnd van dezelfde radirafie verschillende elementen aanwijzen die vlens hen dr cariës zijn aanetast, twee psychlen die p rnd van dezelfde Rrschach-eevens van menin verschillen ver de realiteitstetsin van de cliënt. Elk van deze evallen (van nvldende inter-berdelaarsbetruwbaarheid) kan leiden tt inrijpende futieve beslissinen. Hetzelfde eldt vr situaties van lae test-hertestbetruwbaarheid: als veel van de variantie bij herhalin van de test dr het teval wrdt bepaald, past teruhudendheid bij het afleiden van klinische implicaties. Validiteit van een test verwijst naar de mate waarin een test daadwerkelijk meet wat hij pretendeert te meten. Een test die bijvrbeeld pretendeert intellientie te meten maar in feite schlin meet, is een valide index van

3 1 Gestandaardiseerde psychdianstische methden 7 intellientie. Verschillende srten validiteit kunnen wrden nderscheiden. Predictieve validiteit is meestal van rt belan vr tests; men wil immers vaak de testdata ebruiken m uitspraken te kunnen den ver het tekmsti functineren van mensen. De criteriumvaliditeit van een test wrdt vaak bepaald dr de crrelatie te berekenen tussen de testscre en een uden standaard -edrascriterium. Uit het vraande zal duidelijk zijn dat betruwbaarheid een arantie is vr validiteit: twee berdelaars kunnen perfect vereenstemmen maar iets heel anders meten dan zij been te meten. De psychmetrische kwaliteiten die in de testhandleidin en de evaluatie van de COTAN (Cmmissie Test-Aaneleenheden Nederland; Evers, Van Vliet-Mulder & Grt, 2000) wrden vermeld, elden uiteraard vr de tepassin van de test zals beschreven. Betruwbaarheden zijn in principe beperkt tt de ppulaties waarp deze bepaald zijn. De test-hertestbetruwbaarheid f interne cnsistentie van een test bij een klinische ppulatie kan bijvrbeeld (sterk) afwijken van de waarden die bij de nrmale ppulatie wrden evnden. Ten aanzien van validiteit eldt iets verelijkbaars. Ter illustratie: in de in Nederland in zwan zijnde Dynamische Therieestuurde Prfielinterpretatie (DTP; Eurelins-Bnteke & Snellen, 2004) wrdt de NVM (de Nederlandse Verkrte MMPI) ebruikt m de persnlijkheidsranisatie van een individu te bepalen. Derelijk ebruik van de NVM is ver verwijderd van de dr Luteijn en Kk (1985) eclaimde meetpretentie van het instrument en bij deze tepassin vervalt dan k de COTAN-validiteitsberdelin van ed. Men kan dus in principe als ed berdeelde instrumenten zdani tepassen dat die berdelin in het eheel niet meer van tepassin is (Smid & Kamphuis, 2005). Ten sltte een pmerkin ver de relatie tussen afbreekscres en base rates. Veel tests kennen zenaamde afbreekscres f cut-ffs: dat wil zeen een kritieke scre die een srt caseness f klinisch sinificant niveau identificeert. De testebruiker det er verstandi aan hier vrzichti mee m te sprinen: derelijke scres zijn meestal empirisch bepaald dr minimalisatie van het ttale aantal fute beslissinen, zwel futen van veridentificatie ( neatieve treffers ) als nderidentificatie ( neatieve missers ). De base rate (het percentae van een bepaald kenmerk in een eeven ppulatie) van de werkelijke caseness heeft echter een zeer sterke invled p de verdelin van die futen; een afbreekscre is daarmee meer bruikbaar naarmate de base rate in de eien ppulatie dichter bij die van de nrmrep la. Het is melijk dat de twee srten futen in de klinische praktijk niet even ernsti f schadelijk zijn, eeven de delstellin die men vr en heeft (bijv. screenin versus dianstiek; in het eerste eval zal men neatieve missers ernstier waarderen, in het tweede juist de neatieve treffers). Een klassiek vrbeeld is de predictie van suïcide: een neatieve misser heeft extreem ernstie cnsequenties (emiste zelfmrd), terwijl de evlen van een neatieve treffer minder nherrepelijk zijn en zullen afhanen van de enmen vervlstappen. Overiens eldt vr het vrspellen van suïcide het alemenere prbleem dat het statistisch vrspellen van laafrequente ebeurtenissen praktisch nmelijk is; de lae base rate leidt inherent tt

4 8 Handbek psychpathlie deel 2 prblemen van veridentificatie. Vr een uitebreidere besprekin van de klinische implicaties van base rates: zie Kamphuis en Finn (2003) f Streiner (2003). 1.3 Het interview Het klinisch interview is waarschijnlijk het meest ebruikte instrument bij dianstiek. Een he mate van flexibiliteit, de melijkheid m een band met de cliënt te vrmen en de cliënt te bserveren, behren tt de kenmerkende vrdelen van het klinisch interview. Interviews variëren in de mate van estructureerdheid en de (semi)estructureerde interviews variëren in hun specifieke fcus. In estructureerde interviews zijn de vraen min f meer letterlijk vreschreven. Welke vraen precies meten wrden esteld is mede afhankelijk van de klachtenrapprtae van de cliënt. Interviews waarin een breed scala psychiatrische beelden aan de rde kmt, zijn nder meer het Structural Clinical Interview fr DSM-IV disrders (SCID; Spitzer e.a., 1992; Grenestijn e.a., 1999) en het Dianstic Interview Schedule (DIS, Rbins e.a., 1996). De breedte van dit type interview heeft tt evl dat de verschillende psychiatrische beelden vaak slechts ppervlakki aan bd kmen. Andere interviews richten zich meer p specifieke strnissen zals de Psitive and Neative Syndrme Scale (PANNS; Linszen e.a., 1994) m de aard en ernst van de schizfreniesymptmen te meten en de Hamiltn Ratin Scale fr Depressin (HRSD; Hamiltn, 1960) m de ernst van depressiesymptmen te meten. Tevens zijn er allerhande interviews die zich juist meer p persnlijkheidsstrnissen richten (vr een verzicht zie Maesschalck & Vertmmen, 1997). Bvenstaand type interviews is dus minder breed in het scala aan psychiatrische strnissen dat het pretendeert te meten, maar aat dieper in p de specifieke prblematiek. Binnen de neurpsychlische dianstiek bestaan specifieke instrumenten m verschillende cnitieve functies eenvudi te screenen, bijvrbeeld de Cnitieve Screenin Test (CST; De Graaf & Deelman, 1991). De CST is bedeld m in tien à vijftien minuten de aanweziheid en ernst van cnitieve achteruitan bij uderen vast te stellen. De uitsla van de CST kan wrden ebruikt als beinpunt vr uitebreidere dementiedianstiek. Krtm, de keuze van het te ebruiken interview is sterk afhankelijk van de specifieke vraastellin en uiteraard k van de betruwbaarheid en validiteit van de verschillende interviews. Het del van (semi)estructureerde interviews is alle relevante infrmatie te verzamelen p een unifrme en welmschreven manier. Een dianse kan pas wrden esteld als het interview interaal is afenmen. Deze methde ntwijkt diverse ptentiële valkuilen van het nestructureerde interview, zals de veel vrkmende neiin m tt een dianse te kmen vrdat alle infrmatie verzameld is, selectief infrmatie verzamelen, en neeren van infrmatie die de dianse teenspreekt. Een bekend nadeel van vlledi estructureerde interviews is het ntbreken van cntrle p de manier waarp de vraa dr de cliënt wrdt eïnterpreteerd. Daarnaast vert de afname van estructureerde interviews meestal veel tijd. De estructureerde

5 1 Gestandaardiseerde psychdianstische methden 9 interviews zijn vaak zeer betruwbaar, maar er kunnen sms vraatekens wrden ezet bij de validiteit. Bij een semiestructureerd interview wrdt dit nadeel ndervanen dr de melijkheid tt drvraen. Bij semiestructureerde interviews met de interviewer ed etraind zijn en kennis hebben van psychpathlie. Overiens kan de melijkheid tt drvraen wel een rtere nbetruwbaarheid tt evl hebben. 1.4 Observaties Vr alle nderdelen van dianstiek is bservatie een belanrijk nderdeel. Het belan van bservaties is tweeledi. Ten eerste kan men met behulp van bservaties een alemeen beeld krijen van het functineren van de cliënt. Iemand kan bijvrbeeld zeer emtineel zijn klachten presenteren, heel verwijtend f juist er nverschilli. Dit kan de diansticus infrmatie even ver de klachtenbelevin van de cliënt. Iemand die cnstant m herhalin van de vraen vraat kan bijvrbeeld nzeker zijn, maar k prblemen hebben met zijn eheuen. Ten tweede kunnen bservaties helpen de validiteit van de testresultaten vast te stellen. Observaties bepalen immers deels de cntext waarbinnen de uitslaen p bijvrbeeld functietests meten wrden berdeeld. De hfdvraa is f de testprestaties en de vraenlijstscres een reële weerave vrmen van wat de cliënt al dan niet kan en f de cliënt aldus ed etypeerd wrdt. Ter illustratie: wanneer een cliënt verduidelijk zijn best niet det bij testafname, dan is zijn scre waarschijnlijk een ede indicatie van zijn melijkheden en kan de validiteit van de scre bediscussieerd wrden. Daarnaast kunnen bepaalde edrainen een specifieke dianstische waarde hebben (bijv. specifieke taalfuten vr de dianstiek van afasieën). Oneacht de settin en de vraastellin leveren uiterlijke verschijnin (cnfrm leeftijd, verzrin, lichaamsbuw?), benaderin (vriendelijk, teruhudend, arwanend, npersnlijk, cntact?), klachtenpresentatie/ vraastellin (een heldere uiteenzettin, met evel, zakelijk, nverschilli, beschuldiend?), stemmin en affect (pewekt, smber, eïrriteerd, zenuwachti?) en mtivatie (al dan niet cöperatief, slrdie werkwijze, werktemp?) een schat aan infrmatie p. De diansticus is bij een bservatie zelf het belanrijkste meetinstrument. Net als bij een alemeen klinisch interview kan de verwachtin van de diansticus een rte rl spelen bij de bservaties. Het is daarm van belan m de cliënt z cncreet melijk te beschrijven in plaats van de bservaties direct te interpreteren in het kader van een bepaald ziektebeeld. Het is daarnaast essentieel dat de diansticus in het rapprt de lezer niet verspelt met een brij aan bservatieeevens. Ok bij bservaties eldt dat standaardisatie zrt vr betruwbaarder eevens. Afhankelijk van de vraastellin kan het eveneens zinvl zijn m k p de vlende aspecten te letten: ziekte-inzicht, bewustzijn (helder f vernauwd?), cncentratie/aandacht (snel afeleid, zit te apen?), riëntatie van tijd/plaats/persn, waarnemin (hallucinaties, beperkinen p het ebied

6 10 Handbek psychpathlie deel 2 van visus f ehr?), mtriek (mate van activiteit, apraxie, synkinesieën?), taal (strnissen in taalberip f taalebruik, articulatie?), eheuen (cnfabulaties, vereten van instructies?), intellientie en executieve functies (stp- f startprblemen, perseveraties?). Bij elk van de dmeinen waar de diansticus p kan letten, zijn in het bvenstaande verzicht slechts enkele vrbeelden eeven (zie vr een verzicht van bservaties Pnds & Hendriks, 2004). 1.5 Psychlische tests Tabel 1.1 Berdelinen TOP-20 tests (Evers, Zaal & Evers, 2002). nr naam test theretische uitanspunten testmateriaal handleidin nrmen betruwbaarheid beripsvaliditeit criteriumvaliditeit 1 WAIS v 2 NVM v v v 3 NPV v v v 4 WISC-R v v 5 SCL- 90 v v 6 UCL v v v v 7 MMPI MMPI-2 v 8 ZAT nvt 9 GIT Ver. GIT v v v v 10 Strp v v 11 15WT v v v 12 NPV-J v v v v

7 1 Gestandaardiseerde psychdianstische methden 11 nr naam test theretische uitanspunten testmateriaal handleidin nrmen betruwbaarheid beripsvaliditeit criteriumvaliditeit 13 PMT v v v 14 (G)- EPPS v v v v v v v 15 TMT 16 BWT v 17 RAKIT 18 RavenPM v v v 19 DAT83 v 20 NEO- PI-R v v Opmerkin: WAIS = Wechsler Adult Intellience Scales; NVM = Nederlandse Verkrte MMPI; NPV (-J) = Nederlandse PersnlijkheidsVraenlijst; WISC-R = Wechsler Intellience Scales fr Children; SCL-90 = Symptm Checklist; UCL = Utrechtse CpinLijst; MMPI (-2)= Minnesta Multiphasic Persnality inventry (Revised); ZAT = Zin-Aanvul-Test; GIT = Grniner IntellientieTest; Strp = Strp kleur-wrdtest; 15 WT = 15-Wrden-Test; PMT = Prestatie-Mtivatie-Test; EPPS = Edwards Persnal Preference Schedule; TMT = Trail Makin Test; BWT = Burdn-Wiersma-Test; RAKIT = Revisie Amsterdamse KinderIntellientieTest; Raven PM = Raven Prressive Matrices; DAT83 = Differentiële Aanle-Test; NEO-PI-R = NEO Persnality Inventry. Tabel 1.1 eeft aan de hand van een tp-20 van de frequentie van afname (Evers, Zaal & Evers, 2002) een indruk van het huidie feitelijke testebruik in Nederland. Het blijkt dat deze tp-20 vrij sterk vereenstemt met het testebruik in de Verenide Staten (zie Watkins e.a., 1995); natinaal veelebruikte tests blijken vaak afeleid van internatinaal ntwikkelde tests. In het vlende kmt het merendeel van deze tests aan de rde. Criteria die de testselectie kunnen aansturen zijn de mate van fit tussen de meetpretentie van het instrument en het del/bject van nderzek, de psychmetrische eienschappen van het instrument (zie tabel 1.1 en de COTAN-berdelinen; Evers, Van Vliet-Mulder & Grt, 2000), efficiëntie in termen van tijd en eld, en bekendheid en ervarin met het instrument, zwel persnlijk als in de betrkken instellin.

8 12 Handbek psychpathlie deel Wanneer psychdianstiek en waarm tests? In de klinische praktijk wrdt psychlisch nderzek meestal in an ezet m a het huidie functineren c.q. de klinische symptmatlie in kaart te brenen, b klinische indrukken te bevestien, verwerpen f aan te passen, c te kmen tt indicatiestellin, d de prressie in de behandelin/ klachten vast te stellen, en e sms als directe empathische, therapeutische interventie p zichzelf (Finn & Tnsaer, 1992). Lan niet altijd is het ndi f zelfs maar zinni m klinische beslissinen te ndersteunen met testebruik. Meyer e.a. (2001) inventariseerden typische klinische situaties waarin testdianstiek ptimaal nutti is. Zij nemen de vlende scenari s: Wanneer de patiënt tevereefs verschillende behandelinen heeft nderaan f wanneer er een impasse in de behandelin is. Wanneer er duidelijke indicatiecriteria bestaan vr alternatieve behandelinen waar de tests duidelijke uitspraken ver kunnen den. Wanneer patiënten intrinsiek emtiveerd zijn m bepaalde aspecten van hun functineren beter te berijpen. Bij cmplexe prblemen, waarvan de aanpak pririterin vereist. Waarm uitebreid psychlisch nderzek, met behulp van tests? Vereleken met het nestructureerde klinisch interview kmt een aantal kenmerkende vrdelen van (ede) psychlische tests naar vren (Meyer e.a., 2001): Tests kunnen respnsattitudes aan het licht brenen. Dr middel van zenemde validiteitsschalen (zals prminent aanwezi in de MMPI-2) kunnen zwel inhudsnafhankelijke als -afhankelijke bedreiinen van de validiteit emeten wrden. Vrbeelden van de eerste srt zijn cliënten die willekeuri antwrden f juist alles beamen. Inhudsafhankelijke bedreiinen van de validiteit kmen vrt uit een nzuivere zelfpresentatie; de cliënt kan zich defensief pstellen, f juist sterk verdrijven tt en met simuleren. Tests kunnen in principe een zeer breed scala aan cnitieve, emtinele en edrasmatie aspecten zeer efficiënt bevraen. Bij de cnstructie van de lijst is (idealiter) ed naedacht ver de inhudsvaliditeit van de test, heteen een ede dekkin van het meetdmein waarschijnlijk maakt. Een f twee dianstische interviews zijn vaak zeer krap bemeten als het aat m het mvattend uitvraen van het functineren en de symptmatlie van de patiënt. Tests wrden in principe p dezelfde standaardwijze afenmen en escrd; juist deze unifrmiteit maakt het melijk m unieke aspecten van bijvrbeeld de testaanpak bij cliënten te bserveren. Tests zijn enrmeerd; dit maakt het melijk m de individuele cliënt te verelijken met zijn relevante peers en m vast te stellen he (n)- ebruikelijk een bepaalde scre is vereleken met de zenaamde nrmalen en wat het idisyncratische prfiel van relatief sterke en zwakke aspecten van functineren is.

9 1 Gestandaardiseerde psychdianstische methden 13 In teenstellin tt bijvrbeeld het nestructureerde interview leveren tests ekwantificeerde infrmatie p met een bekende betruwbaarheid en validiteit van de scres; mits crrect ebruikt, heeft men dus infrmatie ver wat die scres waard zijn in termen van accuratesse, herhaalbaarheid en validiteit. Ten sltte kunnen tests in een batterij elkaar crss-valideren, heteen vral speelt wanneer de instrumenten uit verschillende brnnen kmen (cliënt versus partner) en wanneer verschillende methden wrden ebruikt (bijv. zelfrapprtae, interview en bservatie). Psychlische tests kunnen wrden inedeeld in functie- en intellientietests die eevens pleveren ver functinele capaciteiten en beperkinen, bjectieve zelf-invullijsten die de zelfpresentaties van patiënten wat betreft hun functineren, symptmatlie en persnlijkheid in beeld brenen, en prjectieve instrumenten die pretenderen edra in meer nestructureerde situaties te meten alsmede nderliende, impliciete dynamiek van emties en persnlijke schema s Functie en intellientietests Bij functietests aat het m het in kaart brenen van de aan- en afweziheid van cnitieve functiestrnissen. In de dianstiek wrdt dr middel van kwantitatieve methden (de scre p de functietests) en kwalitatieve methden (de manier waarp de functietest wrdt uiteverd) een sterkte/zwakteprfiel emaakt van de cliënt. Om te kunnen bepalen f er daadwerkelijk sprake is van een strnis p een specifiek cnitief dmein dient de diansticus een beeld te hebben van het alemene cnitieve niveau van een cliënt. Vr dit del zijn de Wechsler Adult Intellience Scale (WAIS; Wechsler, 2000) en de Grniner IntellientieTest (GIT; Luteyn & Van der Ple, 1983) de meest ebruikte tests. Beide tests bestaan uit een serie subtests die een berep den p verschillende cnitieve vaardiheden. Deze tests even niet alleen een beeld van het alemene cnitieve niveau van een cliënt, maar kunnen tevens een brn van neurpsychlische infrmatie zijn ver specifieke cnitieve (dis)functies. Verschillende nderdelen van de WAIS en de GIT wrden in de klinische praktijk vaak als individuele functietests ebruikt. Op het mment dat er bij een cliënt sprake is van hersenletsel is het van belan m het premrbide intellientieniveau (het niveau van vóór het letsel) in te schatten. Dit kan p uiteenlpende manieren, bijvrbeeld dr ebruik te maken van het pleidinsniveau en berep van de cliënt f het afnemen van specifieke vr dit del ntwikkelde tests zals de Nederlandse Leestest vr Vlwassenen (NLV; Schmand, Lindebm & Van Harskamp, 1992). Functietests zijn er vr verschillende cnitieve deelebieden, namelijk taal, eheuen, perceptie, mtriek, aandacht en cncentratie en executieve functies (bijv. het plannen en het stppen van edra). Daarnaast zijn er allerhande testbatterijen ntwikkeld waarin de verschillende cnitieve functies aan bd kmen (bijv. de ANT: Amsterdam Neurpsychlical Tests; De Snneville, 1999) f tests die fcussen p de verschillende facetten van één speci-

10 14 Handbek psychpathlie deel 2 fiek cnitief dmein zals de Test fr Every Day Attentin fr Children (TEA- Ch, Rbertsn & Nimm-Smith, 1998). In het verzicht van het feitelijke testebruik in het Nederlandse taalebied (zie tabel 1.1) staat een aantal veel ebruikte specifieke functietests met hun COTAN-berdelinen, zals de Strp kleur-wrdtest (Strp; Hammes, 1997), de 15-Wrden-Test (15-WT; Saan & Deelman, 1986), de Trailmakin Test (TMT; Reitan, nedateerd) en de Burdn-Wiersma-Test (rsprnkelijk uit 1910; lijkt er p de Burdn- Vs) (Vs, 1988). De bekendheid van deze specifieke functietests is een arantie dat zij daadwerkelijk het meest eschikt zijn m de bepaalde functies te meten. Er zijn vele, en sms dus k betere, alternatieven p de markt. Een uitebreid verzicht van de rte heveelheid bestaande functietests is te vinden in het werk van Buma, Mulder en Lindebm (2002), en Lezak, Hwiesn en Lrin (2004). Bij de keuze van functietests is het uiteraard van belan m rekenin te huden met de psychmetrische kwaliteiten van het instrument, de specifieke vraastellin en praktische verweinen zals de beschikbare tijd. De psychmetrische kwaliteiten van de verschillende functietests wrden beschreven in de COTAN en de kwaliteiten van de hier enemde functietests variëren van nvldende tt ed (zie tabel 1.1). De psychmetrische kwaliteit van een instrument lijkt niet bepalend vr een test m al dan niet in de tp-25 van de meest ebruikte tests te verschijnen. De TMT wrdt bijvrbeeld p alle frnten als nvldende berdeeld en wrdt tch veelvuldi teepast. Bij COTAN-berdelinen van functietests zijn enkele kanttekeninen te plaatsen. Ten eerste wrden niet alle taken ebruikt vr datene waarvr ze eienlijk ntwikkeld zijn, zals bij de hierbven beschreven WAIS en GIT. De berdelin in de COTAN is uiteraard ebaseerd p het riinele ebruik van de test. Ten tweede zijn veel tests die in het klinisch veld wrden ebruikt niet enrmeerd en psychmetrisch nderzcht in Nederland, maar wel in het buitenland. Dit is vr de COTAN niet vldende, terwijl dit wel vldende kan zijn vr bepaalde taken, bijvrbeeld perceptietaken. Ten derde dient vr de COTAN de nrmrep een bepaalde mvan te hebben m als vldende te wrden berdeeld. Smmie neurlische beelden laten een duidelijk interpreteerbaar cntrast zien in verelijkin met eznde cliënten en daardr is vaak een kleinere nrmrep reeds vldende (Pnds & Hendriks, 2004). Bij het interpreteren van de functietests met in acht wrden enmen dat een slechte prestatie p een specifieke test verschillende rzaken kan hebben. Vr het vaststellen van een tekrt is het van belan m rekenin te huden met het patrn van presteren p een serie verschillende tests, de infrmatie uit de anamnese, en bservaties. Een veel emaakte denkfut is het idee dat een bepaalde metin een vaststaande betekenis heeft. Z kan bijvrbeeld een patiënt m verschillende redenen slecht presteren p de hierbven enemde 15-WT. Deze test det primair een berep p het eheuen, maar nder meer aandacht en cncentratie zijn k van belan. Bij het interpreteren van de taak dient dus rekenin te wrden ehuden met de prestatie p de aandacht- en cncentratietaken. Ok zal bij interpretatie van de uitestelde reprductie (wat de cliënt na een tijdsinterval van neveer

11 1 Gestandaardiseerde psychdianstische methden 15 twinti minuten n weet van een te leren wrdenlijst) rekenin meten wrden ehuden met de directe reprductie (wat de cliënt n weet direct na het leren van de wrdenlijst) p de 15-WT (zie Lezak, Hwiesn & Lrin, 2004) Objectieve zelf-invullijsten p het ebied van persnlijkheid en klachten Bij bjectieve persnlijkheidsvraenlijsten f klachtenlijsten aat het m afname van een standaardset vraen f stellinen waarp de cliënt met een vastestelde set antwrden kan reaeren. Antwrdmelijkheden hebben meestal de vrm van juist versus njuist, ja versus nee, maar kunnen k de vrm aannemen van een Likert-schaal, waarbij men bijvrbeeld van 1 tt 5 aan kan even in welke mate men het met de stellin eens is. Persnlijkheidsvraenlijsten De Minnesta Multiphasic Persnality Inventry-Revised (MMPI/MMPI-2; Butcher, e.a., 1989; Derksen, Slre & De Mey, 1993) is internatinaal de meest ebruikte persnlijkheidstest in de hedendaase psychlie, zwel in de klinische praktijk als in empirisch nderzek. Qua pzet en feitelijk meetbereik is de MMPI-2 beter te berijpen als een test van psychpathlie en persnlijkheidsfunctineren dan als een test van persnlijkheidstrekken. De MMPI-2 is daarbij nadrukkelijk ericht p de prblematische kant van de cliënt, met weini vr zijn meer adaptieve en sterke kanten. Kenmerkend vr de klinische schalen van de MMPI is de empirische schaalcnstructie. Dat wil zeen dat de samenstellende items van een schaal eselecteerd zijn p rnd van hun statistisch vermen te discrimineren tussen een klinische rep (die de naam aan de schaal eeft) en een rep nrmalen. Deze wijze van testcnstructie heeft verstrekkende evlen waarvan het belanrijk is dat de clinicus ze berijpt. Men dient in edachten te huden dat de MMPI-2 a-theretisch van pzet is en primair kansuitspraken enereert met betrekkin tt het al f niet tt een klinische rep behren. Die uitspraken berusten vervlens deels p nn-intuïtieve items, heteen kan betekenen dat de cliënt zich niet per se bewust is van wat hij de diansticus met zijn antwrden meedeelt en bevindinen dus misschien niet zal (h)erkennen. Dit eldt niet vr de later ntwikkelde inhudsschalen, die feitelijk pevat kunnen wrden als inebedde, ratineel ntwikkelde klachtenlijsten. Psychmetrisch verdiende de ude MMPI een schnheidsprijs, zals k blijkt uit het rdeel van de COTAN (Evers, Van Vliet- Mulder & Grt, 2000): nvldendes werden uitedeeld vr nrmen, betruwbaarheid en validiteit. De huidie MMPI-2 presteert wat psychmetrie betreft duidelijk beter, znder veriens alle prblemen pelst te hebben. De NEO-PI-persnlijkheidstest is de meest ebruikte peratinalisatie van het Bi Five-mdel (k wel Five Factr Mdel enemd) van de persnlijkheid. Dit mdel vernderstelt dat alle persnlijkheidstrekken kunnen wrden samenevat p (een cmbinatie van) vijf in principe nafhankelijke

12 16 Handbek psychpathlie deel 2 dimensies: Neurticisme, Extraversie, Cnsciëntieusheid, Altruïsme en Openheid, die met hun samenstellende facetten eacht wrden een uitputtende samenvattin te zijn van de variatie in menselijke karaktertrekken; het mdel is a-theretisch, factranalytisch verkreen. De NEO-PI heeft ede psychmetrische eienschappen en crrespndeert nauw met het mdel van de Bi Five. De NEO-PI is bvendien veelzijdi en ebruiksvriendelijk dr de beschikbaarheid van zelf- en anderberdelin, een verkrte versie (NEO-FFI; 60 items) en een uitebreide handleidin. In Nederland wrdt bvendien reeds lane tijd veel ebruik emaakt van de Nederlandse Persnlijkheidsvraenlijst (NPV; Luteijn, Starren & Van Dijk, 1985) en de Nederlandse Verkrte MMPI, beter bekend als de NVM (Luteijn & Kk, 1985). Beide instrumenten zijn enrmeerd vr zwel de nrmale als de psychiatrische ppulatie. De NPV is een bewerkin en vertalin van de items van de Califrnia Persnality Inventry (CPI). De NPV det uitspraken ver zeven persnlijkheidstrekken, die stuk vr stuk behrlijk hmeen en stabiel ver de tijd zijn. Het instrument heeft een psitieve COTANberdelin. Recent is tevens een jeudversie ntwikkeld, de NPV-J. De NVM is in 2004 vanwee licentieprblemen van de Nederlandse markt enmen. De NVM leverde (heel anders dan de MMPI) infrmatie ver vijf brede persnlijkheidstrekken p. De pvler van de NVM, de Neativisme, Ernstie Psychpathlie en Smatiserin Test (NPST; Luteijn & Barelds, 2003), handhaaft drie van de rsprnkelijke trekken van de NVM, de verie trekken wrden niet dr dit instrument emeten. Indien infrmatie ver de andere schalen ewenst wrdt, suereren Luteijn en Barelds aanvullin met de NPV. Klachtenlijsten Klachtenlijsten kunnen wrden verdeeld in brede band -klachtenlijsten die een waaier aan diverse klachten bestrijken, en dmeinspecifieke klachtenlijsten, die een specifiek prbleemebied in kaart brenen. In de praktijk kan het zinvl zijn m sequentieel van breed naar specifiek te meten (vlens het trechter -mdel). Meestal zijn de klachtenlijsten ratineel ecnstrueerd en is de aanvankelijke itemselectie eptimaliseerd via statistische psychmetrische prcedures. Het resultaat is idealiter een hmene schaal, die kan wrden pevat als een index (van de zelfpresentatie) van de betreffende klachten. De Symptm Checklist (SCL-90; Arrindell & Ettema, 1981) is internatinaal waarschijnlijk de meest ebruikte maat vr een brede-bandinventarisatie p het ebied van psychneurtische klachten. De SCL-90 bestaat uit een lijst van 90 specifieke klachten waarbij de cliënt p een schaal van 1 ( nit ) tt 5 ( altijd ) aaneeft in welke mate hij/zij er last van heeft. De SCL-90 heeft een unstie COTAN-berdelin. Alternatieven m psychisch nwelbevinden te meten zijn de General Health Questinnaires (GHQ-12 f GHQ-36; Keter & Ormel, 1991) f, meer ericht p dimensies van kwaliteit van leven, de RAND-36 (Van der Zee & Sanderman, 1996). Veel ebruikte dmeinspecifieke klachtenlijsten zijn de Beck Depressin Inventry (BDI; Beck, 1961; Luteijn & Buman, 1988) vr de metin van depres-

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten Inleiding Stichting Kwaliteit in Basis GGZ gelft dat de mentale zrg in Nederland

Nadere informatie

In oktober 2012 publiceerde Klaverblad Zeeland de resultaten van een onderzoek

In oktober 2012 publiceerde Klaverblad Zeeland de resultaten van een onderzoek Prviniale hrnish zieken- en Gehandiaptenranisie Zeeland (PS) Seretaria: Gen. Simndsstr. 8, 4333 BT Middelbur 13.15994 Tel. 118-628628 e-mail: strnks@zeelandnet.nl. /,^ R M R 3! W A A L Aan het llee van

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Uniformering voorrangsregeling

Uniformering voorrangsregeling nifrmerin vrransreelin J. van Minnen & ir. J.W.D. Catshek R-97- nifrmerin vrransreelin Onderzek naar de veiliheid van vrranskruisinen en uitritcnstructies R-97- J. van Minnen & ir. J.W.D. Catshek Leidschendam,

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

Gedragsprotocol ICBS de Horizon. Juni 2014

Gedragsprotocol ICBS de Horizon. Juni 2014 Gedragsprtcl ICBS de Hrizn. Juni 2014 Inhud Gedragsprtcl ICBS de Hrizn in Rilland. 1. Uitgangspunten. blz 3 2. Definities blz 3 3. Directe aanpak van rdeverstringen, ruzies. blz 4 4. Werken aan sciaal

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Zorg op K.S.T.S. Temse-Velle

Zorg op K.S.T.S. Temse-Velle Zrg p K.S.T.S. Temse-Velle Beste uders, De zrgwerking p nze schl bestaat al heel wat jaren en is vrtdurend in beweging. Enerzijds mdat de wetgeving i.v.m. zrg verandert, anderzijds mdat leerlingzrg zelf

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort Helpt de GGZ? Krt verslag van de 2de infrmatiebijeenkmst ver ROM ggz 12 ktber 2010, Amersfrt Op 12 ktber zijn 50 cliënten, verwanten, leden van cliënten- en familieraden en ervaringsdeskundigen in Amersfrt

Nadere informatie

VISIE OP LEREN. De uitgangspunten van de samenwerking; Het opleiden binnen het partnerschap; Het leren binnen het partnerschap.

VISIE OP LEREN. De uitgangspunten van de samenwerking; Het opleiden binnen het partnerschap; Het leren binnen het partnerschap. VISIE OP LEREN Opleiden en leren in het partnerschap Apeldrn Zutphen Vr het welslagen van de missie is het van het grtste belang dat binnen het partnerschap gewerkt wrdt vanuit een gemeenschappelijke visie

Nadere informatie

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 Inhud Respns... 1 Samenvatting van de resultaten... 1 Vragen ver de pleiding... 2 Vragen ver de stagiair... 3 Wat ziet u als sterke punten van de pleiding CMD?... 4 Wat

Nadere informatie

LOGBOEK van: klas: 1

LOGBOEK van: klas: 1 LOGBOEK van: klas: 1 Inhudspgave Inleiding en inhud van het lgbek Wat is de maatschappelijke stage? Delen van de maatschappelijke stage Waar de je maatschappelijke stage? Kaders waarbinnen de maatschappelijke

Nadere informatie

Pestprotocol Cazemierschool 2012

Pestprotocol Cazemierschool 2012 Pestprtcl Cazemierschl 2012 Vrwrd De Cazemierschl is een Prtestants Christelijke schl, die werkt vanuit de Jenaplanvisie. Dat betekent dat vr nze schl de algemeen menselijke waarden zals gemeenschapszin,

Nadere informatie

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen

Differentiaal-diagnostiek en comorbiditeit van ADHD bij volwassenen Differentiaal-diagnstiek en cmrbiditeit van ADHD bij vlwassenen Eenvudig en tch cmplex!? Dminique Walschaerts Anekdte Enkele fascinerende misverstanden rnd mijn takenpakket. 1. Aah jij werkt rnd ADHD.

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Opbrengsten VSO Panta Rhei College schooljaar 2014-2015

Opbrengsten VSO Panta Rhei College schooljaar 2014-2015 Opbrengsten VSO Panta Rhei Cllege schljaar 2014-2015 Inleiding Iedere schl heeft tt taak nderwijs te bieden waarbij de leerlingen kennis, vaardigheden en hudingen verwerven. Uitgangspunt vr dat aanbd zijn

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2 INHOUD Hfdstuk 1 Inleiding 2 Hfdstuk 2 Wat hudt die extra begeleiding in? 4 LWOO Praktijknderwijs Wie kmt ervr in aanmerking? Wie beslist daarver? Hfdstuk 3 Wat hudt het nderzek van het COB in? 7 Welke

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014

Uitstroomprofiel opleiding Klinisch Informatica September 2014 Uitstrmprfiel pleiding Klinisch Infrmatica 1 Inleiding Dit uitstrmprfiel sluit aan p het berepsprfiel van de klinisch infrmaticus. Het berepsprfiel beschrijft evenwel de ttale breedte van het veld van

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

Stap 1. Wat wil jij?

Stap 1. Wat wil jij? Stap 1. Hi Iemand heeft het idee dat jij wel wat supprt kunt gebruiken. Dat kunnen je uders zijn, een vriend/vriendin een therapeut f iemand anders die ju ged kent. Die iemand wil graag dat jij hulp krijgt

Nadere informatie

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3 Verbanden 3 Verbanden 3 besteedt aandacht aan het pstellen van tabellen, frmules en grafieken. Er zijn k uitbreidingen van de subdmeinen statistiek en rijen en reeksen. Delgrep Verbanden 3 Verbanden 3

Nadere informatie

Certificeringstraining Competentietest de Wave

Certificeringstraining Competentietest de Wave AUTUMN BUSINESS SCHOOL Certificeringstraining Cmpetentietest de Wave 11 en 25 september 8 en 22 ktber 6 en 20 nvember Leer talenten te matchen Dit is het einde Waarm certificeren? Er kmt steeds meer behefte

Nadere informatie

Cliëntprofielen- en productenboek auditief en/of communicatief Extramurale zorg

Cliëntprofielen- en productenboek auditief en/of communicatief Extramurale zorg Cliëntprfielen- en prductenbek auditief en/f cmmunicatief Extramurale zrg Status: Bijgesteld p basis van stelselwijzigingen miv 2015 Datum: 9 januari 2015 Versie: 1.3 Inhudspgave Inleiding 3 Cliëntprfiel

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009]

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1 Algemeen Meldcde bij een vermeden van kindermishandeling vr scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1.1 Iedere ScS Scheidingsspecialist, ScS Zandkasteelcach, ScS OKEE-cach, hierna te nemen scheidingsbegeleider,

Nadere informatie

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN

CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN XCDC Trading & Cnsultancy B.V.B.A. B-8780 Ostrzebeke 1. Algemeen CPR305/2011/EU VERORDENING BOUWPRODUCTEN Vanaf 1 st juli 2014 is de CE MARKERING van buwprducten die nder een geharmniseerde nrm vallen,

Nadere informatie

Sales Acceleratie Management

Sales Acceleratie Management Sales Acceleratie Management Sales Wetmatigheid 2 - Kanalen 1. Het belang van multichannel management Niet ieder kanaal past bij het riëntatie- en inkpprces van je delgrep en levert eenzelfde rendement.

Nadere informatie

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014 TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS september 2014 INHOUD Inleiding 4 1 Del en uitvering van het tezicht 5 1.1 Wat willen we bereiken? 5 1.2 Werkwijze 5 1.3 Waarderingskader 7 2 Relatie met

Nadere informatie

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten Pestprtcl basisschl Pieter Wijten Basisschl Pieter Wijten werkt aan een veilig schlklimaat waarin kinderen respectvl met elkaar mgaan. Ze hanteert drie principes: Ik zrg ged vr mezelf Ik zrg ged vr de

Nadere informatie

Biontica Workshop Zelfredzaamheid & Zelfsturing

Biontica Workshop Zelfredzaamheid & Zelfsturing Bintica Wrkshp Zelfredzaamheid & Zelfsturing Visie p Zelfredzaamheid & Zelfsturing Lgica van het gevel, Arnld Crnelis, 1998, ISBN 90-72258- 02-9 Het verbrgen prgramma vr het menselijk leren is aangebren

Nadere informatie

Kerntaken. Referentiekader. Opmerking. Verzorgende/zorgkundige

Kerntaken. Referentiekader. Opmerking. Verzorgende/zorgkundige DBSO-pleidingskaarten 9 september 2010 Verzrgende/zrgkundige Kerntaken De verzrgende/zrgkundige staat de verpleegkundige bij p het vlak van zrgverlening. Hij/zij werkt binnen een gestructureerde equipe

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau Cllege vr schljaar 2014-2015 Plaatsingsrichtlijnen p het Dr. Nassau Cllege In de kmende jaren zal de Cit eindtets in het basisnderwijs niet meer afgenmen wrden in februari,

Nadere informatie

De volgende kenmerken die betrekking hebben op de algemene ontwikkeling kunnen wijzen op een ontwikkelingsvoorsprong.

De volgende kenmerken die betrekking hebben op de algemene ontwikkeling kunnen wijzen op een ontwikkelingsvoorsprong. 1 Checklist kinderen met een ntwikkelingsvrsprng (grep 1 en 2). De vlgende kenmerken die betrekking hebben p de algemene ntwikkeling kunnen wijzen p een ntwikkelingsvrsprng. mndelinge taalvaardigheid gede

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie TECHNIEKEN VAN MARKTONDERZOEK

ECTS-fiche. 1. Identificatie TECHNIEKEN VAN MARKTONDERZOEK ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is m een uitgebreid verzicht te krijgen van de invulling en pbuw van de mdule. Er bestaat slechts één ECTS-fiche vr elke mdule. 1. Identificatie Opleiding GRADUAAT MARKETING

Nadere informatie

Meten & weten van executieve functies

Meten & weten van executieve functies Meten & weten van executieve functies Hilde M. Geurts Universiteit van Amsterdam Dr. Le Kannerhuis Bdschap 1. Executieve functies (EF) = een parapluterm 2. We hebben allemaal sms EF prblemen 3. EF prblemen

Nadere informatie

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS OUDERBLIK Een rugzak vl ideeën vr uders en schl SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS 2012 1. Schriftelijke cmmunicatie met anderstalige uders Schriftelijke cmmunicatie gaat ver alle cmmunicatie naar uders

Nadere informatie

STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE. SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis. De mentor maakt tevens deel uit van het geheugencentrum.

STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE. SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis. De mentor maakt tevens deel uit van het geheugencentrum. STAGE PSYCHOLOGIE GERIATRIE NAAM INSTELLING: AZ Damiaan Ostende ADRES: Guwelzestraat 100 8400 Ostende CONTACTPERSOON: Karen Lernut Diensthfd psychlgie SETTING: Dienst geriatrie in een algemeen ziekenhuis.

Nadere informatie

Opdracht van CLBSchool

Opdracht van CLBSchool Kinderen met prbleemgedrag He vinden behandelende artsen en CLB elkaar? Dr Inge Van Trimpnt Opdracht van CLB De centra hebben als pdracht bij te dragen tt het welbevinden van leerlingen nu en in de tekmst.

Nadere informatie

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen.

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Inhudspgave 1. Inleiding 3 2. De eerste dagen na een ramp: riëntatie en besluitvrming 4 3. Een hulpkanaal kiezen 5 3.1 Hulpkanaal A: Ndhulp via de SHO 6 3.2 Hulpkanaal

Nadere informatie

Cursus Kinderen met motivatie problemen in het onderwijs, motiveren kun je leren 9

Cursus Kinderen met motivatie problemen in het onderwijs, motiveren kun je leren 9 Inhud Inleiding Pst-HBO pleiding Sensrische infrmatieverwerking Basiscursus Sensrische infrmatieverwerking Cursus Nieuwste behandelinzichten in de sensrische infrmatieverwerking Cursus Sensrische infrmatieverwerking

Nadere informatie

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen:

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen: Graaf Jan van Mntfrtschl Beleid ter vrkming en/f regulering van pestgedrag 1. 1 Inleiding: Iedere schl heeft een veilig schlklimaat ndig. Op de Graaf Jan van Mntfrtschl zijn wij ns ervan bewust dat veiligheid

Nadere informatie

Mindfulness bij eetstoornissen Dorea Ketelaars, 22 april

Mindfulness bij eetstoornissen Dorea Ketelaars, 22 april Mindfulness bij eetstrnissen Drea Ketelaars, 22 april In juli 2008 heb ik een samenvatting gemaakt ver de inzetbaarheid van mindfulness bij mensen met een eetstrnis. Ik heb drie publicaties geselecteerd

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken.

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken. Wat is het V-niveau? In het V-niveau f vrderingsniveau wrden kennis en vaardigheden verder ingeefend en uitgebreid. Hiervr steunt men p de verwrven basiskennis vanuit het initiatieniveau f de lagere schl.

Nadere informatie

Werkblad ontwikkelwijzer Gouden Standaard

Werkblad ontwikkelwijzer Gouden Standaard Werkblad ntwikkelwijzer Guden Standaard Beeld van de leerling Vraag Opmerkingen/antwrden Actie He brengen wij nze leerlingen in beeld? (met g p telating tt gymnasiumstrm) Op welke manier maken wij ptimaal

Nadere informatie

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int.

Voorbeeld oefentypes online e-learningmodules CommArt Int. Vrbeeld efentypes nline e-learningmdules CmmArt Int. In dit dcument wrdt verwezen naar de specifieke inhud van een van nze e- learningmdules. De efentypes wrden echter gebruikt in alle e-learningmdules

Nadere informatie

HERSTELPLAN Bachelor in de Vroedkunde Vives Noord, campus Brugge

HERSTELPLAN Bachelor in de Vroedkunde Vives Noord, campus Brugge 1 HERSTELPLAN Bachelr in de Vredkunde Vives Nrd, campus Brugge INLEIDING Op basis van de externe berdeling die p 21 en 22 maart 2013 heeft plaatsgevnden, heeft de pleiding Vredkunde p 18 nvember 2013 het

Nadere informatie

Responsen op positief affect bevragen met de Responses to Positive Affect questionnaire Een blik op de factorstructuur

Responsen op positief affect bevragen met de Responses to Positive Affect questionnaire Een blik op de factorstructuur Respnsen p psitief affect bevragen met de Respnses t Psitive Affect questinnaire Een blik p de factrstructuur Sabine Nelis Najaarscngres VGCt 2015 Achtergrnd Cgnitieve respnsen p negatief affect psitief

Nadere informatie

Kenmerken en uitkomsten van professionele echtscheidingsbemiddeling in Vlaanderen

Kenmerken en uitkomsten van professionele echtscheidingsbemiddeling in Vlaanderen Kenmerken en uitkmsten van prfessinele echtscheidingsbemiddeling in Vlaanderen 20 nvember 2015 Prf. Dr. Sfie Vanassche Dr. An Katrien Sdermans Prf. dr. Ken Matthijs Family and Ppulatin Studies, KU Leuven

Nadere informatie

Metacognitieve Therapie

Metacognitieve Therapie Metacgnitieve Therapie MODULE 10: TERUGVALPREVENTIE 10.1 terugvalpreventie 10.2 Psychse/schizfrenie: diagnse f stigma? Het begrip psychse, respectievelijk schizfrenie, wekt bij veel mensen een verkeerde

Nadere informatie

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management Ace! Management Partners Training Caching Cnsulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bsch Rtterdam Zwlle Utrecht Arnhem Amersfrt Breda Eindhven Maastricht Brussel Antwerpen Ace! E-bk Ace! E-bk

Nadere informatie

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen

Voorbehouden en risicovolle handelingen binnen het primair onderwijs. Protocol Medisch Handelen Vrbehuden en risicvlle handelingen binnen het primair nderwijs Prtcl Medisch Handelen J.C. v.d. Wal September 2013 INHOUD Inleiding... 3 1 De leerling wrdt ziek p schl... 4 2 Het verstrekken van medicatie

Nadere informatie

Een profiel maken voor [onderwerp]

Een profiel maken voor [onderwerp] MPA MindSnar Een prfiel maken vr [nderwerp] Wat det MPA, de denkstijltest? MPA legt u vragen en keuzes vr. Z zekt het naar patrnen in he u denkt. Van die patrnen maakt het grafieken en rapprten. Bvendien

Nadere informatie

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen Samenvatting Deelprjecten Ouderen Samen Vughtse Ouderen aan het Wrd In januari 2007 zijn dr het Prject Ouderen Samen vier bijeenkmsten gerganiseerd waarvr alle Vughtse inwners van 55 jaar en uder waren

Nadere informatie

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD

VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD VAN OUDERCOMITÉ NAAR OUDERRAAD Sinds 1 september 2004 kan elke schl een uderraad prichten vlgens het participatiedecreet. Het schlbestuur is verplicht m een uderraad p te richten als 10% van de uders er

Nadere informatie

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2

Eenzaamheid. 1. Ter inleiding 2. 2. Wat is eenzaamheid? 2 Eenzaamheid Idske de Haan- de Jng> 1. Ter inleiding 2 2. Wat is eenzaamheid? 2 3. He ntstaat eenzaamheid 3 a. Externe factren 3 b. Persnlijkheidskenmerken f karakter 4 c. Gedragspatrnen

Nadere informatie

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg MedewerkerMnitr Benchmark in de Zrg Telichting pzet vragenlijst en invulinstructies U heeft een inlgcde ntvangen per brief f per e-mail. Mcht u geen inlgcde ntvangen hebben, dan kunt u terecht bij de benchmarkcördinatr

Nadere informatie

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn

Informatiebrief over deelname aan het onderzoek Food2Learn Infrmatiebrief ver deelname aan het nderzek Fd2Learn Beste leerlingen, uders en/f wettelijk vertegenwrdigers, Dat het eten van vis (rijk aan mega- 3 vetzuren) ged is vr het functineren van de hersenen

Nadere informatie

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond

Kenniscentrum en ASS. Achtergrond Kenniscentrum en ASS Bij hulpvragen die betrekking hebben p ASS (strnissen in het autistisch spectrum) gaan we in het Kenniscentrum uit van de mschrijving van de DSM IV. In de DSM IV wrdt een aantal strnissen

Nadere informatie

Samenvattend rapport Operationeel Leidinggevenden

Samenvattend rapport Operationeel Leidinggevenden Samenvattend rapprt Operatineel Leidinggevenden Organisatie: Bevragingsperide: Rapprtdatum: ttaal 25/11/2014-24/12/2014 27/01/2015 He situeert u dit rapprt? Dit rapprt bevat het glbale verzicht van de

Nadere informatie

Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderopvang

Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderopvang Klachtenbeleid Stichting KOM Kinderpvang KOM Kinderpvang verzrgt kinderpvang vr kinderen in de leeftijdsgrep 0 tt en met 12 jaar. Alle medewerkers van de stichting zetten zich vlledig in m kwalitatief

Nadere informatie

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces list Veranderaanpak Inhud en Prces AdMva 2011 www.admva.nl www.arbcatalgusvvt.nl list Veranderaanpak Inhud en Prces www.arbcatalgusvvt.nl Clfn Sturen p Werkdrukbalans en Energie AdMva 2011 Erna van der

Nadere informatie

Samenwerkingsschool Balans

Samenwerkingsschool Balans Samenwerkingsschl Balans DYSLEXIEBELEID_p website.dc - 1-1. Wat is dyslexie De Gezndheidsraad prbeerde jaren geleden tt natinale vereenstemming te kmen dr een glbale mschrijving p te stellen waarin iedereen

Nadere informatie

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een prgramma vr het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Delgrep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt vr grep 7 en 8 van de basisschl en de eerste

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

2 Leerstoornissen, ontwikkelings- en gedragsstoornissen: achtergrondinformatie

2 Leerstoornissen, ontwikkelings- en gedragsstoornissen: achtergrondinformatie 2 Leerstrnissen, ntwikkelings- en gedragsstrnissen: achtergrndinfrmatie 2.1 Leerlingen met een (ernstige) leervertraging Dit zijn leerlingen met een vertraagde ntwikkeling in alle dmeinen van het schlse

Nadere informatie

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767

Voorbeeldvragen Methodiek NEN 2767 Nb. Per vraag kunnen er meerdere gede antwrden zijn 1. Welke van de nderstaande bewering is juist? NEN 2767 is een: methdiek vr de bepaling van achterstallig nderhud bjectieve methdiek vr de bepaling van

Nadere informatie

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Rapprt Bekend maakt bemind Onderzek naar de bekendheid van en waardering vr het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Over het CAOP Het CAOP is hét kennis- en dienstencentrum p het gebied van arbeidszaken

Nadere informatie

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning.

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning. Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwrding 2. Delstellingen 3. Mdel 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning 1 Verantwrding: Wij willen binnen het nderwijs dat wij geven rekening huden met de

Nadere informatie

WST7 AP6: Integratie tot een Multidisciplinair Patiëntendossier

WST7 AP6: Integratie tot een Multidisciplinair Patiëntendossier WST7 AP6: Integratie tt een Multidisciplinair Patiëntendssier Cntext Eén hlistisch, geïntegreerd, multidisciplinair patiëntendssier maken, waarin alle zrgverstrekker alle relevante (gedeelde) infrmatie

Nadere informatie

Pedagogische Civil Society

Pedagogische Civil Society Pedaggische Civil Sciety Nieuwkmer in het cntinuüm van pvedndersteuning? 4 juni 2010 Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Welkm Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Werkzaam bij SO&T: kwaliteit in Opveden

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

Ouders die heftig strijden hebben vaak te weinig inzicht in het effect van hun strijd op hun kinderen.

Ouders die heftig strijden hebben vaak te weinig inzicht in het effect van hun strijd op hun kinderen. Bijlage 10: SEMINARIE VECHTSCHEIDING VAN HET VLAAMS FORUM KINDERMISHANDELING (11.12.2012). Presentatie signalen uit de werkgrep hgcnflictueuze scheiding IJH Deinze-Eekl-Gent en de bezekruimten. Werktekst

Nadere informatie

l B "~^tjl,o^.cjj Patricia Weeninl?^riessen, teamleider Vergunningveriening Wet algemene bepalingen omgevingsrecht Inhoudsopga ve Colofon Beschikking

l B ~^tjl,o^.cjj Patricia Weeninl?^riessen, teamleider Vergunningveriening Wet algemene bepalingen omgevingsrecht Inhoudsopga ve Colofon Beschikking Clfn Wet alemene bepalinen mevinsrecht eschikkin Adreseevens Prvincie verijssel Luttenberstraat Pstbus 0078 8000 G Zwlle Telefn 038 4 88 Fax 038 4 7 00 www.verijssel.nl pstbus@verijssel.nl ê l«' Aanvraer

Nadere informatie

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES The literature review Het is belangrijk m te bepalen wat anderen al ver het prbleem geleerd hebben vr je het zelf bestudeerd. Het idee van een literatuurstudie

Nadere informatie

Vaststelling en screening van examens

Vaststelling en screening van examens Vaststelling en screening van examens Bijlage bij de presentatie vr het Servicepunt examinering mb, 21 maart 2014 Jan Adema, tetsdeskundig adviseur RCEC/ Cit 1 Inhud Vaststelling in perspectief... 3 Wat

Nadere informatie

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

Handreiking invulling zorgniveau 2 en 3 bij vermoeden ernstige enkelvoudige dyslexie (EED) RSV Breda e.o. OOK

Handreiking invulling zorgniveau 2 en 3 bij vermoeden ernstige enkelvoudige dyslexie (EED) RSV Breda e.o. OOK Handreiking invulling zrgniveau 2 en 3 bij vermeden ernstige enkelvudige dyslexie (EED) RSV Breda e.. OOK Inleiding. Vanaf 1 januari 2015 is de bekstiging en uitvering van beleid met betrekking tt ernstige

Nadere informatie

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o Klas-in-zicht Een negatieve grepsdynamiek, leerlingen die niet met elkaar vereen kunnen kmen, een vertrebelde relatie tussen leerlingen en leerkrachten, meilijk les kunnen geven dr strend gedrag, zijn

Nadere informatie

Een natuurlijk proces

Een natuurlijk proces Ik vel het weer. Het is er weer. Sms even, dan de hele tijd. Ik wil je niet kwetsen. Ik wil het niet weer zeggen, maar het is er weer. (Gijs Hrvers) Overprikkeling Veel mensen met autisme hebben gede intellectuele

Nadere informatie

Professional Coaching. Franck Struyf

Professional Coaching. Franck Struyf Prfessinal Caching Franck Struyf Ervaring is niet wat iemand verkmt, maar wat iemand det met wat hem verkmt. (Aldus Huxley) Persnlijke ervaring Mijn naam is Franck Struyf en ik ben life en- prfessinal

Nadere informatie

Cliëntprofielen sector visueel 2015

Cliëntprofielen sector visueel 2015 Cliëntprfielen sectr visueel 2015 Nr Naam prfiel Aard en mvang *) Lptijd 0 Infrmatie, advies & Vrlichting Betreft specifieke functie, niet p individuele cliënt/hulpvraag gericht, delgrep, infrmatie, advies

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

ECTS-fiche. Opleiding. Persoonsgecentreerd werken. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Opleiding. Persoonsgecentreerd werken. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is m een uitgebreid verzicht te krijgen van de invulling en pbuw van de mdule. Er bestaat slechts één ECTS-fiche vr elke mdule. 1. Identificatie Opleiding Mdule Cde Lestijden

Nadere informatie

Grip op reclame Internet (cookies)

Grip op reclame Internet (cookies) DDMA PRIVACY AUTORITEIT - CONSUMENTEN HANDBOEK Grip p reclame Internet (ckies) PRAKTISCH ADVIES BIJ COMMERCIËLE COMMUNICATIE Vrwrd Aan de hand van cncrete infrmatie en handige checklists bieden wij u via

Nadere informatie

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen*

*** Enquête *** afstudeerscriptie over de huidige elektronische verbindingen* *** Enquête *** Inleidend Als student van de Universiteit Twente de ik in het kader van mijn masterstudie Public Safety een (klik hier vr definitie) afstudeerscriptie ver de huidige elektrnische verbindingen*

Nadere informatie

1. Opstellen van de enquête

1. Opstellen van de enquête Tips vr enquêtes: meten = weten = actie Een enquête is meer dan een vragenlijstje. Het is een ideaal cmmunicatie- en drukkingsmiddel m milieuprblemen te registreren en aan te kaarten in de media f bij

Nadere informatie

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba.

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba. Agressiemanagement Bedrijven, rganisaties en schlen krijgen steeds vaker met agressie te maken. Wanneer je met mensen werkt, bestaat er immers de kans p cnflicten. Z n cnflict kan escaleren in bedreigingen,

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Projectcyclusbeheer: een handige tool bij het uitbouwen van een werking

Projectcyclusbeheer: een handige tool bij het uitbouwen van een werking Prjectcyclusbeheer: een handige tl bij het uitbuwen van een werking Inhud Bij het starten met een Brede Schl is het, na het verkennen van partners en mgelijkheden, belangrijk m structureel de werking uit

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie