Kleipijpen gevonden te Dordrecht. Jan van Oostveen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kleipijpen gevonden te Dordrecht. Jan van Oostveen"

Transcriptie

1 Kleipijpen gevonden te Dordrecht Jan van Oostveen

2 Colofon Auteur: Tekeningen: Foto s: Versie: Jan van Oostveen Jan van Oostveen Jan van Oostveen 1.0 definitief Datum: Februari 2004 J.P. van Oostveen Zonnedauw VC Tiel Versie Reden uitgifte 1.0 Initiële versie Misbaksel van een Dordtse kleipijp afkomstig gevonden bij de opgraving van het Statenplein Voorpagina: Enkele misbaksels van kleipijpen gevonden bij de opgraving van het Statenplein. De kleipijpen zijn door een te hoge temperatuur versinterd J.P. van Oostveen, Tiel en Dordts Archeologisch Centrum. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder de schriftelijke toestemming van de auteur en/of Dordts Archeologisch Centrum. No part of this edition may be reproduced in any form by print, photocopy, microfilm or any other means, without written permission of the author and/or Dordts Archeologisch Centrum. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 2 van 103

3 Inhoudsopgave Colofon... 2 Inhoudsopgave Inleiding Uitgangspunten en randvoorwaarden Herkomst van de kleipijpen... 7 Dordrecht...7 Gorinchem...7 Gouda...8 Leiden...8 Rotterdam...9 Schoonhoven...9 Westerwald Opgravingen Wijnstraat (objectcode 9511)...11 Statenplein (objectcode 9701, 9802 en 2001)...12 Opgravingscampagne Opgravingscampagne Opgravingscampage Spuiboulevard (objectcode 9803)...17 Woerdenbach (objectcode 2002)...17 Conclusies en aanbevelingen Geraadpleegde literatuur Bijlage 1: Pijpenmakers in Dordrecht Bijlage 2: Productie van tabakspijpen Bijlage 3: Catalogus Wijnstraat (objectcode 9511)...29 Statenplein (objectcode 9701)...40 Statenplein (objectcode 9802)...63 Statenplein (objectcode 2001) Woerdenbach (objectcode 2002) J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 3 van 103

4 1. Inleiding De kennis van de in Nederland aangetroffen kleipijpen is sinds de jaren 60 van de vorige eeuw, sterk gegroeid. F.H.W. Friederich publiceerde met regelmaat de resultaten van zijn speurtochten in en rondom de stad Haarlem. Zijn onderzoek resulteerde in het voor die tijd standaardwerk Pijpelogie welke door de A.W.N. als monografie werd uitgeven 1. Zijn visie op de dateringsproblematiek van kleipijpen werd ondergebracht in een mathematische formule. Het idee achter deze zogenaamde HBO-formule was dat de inhoud van de kleipijp in de loop van de tijd toenam omdat de kostprijs van tabak daalde. Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw is in Nederland duidelijk geworden dat deze mathematische inslag om pijpen te dateren, niet correct is. Duco presenteerde in zijn bekroonde werk De Nederlandse kleipijp; handboek voor dateren en determineren een voor de pijpelogie geheel nieuwe werkwijze om kleipijpen te dateren: de deductieve dateringsmethode 2. Deze laatste dateringmethode is algemeen geaccepteerd en wordt ook binnen deze publicatie aangehouden. In eerste instantie was het kleipijpenonderzoek gericht op het dateren en determineren van afzonderlijke producten. Inmiddels treedt een verschuiving binnen het kleipijpenonderzoek op naar het bestuderen van gesloten vondstcomplexen zoals beerputten of studies naar het afzetgebieden en het bijbehorende marktaandeel van een pijpenmaker/productiecentra. Daarnaast worden ook steeds meer archeologische collecties van stadsarcheologische diensten ontsloten. De auteur van dit rapport heeft op deze manier kleipijpen beschreven voor de archeologische diensten van Apeldoorn, Deventer, Rotterdam, Vlaardingen, Zutphen en Zwolle. Ook dit rapport, betreffende de kleipijpen gevonden te Dordrecht, vormt een onderdeel van het ontsluiten van archeologische collecties. Doelstelling is echter dat dit rapport niet alleen bij de stadsarcheologische dienst zal worden gelezen maar ook bij andere archeologische diensten en kleipijpenonderzoekers. Alleen op deze wetenschappelijk verantwoorde manier van kennisspreiding kan de kennis over deze materie vergroot worden waar uiteindelijk een ieder zijn voordeel mee kan doen. Om een gehoor te geven aan deze oproep is door de archeologische dienst van Zutphen reeds in 2001 een bronnenpublicatie over kleipijpen uitgegeven. Deze publicatie is geactualiseerd in 2003 (versie 2.0). De resultaten van enkele andere onderzoeken zullen in de loop van 2004 gepubliceerd worden. De resultaten van het Dordtse kleipijpenonderzoek zijn uitermate interessant. Uit archivalische gegeven was namelijk bekend dat reeds in 1617 in deze plaats een pijpenmaker actief was. Echter in Dordrecht geproduceerde kleipijpen zijn nimmer gepubliceerd. Gehoopt werd dat door bestudering van het materiaal van het Dordts Archeologisch Centrum (DAC) meer gegevens bekend zouden worden betreffende de pijpnijverheid in deze stad. Daarnaast werd van tevoren gehoopt dat er gesloten vondstcomplexen zoals de inhoud van beerputten, bij het DAC voor onderzoek beschikbaar waren waardoor sociaal economische studies op basis van het kleipijpmateriaal kunnen worden uitgevoerd. Na afloop van het onderzoek waarin meer dan 1300 afzonderlijke kleipijpen zijn beschreven, is gebleken dat de kennis van de Dordtse pijpnijverheid door dit onderzoek is toegenomen. Sociaal economische studies zijn niet uitgevoerd omdat er geen representatieve gesloten vondstcomplexen voorhanden waren die kunnen worden toegewezen aan 1 gebruiker. Het accent bij het kleipijpenonderzoek heeft zich tot op heden gericht op productiecentra zoals Aarlanderveen, Gouda, Gorinchem, Groningen, Leeuwarden, Leiden, Utrecht en Zwolle. Vanuit andere steden zijn een beperkt aantal publicaties voor handen. Als specifiek naar Dordrecht wordt gekeken dan zijn mij hier slechts een drietal publicaties van bekend waarin kleipijpen worden behandeld. De meest bekende is wel het boek van Michiel 1 Zie hiervoor [FRI_1975a]. 2 Voor de beschrijving van de deductieve dateringsmethode zie [DUC_1987a]. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 4 van 103

5 Bartels Steden in Scherven 3 maar ook Hemmy Clevis heeft ooit kleipijpen uit deze stad beschreven 4. De historische gegevens zijn ooit door Don Duco bij elkaar gezocht en gepubliceerd in zijn boek De kleipijp in de 17 de eeuwse Nederlanden 5. Binnen deze rapportage is bewust gekozen om geen aandacht te schenken aan de geschiedenis van de kleipijp. Dit valt niet in enkele bladzijden samen te vatten en er zijn meerdere uitstekende publicaties voor handen. Met name dient de geïnteresseerde lezer kennis te nemen van het al eerder aangehaald boek van Duco: De Nederlandse kleipijp; handboek voor dateren en determineren. Na deze inleiding zijn de uitgangspunten en randvoorwaarden beschreven waaronder dit onderzoek is uitgevoerd. In hoofdstuk 3 wordt vervolgens in het kort ingegaan op de afzonderlijke productiecentra waarvan kleipijpen in Dordrecht van zijn terug gevonden. Uiteraard zal hierbij ook de Dordtse kleipijpenproductie beschreven worden. Hoofdstuk 4 geeft per opgraving een beschrijving van de aangetroffen kleipijpen met de eventuele bijzonderheden. Hoofdstuk 5 sluit vervolgens deze rapportage af met conclusies en aanbevelingen. In de bijlage 1 staan de archivalisch overgeleverde namen van bekende Dordtse pijpmakers. Bijlage 2 toont ter beschrijven van de pijpenfabricage, een viertal 18 de eeuwse Franse prenten betreffende de productie van kleipijpen. In laatste bijlage is vervolgens een catalogus van de meest interessante producten per opgraving opgenomen. Middels deze indeling per opgraving kan in toekomst eenvoudig nieuwe kleipijpvondsten aan deze rapportage worden toegevoegd. Separaat aan deze publicatie zijn ook Excel-bestanden aangemaakt. In deze Excel-bestanden zijn alle kleipijpen/pijpenkoppen en alle versierde stelen die tijdens het archeologisch onderzoek zijn aangetroffen, beschreven. Deze Excel bestanden zijn gelijktijdig met deze rapportage op CD aan het DAC aangeboden. Rest mij nog om Deborah Paalman van het Dordts Archeologisch Centrum te danken voor het vertrouwen dat zij in mij heeft gesteld om dit onderzoek uit te voeren en het materiaal dat hiervoor noodzakelijk is, beschikbaar te stellen. 3 Zie hiervoor [BAR_1999a] 4 Zie hiervoor [CLE_1982a] 5 Zie hiervoor [DUC_1981a] J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 5 van 103

6 2. Uitgangspunten en randvoorwaarden Tijdens dit onderzoek zijn de volgende uitgangspunten en randvoorwaarden toegepast: De datering van de kleipijpen is uitgevoerd volgens de deductieve dateringsmethode zoals gepubliceerd door Duco in zijn boek de Nederlandse kleipijp 6. Voor de beschrijving van de merken is gebruik gemaakt van de overzichten die zijn gepubliceerd door Duco 7.en recentelijk Van der Meulen 8. Bij dit onderzoek is gebruik gemaakt van de mij bekende boeken en artikelen die een momentopname vormen van het kleipijpenonderzoek anno januari De mij bekende literatuur die van toepassing is op deze studie staat beschreven in de literatuurlijst. De resultaten van dit onderzoek zijn gebaseerd op de kleipijpen die zijn aangetroffen tijdens het archeologisch onderzoek in Dordrecht. Het aantal kleipijpen dat voor deze publicatie is aangewend bedraagt ruim 1300 stuks. Criterium om een kleipijp bij de analyse mee te nemen is dat er tenminste een hiel aanwezig moet zijn 9. De kop hoeft echter niet compleet te zijn. Losse steelfragmenten of kopfragmenten zonder hiel, worden niet afzonderlijk geteld. Foto s en tekeningen zijn op schaal 1:1 afgebeeld tenzij anders vermeld. 6 Zie hiervoor [DUC_1987a]. 7 Voor de determinatie van de merken is gebruik gemaakt van [DUC_1982a] met de wijzigingen zoals beschreven in [DUC_1987a]. 8 Zie [MEU_2003a] 9 Voor rondbodempijpen geldt als criterium de locatie aan de onderzijde van een pijp waar een makersmerk zou kunnen staan. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 6 van 103

7 3. Herkomst van de kleipijpen In deze paragraaf zal een korte beschrijving worden gegeven van productiecentra waarvan producten in Dordrecht zijn teruggevonden. Middels literatuurverwijzingen wordt de lezer in staat gesteld om zich verder in de kleipijpindustrie van een bepaald productiecentrum te verdiepen. De determinatie is gebaseerd op de huidige kennis van de kleipijpindustrie met haar producten. Het moge duidelijk zijn dat dientengevolge niet alle producten aan een productieplaats toegewezen konden worden. Hiervoor ontbreekt nog de nodige kennis van met name de goedkoopste kwaliteit ongemerkte kleipijpen. Dordrecht Uit archivalisch onderzoek dat eind jaren zeventig van de vorige eeuw is uitgevoerd, zijn een dertiental Dordtse pijpenmakers naar voren gekomen. Hun namen met bijbehorende vermelding van primaire en secundaire bronnen, staan beschreven in bijlage 1. De vroegst bekende vermelding van een pijpenmaker stamt al uit het jaar 161 Alleen in de steden Amsterdam (1607) en Leiden (1612) zijn vroegere archivalische vermeldingen van pijpenmakers bekend. De bloei van de Dordtse pijpenmakerij vindt in de dertiger jaren van de 17 de eeuw plaats. De laatste archivalische vermelding van een Dordtse pijpenmaker stamt uit 167 Na meer dan een halve eeuw verdwijnt daarmee het pijpmakersambacht uit Dordrecht. Producten uit Dordtse ateliers waren voorafgaand aan deze rapportage niet bekend. Aangenomen werd dat voor de locale markt werd geproduceerd. Kleipijp die wordt toegewezen aan de Dordtse pijpenmaker Claas Janse (catalogusnummer 89) Gorinchem 10 Het pijpenmakersambacht in Gorinchem heeft een lange geschiedenis ondergaan. Reeds vanaf 1630 komt de eerste pijpenmaker in de archieven voor. Door het snel toenemend aantal pijpenmakers in deze stad ontstond de behoefte om zich te gaan verenigen. Zo ontstond in 1656 het eerste pijpmakersgilde van de Republiek. Tot aan de tweede helft van de achttiende eeuw lijkt het aantal pijpenmakers in deze stad vrij stabiel te zijn. Daarna neemt het aantal pijpenmakers snel toe en bereikt rondom 1790 zijn hoogtepunt. De pijpenmakers uit deze stad legden zich in de achttiende eeuw toe op het maken van groffe (goedkoopste soort) pijpen. Dat zal er ongetwijfeld toe hebben geleid dat een niet onaanzienlijk deel ongemerkte kleipijpen door hen op de markt is gebracht. Een deel van de in Gorinchem geproduceerde 18 de eeuwse kleipijpen verraadt zijn herkomst door de initialen die boven een beeld- of lettermerk op de zijkant van de kop zijn aangebracht. De 17 de eeuwse kleipijpen zijn voor de lokale en de regionale markt gemaakt. Tot de regio kunnen plaatsen als Rotterdam, Dordrecht, Zaltbommel en Tiel worden gerekend. 10 Voor een uitgebreid overzicht van de Gorinchemse kleipijpenindustrie wordt verwezen naar [MEU_1992a]. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 7 van 103

8 De 18 de eeuwse producten hadden echter een veel groter verspreidingsgebied. Zij worden in huidige westelijk deel van Nederland aangetroffen. In Oost-Nederland en Limburg komen deze producten echter incidenteel voor. De goedkope kleipijpen werden in die periode vanuit Duitsland aangevoerd. Kleipijp die wordt toegewezen aan de Gorinchemse pijpenmaker Richard Sweetin (Catalogusnummer 6) Gouda 11 Het voert te ver om binnen het kader van deze publicatie uitvoerig in te gaan op de Goudse pijpnijverheid. Deze moet echter in het eerste kwart van de zeventiende eeuw zijn ontstaan en is eigenlijk sinds die tijd niet meer uit deze stad weg geweest. De producten die de Goudse pijpenmakers op de markt brachten waren zeer uiteenlopend van uiterst exclusief tot de goedkope, weinig afgewerkte producten. Kleipijp die wordt toegewezen aan de Goudse firma P. Goedewaagen (catalogusnummer 77) Gouda was immers vanaf de tweede helft van de 17 de eeuw tot in de 20 ste eeuw het meest prominente pijpmakerscentrum binnen onze huidige landsgrenzen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Goudse producten in alle Nederlandse plaatsen en dus ook in Dordrecht, worden aangetroffen. Leiden 12 Net als elke grote stad in West-Nederland waren er ook in Leiden pijpenmakers actief. Het hoogtepunt van hun productie vierden zij in de tweede helft van de zeventiende eeuw. In deze periode waren de pijpenmakers in een pijpmakersgilde verenigd. 11 Zie o.a. de diverse publicaties van Duco zoals opgenomen in de literatuurlijst voor de historie van de Goudse kleipijpindustrie. 12 Voor een beschrijving van de Leidse productie zie o.a. [MEU_1980a]. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 8 van 103

9 Over de Leidse producten is door de jaren heen veel gepubliceerd. Naast een karakteristieke plompe vorm zijn ze vaak ook gemerkt en daardoor relatief eenvoudig te determineren. Op kleine schaal zijn in Leiden ook in reliëf versierde kleipijpen geproduceerd. Het is opmerkelijk dat bij de meerdere stadsarcheologische diensten in Oost-Nederland, enkele Leidse kleipijpen in hun depot bevinden. Ook in Dordrecht is een Leidse kleipijp aangetroffen. Rotterdam 13 In Rotterdam zijn op bescheiden schaal kleipijpen geproduceerd. De vroegste vermelding stamt uit 1622 van een archivalisch zeer bekende pijpenmaker: Robert Bon. Na deze Robert Bon volgen zeker nog een zestiental pijpenmakers die actief zijn geweest in het tweede kwart van de 17 de eeuw in deze stad. Uit archivalische bronnen weten we dat Rotterdamse kleipijpen tot in Duitsland zijn verhandeld. Archeologische vondsten tonen echter aan dat Rotterdamse kleipijpen slechts als incidentele vondsten in Nederland worden aangetroffen. Ook in Dordrecht zijn enkele kleipijpen aangetroffen die mogelijk aan een Rotterdamse pijpenmaker kunnen worden toegewezen. Schoonhoven Net zoals in Gorinchem start in Schoonhoven de pijpenindustrie in de 17 de eeuw. De vroegste vermelding stamt al uit Het hoogtepunt voor de Schoonhovense pijpenmakers treedt echter in het laatste kwart van de 18 de eeuw op. Net als in Gorinchem waren de Schoonhovense pijpenmakers gespecialiseerd in groffe producten (goedkoopste kwaliteit). De 17 de eeuwse kleipijpen zijn voor de lokale en de regionale markt gemaakt. Tot de regio kunnen plaatsen als Rotterdam en Dordrecht worden gerekend. De 18 de eeuwse producten hadden echter een veel groter verspreidingsgebied. Zij worden in huidige westelijk deel van Nederland aangetroffen. In Oost-Nederland en Limburg komen deze producten incidenteel niet voor. De goedkope kleipijpen werden in die periode vanuit Duitsland aangevoerd. Kleipijp die wordt toegewezen aan Schoonhovense pijpenmaker Laurens Huigenaar (catalogus nummer 52) 13 Voor recente vondsten zie [OOS_2001i] J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 9 van 103

10 Westerwald 14 In de achttiende en negentiende eeuw zijn in het Duitse Westerwaldgebied op grote schaal kleipijpen geproduceerd. Naast de traditionele ovoide pijpen werden hier ook de voor deze streek karakteristieke rondbodemmodellen geproduceerd. Westerwaldpijpen worden verhoudingsgewijs vrij veel in het huidige Oostelijk deel van Nederland aangetroffen. Steelfragment van de pijpenmaker Johannes Steinebach uit Höhr, Westerwald (catalogusnummer 86) 14 Voor een beschrijving van de kleipijpenindustrie in het Westerwald zie o.a. [KUG_1995a]. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 10 van 103

11 4. Opgravingen Van een viertal opgravingslocaties zijn kleipijpen onderzocht. Een van deze opgravingslocaties is het Statenplein. Bij het Statenplein zijn een tweetal opgravingscampagnes, 1997 en 1998 en het bouwrijp maken van de grond in 2000 verwerkt. Wijnstraat (objectcode 9511) Bij de opgraving van de Wijnstraat in 1995 is een minimaal aantal van 146 (M.A.E) kleipijpen aangetroffen. Het merendeel van de kleipijpen kan gedateerd worden in een tweetal perioden: De kleipijpen zijn geproduceerd in diverse steden. De kleipijpen zijn gefabriceerd in Gorinchem, Gouda en Schoonhoven. De Gorinchemse en Goudse producten zijn al in de 17 de eeuw naar Dordrecht getransporteerd. In de 18 de eeuw komen daar ook Schoonhovense producten bij. Niet uitgesloten mag worden dat ertussen de vondsten ook in Dordrecht gemaakte kleipijpen zitten. Hiervoor komen de ongemerkte kleipijpen in aanmerking en de kleipijpen die zijn gemerkt met een achtdelig rad. Kleipijp met het merk het achtdelig rad mogelijk geproduceerd door een Dordtse pijpenmaker (catalogusnummer 27) Gezien de beperkte hoeveelheid kleipijpen die bij deze opgraving zijn geborgen gecombineerd met de locaties waar deze kleipijpen zijn aangetroffen, kunnen geen sociaal economische uitspraken worden gedaan. Wel is getracht om voor elke kleipijp aan te geven voor welke kwaliteit deze ten tijde van de verkoop, door moest gaan. Hierbij is een onderscheid gemaakt tussen een drietal kwaliteiten: Grof, fijn en Porselein. De groffe kwaliteit is de goedkoopste kwaliteit en de Porseleinen kwaliteit is de meest dure soort die op de markt beschikbaar was. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 11 van 103

12 Statenplein (objectcode 9701, 9802 en 2001) Kleipijpen zijn bij de twee opgravingscampagnes (objectcode 9701 en 9802) en het begeleiden van het bouwrijp maken (objectencode 2001) van het Statenplein aangetroffen. Meer dan 1000 (M.A.E.) kleipijpen zijn aangetroffen. Het onderzoek startte op het westelijke gedeelte van het huidige Statenplein op het terrein tussen de voormalige Kromme Elleboog en een afwateringssloot of. Het onderzoek in 1998 sloot aan, tussen de en de verlengde Kolfstraat, waardoor het onderzoek vooral de achtertuinen van de huizen langs die voormalige Kolfstraat blootlegde. De straat zelf kon niet worden onderzocht. Opgravingsplattegrond Statenplein; tekening Dordts Archeologisch Centrum Opgravingscampagne 1997 Bij de eerste opgravingscampagne in 1997 is het merendeel van de kleipijpen afkomstig uit de dode (gedempt stuk water). Opvallend aan de vondsten uit dit deel van de is dat er duidelijk een tweetal gebruiksperioden te onderscheiden valt. Allereerst betreft dit globaal de periode en daarna de periode Vondsten uit de periode ontbreken vrijwel geheel. Een opmerkelijke constatering waar op basis van deze kleipijpvondsten geen verklaring voor kan worden gegeven. Bij de 17 de eeuwse vondsten dient vermeld te worden dat hier enkele kleipijpen met glazuurvlekken zijn aangetroffen. Deze glazuurvlekken zijn het resultaat van het bakproces. Naast kleipijpen werd vaak ook aardewerk in de oven gebakken. Glazuur wat van dit aardewerk af liep kon op de kleipijpen vallen en van dit ongewenste proces zijn sporen terug gevonden. Gerookte kleipijp met loodglazuur op de kop (catalogusnummer 71) J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 12 van 103

13 Om het beschadigen van de kleipijpen met loodglazuur te voorkomen werden de pijpenpotten waar de kleipijpen in werden gebakken afgedekt. Dat het voorkomen van loodglazuurbeschadiging niet altijd lukte bewijst bovenstaande afbeelding en de vondsten van catalogusnummer 71, 72 en 73. Het bleek echter geen belemmering voor de pijpenmaker om deze producten alsnog te verhandelen gezien het feit dat de kleipijp van catalogusnummer 71 gerookt is. Geheel geglazuurde pijpensteel (catalogusnummer 84) De steel van catalogusnummer 84 lijkt bewust van groene (koperoxide) loodglazuur voorzien te zijn. Een gebruik dat met name uit Enkhuizen/Hoorn en Utrecht bekend is. Of dit een lokaal in Dordrecht geproduceerd product betreft kan op basis van dit steelfragment niet gezegd worden. Walvis met opengesperde bek (catalogusnummer 80) Een andere opvallende steel staat afgebeeld onder catalogusnummer 80 en 81. Op deze steel staat een walvis met opengesperde bek afgebeeld. Alhoewel er varianten bestaan met barokversierde pijpenkoppen lijkt het mij aannemelijk dat de pijpenkop die bij deze steel heeft gehoord versierd is geweest met een mansportret. De zo ontstane afbeelding van een walvis op de steel in combinatie met een manspersoon verwijst naar de profeet Jonas. Uniek was de vondst die werd gedaan in huis F (catalogusnummer 83). Als steelversiering treffen we hier een ruit binnen raderingen aan. In de ruit staat een pijprokende indiaan afgebeeld. Deze steel wordt vooralsnog gedateerd in de periode waarbij ik het het meest waarschijnlijk is dat deze pijp zo rondom het jaar is geproduceerd. Wegens het ontbreken van vergelijkende voorwerpen kan niets worden gezegd over de herkomst van dit product. Het waren echter niet alleen stelen die bij dit onderzoek de aandacht kregen. Zo werden er diverse nog nimmer gepubliceerde merken aangetroffen. Hiertoe behoren de merken de gekroonde lelie met initialen IN (catalogusnummer 35) en het merk de gekroonde MM onder een bladertak (catalogusnummer 39). J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 13 van 103

14 Opgravingscampagne 1998 Bij de opgravingscampagne in 1998 werd voor het eerst archeologisch aangetoond dat er kleipijpen in Dordrecht zijn geproduceerd. Bij het verdiepen naar vlak 4 onder pand I werd namelijk een fragment van een pijpenpot aangetroffen. Fragment van een pijpenpot (vondstnummer 252) met in het midden duidelijk zichtbaar afdrukken van stelen in de witbakkende klei De functie van deze pijpenpotten staat verbeeldt in bijlage 2 waarin prenten uit de Diderot et d Alembert encyclopedia uit de 18 de eeuw zijn overgenomen. Figuur 39 op plaat 4 toont een pijpenpot die vervolgens in een oven (figuur 42 van bijlage 2) wordt afgebeeld. De kleipijpen werden op deze manier beschermd tegen glazuur dat afdroop van tevens in de oven gebakken aardewerk. Het fragment van de afgebeelde pijpenpot laat afdrukken van pijpenstelen zien. Dit is een bekend beeld van pijpenpotten die zijn gevonden in Gorinchem 15 en Breda 16. De pijpenmaker vermengde namelijk de klei waarmee hij zijn pijpenpotten bakte met pijpenafval en kaf of pijpenpotgruis. Door deze grove magering ontstaat een vuurvast klei, chamotte genaamd, waardoor de potten meerdere malen dienst kunnen doen. Naast het hierboven afgebeelde fragment van een pijpenpot zijn er ook pijpenkoppen en pijpenstelen gevonden die onmiskenbaar als magering voor het maken van vuurvaste klei zijn gebruikt. Al deze pijpenkoppen en pijpenstelen zijn ongerookt en in sommige gevallen is het rookkanaal zelfs door witbakkende klei afgesloten. 15 [MEU_1992a_p.124] en [MEU_1992a_p.127] 16 [CAR_1993a_p.28]; Het betreft hier een fragment van een zogenaamde muffle waarin pijpenafval is verwerkt. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 14 van 103

15 Afbeelding van een kleipijp die als magering is gebruikt voor het verkrijgen van vuurvaste klei ten behoeve van een pijpenpot (catalogusnummer 88) Een drietal kleipijpen (catalogusnummer 88, 142 en 155) die mogelijk voor het mageren van pijpenpotten zijn gebruikt zijn tijdens de opgraving in de voormalige aangetroffen en moeten gedateerd worden in het laatste kwart van de 17 de eeuw. Naast deze kleipijpen werden er in de voormalige meerdere fragmenten van misbakken kleipijpen aangetroffen (catalogusnummer 130, 146, 156 t/m 165). Soortgelijke 17 de eeuwse vondsten zijn o.a. bekend uit Amersfoort, Amsterdam, Breda, Gouda, Groningen, Maastricht, Rotterdam en Zwolle 17. Versinterde kleipijp met het merk TIP met twee sterren (catalogusnummer 130) Naast de vele ongemerkte exemplaren komt er ook een versinterde kleipijp voor met het merk TIP met twee sterren. Over het algemeen wordt dit merk toegewezen aan de Gouwenaar Thiel Janse Proost. Echter dit versinterde exemplaar wijst er op dat dit merk ook door een Dordtse pijpenmaker is geïmiteerd. Een beeld dat ook naar voren kwam bij de Bredase pijpenmakers waar het beroemde 17 de eeuwse merk EB werd geïmiteerd. Op basis van de aangetroffen versinterde kleipijpen wordt aangenomen dat deze in de periode in Dordrecht gefabriceerd zijn. Immers het is niet logisch dat deze kleipijpen in een andere stad vervaardigd zijn en als tweede keus verkocht werden aangezien versinterde pijpen te heet roken en nauwelijks vocht opnemen. Helaas is de pijpenmaker van deze producten (vooralsnog) onbekend. Tussen het 17 de eeuwse materiaal afkomstig uit de viel het op dat vele producten ongerookt waren (> 50%). Toch komt er met uitzondering van de merken TIP met twee sterren en het merk CIB, een redelijke spreiding in merken tussen het ongerookte materiaal voor. Vooralsnog kan ik deze grote hoeveelheid ongerookte exemplaren niet verklaren. 17 Amersfoort zie [JAY_2001a] en [HOL_2002a]; Amsterdam zie [OOS_1998a]; Breda zie [CAR_1993a]; Gouda zie [DUC_1987a]; Groningen: schriftelijke mededeling Gert Kortekaas, Groningen; Maastricht: particuliere collectie; Rotterdam: collectie BOOR, losse vondsten spoortunneltracé; Zwolle: Mondelinge mededeling Hemmy Clevis, Zwolle. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 15 van 103

16 Naast het merk TIP met twee sterren werd ook zeer frequent het merk CIB aangetroffen. Over het algemeen wordt dit merk toegewezen aan de Gouwenaar Claas Jansz. Bos. Echter niet uitgesloten mag worden dat dit merk ook in Dordrecht is gezet. Een met loodglazuur met koperoxide bevlekte kleipijp (catalgusnummer 143) Naast de versinterde pijpen viel het op dat er verhoudingsgewijs veel met vlekken loodglazuur bedekte pijpen werden aangetroffen (catalogusnummer 143, 145, 151 t/m 154). Hierbij is het gezien de vondst van versinterde pijpen niet uitgesloten dat dit niet verkochte exemplaren van een pijpenmaker betreffen die in de zijn afvalproducten gestort. Product mogelijk afkomstig uit het Dordtse atelier van Jan Philipsz. (catalogusnummer 100) Naast de hierboven beschreven misbaksels kwamen er uit de ook nog een drietal pijpenkoppen die aan Dordtse pijpenmakers worden toegeschreven. Het betreft producten met het merk CI (catalogusnummer 89) die mogelijk door Claas Janse is gemaakt en producten gemerkt met IP die mogelijk door Jan Philipsz. Zijn gemaakt. Net zoals bij de vondsten van de opgravingscampagne uit 1997 wordt opgemerkt dat ook bij deze opgravingscampagne vrijwel geen 18 de eeuwse kleipijp vondsten in de zijn gedaan. Opgravingscampagne 2000 Tijdens het begeleiden van het bouwrijp maken van het Statenplein zijn een beperkt aantal kleipijpen aangetroffen. In de catalogus is hiervan 1 exemplaar afgebeeld. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 16 van 103

17 Spuiboulevard (objectcode 9803) Bij de opgraving van de Spuiboelevard in 1998 is slechts een dertiental kleipijpen (M.A.E.) aangetroffen. De kleipijpvondsten zijn te dateren in de periode Zover de kleipijpen gedetermineerd konden worden, zijn ze afkomstig uit Gouda. Van deze opgraving zijn geen producten in de catalogus opgenomen. Woerdenbach (objectcode 2002) Het pand Voorstraat 252 bevindt zich in het centrum van Dordrecht. Hier bevindt zich de lederwarenfirma Woerdenbach en hiernaar is het archeologisch en bouwhistorisch onderzoek bij het Dordts Archeologisch Centrum gearchiveerd 18. Slechts een vijftal (M.A.E) kleipijpen zijn bij deze opgraving gevonden. Ze zijn afkomstig uit Gouda en Gorinchem. Van deze opgraving zijn geen producten in de catalogus opgenomen. Ovoide kleipijp met het merk IIIW oftewel een verwijzing naar Koning Willem III (catalogusnummer 178) 18 Over de opgraving Woerdenbach is uitvoering gepubliceerd in [HEN_2002a] J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 17 van 103

18 Conclusies en aanbevelingen Van een viertal opgravingen die door het Dordts Archeologisch Centrum zijn uitgevoerd zijn de kleipijpen onderzocht. Het merendeel van de onderzochte kleipijpen afkomstig is uit de voormalige die bij de opgraving van het Statenplein is aangesneden. Tussen deze vondsten zitten misbaksels van kleipijpen die onomstotelijk vaststellen dat in Dordrecht kleipijpen zijn geproduceerd. Hiervan waren we echter al op de hoogte door archivalisch onderzoek dat eind jaren 70 is uitgevoerd, echter producten van deze pijpenmakers waren tot gop heden onbekend. Vanuit dit oogpunt is het dus voor kleipijponderzoekers uitermate interessant om kennis te nemen van de resultaten van dit onderzoek. Het Dordts Archeologisch Centrum zal zich moeten beramen hoe zij deze gegevens middels publicatie openbaar gaat maken. Een goede insteek zou zijn om deze publicatie onder stadsarcheologen 19 en geïnteresseerden te verspreiden. Hiermee wordt de aanpak zoals door de Archeologische Dienst Zutphen is opgestart, gevolgd waardoor steeds meer kennis op het gebied van kleipijpen openbaar wordt gemaakt. Aanbevelingswaardig is het om historisch onderzoek uit te laten voeren naar de bewoners van huis I in de periode Dit zal mogelijk meer zicht geven op de misbaksels van kleipijpen die zijn aangetroffen en de mogelijke pijpenmaker van deze producten. Daarnaast wordt geadviseerd om de aardewerkvondsten uit de vondstlagen 9802_159 en 9802_273 met een kleipijpenexpert door te lopen. Dit op zoek naar mogelijke scherven van fabrieksafval van een pijpenmaker. 19 In het kader van het ruilabonnement dat stadsarcheologen met elkaar hebben zou dit rapport aan archeologische diensten kunnen worden toegestuurd. De voorkeur heeft het om versies digitaal te verspreiden. Allereerst worden hiermee de kosten gedrukt. Daarnaast kunnen nieuwe opgravingen eenvoudig aan deze rapportage worden toegevoegd en zo opnieuw worden verspreid. J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 18 van 103

19 Geraadpleegde literatuur [AUG_1980a] [BAK_1983a] [BAR_1999a] [CAR_1985a] [CAR_1993a] [CLE_1982a] [DUC_1981a] [DUC_1982a] [DUC_1987a] Augustin, N., Het Europese Pijpen-Prentenboek; deel 1. Willemstad. Bakker, P., Achttiende eeuwse pijpen met vismotief als zijmerk. In: Pijpelogische Kring Nederland. 5de jaargang, nummer 20. p Bartels, M., Steden in scherven. Zwolle. Carmiggelt, A., 198 Over pijpen, potten en ringen; een pijpelogische vondst te Zwolle. In: Pijpelogische Kring Nederland, 8ste jaargang, nummer 29, p Carmiggelt, A. en G. van den Eynde, Een 17de eeuwse tabakspijpenoven in Breda. Archeologisch en Bouwhistorisch onderzoek in Breda 1. Breda. Clevis, H. en H. Sarfatij, Borden uit een Dordtse beerput (ca. 1600). In: Rotterdam papers IV. J.G.N. Renaud. Duco, D.H., De kleipijp in de zeventiende eeuwse Nederlanden; een historisch archeologische studie van de uit witbakkende klei vervaardigde rookpijp. Oxford. Duco, D.H., Merken van Goudse pijpenmakers Lochem. Duco, D.H., 198 De Nederlandse kleipijp; handboek voor dateren en determineren. Leiden. [DUC_2000a] Duco, D.H., Firma P. Goedewaagen & Zoon; fabrikantencatalogus uit 1906 voorzien van historische inleiding en verklarend naamregister. Amsterdam. [FRI_1975a] [HEN_2001a] [HEN_2002a] Friederich, F.H.W., 197 Pijpelogie, vorm, versiering en datering van de Hollandse kleipijp. Voorburg. Hendriks, J., Insignes in context? Pelgriminsignes van het Statenplein in Dordrecht. In: H.J. E. van Beuningen, A.M. Koldeweij en D. Kicken: Heilig en Profaan 2; 1200 laatmiddeleeuwse insignes uit openbare en particuliere collecties. Rotterdam. P Hendriks, J. en A. van Engelenhoven, Wonen bij Woerdenbach; een geïntegreerd archeologisch en bouwhistorisch onderzoek aan de Voorstraat 252 te Dordrecht. In: P.J. Woltering, W.J.H. Verwers en G.H. Scheepstra. Middeleeuwse toestanden; Archeologie, [HOL_2002a] [JAY_2001a] [KOK_1997a] [KRO_1986a] [KUG_1987a] [KUG_1995a] geschiedenis en monumentenzorg, Hilversum. p d Hollosy, T., Een maand op zicht; 24 vondsten van de Maand. Amersfoort. Jayasena, R.M., Sporen van 17 e eeuwse pijpenproductie in Amersfoort. In: de Kroniek 3 e jaargang nr 4 (december), Kok, R.S., 199 Graven in een gracht. Gouda. Krommenhoek, W. en A. Vrij, z.j. (1986). Kleipijpen drie eeuwen Nederlandse kleipijpen in foto's. Amstelveen. Kügler, M., 1987, Tonpfeifen; Ein Beitrag zur Geschichte der Tonpfeifenbäckerij in Deutschland, Quellen und Funde aus dem Kannenbäckersland. Höhr- Grenzhausen. Kügler, M., 199 Pfeifenbäckerei im Westerwald; Die Geschichte der Pfeifenbäckerei des unteren Westerwaldes von de Anfängen um 1700 bis Heute. Köln. [MEU_1980a] Meulen, J. van der en H. Tupan, De leidse tabakspijpmakers in de 17e en 18 de eeuw. Hoogezand. [MEU_1986b] Meulen, J. van der, 198 De "Gouwenaars" van Alphen aan de Rijn. Alphen aan de Rijn. [MEU_1988c] Meulen, J. van der, Schoonhoven. In: De kleipijp als bodemvondst. F. Tymstra e.a.. p [MEU_1992a] [MEU_1994a] [MEU_2003a] [OOS_1996a] [OOS_1996b] [OOS_1998a] Meulen, J. van der, J.P. Brinkerink en P. von Hout, Tabakspijpennijverheid in Gorinchem. Leiden. Meulen, J. van der, De "gecroonde roos" en andere pijpenmakersmerken van Gouda. Leiden/Gouda. Meulen, J. van der, Goudse pijpenmakers en hun merken. Leiden. Oostveen, J. van en A. Bonnema, 199 Kleipijponderzoek in een nieuw daglicht. In: Westerheem, 45ste jaargang, nummer 6, p Oostveen, J. van, 199 't Kalfje, 17e eeuwse kleipijpen. In: Het Profiel, december 1996, p Oostveen, J. van en A. Bonnema, Amsterdams pijpenmakersafval. In: Pijpelogische Kring Nederland, J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 19 van 103

20 [OOS_2001a] [OOS_2001h] [OOS_2001i] 20de jaargang, nummer 79, p Oostveen, J. van en A. van Oostveen- Bonnema, Kleipijpen; een statistische analyse. In: Westerheem, 50 ste jaargang, nummer 1, p Oostveen, J. van, Kleipijpen uit Zutphen. Deventer. Versie 2.0. Oostveen, J. van en A. Bonnema, Recente 17 de eeuwse kleipijpvondsten uit Rotterdam. In: Pijpelogische Kring Nederland, 24 ste jaargang, nummer 94, p [OOS_2003d] [OOS_2003e] [SMI_1999b] Oostveen, J. van, Havezate Werkeren, Zwolle; kleipijpen. Versie 1.0, Deventer. Oostveen, J. van, Zaltbommel, Lange Strikstraat Versie 1.0, Tiel. Smiesing, P., Pijpen uit Zeeland. In: Pijpelogische Kring Nederland, 22ste jaargang, nummer 86, p J.P. van Oostveen, Zonnedauw 75, 4007 VC Tiel Pagina 20 van 103

Werra aardewerk. Producten. Productiecentra

Werra aardewerk. Producten. Productiecentra Werra aardewerk Er zijn maar weinig vondstcategorieën die door de jaren heen zo in de belangstelling hebben gestaan als Werra-aardewerk. Zowel kunsthistorici als archeologen bespreken deze vondstcategorie

Nadere informatie

Tiel, Stadsgracht. Knopen, munten en penningen

Tiel, Stadsgracht. Knopen, munten en penningen Tiel, Stadsgracht Knopen, munten en penningen Jan van Oostveen Jan van Oostveen Specialistisch Archeologisch Onderzoek Colofon Auteur: Jan van Oostveen Foto s: Jan van Oostveen Versie: 0 Datum: September

Nadere informatie

Plein 38-44 Tiel. Archeologische waarneming. BATO Plein 38-44 Tiel 1/30

Plein 38-44 Tiel. Archeologische waarneming. BATO Plein 38-44 Tiel 1/30 Plein 38-44 Tiel Archeologische waarneming Plein 38-44 Tiel 1/30 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Historisch gegevens 4 2.1 Plein 38-44 4 3 Archeologische waarneming 6 4 Materiële cultuur 8 4.1 Aardewerk

Nadere informatie

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT V.O.B.o.W. nr. 79 augustus 2013 België-Belgique P.B. 8800 Roeselare 1 BC 6675 P 409155 WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT West-Vlaamse Archeokrant: Driemaandelijks tijdschrift, jaargang 21, afgiftekantoor Roeselare,

Nadere informatie

Een Middeleeuwse vuurdover van kasteel Nijenrode

Een Middeleeuwse vuurdover van kasteel Nijenrode Een Middeleeuwse vuurdover van kasteel Nijenrode Gert Immerzeel Straatweg23,3621BB Breukelen 105 In jaargang 7, nr. 2 (juni 1992) van het Tijdschrift Historische Kring Breukelen schreef de heer A.H. Verroen

Nadere informatie

Vereniging Oud Uitgeest

Vereniging Oud Uitgeest Algemeen Pijpenkoppen; soms vindt je ze nog op akkers, bij wegenaanleg of bebouwing. Vooral in de Randstad, in de provincies Utrecht, Groningen en Friesland moeten er rond 1960 nog zo n 300.000 te vinden

Nadere informatie

1 Inleiding 3. 2 Historische gegevens De Harmonie 4. 3 Bouwhistorische waarneming 6

1 Inleiding 3. 2 Historische gegevens De Harmonie 4. 3 Bouwhistorische waarneming 6 De Harmonie Tiel Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Historische gegevens De Harmonie 4 3 Bouwhistorische waarneming 6 4 Beerput De Harmonie 8 4.1 Aardewerk 8 4.1.1 Roodbakkend aardewerk 8 4.1.2 Witbakkend aardewerk

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

VAN RHEINLAND NAAR RIJNLAND

VAN RHEINLAND NAAR RIJNLAND VAN RHEINLAND NAAR RIJNLAND Bodemvondsten in Leiden H. Suurmond-van Leeuwen In 1976 werd op het terrein van de toekomstige nieuwbouw van het Hoogheemraadschap van Rijnland door het Instituut voor Prae-

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes)

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes) In de stortgrond afkomstig uit deze put langs de Kanaalschans werden veel metalen voorwerpen aangetroffen met de metaaldetector. Onder andere is met de detector een ronde penning van lood gevonden. Op

Nadere informatie

I(ostenbewust beheer. s tichting >ouw r esearch. syllabus. Rekenmethodiek voor strategische aanpak naoorlogse woningcomplexen, buurten en wijken

I(ostenbewust beheer. s tichting >ouw r esearch. syllabus. Rekenmethodiek voor strategische aanpak naoorlogse woningcomplexen, buurten en wijken s tichting >ouw r esearch syllabus I(ostenbewust beheer Rekenmethodiek voor strategische aanpak naoorlogse woningcomplexen, buurten en wijken rapporteurs: ing. K. H. Dekker KD/Consultants BV ir. P. Haberer

Nadere informatie

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT februari 2012 Aanvullend op de Algemene Specificaties Kamerplanten gelden voor Phalaenopsis in pot de eisen genoemd in deze productspecificatie. De Productspecificatie

Nadere informatie

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638)

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638) Eerder in een iets gewijzigde vorm verschenen in Heraldicum Disputationes 18 (2013): 26-29. Sleutelwoorden: schilderij, herberg, St Michel, wapen, Brueghel Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel,

Nadere informatie

Bijlage 1: Uitwerking per regio

Bijlage 1: Uitwerking per regio De locatiekeuzes worden in deze bijlage per regio weergegeven. Daarbij volg ik de grenzen van het arrondissement / de politie-eenheid. 1. Regio Noord-Nederland eenheid Noord-Nederland leidt eenduidig tot

Nadere informatie

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55

Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier. Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Interne Rapportages Archeologie Deventer 55 Mei 2012 Project 434: Bureaustudie Actualisering archeologische verwachting nieuwbouwlocatie Stadhuiskwartier COLOFON 2012, Gemeente Deventer, Deventer. Auteur:

Nadere informatie

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT

PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT PRODUCTSPECIFICATIE PHALAENOPSIS IN POT mei 2015 Aanvullend op de Algemene Specificaties Kamerplanten gelden voor Phalaenopsis in pot de eisen genoemd in deze productspecificatie. De Productspecificatie

Nadere informatie

AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND)

AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND) AWP-VERSLAG-WAARNEMING 2010-01-OCB (PURMEREND) Locatie 15 Westerstraat Purmerend ARCHEOLOGISCHE WERKGROEP PURMEREND Neckerstraat 11 1441 KT Purmerend Project AWP Purmerend 2010-01-OCB Locatie onderzoeksgebied

Nadere informatie

Den Haag, 17 mei 2000

Den Haag, 17 mei 2000 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 17 mei 2000 Hierbij leg ik aan uw Kamer over, conform artikel 10a, lid 6 van de Welzijnswet 1994, de tekst van de algemene maatregel

Nadere informatie

Gelet op artikel 21b, eerste lid, van de Wet op de rechterlijke organisatie; De Afdeling advisering van de Raad van State gehoord (advies van

Gelet op artikel 21b, eerste lid, van de Wet op de rechterlijke organisatie; De Afdeling advisering van de Raad van State gehoord (advies van Besluit van houdende aanwijzing van zittingsplaatsen van rechtbanken en gerechtshoven (Besluit zittingsplaatsen gerechten) Op de voordracht van Onze Minister van Veiligheid en Justitie van 2012, nr., Gelet

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout

Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout Verschenen in: Archeologie in Limburg 79 (1999), 11-12. (1) Uitpakken 3: Een merovingische pottenbakkersoven uit Kessel-Hout Wim Hupperetz Inleiding Tijdens de inventarisatie van de collectie archeologie

Nadere informatie

Platform Detailhandel Nederland 1 van 7. Gemeente. Emmen

Platform Detailhandel Nederland 1 van 7. Gemeente. Emmen Gemeenten moeten vaart maken met rooftassenverbod Uit onderzoek van het Platform Detailhandel Nederland naar de 50 grootste gemeenten blijkt dat in slechts 13 plaatsen de winkeliers gesteund worden met

Nadere informatie

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Kantorenmarkt uit balans De situatie op de Nederlandse kantorenmarkt is zeer ongunstig. Het aanbod van kantoorruimte ligt structureel op een zeer hoog niveau

Nadere informatie

CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS

CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS CRITERIA PRODUCTRATING INBOEDELVERZEKERING PRIJS Om tot de ProductRating Prijs te komen heeft MoneyView de gemiddelde marktpositie van elk product berekend over 28.656 fictieve klantprofielen. Deze klantprofielen

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 1 ISBN: 978 90 3720 835 1 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam Het buitenspouwblad Het buitenspouwblad 84 Stichting Bouwresearch K1uwer Technische Boeken B.V. - Deventer - AntWerpen Ten Hagen B.V. - Den Háag Het doel van de Stichting is het coördineren, stimuleren

Nadere informatie

ARCHEOLOGISCHE KRONIEK

ARCHEOLOGISCHE KRONIEK ARCHEOLOGISCHE KRONIEK door H. Suurmond-van Leeuwen In 1989 verscheen wegens onvoldoende aanbod aan copy geen uitgave van Bodemonderzoek in Leiden. Het ligt in het voornemen van de Directie Civiele Werken

Nadere informatie

Een Romeinse pottenbakkersoven te Venlo

Een Romeinse pottenbakkersoven te Venlo Verschenen in A.A.J.J. van Pinxteren e.a. (red.), Pronkstukken Venlo 650 jaar stad, Venlo 1993, 28-31 (cat. nr. 8) Een Romeinse pottenbakkersoven te Venlo Aardewerk, waaronder misbaksels, in gedraaide

Nadere informatie

Veiligheidsmaatregelen bij calamiteiten. Beheersing van elektrocutiegevaar van hulpverleners bij 1500 V en 25 kv bovenleiding.

Veiligheidsmaatregelen bij calamiteiten. Beheersing van elektrocutiegevaar van hulpverleners bij 1500 V en 25 kv bovenleiding. Inframanagement Richtlijn Veiligheidsmaatregelen bij calamiteiten Beheersing van elektrocutiegevaar van hulpverleners bij 1500 V en 25 kv bovenleiding. Deel 3 Beherende instantie: IM Infra Configuratie

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

PRODUCTSPECIFICATIE CHRYSANTHEMUM INDICUM GROEP

PRODUCTSPECIFICATIE CHRYSANTHEMUM INDICUM GROEP PRODUCTSPECIFICATIE CHRYSANTHEMUM INDICUM GROEP Maart 2012 Aanvullend op de Algemene Specificaties Snijbloemen gelden voor Chrysanthemum Indicum Groep (chrysanten) de eisen genoemd in deze productspecificatie.

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ

HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ HORECA EN BAKKERIJ REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ TENDENS WERKBOEK REKENEN IN DE KEUKEN EN DE BAKKERIJ BASISBEROEPSGERICHTE LEERWEG KADERBEROEPSGERICHTE LEERWEG. Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v.

Nadere informatie

CHECKLIST. Beoordeling standaard rapport IVO-waarderend

CHECKLIST. Beoordeling standaard rapport IVO-waarderend ARCHEOLOGIE CHECKLIST Beoordeling standaard rapport IVO-waarderend Algemene punten 1. Het IVO-waarderend (voorzover proefsleuven- of booronderzoek) dient te zijn uitgevoerd door een instelling die beschikt

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal!

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal! PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Ik betaal! Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Ruud Schinkel, Mieke van Wieringen Ina Berlet (Atlas

Nadere informatie

De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk

De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk AANSPRAKELIJKHEID VAN SCHOLEN mr.dr. b.m. paijmans Aansprakelijkheid van scholen De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk 134 Aansprakelijkheid van scholen De zorgplicht van scholen voor

Nadere informatie

ZELFROOSTEREN IN DE ZORG VERGROTEN VAN DE WERKNEMERSBETROKKENHEID BIJ DE ROOSTERPLANNING RAYMOND FOKKENS MBA

ZELFROOSTEREN IN DE ZORG VERGROTEN VAN DE WERKNEMERSBETROKKENHEID BIJ DE ROOSTERPLANNING RAYMOND FOKKENS MBA ZELFROOSTEREN IN DE ZORG VERGROTEN VAN DE WERKNEMERSBETROKKENHEID BIJ DE ROOSTERPLANNING RAYMOND FOKKENS MBA Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

Nadere informatie

INFRAROOD AFSTANDBEDIENINGSSYSTEEM (IRAB) Versie: 001

INFRAROOD AFSTANDBEDIENINGSSYSTEEM (IRAB) Versie: 001 Assetmanagement Gebruiksvoorschrift INFRAROOD AFSTANDBEDIENINGSSYSTEEM (IRAB) Beherende instantie: Inhoud verantwoordelijke: Status: AM Kwaliteitsmanagement Manager Treinbeveiligingssystemen Definitief

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Speelgoed Algemeen. Retail Trainingen. alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed

Speelgoed Algemeen. Retail Trainingen. alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed alles over de speelgoedbranche, speelgoed en leeftijd, soorten speelgoed en veilig speelgoed Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde Branche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek is een

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

SNS rechtsvoorgangers

SNS rechtsvoorgangers Overzicht van de bestemming van de archieven van de rechtsvoorgangers van de Samenwerkende Nederlandse Spaarbanken (SNS) In deze versie zijn de verschillen tussen Scope, inleiding(en) en stamboom gecontroleerd

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 ISBN: 978-90-817910-8-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard.

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard. Gouden Johannis Voor betalingen van grote bedragen werd met name de in Brazilië geslagen Portugese gouden Johannis gebruikt, vernoemd naar koning Johan V (1706-1750) van Portugal, die het goudstuk in 1722

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

Machinestempels als verzamelgebied (4) Jos M.A.G. Stroom.

Machinestempels als verzamelgebied (4) Jos M.A.G. Stroom. Machinestempels als verzamelgebied (4) Jos M.A.G. Stroom. In de vorige aflevering heb ik aandacht besteed aan de machinestempels uit de Kerst- en Nieuwjaarsperiode (KNJ), die elk jaar opnieuw weer voor

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

AWN veldverkenning 17-12-2011 Locatie: Laakse Slenk Hulkesteinsebos. Gemeente: Zeewolde Kavel:OZ35/36

AWN veldverkenning 17-12-2011 Locatie: Laakse Slenk Hulkesteinsebos. Gemeente: Zeewolde Kavel:OZ35/36 AWN veldverkenning 17-12-2011 Locatie: Laakse Slenk Hulkesteinsebos. Gemeente: Zeewolde Kavel:OZ35/36 Aanleiding voor de verkenning is de recent gegraven Laakse Slenk. De Slenk is aangelegd op een terrein

Nadere informatie

Bouwrijp maken met schuimbeton;

Bouwrijp maken met schuimbeton; s tichting b ouwr esearch Bouwrijp maken met schuimbeton; een technisch-economische visie rapporteurs: ir. A. Boogert TAUW Intra Consult BV ir. W. de Wijs TAUW Intra Consult BV IJ Bouwrijp maken met schuimbeton;

Nadere informatie

IN HOLLAND STOND EEN HUIS

IN HOLLAND STOND EEN HUIS IN HOLLAND STOND EEN HUIS Bouwhistorisch onderzoek naar middeleeuwse woonhuizen in de Nederlanden J.W.H.(Jörg)Franken jorg@jorgfranken.com Symposium Waar zijn wij mee bezig?, middeleeuwse kunst in Oost

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Recreatief Frontoffice. GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel. Instructie-/werkboek

Recreatief Frontoffice. GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel. Instructie-/werkboek Recreatief Frontoffice GOE Commercieel handelen en uitvoeren van backofficewerkzaamheden in een hotel Instructie-/werkboek 1 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Auteur: Hans Veelers Redactie: Edu Actief

Nadere informatie

De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG

De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG De staatssecretaris van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Mevrouw drs. C.I.J.M Ross-van Dorp, Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG Bijlagen 3 Inlichtingen bij Uw kenmerk GVM2522185 Dossier/volgnummer 55807A-051

Nadere informatie

Catalogus van de munten van de Oostenrijkse Nederlanden

Catalogus van de munten van de Oostenrijkse Nederlanden Catalogus van de munten van de Oostenrijkse Nederlanden Van Maria Theresia (1740) tot Frans II (1797) Peter Degroote september 2005 Voorwoord Deze catalogus is gebaseerd op mijn internetcatalogus die zich

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam : Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details 85 Stichting Bouwresearch Kluwer Technische Boeken B.V. - Deventer

Nadere informatie

De oudste generaties Stoel in Dordrecht

De oudste generaties Stoel in Dordrecht De oudste generaties Stoel in Dordrecht In het Regionaal Archief Dordrecht bevindt zich onder Toegang 116 (Collectie van familiepapieren en genealogische aantekeningen), Inventarisnummer 763 een dossier

Nadere informatie

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich

Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein 8 te Kontich Kessel-Lo, 2011 Studiebureau Archeologie bvba Archeo-rapport 77 Het archeologisch vooronderzoek aan het Gemeenteplein

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

De wapenschilden van Cuijk en Grave

De wapenschilden van Cuijk en Grave De wapenschilden van Cuijk en Grave Het wapenschild van de familie van Cuyck Aernt Van Buchel reproduceerde in zijn Monumenta drie verschillende wapenschilden van de van Cuycks 1 : In goud twee dwarsbalken

Nadere informatie

De waarde van winkels

De waarde van winkels De waarde van winkels Gerard Marlet Nederlandse Raad Winkelcentra 20 januari 2015 Smart people, strong cities (Cpb) aandeel hoogopgeleiden 50,9% tot 79,2% 46,5% tot 50,9% 39,8% tot 46,5% 37,7% tot 39,8%

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

SPOREN OP SPOREN OPSPOREN

SPOREN OP SPOREN OPSPOREN SPOREN OP SPOREN OPSPOREN Eén van de vroegste sporen is natuurlijk een scherf van een pot. Nog leuker word zo'n vondst als er sporen van versiering op aanwezig zijn. Hier ziet u een paar van deze vroege

Nadere informatie

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Voorraadbeheer februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse

HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse HOOFDSTUK 2 Gebiedsanalyse 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk zijn achtereenvolgens de ruimtelijke structuur en de functionele structuur van het plangebied uiteengezet. De ruimtelijke structuur is beschreven

Nadere informatie

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek

Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Kerkpad aan de Tweehuizerweg 6 te Spijk (gem. Delfzijl) Een Cultuurhistorisch Bureauonderzoek Planvoornemen In opdracht van de gemeente Delfzijl, vertegenwoordigd door mevr. E. van Joolen, is een cultuurhistorisch

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

stichting bouwresearch Onderhoud van bitumineuze dakbedekkingssystemen Copyright SBR, Rotterdam

stichting bouwresearch Onderhoud van bitumineuze dakbedekkingssystemen Copyright SBR, Rotterdam stichting bouwresearch Onderhoud van bitumineuze dakbedekkingssystemen ", " Rapporteurs: A. van den Hout ing. J.M. Bruins BDA Buro Dakadvies b.v. stichting bouwresearch Onderhoud van bitumineuze dakbedekkingssystemen

Nadere informatie

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer Detop100vandefamilienameninNederland LeendertBrouwer Voor een totaalbeeld van de familienamen in Nederland beschikken we over twee ijkjaren: 1947(volkstelling) en 2007(Gemeentelijke Basisadministratie).

Nadere informatie

Biografische schets van Dietrich Hennemann (1922-2000)

Biografische schets van Dietrich Hennemann (1922-2000) INHOUDSOPGAVE Inleiding Biografische schets van Dietrich Hennemann (1922-2000) Acquisitie Inhoud Aanwijzingen voor gebruik Plaatsingslijst Rondreis door Nederland 1961 Familievakanties op Tessel 1961-1964

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Figuur 1 Geulafzettingen (Bron: CHS)

Figuur 1 Geulafzettingen (Bron: CHS) Archeologie, aardkundige waarden en cultuurhistorie Naar de archeologie in onder andere de Groeneveldse Polder is een bureaustudie gedaan door de heer Bult van het Vakteam Archeologie i. De in weergegeven

Nadere informatie

Kruidvat Kerstmarktactie Opstapplaatsen en -tijden

Kruidvat Kerstmarktactie Opstapplaatsen en -tijden Provincie Drenthe Er zijn helaas geen opstpplaatsen (meer) beschikbaar in deze provincie Provincie Flevoland Er zijn helaas geen opstpplaatsen (meer) beschikbaar in deze provincie Provincie Friesland Drachten

Nadere informatie

Jurisprudentieregister

Jurisprudentieregister Jurisprudentieregister De uitspraken van het gerechtshof en de rechtbank zijn, tenzij anders vermeld, niet gepubliceerd. Om controle van deze ongepubliceerde rechtspraak mogelijk te maken zijn telkens

Nadere informatie

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen PrOmotie Seksuele vorming Werkboek 2 Veilig vrijen Colofon Auteur: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman (DAT) Aveline Dijkman (DAT), Edu Actief Edu Actief

Nadere informatie

Provincie Groningen. Provincie Friesland

Provincie Groningen. Provincie Friesland Groningen Ikea Groningen Sontweg 9 9723 AT GRONINGEN Provincie Groningen Winschoten NS Station bij de bushaltes Stationsweg 22 9671 AN Winschoten Delfzijl Station, aan de voorzijde Kornputplein 1 9934

Nadere informatie

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002.

IN EERSTE HALFJAAR 2002. Paula van der Brug en Robert Selten. April 2005. Het aantal gestarte trajecten in het eerste halfjaar van 2002. Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek UITSTROOM UIT DE UITKERING NA START REÏNTEGRATIETRAJECT IN EERSTE HALFJAAR 2002 Paula van der Brug en Robert Selten April 2005 Op 1 januari

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

1 1 t/m 3. Beveiliging van software. Beveiliging van besturingssystemen

1 1 t/m 3. Beveiliging van software. Beveiliging van besturingssystemen Cursusdeel Blokken 1 1 t/m 3 Security en IT Introductie en cryptografie Beveiliging van software Beveiliging van besturingssystemen en databases Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusteamleiding

Nadere informatie

administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg

administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg administratie afdeling facturering Kaderberoepsgerichte leerweg en Gemengde leerweg colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: A. Bosma, P.F.C. Croese, M. van Esch, H. Kamerbeek, J.M. van der

Nadere informatie

Grafentheorie voor bouwkundigen

Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen Grafentheorie voor bouwkundigen A.J. van Zanten Delft University Press CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek, Den Haag Zanten, A.J. van Grafentheorie voor bouwkundigen /

Nadere informatie

Literatuurverwijzingen

Literatuurverwijzingen Literatuurverwijzingen Een literatuurlijst maken & citeren / parafraseren Waarover gaat de presentatie? I Waarom verwijzen? Enkele overwegingen vooraf! II APA - normen III Literatuurverwijzingen: de praktijk

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis

PrOmotie. Cultuur en Maatschappij. Werkboek Huur een huis PrOmotie Cultuur en Maatschappij Werkboek Huur een huis Colofon Auteurs: Onder redactie van: Met dank aan: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Gerda Verhey, Ruud Drupsteen, Caroline van den Kommer, Mary

Nadere informatie

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk In de kastelenbuurt van Heemskerk werd in november 2012 vanwege de sloop en nieuwbouwplannen een proefsleuvenonderzoek verricht. Dit werd uitgevoerd door het archeologische

Nadere informatie

Subsidievoorwaarden Rabozon 2012 Rabobank Alkmaar e.o.

Subsidievoorwaarden Rabozon 2012 Rabobank Alkmaar e.o. abobank Alkmaar e.o. woensdag 4 april 2012 Contactadres rabozon@alkmaar.rabobank.nl abobank Alkmaar e.o., 2012 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Over de kerk van Marum

Over de kerk van Marum Over de kerk van Marum De kerk van Marum is een van de oudste bakstenen kerken in Groningen. Het oudste gedeelte, het koor, dateert uit de 12 e eeuw. De toren is 13 e -eeuws. De preekstoel werd in 1826

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam '. Binnenriolering Binnenriolering 77 Stichting Bouwresearch Kluwer Technische Boeken B.V. - Deventer - Antwerpen Ten Hagen B.V. - Den Haag Het doel van de Stichting is het coördineren, stimuleren en

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam rapporteur: ir. L. J. Visser raadgevend ingenieur Het programma van eisen bij nader inzien De functie van het programmeren in de bouwvoorbereiding Een systeembenadering 128 Rotterdam, 1985 I(br Stichting

Nadere informatie