08 09Anouschka van der Meulen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "08 09Anouschka van der Meulen"

Transcriptie

1 Overlevingstafels en longitudinale analyse Overlevingstafels 08 09Anouschka van der Meulen Statistische Methoden (09003) Den Haag/Heerlen, 2009

2 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim = nihil = (indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met 0 (0,0) = het getal is kleiner dan de helft van de gekozen eenheid niets (blank) = een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen = 2007 tot en met /2008 = het gemiddelde over de jaren 2007 tot en met / 08 = oogstjaar, boekjaar, schooljaar enz., beginnend in 2007 en eindigend in / / 08 = oogstjaar, boekjaar enz., 2005/ 06 tot en met 2007/ 08 In geval van afronding kan het voorkomen dat het weergegeven totaal niet overeenstemt met de som van de getallen. Colofon Uitgever Centraal Bureau voor de Statistiek Henri Faasdreef JP Den Haag Prepress Centraal Bureau voor de Statistiek - Grafimedia Omslag TelDesign, Rotterdam Inlichtingen Tel. (088) Fax (070) Via contactformulier: Bestellingen Fax (045) Internet ISSN: Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen, Verveelvoudiging is toegestaan, mits het CBS als bron wordt vermeld X-37

3 Inhoudsopgave 1. Inleiding op het thema Overlevingstafels Periodetafel naar gemiddelde leeftijd op 1 januari Periodetafel naar leeftijd laatste verjaardag Afsluiting Literatuur

4 1. Inleiding op het thema 1.1 Algemene beschrijving en leeswijzer Overlevingstafels beschrijven het sterfte- en overlevingspatroon in de bevolking. De tafels geven op basis van (jaarlijkse) sterftequotiënten per leeftijd(sgroep) informatie over grootheden zoals het aantal nog levenden, het aantal overledenen en de levensverwachting. Een overlevingstafel is in het algemeen een tabel met vijf kolommen. Deze kolommen bevatten achtereenvolgens de volgende variabelen: leeftijd, sterftequotiënt, aantal levenden, aantal overledenen en de levensverwachting (zie tabel 1). Tabel 1. Een deel van de periode-overlevingstafel naar gemiddelde leeftijd op 1 januari, mannen, periode leeftijd sterftequotiënt aantal aantal levensverwachting x ( n q x ) levenden overledenen (e x ) (l x ) ( n d x ) 0 0, ,42 0,5 0, ,29 1,5 0, ,35 2,5 0, ,37 3,5 0, ,39 4,5 0, ,41 5,5 0, ,42 6,5 0, ,43 7,5 0, ,44 8,5 0, ,45 9,5 0, ,45 10,5 0, ,46 Uit een overlevingstafel kan worden afgelezen hoeveel personen van een bepaalde leeftijd in een bepaald jaar de volgende leeftijd zullen bereiken. Tevens kan de levensverwachting (het aantal nog te verwachten levensjaren) bij de geboorte en op verschillende leeftijden worden berekend. Een overlevingstafel kan bijvoorbeeld ook gebruikt worden om de sterfte in een bepaalde patiëntenpopulatie te vergelijken met de waargenomen sterfte in de gehele bevolking. Zo kan berekend worden of deze patiëntenpopulatie een hogere (of juist lagere) sterfte heeft dan de gehele bevolking. Het is wellicht wat bevreemdend dat er gesproken wordt van levensverwachting terwijl alle personen reeds overleden zijn. In plaats van verwachting moet het dan ook eigenlijk worden gelezen als gemiddelde. Er bestaan verschillende soorten overlevingstafels. Het CBS publiceert twee soorten overlevingstafels op StatLine: periodetafels naar gemiddelde leeftijd op 1 januari en periodetafels naar leeftijd laatste verjaardag. Dit zijn beide tafels die het sterfteverloop in een bepaalde periode (van één jaar of meerdere jaren) beschrijven. 4

5 De periodetafels naar gemiddelde leeftijd op 1 januari worden beschreven in hoofdstuk 2, de periodetafels naar leeftijd laatste verjaardag in hoofdstuk 3. Overlevingstafels worden al sinds 1856 gepubliceerd. De eerste CBS-publicatie over overlevingstafels dateert van Sindsdien zijn er verschillende soort tafels gepubliceerd. Het CBS publiceert tegenwoordig op StatLine overlevingstafels per 5 kalenderjaren vanaf Afbakening Naast de genoemde periodetafels zijn er ook nog de zogeheten cohorttafels of generatietafels. Deze beschrijven de sterfte in een bepaald geboortecohort. Periodetafels worden gepubliceerd op StatLine, generatietafels vooralsnog niet. In het verleden zijn er door het CBS wel generatietafels in papieren publicaties gepubliceerd. Voornoemde tafels zijn tafels waarin uitsluitend uittreding plaatsvindt als gevolg van sterfte. Daarnaast zijn er tafels waarin zowel intreding als uittreding plaatsvindt. De overlevingstafels naar burgerlijke staat zijn daarvan een voorbeeld. Ook deze tafels zijn in het verleden door het CBS in papieren publicaties gepubliceerd, maar worden vooralsnog niet op StatLine geplaatst. Een cohorttafel is eigenlijk de meest voor de hand liggende overlevingstafel. Deze tafel laat zien wat het overlevings- en sterftepatroon is van personen die allen in hetzelfde jaar (of in dezelfde periode van bijvoorbeeld vijf jaar) zijn geboren. Nadeel van de cohort-overlevingstafel is dat gegevens nodig zijn voor de gehele levensloop van een geboortecohort, dat wil zeggen tot en met het overlijden van al zijn leden. Deze gegevens zijn echter vaak niet voorhanden. Voor recente geboortecohorten is deze informatie zelfs helemaal niet beschikbaar. Zo is er voor de cohort geboren in het jaar 2001 op dit moment alleen informatie beschikbaar over de sterfte in de eerste levensjaren. Op 1 januari 2008 was het oudste lid van deze cohort (geboren op 1 januari 2001) immers net 7 jaar geworden. Alleen voor heel oude cohorten die volledig zijn uitgestorven kan de complete cohortoverlevingstafel worden opgesteld, en kan dus ook de levensverwachting worden berekend. Dit voorbeeld geeft goed aan hoe verwachting in een overlevingstafel moet worden geïnterpreteerd, namelijk als gemiddelde. Een uitgestorven cohort heeft immers niets meer te verwachten. De periodetafel is ontwikkeld om op basis van recente gegevens toch uitspraken te kunnen doen over sterftequotiënten en de levensverwachting voor populaties. Als basis voor een periodetafel dienen de waargenomen leeftijdspecifieke sterftegegevens voor een bepaald kalenderjaar of meerdere kalenderjaren tezamen. Aangenomen wordt dat deze leeftijdspecifieke sterftegegevens ook zullen gelden als de populatie naar leeftijd in de waargenomen periode de betreffende leeftijden in hun latere levens zal bereiken. Er wordt op deze wijze een zogeheten synthetisch geboortecohort gecreëerd. Dit is schematisch weergeven in het zogenaamde Lexisdiagram in figuur 1. In een Lexisdiagram wordt leeftijd weergegeven op de verticale as en periode op de horizontale as. Doordat bij beide dezelfde eenheid 5

6 wordt gebruikt (meestal 1 jaar), representeren de diagonalen de verschillende cohorten. De kolommen geven waarnemingen in een kalenderjaar weer, de rijen waarnemingen voor een bepaalde leeftijd. Voor meer informatie over de interpretatie van het Lexisdiagram wordt verwezen naar Pressat (1993). In figuur 1 geeft de verticale kolom de waarnemingen van alle leeftijden in kalenderjaar 2004 weer. Het zijn waarnemingen uit verschillende geboortecohorten. Zo betreft de lichtgrijze ruit de gegevens voor cohort 2003, de donkergrijze ruit die voor cohort 2001 en de zwarte ruit die voor cohort In de periodeoverlevingstafel voor 2004 worden de leeftijdspecifieke sterftegegevens (sterftequotiënten) zoals waargenomen in 2004 als geldend voor de leeftijdspecifieke sterfte beschouwd in een synthetische geboortecohort (de ruiten in de diagonaal). Dit is in de figuur weergegeven met de horizontale pijlen. Voor de pasgeborenen in 2004 wordt dus aangenomen dat zij op bijvoorbeeld 5-jarige leeftijd blootstaan aan de sterftequotiënten die 5-jarigen in 2004 ervaren. Dit geldt op dezelfde wijze voor alle leeftijden. Deze aanname heeft belangrijke implicaties voor de interpretatie van de levensverwachting in de periode-overlevingstafel. Het betreft het aantal (resterende) levensjaren dat de levenden van een bepaalde leeftijd gemiddeld nog kunnen verwachten te leven, mits de leeftijdspecifieke sterftequotiënten zoals waargenomen in het jaar waarop de tafel is gebaseerd gedurende de rest van hun leven niet zullen veranderen. De gebruikswaarde van deze tafels wordt dus bepaald door het waarheidsgehalte van deze veronderstelling. Figuur 1. Lexisdiagram met waarnemingen in kalenderjaar 2004 en het hypothetisch cohort dat hieruit gevormd wordt 6

7 De formules die in deze notitie worden gebruikt zijn alleen bedoeld voor overlevingstafels per leeftijdsjaar, ook wel complete overlevingstafels genoemd. Behalve per leeftijdsjaar kunnen overlevingstafels voor groepen van leeftijdsjaren worden berekend. Deze worden ook wel aangeduid als verkorte overlevingstafels. Deze worden in deze notitie niet besproken. 1.3 Plaats in het statistisch proces Aan de samenstelling van overlevingstafels gaat een proces van waarnemingen en bewerkingen vooraf. Sterftequotiënten vormen de basis van de overlevingstafel. Sterftequotiënten worden berekend aan de hand van populatie- en sterftegegevens. Het CBS heeft sinds 1994 beschikking over de populatie- en sterftegegevens van Nederland, afkomstig van de Gemeentelijke Basisadministratie persoonsgegevens (GBA). Vóór 1994 ontving het CBS ook informatie over de bevolking en sterfte van de gemeenten, zij het dat de informatie toen op een andere manier werd verstrekt en verwerkt (Prins en Kuijper, 2007). Sterftequotiënten spelen onder meer een belangrijke rol bij de bevolkingsprognose van het CBS. 1.4 Definities Begrip Omschrijving Overlevingstafel tabel die aangeeft hoeveel personen van een groep van 100 duizend pasgeborenen op latere leeftijd nog in leven zijn. Administratieve correctie iedere opneming in en afvoering uit de gemeentelijke basisadministratie anders dan als gevolg van als zodanig geregistreerde geboorte, sterfte, vestiging, vertrek of gemeentegrenswijziging. Cohort (generatie) Een (geboorte)cohort bestaat uit de mensen die allemaal in een zelfde periode zijn geboren. Deze populatie kan jaarlijks veranderen vanwege de in- en uitstroom van migranten en door sterfte. Levensverwachting het aantal jaren dat personen van een bepaalde leeftijd x gemiddeld nog geleefd hebben vanaf deze leeftijd x. Het is een gemiddelde waarde voor de gehele bevolking. Uitspraken over individuen met een bepaalde leeftijd zijn met de hier beschreven overlevingstafels riskant. Immers, de groepen personen met een bepaalde gemiddelde leeftijd kunnen zeer heterogeen zijn als het gaat om (voor de sterfte belangrijke) aspecten als gezondheid en risico s die men in het dagelijks leven loopt (zoals bijvoorbeeld deelname aan het verkeer of beroepsrisico s). De (resterende) levensverwachting kan voor iedere leeftijd worden berekend. Radix Omvang van de populatie van 0-jarigen, oftewel de beginbevolking, in de tafelbevolking. Deze wordt bij het CBS gewoonlijk op 100 duizend gesteld. Sterftequotiënt of -kans de gemiddelde kans 1 op overlijden tussen de huidige leeftijd en de volgende leeftijd 1 Strikt genomen kun je bij overlevingstafels niet van kansen spreken gezien de heterogeniteit van de groepen. Beter zou het zijn om van proporties of gemiddelde kansen te spreken. Vanwege aansluiting bij nationale en internationale publicaties en voor het gemak gebruiken we echter in de rest van deze publicatie het begrip kans. 7

8 1.4.1 Definitie leeftijd Leeftijd in de overlevingstafels In de overlevingstafels die het CBS op StatLine publiceert worden twee verschillende leeftijden gehanteerd. De leeftijd die een persoon op een zeker tijdstip heeft, is het tijdsverschil tussen dat moment en het moment dat die persoon werd geboren. Het is mogelijk dat tijdsverschil heel precies uit te drukken, in uren of minuten nauwkeurig. In de praktijk is een dergelijke nauwkeurigheid doorgaans niet vereist. Dan wordt leeftijd uitgedrukt in jaren of in delen daarvan. In de overlevingstafels die het CBS publiceert, wordt de leeftijd op twee verschillende manieren bezien. De ene is de leeftijd die men op de meest recente verjaardag heeft bereikt, de zogenoemde leeftijd op de laatste verjaardag. Deze wordt uitgedrukt als een geheel getal, zoals in het gewone spraakgebruik. Bij het bereiken van de volgende verjaardag gaat de leeftijd met 1 omhoog. Zo is de leeftijd van iemand die is geboren op 2 december 1915, tussen 2 december 2008 tot en met 1 december 2009 gelijk aan 93. Op 2 december 2009 wordt deze persoon 94 jaar oud. De leeftijd op de laatste verjaardag is een afgekapt getal. Dat wil zeggen dat het decimale deel van het niet-afgeronde getal wordt genegeerd. Hierdoor is deze leeftijd gemiddeld een half jaar lager dan de leeftijd die de persoon zou hebben als deze in dagen en uren nauwkeurig werd gemeten. De andere manier waarop in overlevingstafels naar leeftijd wordt gekeken is de zogenoemde leeftijd op 1 januari. Dit is de leeftijd die men op het moment van de jaarwisseling heeft. Kenmerkend voor deze leeftijdsdefinitie is dat alle personen in de bevolking op hetzelfde moment, namelijk op het moment van de jaarwisseling, een jaar ouder worden, ongeacht de geboortedatum. Gedurende het kalenderjaar verandert de leeftijd niet. Veronderstellend dat de geboortedagen gelijkmatig over een kalenderjaar zijn gespreid, wordt de leeftijd op 1 januari weergegeven door een getal met één decimaal gelijk aan 5: de zogenoemde halve leeftijd. Een voorbeeld moge dit verduidelijken. De voornoemde persoon met geboortedatum 2 december 1915 is op 1 januari ,5 jaar oud geworden. Diezelfde leeftijd werd op die datum bereikt door iemand die in bijvoorbeeld januari 1915 is geboren. Gemiddeld zijn de mensen van de generatie 1915 rond de datum 1 juli van dat jaar geboren, vandaar de leeftijd 92,5 op 1 januari Op 1 januari 2009 zijn de mensen die in 1915 zijn geboren, 93,5 jaar oud geworden. Tijdens de jaarwisseling is de leeftijd op 1 januari gemiddeld goed. Omdat deze leeftijd gedurende het kalenderjaar niet verandert, is de leeftijd op 1 januari evenals de leeftijd op de laatste verjaardag gedurende het kalenderjaar gemiddeld een half jaar te laag. Overlevingstafels naar leeftijd op 1 januari In de overlevingstafel naar leeftijd op 1 januari zijn de personen gegroepeerd naar geboortejaar. Zoals gezegd is deze leeftijd gedurende het kalenderjaar gemiddeld 8

9 een half jaar te laag. Dit is zichtbaar in het Lexis-diagram in figuur 3. Het zwaartepunt van de gearceerde ruit ligt op de horizontale lijn die hoort bij de leeftijd 2. De verticale lijn aan de linkerkant van de ruit geeft de leeftijd weer tijdens de jaarwisseling. Deze lijn loopt van leeftijd 1 tot leeftijd 2, gemiddeld dus 1,5. Deze leeftijd staat in de voorkolom van de overlevingstafel. Gelet op het feit dat de gemiddelde leeftijd van de overledenen in de gearceerde ruit gelijk is aan 2, zou men zich kunnen afvragen waarom in de presentatie niet deze leeftijd wordt aangehouden in plaats van de leeftijd 1,5. Daarvoor zou iets te zeggen zijn, zij het dat in dat geval de gepresenteerde overlijdensleeftijd door ruwweg de helft van de bevolking niet wordt bereikt. Overlevingstafel naar leeftijd op de laatste verjaardag Ook in de overlevingstafel naar leeftijd op de laatste verjaardag is de gepresenteerde leeftijd zoals gezegd gemiddeld een half jaar te laag. Het Lexisdiagram in figuur 5 wijst dit ook uit. Het zwaartepunt van de gearceerde ruit ligt op de horizontale lijn die hoort bij de leeftijd 2,5. De leeftijd op de laatste verjaardag die bij deze ruit hoort, is 2, zoals weergegeven door de horizontale lijn aan de onderkant van de ruit. Evenals in de overlevingstafel naar leeftijd op 1 januari is ervoor gekozen in de presentatie uit te gaan van leeftijd die de personen hebben op het moment dat hun levenslijn de ruit bereiken. De leeftijd die ze dan hebben is een half jaar lager dan de gemiddelde sterfteleeftijd in de ruit Leeftijd in de waargenomen bevolking van Nederland De leeftijdsdefinities die het CBS hanteert bij de beschrijving van de bevolking van Nederland respectievelijk de sterfte daarin, wijkt af van de leeftijden die in de overlevingstafels worden gebruikt. De bevolking van Nederland naar leeftijd publiceert het CBS op StatLine onder de titel Bevolking op 1 januari; leeftijd, geslacht, burgerlijke staat. In die publicatie is de leeftijd niet gepresenteerd als een halve leeftijd, maar als een hele. Daarin wordt leeftijd opgevat als de leeftijd die is bereikt op de laatste verjaardag voor de jaarwisseling. Een voorbeeld moge dit verduidelijken. Iemand die in 1951 is geboren, is op 1 januari 2009 volgens de publicatie Bevolking op 1 januari; leeftijd, geslacht, burgerlijke staat 57 jaar oud. Diens laatste verjaardag lag immers in 2008, en toen vierde die persoon de 57 ste verjaardag. Ter vergelijking: volgens de overlevingstafels over 2009 is de leeftijd een half jaar hoger, namelijk 57,5 jaar. Om het nog wat ingewikkelder te maken: voor de publicatie op StatLine van de overledenen naar leeftijd wordt de leeftijd berekend als het verschil tussen het jaar van overlijden en het jaar van geboorte. Dus iemand die in 1951 is geboren en in 2009 komt te overlijden, is volgens deze definitie 58 jaar oud, dus een half jaar ouder dan diens leeftijd in de overlevingstafel over Deze leeftijd wordt 9

10 aangeduid als leeftijd op 31 december. Aan het einde van een kalenderjaar heeft immers iedereen dat jaar de verjaardag achter de rug. N.B. Er bestaat een onderlinge afhankelijkheid tussen leeftijd, cohort en kalenderjaar. Bij een vast kalenderjaar en gegeven geboortejaar ligt de leeftijd vast. 1.5 Algemene notatie De volgende notaties worden gebruikt voor de grootheden in de overlevingstafel: nq x, t = sterftequotiënt of sterftekans. Dit is de kans op overlijden tussen de leeftijd (x) en de volgende leeftijd (x+n) in kalenderjaar t. Het subscript n geeft hierbij de lengte van het leeftijdsinterval aan. l x = het aantal overlevenden op leeftijd x d x = het aantal personen dat overlijdt op leeftijd x Voor de grootheden in de bevolking gelden de volgende notaties: nd x, t = aantal waargenomen sterfgevallen naar leeftijd x in kalenderjaar t; N x, t = bevolking op 1 januari met leeftijd x in kalenderjaar t. D x,c = aantal sterfgevallen naar leeftijd x op laatste verjaardag voor geboortecohort c, D x,t,c = aantal sterfgevallen naar leeftijd x op laatste verjaardag voor geboortecohort c en kalenderjaar t, B x,t,c = aantal personen binnen geboortecohort c dat verjaardag x viert in kalenderjaar t, MI x,t,c = migratiesaldo van personen binnen geboortecohort c met leeftijd x in kalenderjaar t, Voor de eenvoud zal in het vervolg van dit rapport waar mogelijk worden uitgegaan van sterftequotiënten naar afzonderlijk leeftijdsjaar. Dit houdt in dat het subscript met het leeftijdsinterval (n) dan uit de formules wordt weggelaten: n=1. Voor de sterfte in het kalenderjaar van geboorte (de 0-jarigen volgens de leeftijd op 1 januari) en de hoogste leeftijdsgroep (leeftijd 99+) gelden iets andere formules. Dit zal worden uitgelegd in paragraaf

11 2. Overlevingstafels 2.1 Korte beschrijving In tabel 1 is een voorbeeld gegeven van (een deel van) een overlevingstafel. De verschillende kolommen van de overlevingstafel bevatten achtereenvolgens de volgende variabelen: leeftijd, sterftequotiënt, aantal levenden, aantal overledenen en de levensverwachting. De sterftequotiënten worden per soort overlevingstafel door het CBS op een andere manier berekend. De berekening van deze quotiënten wordt dan ook in aparte hoofdstukken beschreven (zie hoofdstukken 3 en 4). Op basis van de sterftequotiënten kunnen de overige kolommen van de overlevingstafel worden berekend. Dit wordt voor alle tafels op dezelfde manier gedaan. Dit wordt in paragraaf 2.3 beschreven. 2.2 Toepasbaarheid Een overlevingstafel kan bijvoorbeeld gebruikt worden om de sterfte in een bepaalde patiëntenpopulatie te vergelijken met de sterfte in de gehele bevolking. Dit kan worden gedaan door de sterftequotiënten die in de gehele bevolking zijn waargenomen toe te passen op de patiëntenpopulatie. De sterfte-aantallen die op deze manier worden berekend, kunnen vergeleken worden met de werkelijk waargenomen sterfte in de patiëntenpopulatie. 2.3 Uitgebreide beschrijving Berekening van het aantal levenden en overledenen in de tafelbevolking De berekening van de kolom levenden (in de tafelbevolking) begint met de keuze van de grootte van het hypothetische cohort, ook wel de radix genoemd (=l 0 ). De keuze van deze radix is arbitrair. In de praktijk worden ronde aantallen gebruikt tussen 1 en 1 miljoen. Het CBS maakt gebruik van een radix van nuljarigen. Dit aantal komt aardig overeen met het aantal jongens resp. meisjes dat jaarlijks wordt geboren. Het aantal levenden op leeftijd x+n (l x+n ) in de overlevingstafel wordt berekend aan de hand van het aantal levenden op leeftijd x (l x ) minus de overledenen tussen leeftijd x en x+n ( n d x ): l x+ n = l x n d x. (2.1) Het aantal overledenen tussen leeftijd x en x+n in deze formule ( n d x ) wordt berekend door de sterftekans tussen leeftijd x en x+n ( n q x ) te vermenigvuldigen met het aantal nog in leven aan het begin van het interval (l x ): n d = q l. (2.2) x n x x 11

12 Startend op leeftijd 0 wordt dus eerst de radix van ingevuld. Vervolgens kan het aantal overledenen tussen de leeftijd van 0 en 0,5 jaar worden berekend door het sterftequotiënt op leeftijd 0 te vermenigvuldigen met de radix van (formule (2.2)). Dit geeft een aantal overledenen wat bij invulling in formule (2.1) afgetrokken moet worden van de radix om het aantal (over)levenden op leeftijd 0,5 jaar te berekenen. Op deze manier kunnen telkens voor de naasthogere leeftijd in de overlevingstafel achtereenvolgens het aantal overledenen worden berekend en het aantal levenden, net zolang tot de gehele bevolking van personen is overleden Berekening van de levensverwachting Met behulp van de in paragraaf berekende variabelen levenden en overledenen kan de levensverwachting worden berekend. De levensverwachting geeft het gemiddeld aantal nog te leven jaren op een bepaalde leeftijd aan. Voor de berekening ervan wordt hiertoe voor de tafelbevolking het totaal aantal nog te leven jaren vanaf een bepaalde leeftijd (x) bepaald (ook wel T x genoemd). Deling van het totaal aantal nog te leven jaren (T x ) door het aantal mensen nog in leven op deze leeftijd (l x ) resulteert in het gemiddeld aantal nog te leven jaren (e x ). e = T l. (2.3) x x x Voor x=0 komt deze formule op hetzelfde neer als de in de waarschijnlijkheidsrekening gebruikelijke wijze voor het berekenen van het gemiddelde, namelijk door de som van de leeftijden waarop de leden van de overlevingstafelpopulatie overlijden te delen door de radix, hier: Voor de hogere leeftijden kan mutatis mutandis dezelfde methode worden gebruikt. Voor de berekening van het totaal aantal nog te leven jaren (T x ), dient eerst het aantal doorleefde levensjaren per leeftijd(sgroep) te worden bepaald ( n L x ). Het aantal doorleefde levensjaren tussen twee opeenvolgende leeftijden wordt bepaald door het aantal mensen nog in leven op leeftijd x+n en het gemiddeld aantal jaren geleefd door diegenen die overlijden tussen leeftijd x en x+n. Het aantal mensen nog in leven op leeftijd x+n dragen allen n jaren bij aan het aantal doorleefde levensjaren. Voor het aantal mensen dat overlijdt in het leeftijdsinterval wordt aangenomen dat zij gemiddeld halverwege het interval komen te overlijden. Kortom: n L x = n l + + 0, 5n d. (2.4) x n n x Aangezien geldt dat n d x= l x - l x+n kan deze formule worden herschreven als n L x 0 x x+ n =,5n ( l + l ). (2.5) Meestal is de lengte van het leeftijdsinterval (n) een jaar, behalve bij leeftijd 0 bij de periodetafel naar leeftijd op 1 januari; daar is het leeftijdsinterval een half jaar. Ook bij de hoogste leeftijd wijkt het tijdsinterval af. Hier is het interval in theorie immers oneindig lang. 12

13 Het CBS maakt voor de berekening van het aantal doorleefde levensjaren vanaf het begin van de hoogste leeftijdsgroep gebruik van de schatting van Wunsch et al. (1978). Het aantal levensjaren vanaf hoogste leeftijd x ( L x+ ) (hierbij staat voor een oneindig leeftijdsinterval) kan als volgt worden geschat: L x+ * ( 2 q x ) = l. (2.6) x / Hierin wordt q * x berekend met behulp van ( q ) * x = q x+ / x+ q 2. (2.7) Het sterftequotiënt q x+ dat hier wordt ingevuld, is het jaarlijkse sterftequotiënt zoals met formule (3.3) wordt berekend. De berekening in formule (2.7) is eigenlijk niets anders dan een doorrekening met een constant jaarlijks sterftequotiënt voor alle leeftijden in de hoogste leeftijdsgroep. De hoogste leeftijd moet zó worden gekozen dat de omvang van de tafelbevolking op die leeftijd klein is in verhouding tot de radix, teneinde de invloed van (2.7) op de waarde van de levensverwachting e x (x = 0, ½, ) beperkt te laten zijn. Voor de berekening van de levensverwachting op een bepaalde leeftijd is de som van alle doorleefde levensjaren vanaf die leeftijd nodig. Deze wordt vervolgens gedeeld door het aantal nog levenden op leeftijd x. De berekening voor de levensverwachting (e x ) ziet er in formulevorm dan als volgt uit: e x 1 = l x a= x n L a. (2.8) Deze formule kan ook in recursieve vorm worden geschreven: e x = 0,5 + (0,5 + e x+1 ).l x+1 /l x Indien de levensverwachting voor iedere leeftijd wordt gewenst, is het daarom handig de sommatie onderaan de overlevingstafel (bij de hoogste leeftijd) te beginnen en vervolgens naar boven toe (dus naar jongere leeftijden) uit te breiden. Deze formule kan worden toegepast op zowel de overlevingstafel voor gemiddelde leeftijd op 1 januari als op de overlevingstafel voor leeftijd laatste verjaardag. In de overlevingstafel voor gemiddelde leeftijd op 1 januari wordt bij de berekening van het aantal persoonsjaren voor de leeftijd van 0 tot 0,5 n=0,5 gebruikt. 2.4 Voorbeeld Ter illustratie wordt het aantal overledenen en overlevenden uit tabel 1 berekend. Op leeftijd 0 is het sterftequotiënt 0,00482 en het aantal levenden Invulling in formule (2.2) geeft dan het aantal overledenen vóór het bereiken van de leeftijd van 0,5 jaar: 0,5 d 0 = 0,00482* = 482. Hiermee kan vervolgens het aantal levenden op leeftijd 0,5 worden berekend: l 0,5 = = Dit aantal levenden kan vervolgens weer worden vermenigvuldigd met het sterftequotiënt op leeftijd 0,5 om het aantal overledenen vóór het bereiken van de leeftijd van 1,5 jaar te berekenen. 13

14 2.5 Eigenschappen Sterfte is leeftijdsafhankelijk. Hoe hoger de gemiddelde leeftijd van een bevolking, hoe hoger doorgaans de aantallen sterfgevallen per van die bevolking. Overlevingstafels kennen deze afhankelijkheid niet. In dit opzicht zijn tafels vergelijkingbaar met andere standaardisatiemethoden. Overlevingstafels kunnen daardoor worden gebruikt bij het vergelijken van de sterfte in verschillende bevolkingen, bijvoorbeeld per geslacht, of regionaal (landen, provincies e.d.), achtergrond (patiëntenpopulaties) of tijd (Nederland in 1950, 2000 en 2050). 2.6 Kwaliteitsindicatoren In de overlevingstafels bij het CBS worden geen betrouwbaarheidsintervallen weergegeven. Deze tafels worden berekend uit de sterfte in de gehele Nederlandse bevolking. Er is dus geen sprake van steekproeftrekkingen met de bijbehorende foutmarges. 14

15 3. Periodetafel naar gemiddelde leeftijd op 1 januari 3.1 Korte beschrijving De periodetafel naar gemiddelde leeftijd op 1 januari maakt gebruik van sterftequotiënten naar gemiddelde leeftijd op 1 januari. Deze sterftequotiënten naar gemiddelde leeftijd op 1 januari maken weer gebruik van het aantal overledenen naar leeftijd op 31 december. Zo maakt het sterftequotiënt naar gemiddelde leeftijd op 1 januari van 1,5 jaar gebruik van het aantal overledenen naar leeftijd 2 jaar op 31 december (zie de lichtgrijze ruit in figuur 2). In dit geval wordt van de personen die overlijden het aantal gehele jaren bepaald dat op 31 december van het referentiejaar is verstreken sinds de geboortedatum van de persoon. Deze leeftijd kan eenvoudig worden berekend als jaar van overlijden minus jaar van geboorte (in het voorbeeld in figuur 2: =2). De periodetafel naar gemiddelde leeftijd op 1 januari kan worden herkend aan de halve leeftijd in de leeftijdskolom. Een voorbeeld van deze tafel is te zien in tabel 1. Figuur 2. Lexisdiagram met het waarnemingsgebied voor de periodetafel naar leeftijd 1 januari (lichtgrijze ruit) en voor de periodetafel naar leeftijd laatste verjaardag (donkergrijze ruit). 15

16 3.2 Toepasbaarheid Deze sterftequotiënten worden onder meer gebruikt voor prognosedoeleinden, aangezien hierbij veelal wordt uitgegaan van de situatie op 1 januari van een bepaald (prognose)jaar. 3.3 Uitgebreide beschrijving Berekening van de sterftequotiënten De formule van het sterftequotiënt die door het CBS wordt gehanteerd, kan worden afgeleid uit de formules die onder andere gepresenteerd zijn in Preston (Preston et al., 2001). Bij de afleiding van de door het CBS gebruikte formule wordt aangenomen dat n=1 (zoals gemeld in paragraaf 1.5) en n a x =0,5. Hierbij is n de lengte van het leeftijdsinterval (hier: één kalenderjaar) en n a x het gemiddelde aantal geleefde persoonsjaren in het interval van degenen die zijn overleden in het interval. Wanneer wordt aangenomen dat de sterfte gelijkmatig over het jaar is verdeeld, is dit een goede schatting van het aantal persoonsjaren. Het CBS berekent het sterftequotiënt naar gemiddelde leeftijd op 1 januari als volgt: [,5( N + N )] q. (3.1) x+ 1/ 2, t = Dx+ 1, t 0 x,t x+ 1,t+ 1 + D x+ 1,t In de berekening van dit sterftequotiënt wordt impliciet rekening gehouden met inen uitstroom uit de populatie door migratie. Dit wordt bereikt doordat de bevolking zowel aan het begin als aan het eind van het jaar wordt meegenomen. N.B. Formule (2.2) lijkt op het eerste gezicht af te wijken van (3.1), maar gelet op het feit dat in een overlevingstafel (dus bij formule (2.2)) geen immi- en emigratie optreden, geldt dat l x+1 = l x d x, zodat de noemer van (3.1) mutatis mutandis kan worden geschreven als l x. De letter l in de overlevingstafelbevolking is immers vergelijkbaar met de N in de waargenomen bevolking. Het subscript t geeft het kalenderjaar aan, x de leeftijd behorende bij de bevolking van Nederland op 1 januari. Zoals gezegd is de leeftijd die wordt gebruikt bij de beschrijving van de sterfte over het jaar t een heel jaar hoger. Vandaar de term D x+1,t. De leeftijd in de overlevingstafel is een half jaar hoger, hetgeen tot uitdrukking komt in de term q x+1/2,t. Het sterftequotiënt dat hiermee wordt berekend is een sterftequotiënt voor halve leeftijden. Dit is weergegeven met een voorbeeld in figuur 3. In het voorbeeld zijn de benodigde gegevens vermeld voor de berekening van het sterftequotiënt voor 1,5- jarigen 2 in 2002: q 1,5, Voor deze berekening wordt het aantal overledenen gebruikt dat gedurende het kalenderjaar de leeftijd 3 van 2 jaar heeft bereikt (D 2, 2002 ). Dit wordt gerelateerd aan de populatie die op 1 januari nog 1 jaar was en aan het 2 Leeftijd volgens de overlevingstafel, dat wil zeggen de gemiddelde leeftijd op 1 januari De leeftijd die men op de verjaardag in 2002 heeft bereikt of zou hebben bereikt ( leeftijd op 31 december ). 16

17 Figuur 3. Lexisdiagram voor de berekening van sterftequotiënt q 1,5, 2002 eind van het jaar de leeftijd van 2 jaar had 4. Het sterftequotiënt dat voor deze 1,5-jarigen wordt berekend, is dan ook de kans op overlijden vanaf gemiddelde leeftijd 1,5 jaar vóór het bereiken van de gemiddelde leeftijd van 2,5 jaar. De noemer is in dit voorbeeld de populatie 1-jarigen op 1 januari 2002, met daarbij opgeteld de helft van het saldo-aantal migranten en administratieve correcties in het kalenderjaar Hierbij is aangenomen dat migratie en correcties gelijkmatig over het jaar zijn verdeeld. Voor de jongste leeftijdscategorie in de tafel geldt formule (3.1) niet. Er is op 1 januari immers geen beginbevolking. Voor 0-jarigen wordt het sterftequotiënt als volgt berekend: ( N D ) q 0, t D0, t 0, t 1 + 0, t = +. (3.2) Dit betekent dat het sterftequotiënt voor 0-jarigen in 2002 wordt bepaald uit het aantal overledenen in 2002 dat op 31 december in datzelfde jaar de leeftijd van 0 jaar zou hebben gehad (en dus in het jaar 2002 is geboren), gedeeld door de beginbevolking (figuur 4). De beginbevolking voor de 0-jarigen wordt bepaald door bij het aantal 0-jarigen dat op 1 januari 2003 in de populatie aanwezig is (N 0, t+1 ) het 4 Leeftijd die men op de verjaardag in 2001 heeft bereikt resp. de leeftijd die men op de verjaardag in 2002 heeft bereikt of zou hebben bereikt ( leeftijd op 1 januari ). 17

18 aantal overleden 0-jarigen in 2002 (D 0, t ) op te tellen. Als we veronderstellen dat kinderen gelijkmatig gespreid over een kalenderjaar worden geboren, dan zullen ze op de laatste dag van dat kalenderjaar gemiddeld een half jaar oud zijn. Het sterftequotiënt voor 0-jarigen is daarom de kans op overlijden vóór de leeftijd van gemiddeld een half jaar. De 0-jarigen zijn om deze reden de uitzondering op de aanname in dit artikel dat n=1; voor hen geldt n=0,5. Dit kan worden weergegeven als 0,5 q 0, t. Figuur 4. Lexisdiagram voor de berekening van sterftequotiënt q 0, 2002 Het jaarlijkse sterftequotiënt voor de hoogste leeftijdsgroep kan worden berekend door de waarden voor de hoogste leeftijdsgroepen bij elkaar op te tellen en in formule (3.1) in te vullen. Voor 99,5-jarigen en ouder in jaar t is dit bijvoorbeeld q = + + D x+ 1, t 0, N x, t N x+ 1, t+ 1 Dx+ 1, t. (3.3) x= 99 x= 99 x= 99 x= 99 99,5+, t 5 Deze waarde is nodig om de levensverwachting uit te rekenen. Vaak staat echter in de overlevingstafel alleen het totale sterftequotiënt voor de hoogste leeftijdsgroep genoteerd, dus bijvoorbeeld voor 99,5-jarigen en ouder q 99,5+ = 1. De kans om te overlijden vóór het bereiken van het (oneindige) einde van deze leeftijdsgroep is immers 1. 18

19 3.4 Voorbeeld Het voorbeeld uit figuur 3 zal hier worden uitgewerkt met een getallenvoorbeeld op basis van werkelijk waargenomen waarden. Voor 2002 wordt het sterftequotiënt voor de leeftijd van 1½ jaar voor mannen berekend uit: D 2, 2002 = 38 ; N 1, 2002 = ; N 2, 2003 = Invullen in formule (2.3.1) geeft een sterftequotiënt van [ 0,5 ( ) ] = 0, q,2002 = Dit is dus de kans op overlijden van een 1½-jarige jongen vóór het bereiken van de leeftijd van 2½ jaar. Anders gezegd: het is de kans op overlijden in het jaar dat een jongen zijn tweede verjaardag viert. 3.5 Eigenschappen Het sterftequotiënt zoals voor de periodetafel naar gemiddelde leeftijd op 1 januari wordt berekend betreft telkens één periode (in figuur 2: 2002), één cohort (2000) en twee leeftijden (1 en 2 jaar). In de internationale literatuur wordt deze sterftekans dan ook de cohort-specifieke periodekans genoemd. Cohort-specifieke periodekansen worden onder meer gebruikt voor prognosedoeleinden, aangezien hierbij veelal wordt uitgegaan van de situatie op 1 januari van een bepaald (prognose)jaar. 3.6 Kwaliteitsindicatoren De sterftequotiënten voor deze tafel betreffen telkens twee leeftijden in één kalenderjaar. De leeftijdsrange voor een sterftequotiënt op één bepaalde leeftijd bestrijkt dus in totaal 2 leeftijdsjaren (zie ook figuur 3). Dit kan een nadeel zijn van deze berekeningswijze omdat de groep dus niet erg homogeen is betreffende de leeftijd bij overlijden. 19

20 4. Periodetafel naar leeftijd laatste verjaardag 4.1 Korte beschrijving De periodetafel op basis van sterftegegevens naar leeftijd laatste verjaardag wordt ook wel kortweg periodetafel naar leeftijd laatste verjaardag genoemd. Deze periodetafel hanteert gehele leeftijden en maakt gebruik van sterftequotiënten in gehele jaren op de dag van overlijden. Als een persoon bijvoorbeeld overlijdt op 5 april van een bepaald jaar en op 6 april 84 jaar zou zijn geworden, dan is de leeftijd laatste verjaardag bij overlijden volgens deze definitie 83 jaar. Deze periodetafel maakt gebruik van sterftegegevens over een periode van twee kalenderjaren (zie de donkergrijze ruit in figuur 2, in dit geval is de periode 2004/2005). Een voorbeeld van deze tafel is te zien in tabel 2. Tabel 2. Een deel van de overlevingstafel naar leeftijd op laatste verjaardag, mannen, periode 1995/ /2000 leeftijd sterftequotiënt aantal aantal levensverwachting x ( n q x ) levenden (l x ) overledenen (e x ) ( n d x ) 0 0, ,05 1 0, ,49 2 0, ,53 3 0, ,56 4 0, ,58 5 0, ,59 6 0, ,60 7 0, ,62 8 0, ,63 9 0, , , , Toepasbaarheid De periode-overlevingstafels naar leeftijd laatste verjaardag worden onder andere gebruikt door actuarissen in de verzekeringsbranche voor het bepalen van verzekeringspremies. 4.3 Uitgebreide beschrijving Berekening van de sterftequotiënten De sterftequotiënten voor de gehele leeftijden worden bepaald met behulp van het aantal personen binnen een bepaalde cohort die hun verjaardag vieren in een bepaald kalenderjaar en het aantal van hen die, voordat zij in het volgende kalenderjaar opnieuw jarig zijn, zijn overleden. Voor de berekening zijn dus sterftegegevens uit 20

De onzekere toekomst van de pensioengerechtigde leeftijd

De onzekere toekomst van de pensioengerechtigde leeftijd 11 0 De onzekere toekomst van de pensioengerechtigde leeftijd Coen van Duin Publicatiedatum CBS-website: 2 september 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer

Nadere informatie

9 10B. Poelman en C. van Duin

9 10B. Poelman en C. van Duin 9 10B. Poelman en C. van Duin Bevolkingsprognose 2009 2060 Publicatiedatum CBSwebsite: 12 maart 2010 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig

Nadere informatie

Prijsindexcijfers 0f Reclamediensten

Prijsindexcijfers 0f Reclamediensten 07 Prijsindexcijfers 0f Reclamediensten Michel van Veen Publicatiedatum CBS-website: 20 november 2008 Den Haag/Heerlen, 2008 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim

Nadere informatie

Jongeren met een tijdelijk contract in 2009 en 2010

Jongeren met een tijdelijk contract in 2009 en 2010 Jongeren met een tijdelijk contract in 2009 en 2010 11 Martine de Mooij Vinodh Lalta Sita Tan Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Voortijdig schoolverlaten 0c het voortgezet et onderwijs in

Voortijdig schoolverlaten 0c het voortgezet et onderwijs in e088 Voortijdig schoolverlaten 0c olverlaten vanuit het voortgezet et onderwijs in Nederland en 21 gemeenten naar herkomstgroepering en geslacht Antilianen- Toelichting bij geleverde everde maatwerktabellen

Nadere informatie

Verschillen in cijfers over huisartscontacten. en de statistiek tiek Geregistreerde contacten met de huisarts

Verschillen in cijfers over huisartscontacten. en de statistiek tiek Geregistreerde contacten met de huisarts m0 Verschillen in cijfers over huisartscontacten tussen 0u sen POLS-Gezondheid en de statistiek tiek Geregistreerde contacten met de huisarts Publicatiedatum CBS-website: november 2009 Den Haag/Heerlen

Nadere informatie

1999 2004 van de COROP-gebieden Achterhoek en Arnhem/Nijmegen

1999 2004 van de COROP-gebieden Achterhoek en Arnhem/Nijmegen 08 Regionaal consistente 0o stente tijdreeksen 1999 2004 van de COROP-gebieden Achterhoek en Arnhem/Nijmegen Publicatiedatum CBS-website: 3 februari 2009 Den Haag/Heerlen, 2009 Verklaring van tekens. =

Nadere informatie

Ziekteverzuim naar leeftijd en geslacht, 2002 2005

Ziekteverzuim naar leeftijd en geslacht, 2002 2005 0i07 07 Ziekteverzuim naar leeftijd en geslacht, 2002 2005 Frank van der Linden en Anouk de Rijk Centrum voor Beleidsstatistiek (maatwerk) Voorburg/Heerlen, 2008 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 35

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 35 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 35 27 augustus 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Werkloosheid verder gedaald 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Consumenten zijn

Nadere informatie

VUT-fondsen op weg naar het einde

VUT-fondsen op weg naar het einde Webartikel 2014 VUT-fondsen op weg naar het einde Drs. J.L. Gebraad mw. T.R. Pfaff 05-03-2013 gepubliceerd op cbs.nl CBS VUT-fondsen op weg naar het einde 3 Inhoud 1. Minder VUT-fondsen in 2012 5 2. Kortlopende

Nadere informatie

Voortijdig schoolverlaters 0c van misdrijf in Nederland, naar woongemeente ente (G4) en schoolsoort

Voortijdig schoolverlaters 0c van misdrijf in Nederland, naar woongemeente ente (G4) en schoolsoort 08 Voortijdig schoolverlaters 0c olverlaters verdacht van misdrijf in Nederland, naar woongemeente ente (G4) en schoolsoort Toelichting bij geleverde everde maatwerktabellen De maatwerktabel bevat gegevens

Nadere informatie

Bevolkingstrends 2013. Bevolkingsgroei in grote steden vooral dankzij Vinex-wijken

Bevolkingstrends 2013. Bevolkingsgroei in grote steden vooral dankzij Vinex-wijken Bevolkingstrends 2013 Bevolkingsgroei in grote steden vooral dankzij Vinex-wijken Frank Bloot november 2013 Van de vier grootste gemeenten in ons land is het aantal inwoners in Utrecht de afgelopen tien

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 17 23 april 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Vertrouwen

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 13 26 maart 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Werkloosheid gedaald door afname beroepsbevolking 3 Werkloze beroepsbevolking 1) 5 2. Inkomen en bestedingen

Nadere informatie

Resterende 0l levensverwachting op 65-jarige leeftijd: vervolgonderzoek

Resterende 0l levensverwachting op 65-jarige leeftijd: vervolgonderzoek 08 Resterende 0l levensverwachting op 65-jarige leeftijd: vervolgonderzoek erzoek drs. A. van der Meulen en dr. C. van Duin Publicatiedatum CBS-website: 18 december 2009 Den Haag/Heerlen Verklaring van

Nadere informatie

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012

Rendementen en CO -emissie van elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Webartikel 2014 Rendementen en CO -emissie van 2 elektriciteitsproductie in Nederland, update 2012 Reinoud Segers 31-03-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS Rendementen en CO2-emissie elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Resterende levensverwachting op 65-jarige leeftijd; een verkennend onderzoek

Resterende levensverwachting op 65-jarige leeftijd; een verkennend onderzoek 0l08 08 Resterende levensverwachting op 65-jarige leeftijd; een verkennend onderzoek drs. A. van der Meulen en dr. C. van Duin Publicatiedatum CBS-website: 26 maart 2009 Den Haag/Heerlen Verklaring van

Nadere informatie

Einde in zicht voor de VUT

Einde in zicht voor de VUT Einde in zicht voor de VUT 11 0 Drs. J.L. Gebraad en mw. T.R. Pfaff Publicatiedatum CBS-website: 1 september 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** =

Nadere informatie

Breuk in de tijdreeks internationale ale handel in diensten0t

Breuk in de tijdreeks internationale ale handel in diensten0t 07 Breuk in de tijdreeks internationale ale handel in diensten0t Publicatiedatum CBS-website: 24 november 2008 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Stroomschema financiering zorg 2007 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012

Stroomschema financiering zorg 2007 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Stroomschema financiering zorg 2007 121 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil

Nadere informatie

Antwoorden. 32-jarige vrouwen op 1 januari Zo gaan we jaar per jaar verder en vinden

Antwoorden. 32-jarige vrouwen op 1 januari Zo gaan we jaar per jaar verder en vinden Antwoorden 1. De tabel met bevolkingsaantallen is niet moeilijk te begrijpen. We zullen gebruik maken van de bevolkingsaantallen volgens geslacht en leeftijdsklassen van 1 jaar (de cijfers die in het midden

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47 Statistisch Bulletin Jaargang 70 2014 47 20 november 2014 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Iets meer banen en vacatures in het derde kwartaal 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Macro-economie 5 Koerswaarde

Nadere informatie

Stroomschema financiering zorg 2006 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012

Stroomschema financiering zorg 2006 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Stroomschema financiering zorg 2006 121 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil

Nadere informatie

Opkomende e groeimarkten voor Nederland steeds belangrijker

Opkomende e groeimarkten voor Nederland steeds belangrijker 7 Opkomende e groeimarkten voor Nederland steeds belangrijker Marjolijn Jaarsma Publicatiedatum CBS-website: 9 april 28 Voorburg/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer

Nadere informatie

Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers

Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers Sociaaleconomische trends 213 Verwachte baanvindduren werkloze 45-plussers Harry Bierings en Bart Loog juli 213, 2 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Sociaaleconomische trends, juli 213, 2 1 De afgelopen

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 72 2016 25

Statistisch Bulletin. Jaargang 72 2016 25 Statistisch Bulletin Jaargang 72 2016 25 23 juni 2016 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Werkloosheid daalt verder 3 Werkloze beroepsbevolking (20) 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Consument een stuk

Nadere informatie

Stroomschema financiering zorg 2012

Stroomschema financiering zorg 2012 Stroomschema financiering zorg 2012 6-10-2013 gepubliceerd op cbs.nl CBS Stroomschema financiering zorg 2012 1 20.553 II Overheid Instellingen Gezinnen/werknemers Bedrijven Incl. niet-ingezetenen 5.289

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-083 17 december 2010 9.30 uur Tempo vergrijzing loopt op Komende 5 jaar half miljoen 65-plussers erbij Babyboomers leven jaren langer dan vooroorlogse

Nadere informatie

Stroomschema financiering zorg 1998 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012

Stroomschema financiering zorg 1998 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Stroomschema financiering zorg 1998 121 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil

Nadere informatie

Nulmeting 60%-doelstelling Uitstroom naar ar werk (voorlopige cijfers)06

Nulmeting 60%-doelstelling Uitstroom naar ar werk (voorlopige cijfers)06 07 Nulmeting 60%-doelstelling Uitstroom naar ar werk (voorlopige cijfers)06 Maaike Hersevoort, Daniëlle ter Haar en Luuk Schreven Centrum voor Beleidsstatistiek (paper 08010) Den Haag/Heerlen Verklaring

Nadere informatie

Stroomschema financiering zorg 2005 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012

Stroomschema financiering zorg 2005 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Stroomschema financiering zorg 2005 121 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil

Nadere informatie

Stroomschema financiering zorg 2002 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012

Stroomschema financiering zorg 2002 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Stroomschema financiering zorg 2002 121 Publicatiedatum CBS-website: 3 september 2012 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil

Nadere informatie

Obligatiemarkt arkt Amsterdam heeft last van crisis

Obligatiemarkt arkt Amsterdam heeft last van crisis 7 Obligatiemarkt arkt Amsterdam heeft last van crisis Jos van Heiningen Publicatiedatum CBS-website: 12 december 28 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x =

Nadere informatie

Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling

Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling 7 Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling ing Jos van Heiningen Publicatiedatum CBS-website: 27 maart 28 Voorburg/Heerlen, 28 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Prijsindexcijfers Uitzend- en uitleendiensten

Prijsindexcijfers Uitzend- en uitleendiensten 08 07 Prijsindexcijfers Uitzend- en uitleendiensten Michel van Veen Publicatiedatum CBS-website: 20 maart 2008 Voorburg/Heerlen, 2008 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x

Nadere informatie

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend 08 Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend Laurens Cazander Publicatiedatum CBS-website: 3 februari 2009 Den Haag/Heerlen, 2009 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x =

Nadere informatie

Warmteleveringen in de CBS Energiebalans

Warmteleveringen in de CBS Energiebalans Paper Warmteleveringen in de CBS Energiebalans Oktober 2015 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Losse elektronische publicatie, 1 1. Inleiding Momenteel is er een toenemende belangstelling voor warmteleveringen

Nadere informatie

Managers zijn de meest tevreden werknemers

Managers zijn de meest tevreden werknemers Sociaaleconomische trends 2014 Managers zijn de meest tevreden werknemers Linda Moonen februari 2014, 02 CBS Sociaaleconomische trends, februari 2014, 02 1 Werknemers zijn over het algemeen tevreden met

Nadere informatie

grote ondernemingen nemingen in eerste kwartaal aal 2009

grote ondernemingen nemingen in eerste kwartaal aal 2009 08 Wisselende 0s signalen bij grote ondernemingen nemingen in eerste kwartaal aal 2009 Frank Bonger en Hen Pustjens Publicatiedatum CBS-website: 17 juli 2009 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens

Nadere informatie

het Nederlandse dse spoor?

het Nederlandse dse spoor? 08 e08 Hoe druk is 0h het nu werkelijk op het Nederlandse dse spoor? Het Nederlandse spoorgebruik in vergelijking met de rest van de EU-27 Pascal Ramaekers, Tessa de Wit en Maarten Pouwels Publicatiedatum

Nadere informatie

Administratieve correcties in de bevolkingsstatistieken

Administratieve correcties in de bevolkingsstatistieken Maarten Alders en Han Nicolaas Het saldo van administratieve afvoeringen en opnemingen is doorgaans negatief. Dit saldo wordt vaak geïnterpreteerd als vertrek naar het buitenland. Het aandeel in het totale

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 22 augustus 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring der tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim

Nadere informatie

1. Algemeen. 2. Dimensie Overlijdensjaar

1. Algemeen. 2. Dimensie Overlijdensjaar Toelichting bij de kubus "Overlijdens naar leeftijd (dubbele classificatie), naar woonplaats, geslacht, nationaliteit en burgerlijke staat België 1992-2015. 1. Algemeen Deze tabellen geven het aantal overlijdens

Nadere informatie

Woningmarkt bloeit langzaam op

Woningmarkt bloeit langzaam op Webartikel Woningmarkt bloeit langzaam op Toelichting op de cijfers Bijlage bij het artikel Woningmarkt bloeit langzaam op Oktober 2015 CBS Webartikel, oktober 2015 1 Inhoud 1. Algemeen 3 2. Prijsindex

Nadere informatie

Nieuwe Nederlandse cijfers voor OESO over beloning artsen

Nieuwe Nederlandse cijfers voor OESO over beloning artsen 11 0 Nieuwe Nederlandse cijfers voor OESO over beloning artsen Onno van Hilten Marc Aaldijk Jan Smit Publicatiedatum CBS-website: 29 juni 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Inkomens en verhuizingen binnen Rotterdam 2001 2007

Inkomens en verhuizingen binnen Rotterdam 2001 2007 11 Inkomens en verhuizingen binnen Rotterdam 2001 2007 Kathleen Geertjes Martine de Mooij Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Binnensteden en hun bewoners

Binnensteden en hun bewoners Binnensteden en hun bewoners 11 Bert Raets Publicatiedatum CBS-website: 23 september 211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig cijfer x

Nadere informatie

Gemeenten voegen 2,3 miljard euro toe aan eigen vermogen

Gemeenten voegen 2,3 miljard euro toe aan eigen vermogen 0n07 07 Gemeenten voegen 2,3 miljard euro toe aan eigen vermogen Florianne Matser en Wouter Jonkers Publicatiedatum CBS-website: 14 juli 2008 Voorburg/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008 8 Financiële crisis r slaat gat in de beleggingen n van institutionele beleggers in 28 drs. J.L. Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 27 oktober 29 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Jongeren buiten beeld 2013

Jongeren buiten beeld 2013 Paper Jongeren buiten beeld 2013 November 2015 CBS Centrum voor Beleidsstatistiek 2014 1 Inhoud 1. Aanleiding en afbakening 3 2. Omvang van de groep jongeren buiten beeld 4 3. Jongeren buiten beeld verder

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 2012

Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 2012 11 Beleggingen institutionele beleggers stijgen naar 1,7 biljoen euro halverwege 212 J.L. Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 16-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * =

Nadere informatie

Zeeuwse Verhuisatlas deel III

Zeeuwse Verhuisatlas deel III Zeeuwse Verhuisatlas deel III Verhuizen meer mensen naar de stad of naar het platteland? Zeeuws-Vlaanderen Middelburg, augustus 2012 Sociale Staat van Zeeland Colofon SCOOP 2012 Samenstelling Ankie Smit

Nadere informatie

In wat voor gezin worden kinderen geboren?

In wat voor gezin worden kinderen geboren? Bevolkingstrends 214 In wat voor gezin worden kinderen geboren? Suzanne Loozen Marina Pool Carel Harmsen juni 214 CBS Bevolkingstrends juni 214 1 Tot eind jaren zeventig werden vrijwel alle kinderen binnen

Nadere informatie

Locatie van banen, opleiding van niet werkend werkzoekenden, in- en uitstroom van uitkeringen

Locatie van banen, opleiding van niet werkend werkzoekenden, in- en uitstroom van uitkeringen Locatie van banen, opleiding van niet werkend werkzoekenden, in- en uitstroom van uitkeringen Gemeente Enschede 2002-2006 Centrum voor Beleidsstatistiek Frank van der Linden, Mariëtte Goedhuys-van der

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 30

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 30 Statistisch Bulletin Jaargang 70 2014 30 24 juli 2014 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Werkloosheid daalt opnieuw 3 Technische toelichting 4 Werkloze beroepsbevolking 1) 6 2 Inkomen en bestedingen

Nadere informatie

Bestedingspakket gepensioneerden erden meest in prijs gestegen

Bestedingspakket gepensioneerden erden meest in prijs gestegen 08 Bestedingspakket et gepensioneerden erden meest in prijs gestegen Karlijn Bakker Publicatiedatum CBS-website: 17 april 2009 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig

Nadere informatie

Vluchtelingen in Nederland Stromen op de arbeidsmarkt 2008-2011 Linda Muller, Jeroen van den Tillaart en Caroline van Weert

Vluchtelingen in Nederland Stromen op de arbeidsmarkt 2008-2011 Linda Muller, Jeroen van den Tillaart en Caroline van Weert Vluchtelingen in Nederland Stromen op de arbeidsmarkt 2008-2011 Linda Muller, Jeroen van den Tillaart en Caroline van Weert CBS, Centrum voor Beleidsstatistiek December 2012 Inhoud Stroomschema 1. Vluchtelingen

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen.

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

PBK bericht 2 e kwartaal 2016

PBK bericht 2 e kwartaal 2016 Webartikel PBK bericht 2 e kwartaal 2016 Toelichting op de cijfers Bijlage bij het artikel PBK bericht 2 e kwartaal 2016 Juli 2016 CBS Webartikel, juli 2016 1 Inhoud 1. Algemeen 3 2. Prijsindex Bestaande

Nadere informatie

Buitenlandse vrachtwagens op de Nederlandse wegen

Buitenlandse vrachtwagens op de Nederlandse wegen Publicatiedatum CBS-website: 24 juli 2007 Buitenlandse vrachtwagens op de Nederlandse wegen Wegsstromen in relatie tot Nederlands grondgebied voor 2005 Pascal Ramaekers, Mathijs Jacobs en Marcel Seip Centraal

Nadere informatie

Prijsindexcijfers advocatuur, 2002 2004

Prijsindexcijfers advocatuur, 2002 2004 Centraal Bureau voor de Statistiek Telefoon: 0900-0227 ( 0,50 p/m) E-mail: infoservice@cbs.nl Bron: CBS Prijsindexcijfers advocatuur, 2002 2004 Mw. M. Noordam en mw. R. Vleemink Centraal Bureau voor de

Nadere informatie

Uitgaven per diploma gedaald

Uitgaven per diploma gedaald 132 Uitgaven per diploma gedaald Hugo Elbers Publicatiedatum CBS-website: 24-06-2013 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1,2 Compex. Vragen 11 tot en met 17. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt.

Examen VWO. wiskunde A1,2 Compex. Vragen 11 tot en met 17. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Examen VWO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei totale examentijd 3 uur wiskunde A1,2 Compex Vragen 11 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Bij dit

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026

Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026 Bevolkingsprognose Purmerend 2011-2026 Uitgevoerd door: Jan van Poorten Team Beleidsonderzoek & Informatiemanagement Gemeente Purmerend mei 2011 Informatie: Gemeente Purmerend Team Beleidsonderzoek & Informatiemanagement

Nadere informatie

Monitor Logistiek en Supply Chain Management rapportage 2009

Monitor Logistiek en Supply Chain Management rapportage 2009 Monitor Logistiek en Supply Chain Management rapportage 2009 Addendum Toegevoegde waarde 06 07 08 09 10 11 12 13 Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig

Nadere informatie

Banen en zelfstandigen

Banen en zelfstandigen 07 Banen en zelfstandigen Maatwerktabellen E,til0n E,til Anouk de Rijk en Harold Kroeze Centrum voor Beleidsstatistiek (maatwerk) Den Haag/Heerlen, 2008 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * =

Nadere informatie

Artikelen. Bevolkingsprognose 2008 2050: naar 17,5 miljoen inwoners

Artikelen. Bevolkingsprognose 2008 2050: naar 17,5 miljoen inwoners Artikelen Bevolkingsprognose 28 25: naar 17,5 miljoen inwoners Coen van Duin De langetermijn-bevolkingsprognose van het CBS is gebaseerd op veronderstellingen over het aantal immigranten, de emigratiegeneigdheid,

Nadere informatie

Het onderdeel van aardrijkskunde dat zich bezighoudt met de bevolkingsomvang en de bevolkingssamenstelling wordt demografie genoemd.

Het onderdeel van aardrijkskunde dat zich bezighoudt met de bevolkingsomvang en de bevolkingssamenstelling wordt demografie genoemd. Rekenen aan bevolkingscijfers Introductie Het aantal mensen in een gebied is niet steeds gelijk. De bevolkingsomvang verandert voortdurend. Er worden kinderen geboren en er gaan mensen dood. Ook kunnen

Nadere informatie

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop VLUGSCHRIFT Bevolkingsprognose gemeente Groningen - Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop Inleiding De omvang en samenstelling van de bevolking van de gemeente Groningen

Nadere informatie

Normering en schaallengte

Normering en schaallengte Bron: www.citogroep.nl Welk cijfer krijg ik met mijn score? Als je weet welke score je ongeveer hebt gehaald, weet je nog niet welk cijfer je hebt. Voor het merendeel van de scores wordt het cijfer bepaald

Nadere informatie

Foutenbronnen bij statistisch onderzoek. 9 10Jelke Bethlehem. Statistische Methoden (10004)

Foutenbronnen bij statistisch onderzoek. 9 10Jelke Bethlehem. Statistische Methoden (10004) Foutenbronnen bij statistisch onderzoek 9 10Jelke Bethlehem Statistische Methoden (10004) Den Haag/Heerlen, 2010 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader voorlopig cijfer

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

Voortijdig Schoolverlaters 2005 Toelichting bij de tabellen

Voortijdig Schoolverlaters 2005 Toelichting bij de tabellen Voortijdig Schoolverlaters 2005 Toelichting bij de tabellen Definitie: Voortijdig schoolverlaters zijn gedefinieerd als leerlingen die het (bekostigd) onderwijs verlaten zonder dat zij een startkwalificatie

Nadere informatie

GBA: prima bron voor statistiek, maar. Microdatamiddag Centrum voor Beleidsstatistiek, 6 november 2014

GBA: prima bron voor statistiek, maar. Microdatamiddag Centrum voor Beleidsstatistiek, 6 november 2014 GBA: prima bron voor statistiek, maar. Microdatamiddag Centrum voor Beleidsstatistiek, 6 november 2014 Regelgeving inschrijving in de GBA Administratieve en feitelijke werkelijkheid Bruikbaarheid GBA voor

Nadere informatie

Rapportage bijzondere bijstand 2014

Rapportage bijzondere bijstand 2014 Rapport Rapportage bijzondere bijstand 2014 Vinodh Lalta Thomas Slager 30 oktober 2015 CBS Den Haag Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postbus 24500 2490 HA Den Haag +31 70 337 38 00 www.cbs.nl projectnummer

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A1-2 compex vwo 2008-I

Eindexamen wiskunde A1-2 compex vwo 2008-I Eindexamen wiskunde A-2 compex vwo 2008-I Beoordelingsmodel Tennisballen maximumscore 4 De diameter moet liggen tussen 2,575 en 2,700 inch Beschrijven hoe met de GR de bijbehorende kans kan worden berekend

Nadere informatie

Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen

Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen Sociaaleconomische trends 13 Stijgende arbeidsparticipatie en minder uittreding bij ouderen Koos Arts Ferdy Otten oktober 13, 4 CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Sociaaleconomische trends, oktober

Nadere informatie

Zeeuwse Verhuisatlas deel II. Waar gaan mensen van buiten Zeeland wonen?

Zeeuwse Verhuisatlas deel II. Waar gaan mensen van buiten Zeeland wonen? Zeeuwse Verhuisatlas deel II Waar gaan mensen van buiten Zeeland wonen? Middelburg, maart 2012 Sociale Staat van Zeeland Colofon Scoop 2012 Samenstelling Ankie Smit Han Schellekens Scoop Zeeuws instituut

Nadere informatie

Levensverwachting en sterfte

Levensverwachting en sterfte Levensverwachting en sterfte Tabel 1 Levensverwachting Utrecht bij geboorte, 4-jaarsgemiddelde 2005-2008 en 2007-2010 (Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, CBS) TOTAAL GESLACHT WIJK Man Vrouw West

Nadere informatie

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen Arie de Graaf en Suzanne Loozen In 25 telde Nederland 4,2 miljoen personen van 18 jaar of ouder die zonder partner woonden. Eén op de drie volwassenen woont dus niet samen met een partner. Tussen 1995

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Van Werknemer naar Ondernemer r naar Werknemer

Van Werknemer naar Ondernemer r naar Werknemer 0r08 08 Van Werknemer naar Ondernemer r naar Werknemer Nicole Braams en Noortje Urlings Publicatiedatum CBS-website 27 augustus 2009 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig

Nadere informatie

TOELICHTING BIJ DE KUBUS "AANTAL MIGRATIES NAAR PLAATS VAN HERKOMST EN PLAATS VAN BESTEMMING PER LEEFTIJD, GESLACHT EN NATIONALITEIT"

TOELICHTING BIJ DE KUBUS AANTAL MIGRATIES NAAR PLAATS VAN HERKOMST EN PLAATS VAN BESTEMMING PER LEEFTIJD, GESLACHT EN NATIONALITEIT TOELICHTING BIJ DE KUBUS "AANTAL MIGRATIES NAAR PLAATS VAN HERKOMST EN PLAATS VAN BESTEMMING PER LEEFTIJD, GESLACHT EN NATIONALITEIT" 1. Algemeen Deze tabellen geven aantallen migraties. In de "Inleiding

Nadere informatie

Inkomens en verhuizingen in Rotterdam Uitkomsten en toelichting (update)

Inkomens en verhuizingen in Rotterdam Uitkomsten en toelichting (update) Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek Inkomens en verhuizingen in Rotterdam Uitkomsten en toelichting (update) Harold Kroeze januari 2007 Inleiding Het Centrum voor Beleidsstatistiek

Nadere informatie

Primos-model. Basisuitkomsten Primos 2013 Kleidum

Primos-model. Basisuitkomsten Primos 2013 Kleidum Primos-model Basisuitkomsten Primos 2013 Kleidum 2 Het Primos-model Werking Primos-model Het Primos-model voorspelt de bevolkingsontwikkeling als gevolg van geboorte, sterfte, buitenlandse en binnenlandse

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Gemeente Houten 2011 t/m 2031

Bevolkingsprognose Gemeente Houten 2011 t/m 2031 Bevolkingsprognose Gemeente Houten 2011 t/m 2031 In opdracht van de gemeente Houten, april 2011 2011 Pronexus - Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen, verveelvoudigd,

Nadere informatie

Artikelen. Bevolkingsprognose 2009 2016: omslag naar lagere groei. Coen van Duin en Han Nicolaas

Artikelen. Bevolkingsprognose 2009 2016: omslag naar lagere groei. Coen van Duin en Han Nicolaas Artikelen Bevolkingsprognose 29 216: omslag naar lagere groei Coen van Duin en Han Nicolaas In 27 en 28 liep de bevolkingsgroei van Nederland sterk op, mede onder invloed van de economische bloei in de

Nadere informatie

Bevolkingsprognose 2002 2050: anderhalf miljoen inwoners erbij

Bevolkingsprognose 2002 2050: anderhalf miljoen inwoners erbij Bevolkingsprognose 22 25: anderhalf miljoen inwoners erbij Andries de Jong Volgens de nieuwe bevolkingsprognose van het CBS zal het inwonertal van Nederland toenemen van de huidige 16,2 miljoen naar 17,7

Nadere informatie

Bevolkingstrends 2014. Allochtonen en geluk. Karolijne van der Houwen Linda Moonen Oktober 2014 CBS Bevolkingstrends oktober 2014 1

Bevolkingstrends 2014. Allochtonen en geluk. Karolijne van der Houwen Linda Moonen Oktober 2014 CBS Bevolkingstrends oktober 2014 1 Bevolkingstrends 2014 Allochtonen en geluk Karolijne van der Houwen Linda Moonen Oktober 2014 CBS Bevolkingstrends oktober 2014 1 1. Inleiding Economische welvaart draagt bij aan welzijn, maar ook niet-economische

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025 Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O Research

Nadere informatie

Werk en uitkering van Turkse en Marokkaanse immigranten

Werk en uitkering van Turkse en Marokkaanse immigranten Arno Sprangers, Aslan Zorlu, Joop Hartog en Han Nicolaas De arbeidsdeelname van Turkse en Marokkaanse immigranten die in de jaren negentig naar Nederland zijn gekomen, is vergelijkbaar met die van immigranten

Nadere informatie

Is de CBS-prognose van de levensverwachting te conservatief?

Is de CBS-prognose van de levensverwachting te conservatief? Is de CBS-prognose van de levensverwachting te conservatief? Joop de Beer (NIDI) Het CBS heeft de prognose van de levensverwachting voor de lange termijn onlangs omhoog bijgesteld. In de nieuwe prognose

Nadere informatie

Modelleren C Appels. Christian Vleugels Sander Verkerk Richard Both. 2 april 2010. 1 Inleiding 2. 3 Data 3. 4 Aanpak 3

Modelleren C Appels. Christian Vleugels Sander Verkerk Richard Both. 2 april 2010. 1 Inleiding 2. 3 Data 3. 4 Aanpak 3 Modelleren C Appels Christian Vleugels Sander Verkerk Richard Both 2 april 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Probleembeschrijving 2 3 Data 3 4 Aanpak 3 5 Data-analyse 4 5.1 Data-analyse: per product.............................

Nadere informatie

Durft u het risico aan?

Durft u het risico aan? Durft u het risico aan? Hoe het uitkeringspercentage van de vernieuwde Nederlandse Lotto te schatten? Ton Dieker en Henk Tijms De Lotto is in Nederland een grote speler op de kansspelmarkt. Met onderdelen

Nadere informatie

Werkloosheid: 2004-2011. twee afbakeningen. Stromen en duren. Werkloosheidsduren op basis van de Enquête beroepsbevolking. Wendy Smits Harry Bierings

Werkloosheid: 2004-2011. twee afbakeningen. Stromen en duren. Werkloosheidsduren op basis van de Enquête beroepsbevolking. Wendy Smits Harry Bierings Sociaaleconomische Economische trends Trends 2013 Werkloosheid: 2004-2011 Stromen en duren twee afbakeningen Werkloosheidsduren op basis van de Enquête beroepsbevolking 2015 02 Wendy Smits Harry Bierings

Nadere informatie

Hogere zorgkosten, afvlakking premies basisverzekering, stijging vermogens zorgverzekeraars 2006 2013

Hogere zorgkosten, afvlakking premies basisverzekering, stijging vermogens zorgverzekeraars 2006 2013 Hogere zorgkosten, afvlakking premies basisverzekering, stijging vermogens zorgverzekeraars 2006 2013 09-12-2014 gepubliceerd op cbs.nl CBS 2014 Working Paper 1 1. Hogere zorgkosten, afvlakking premies

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1 Compex. Vragen 12 tot en met 17. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt.

Examen VWO. wiskunde A1 Compex. Vragen 12 tot en met 17. In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Examen VWO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei totale examentijd 3 uur wiskunde A1 Compex Vragen 12 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Het gehele

Nadere informatie

Rekentermen en tekens

Rekentermen en tekens Rekentermen en tekens Erbij de som is hetzelfde, is evenveel, is gelijk aan Eraf het verschil, korting is niet hetzelfde, is niet evenveel Keer het product kleiner dan, minder dan; wijst naar het kleinste

Nadere informatie

Inhoudsopgave hoofdstuk 2

Inhoudsopgave hoofdstuk 2 -46- Inhoudsopgave hoofdstuk 2 Samenvatting hoofdstuk 2 Tabellen: 2.1 Loop van de bevolking 2.2 Loop van de bevolking in Haaglanden per gemeente, Zuid-Holland en Nederland in 2013 2.3 Loop van de bevolking

Nadere informatie