Het professionaliseren van IT project audits Scriptie ter afronding van de postgraduate IT audit opleiding VU

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het professionaliseren van IT project audits Scriptie ter afronding van de postgraduate IT audit opleiding VU"

Transcriptie

1 Het professionaliseren van IT project audits Scriptie ter afronding van de postgraduate IT audit opleiding VU Titel : Het professionaliseren van IT project audits Scriptienummer : 1002 Versie : 1.0 Student : Jean Zweers VU begeleider : Dr. Rene Matthijsse RE Bedrijfscoach : G. van der Nat (Rabobank Nederland ARG)

2 Voorwoord Deze scriptie is geschreven in het kader van de afronding van de postgraduate IT audit opleiding van de Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde (FEWEB) aan de vrije Universiteit te Amsterdam. In ons vakgebied worden wij regelmatig geconfronteerd met project audits. Huidige methoden of methodieken lijken vaak onvoldoende handvaten te bieden voor de IT auditor. Ook worden IT auditors naar mijn idee vaak op het laatste moment betrokken bij dergelijk onderzoeken. Belangrijk is dan op te passen voor het mosterd na de maaltijd effect. Redenen genoeg voor mij om te onderzoeken op welke wijze project audits verder geprofessionaliseerd kunnen worden. Naar mate het onderzoek vorderde werd het duidelijk dat het niet eenvoudig is om de scope van onderzoek te beheersen. Dit werd mede veroorzaakt door de vele discussies rondom het onderwerp. Uiteindelijk heb ik het onderzoek succesvol kunnen afronden. Het resultaat van dit onderzoek ligt voor u. Mijn dank gaat uit naar iedereen die geholpen heeft bij de totstandkoming van het onderzoek. Een persoonlijk woord van dank aan mijn scriptiebegeleiders Rene Matthijsse (VU begeleider IT Audit) en Guus van der Nat (Rabobank Nederland) voor hun bijdrage aan deze afstudeeropdracht. April 2010 Jean Zweers IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 2 van 42

3 Samenvatting In dit onderzoek staat het onderwerp professionaliseren van IT projectaudits en de rol van de IT auditor hierin centraal. Met de verandering van de complexiteit en de organisatorische impact van IT projecten is het aantal mogelijke rollen van de IT auditor binnen projecten uitgebreid. In het verleden bood een audit op een project het management voldoende zekerheid voor het welslagen van een project. Tegenwoordig is een traditionele audit op het projectmanagement alleen niet voldoende om zekerheid te bieden voor het slagen van een project. In deze scriptie wordt de volgende vraagstelling beantwoord: Op welke wijze kan invulling worden gegeven aan het professionaliseren van IT projectaudits en aan welke voorwaarden moet hierbij zijn voldaan? Het onderzoek heeft plaatsgevonden door middel van een theoretisch onderzoek en het toetsen van een project besturingsmodel aan een projectcasus binnen Rabobank Nederland. De onderzoeksresultaten zijn opgenomen in deze scriptie. Uit dit onderzoek komt naar voren dat de betrokkenheid van de IT auditor bij IT projecten een andere dimensie heeft gekregen door de toenemende complexiteit van IT projecten. Eindverantwoordelijken of toezichthouders onderkennen meer en meer behoefte aan een continue betrokkenheid van IT auditors gedurende het gehele traject. De huidige ad hoc betrokkenheid door middel van het achteraf beoordelen van producten moet meer worden geëvolueerd naar continue en proactieve betrokkenheid. Geconcludeerd kan worden dat vroegtijdige betrokkenheid, gebruik van het juiste toetsingskader en het juiste kennis niveau van de IT auditor belangrijke aspecten zijn bij het verder professionaliseren van IT project audits. Met betrekking tot de succesfactor Cultuur en gedrag kan worden geconcludeerd dat de IT auditor vanuit zijn vakgebied een geringere bijdrage kan leveren aan dit besturingsaspect en dient over te laten aan gedragswetenschappers zoals sociologen en sociaal psychologen. Een mogelijke oplossing hiervoor is een multidisciplinaire projectaudit aanpak. Verder wordt er naast het geven van een onafhankelijk en onpartijdig oordeel van de ITauditor verwacht dat hij niet alleen een oordeel kan geven over een IT projectaudit (attestfunctie), maar ook op basis van zijn werkzaamheden adviezen geeft ten aanzien van het project. Zowel gevraagd als ongevraagd (adviesfunctie). Een goede balans tussen attest en de advies functie is hierbij van belang. Het is aan te bevelen om toekomstig onderzoek uit te voeren naar de specifieke aard van IT projecten en de elementen die daarbij een rol spelen. De projecten zelf kunnen daarbij als onderzoeksobject dienen. Op basis van dit onderzoek kan meer kennis en inzicht worden verkregen in kritische succesfactoren voor de (interne) beheersing en kunnen de aandachtsgebieden worden verfijnd. Een tweede aanbeveling vormt het uitvoeren van een vergelijkend onderzoek naar de relevante beheersaspecten van (grote) IT projecten vanuit het perspectief van de betrokken partijen. Hierbij is het uitgangspunt dat deze aspecten worden bezien vanuit het lijnmanagement, de projectmanager, de programma manager, de auditors en de financiers of de overige stakeholders. Het uiteindelijke doel is de kwalitatieve kant van (grote) IT projecten beter te beheersen. Tenslotte is het wenselijk de IT auditor reeds bij aanvang van het IT project te betrekken zodat risico s tijdig worden onderkend, extra zekerheden kunnen worden geboden en de noodzakelijke beheersingsmaatregelen worden getroffen. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 3 van 42

4 Inhoudsopgave Voorwoord 2 Samenvatting 3 1. Inleiding Aanleiding Doelstelling Onderzoeksvragen Onderzoeksaanpak Opbouw van de scriptie 7 2. Theorie projectauditing Inleiding Typen project audits Projectmanagement methoden en project besturingsmodellen Projectzekerheden en de beheerorganisatie Samenvatting literatuur onderzoek Casus onderzoek Casus beschrijving project Toetsing van het project aan het referentiemodel Bevindingen en analyse Conclusies Conclusies ten aanzien van het gebruikte besturingsmodel Conclusies ten aanzien van projectaudit en de rol van de IT auditor Synthese en beantwoording Beantwoording van de onderzoeksvragen Conclusies en aanbevelingen Suggesties voor het IT audit vakgebied Afronding 36 Bijlagen A Literatuurlijst 37 B Geïnterviewden 38 C Resultaten casus onderzoek 41 IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 4 van 42

5 1.Inleiding 1.1 Aanleiding Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat minder dan de helft van alle IT projecten volledig succesvol is. Een van de bekendste onderzoeken is het Standish [2007] CHAOS onderzoek. Daarin worden jaarlijks vele duizenden IT projecten geanalyseerd. Projecten worden veel duurder dan gedacht, vragen meer tijd dan gepland of leveren niet het gewenste resultaat op. Er is al veel geschreven over hoe grote IT projecten gemanaged en de risico's ervan beheerst zouden kunnen worden, maar toch blijven de problemen hardnekkig. Alle grotere organisaties, of het nu gaat om overheid of bedrijfsleven, worstelen met het goed besturen en beheersen van omvangrijke IT projecten. De ontwikkelingen op IT gebied grijpen steeds dieper in op bedrijfsprocessen van organisaties. Een ander probleem is dat er onvoldoende mogelijkheden bestaan tot het verschaffen van zekerheden in IT projecten. De problemen bevinden zich meestal niet in de techniek. Vaak is er sprake van onvoldoende sturing, organisatie en management control. De verantwoordingsfunctie dient niet het sluitstuk te zijn van de managementcontrol, maar juist het begin. De ontwikkeling van toepasbare normenkaders voor de kernprocessen vereist dringend aandacht. Voor bijvoorbeeld integrale procesketens bestaat op dit moment geen hanteerbaar IT audit normenkader voor oordeelsvorming en verantwoording, waarmee de ketenactiviteit kan worden getoetst en aangetoond. De IT auditor is niet alleen regelmatig buiten beeld, maar komt daarnaast in de problemen bij de beoordeling van in moderne IT omgevingen geïmplementeerde processen, zoals ketens met gedistribueerde gegevensverwerking en webgebaseerde toepassingen. De IT auditor heeft nog geen adequate controlemechanismen voor dergelijke geavanceerde IT omgevingen. Bovendien wordt de auditor door de opdrachtgevers soms als hinderlijk ervaren en levert hij te weinig toegevoegde waarde voor het besluitvormingsproces volgens Matthijsse [2003]. Matthijsse [2003], AG [2009] stellen (in NOREA verband) dat de IT auditor nauwelijks aanwezig is op bestuurlijk niveau. De bestuurders die verantwoordelijk zijn voor grote IT projecten, moeten steeds meer verantwoording afleggen. Het grootste deel van deze verantwoording vindt plaats op basis van onafhankelijke toetsing door derden, denk hierbij aan de interne of de externe auditdiensten. Volgens de ICT barometer van Ernst en Young voldoet slechts 48 procent van de IT projecten aan de verwachting. Het merendeel faalt gedeeltelijk of zelfs volkomen volgens Ernst en Young [2007] (zie figuur 1.1). Ander recent onderzoek gehouden in het buitenland versterkt dit beeld. Zo is volgens de Standish [2007] groep ongeveer een derde van de projecten succesvol; dus op tijd, technisch correct, binnen budget en met de beloofde functionaliteit. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 5 van 42

6 Figuur 1.1 E&Y Barometer 1.2 Doelstelling De doelstelling van deze scriptie is de kennis en kunde met betrekking tot de interne beheersing van ITprojecten verder te ontwikkelen door het fenomeen van IT projecten en de typische beheerscomponenten (en beheersproblemen die hiermee samenhangen) te onderzoeken op basis van wetenschappelijke literatuur. Naast het beantwoorden van de onderzoeksvragen, is de doelstelling van dit onderzoek het leveren van een bijdrage aan de ontwikkeling van het vakgebied van IT auditing. Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden wordt gebruik gemaakt van een besturingsmodel. Dit model zal getoetst worden aan een projectcasus. 1.3 Onderzoeksvraag De onderzoeksvraag voor deze scriptie luidt: Hoofdvraag : Op welke wijze kan invulling worden gegeven aan het professionaliseren van IT project audits en aan welke voorwaarden moet hierbij zijn voldaan? Om de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden, dienen de volgende deelvragen te worden onderzocht: Subvragen : Wat zijn de belangrijkste aandachtsgebieden van IT project audits? Wat zijn de kritische succesfactoren bij het succesvol uitvoeren van audits van IT projecten? Op welke wijze kunnen project audits bijdragen aan het professionaliseren van IT projecten? IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 6 van 42

7 De eerste subvraag is gericht op verkenning van het onderwerp en plaatsbepaling in het kader van project audits. Met behulp van de tweede subvraag wordt de inhoud van het onderwerp verkend. Met de derde vraag wordt een aanzet gegeven voor het toetsen van het geselecteerde besturingsmodel aan een projectcasus. 1.4 Onderzoeksaanpak Het beantwoorden van de onderzoeksvragen heeft plaatsgevonden door middel van; Literatuur studie naar IT project auditing; Casus onderzoek naar een project bij Rabobank Nederland; Houden van interviews ( programma managers, business changemanager, project managers, Informatie managers en de klant organisatie) en het toetsen van het besturingsmodel; Het verwerken van de onderzoeksresultaten in de scriptie. De literatuurstudie heeft als doel voldoende inzicht te verschaffen in de huidige theorie rondom project audits. Om een projectaudit uit te voeren naar de beheersing van een IT project zijn er voor de ITauditor verschillende normenkaders beschikbaar (bijvoorbeeld Prince2, PMBOK). Deze normenkaders worden objectief beschouwd omdat ze gebaseerd zijn op theorieën of `best practices die algemeen aanvaard en geldend zijn. Voordat een IT auditor een dergelijk normenkader kan toepassen in de praktijk dient er een vertaling plaats te vinden van een theoretisch normenkader naar een praktisch, bruikbaar normenkader. IT projecten verschillen van elkaar. Het praktische normenkader dient dan ook toegespitst te worden op het betreffende project. Voor dit onderzoek ben ik opzoek gegaan naar een besturingsmodel voor het toetsen van de projectcasus. Het besturingsmodel van Matthijsse biedt als uitgangsmodel de juiste handvatten voor het uitvoeren van dit onderzoek. 1.5 Opbouw van de scriptie In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de bestaande literatuur omtrent projecten en projectmanagement methoden; In het derde hoofdstuk komen de resultaten en de bevindingen van het casusonderzoek aan de orde; Vervolgens worden de resultaten van het casusonderzoek geanalyseerd in hoofdstuk 4; Hoofdstuk 5 bevat een aantal conclusies naar aanleiding van de casus en het literatuuronderzoek; Tenslotte volgen in hoofdstuk 6 de antwoorden op de onderzoeksvragen, een aantal eindconclusies en aanbevelingen; De scriptie wordt afgesloten met een aantal appendices, waaronder de literatuurlijst, de toetsingsresultaten en een overzicht van geïnterviewden. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 7 van 42

8 2. Theorie projectauditing Dit eerste hoofdstuk bevat de resultaten van het onderzoek naar de kenmerken van projecten, project audits, projectmanagementmethoden en besturingsmodellen. Daarnaast is er aandacht voor een tweetal aspecten die een belangrijke rol spelen rondom projecten. Dit zijn projectzekerheden en de beheersmatige kant van projecten (de ontvangende organisatie). Het belangrijkste doel van dit hoofdstuk is een aanzet te maken met het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Paragraaf 2.1 bevat een korte inleiding. Paragraaf 2.2. bevat de belangrijkste kenmerken met betrekking tot de verschillende typen project audits. Paragraaf 2.3 gaat in op de verschillende projectmanagement methoden en project besturingsmodellen. Paragraaf 2.4 behandelt een tweetal projectaspecten rondom projectzekerheden (opdrachtgeverschap) en de beheerorganisatie. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal conclusies. 2.1 Inleiding Organisaties worden geconfronteerd met veranderingen, die in de praktijk in projectvorm worden uitgevoerd. Deze veranderingen blijken zowel oorzaak als gevolg te zijn van wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen die organisaties in alle facetten tot en met de maatschappelijke omgeving raken. Veranderingen bieden uiteraard ook kansen voor diezelfde organisaties, maar om die te kunnen grijpen en de daarbij horende risico s te kunnen beheersen vormt een uitdaging. Voor het ontwikkelen, grootschalig onderhouden, selecteren en/of invoeren van (delen van) informatiesystemen wordt vaak een project opgestart. Deze IT projecten zijn vaak risicovol door de omvang en complexiteit van de systemen en de organisatorische context. Om een adequate ondersteuning van de bedrijfsprocessen door IT te kunnen waarborgen, is het slagen van een IT project van groot belang. Een van de hulpmiddelen die hierbij kan worden ingezet zijn project audits. IT project audits behoren tot het terrein van de IT auditor. In de praktijk wordt de IT auditor vooral betrokken bij ITprojecten vanuit zijn attestfunctie. Dit geldt niet alleen op aspecten van interne controle, de oorspronkelijke expertise, maar ook op formele aspecten zoals de structuur van een projectorganisatie. Waar het tenslotte omgaat is het kunnen bieden van zekerheden. Daarbij ontstaat de vraag hoeveel zekerheid kan de IT auditor de opdrachtgever geven met betrekking tot het project? Het vertrekpunt voor het literatuur onderzoek is het in kaart brengen van de verschillende typen project audits. Vervolgens is onderzocht welke, voor dit onderzoek relevante, project management methoden en besturingsmodellen er bestaan. Verder ben ik opzoek gegaan naar een aantal andere aspecten die bij het uitvoeren van projectaudits een voorname rol spelen. Dit zijn (project)zekerheden en de beheerorganisatie. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 8 van 42

9 2.2 Typen project audits Er zijn, bij beoordeling op projectniveau, in hoofdlijnen een vijftal audit varianten te onderscheiden. Dit zijn: Projectdiagnose Een projectdiagnose is een onderzoek naar de omstandigheden en/of risico's die van invloed zijn om het project op de rails te zetten of te houden. Het oordeel uit de diagnose kan variëren van een gezond project tot een project waar de nodige maatregelen moeten worden getroffen om dat project (weer) terug op de rails te krijgen. Voorts kan worden geconstateerd dat nadere assistentie van (enige) specialisten nodig is betreffende zaken als methodologie, kwaliteitszorg, technische infrastructuur en sociaal organisatorische aspecten. Projectmanagementaudit Een projectmanagementaudit is een onderzoek naar het reilen en zeilen van het project. Enkele onderwerpen die nader onderzocht kunnen worden zijn: het functioneren van de projectorganisatie (samenwerking tussen stuurgroep, projectgroep en werkgroepen); de kwaliteit van de projectadministratie; de kwaliteit van de rapportages; de relatie met de projectomgeving. Verder worden de schattingen, planningen en voortgangsrapportages doorgelicht om te komen tot een oordeel over de verwachte einduitkomst in termen van 'effort', 'geld' en 'einddatum'. De duur van een projectmanagementaudit is sterk afhankelijk van de projectgrootte en de toestand van de projectadministratie. Productaudit Bij een productaudit worden specifieke producten van projecten beoordeeld. De beoordeling is veelal inhoudelijk maar er zal in het bijzonder gekeken worden naar de impact op het risicobeheer en control binnen het project of het uiteindelijke proces: welke maatregelen heeft de organisatie getroffen om goede producten op te leveren? Met de opdrachtgever wordt expliciet afgesproken welke aspecten worden beoordeeld. In het algemeen zal alleen de opzet kunnen worden beoordeeld. In de meest voorkomende situaties zijn een Stuurgroep, programmamanager of projectleider opdracht gevers voor productaudits. Van belang is dat er draagvlak op hoog niveau in de organisatie bestaat. Aandachtspunt bij deze werkzaamheden is het expliciet maken van de mate van zekerheid die wordt verstrekt (managen van verwachtingen). Deelname aan Stuurgroepen/ Klankbordgroepen Een auditor kan gevraagd worden om op basis van kennis (van projectbeheersing, van de business) of op persoonlijke titel deelnemen aan een Stuurgroep of Klankbordgroep. Indien men besluit deel te IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 9 van 42

10 nemen aan stuurgroepen e.d. dan is het van belang dat er vooraf afspraken worden gemaakt over de rol, bijvoorbeeld non voting member, en dat is veilig gesteld dat mogelijke verschillen van inzicht met het project duidelijk kunnen worden geadresseerd. Quality Assurance binnen het project Deze rol moet in principe in de lijn of projectorganisatie worden ingevuld. De invulling en het functioneren van de QA rol van het project kan wel worden beoordeeld ( als onderdeel van een projectmanagementaudit). 2.3 Projectmanagement methoden en project besturingsmodellen Voordat de onderzochte projectmanagement methoden worden besproken wordt er eerst stilgestaan bij de definitie van een project, wat de kenmerken van IT projecten zijn en hoe projectsucces kan worden omschreven. In dit onderzoek zijn de volgende definities van toepassing: Een project is volgens van Aken [2002] en van Strien [1999 ]een tijdelijke organisatievorm om een uniek en van tevoren overeengekomen resultaat te behalen, met een begin en een eindtijdstip, gebruikmakend van vooraf vastgestelde middelen en menskracht en meestal eenmalig van aard. Wat is kenmerkend voor IT projecten? Uit de definities van IT projecten kunnen de volgende karakteristieken worden afgeleid betreffende aard, positionering en doelstellingen: Aard van IT projecten Gericht op het realiseren van unieke doelstellingen of veranderingen; Resultaten hebben grote invloed op de omgeving; Het proces is langdurig, technisch complex, en onderhevig aan veel onvoorspelbare invloeden; Benodigde input legt een relatief groot beslag op de beschikbare middelen. Positionering van IT projecten Schakel tussen de doelstellingen en structuren van de permanente organisatie en de projectorganisatie met een verzameling van deelprojecten; Schakel tussen beleid en operationele uitvoering; Schakel tussen de omgeving en de projectorganisatie. Doelstelling managen IT projecten Bijdragen aan het realiseren van strategische doelen door het afstemmen van projectinspanningen; Scheppen van voorwaarden waarin de verschillende deelprojecten kunnen worden uitgevoerd; Beheersen van complexiteit die ontstaat door de aard van de beoogde veranderingen; Bijdragen aan efficiency door middelen af te stemmen op de operationele behoeften; Bijdragen aan efficiency door de resultaten van de deelprojecten op elkaar af te stemmen. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 10 van 42

11 Projectsucces bestaat volgens van Aken [2002] uit twee componenten; De harde component van succes: het projectresultaat is binnen de gestelde tijd en budget opgeleverd, conform gestelde kwaliteitseisen en ingebed binnen de organisatie. De zachte component van succes: de betrokken actoren (zoals opdrachtgever en gebruikers) zijn tevreden met het projectresultaat en accepteren het opgeleverde systeem. Het projectresultaat sluit aan bij de verwachtingen van de actoren. Projectmanagement is algemeen geformuleerd de manier waarop projecten georganiseerd, voorbereid, uitgevoerd, beheerst en afgerond worden. Een mogelijke definitie van projectmanagement is: Het, door middel van projecten, integreren van mensen, afdelingen, organisaties, middelen en technische mogelijkheden tot het op een gestructureerde wijze oplossen van een gemeenschappelijk onderkende probleemstelling, daarbij rekening houdend met de belangen van de betrokkenen. Projectmanagement omvat de aansturing van projectleiders en de beheersing van meerdere deelprojecten, terwijl projectleiding de aansturing van teamleiders binnen een project omvat. Projectaudit is in dit onderzoek gedefinieerd als het geven van aanvullende zekerheid over de beheersing van de projectrisico s door het geven van een oordeel over de effectiviteit en efficiency van de beheersmaatregelen die het project getroffen heeft die zeker moeten stellen dat de doelstellingen van het project worden gerealiseerd. In het kader van het onderzoek heb ik aantal projectmanagementmethoden onderzocht die in de praktijk (wereldwijd) veelal worden toegepast; OCG Gateway review methode De OCG Gateway review methode is relatief nieuw (2007) en wordt binnen de Engelse overheid als best practice toegepast in allerlei soorten projecten en programma s zoals: infrastructuur, organisatorische veranderingen, beleidsontwikkeling en IT gerelateerde veranderingen. De benadering is een onderdeel van het Assurance framework rond een project of een programma. Het doel van het proces is bij belangrijke overdrachtspunten (key decision points zoals stages en tranches) extra zekerheid te verschaffen aan de Senior Responsible Owner over de vraag of kan worden overgegaan tot de volgende fase. Gateway maakt gebruik van zogenaamde Peer reviews. Hierbij voeren materiedeskundigen van buiten het project of programma, in de vorm van een soort Quick Scan, een min of meer onafhankelijk asessment uit op status, de voortgang en de kans dat de beoogde resultaten zullen worden behaald zoals gepland. Het resultaat wordt in de vorm van een advies uitgebracht. In Nederland is deze methode in 2008 geïntroduceerd door het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK). IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 11 van 42

12 PMBOK PMBOK is de afkorting van de Project Management Body of Knowledge. PMBOK is een ANSI norm (American National Standards Institute) voor projectmanagement. De methode is in 1987 ontwikkeld door het Amerikaanse Project Management Institute (PMI)[2009]. PMBOK heeft als doel projectmanagement informatie en gebruiken te beschrijven en te standaardiseren. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de PDCA cyclus. Tijdens een project doorloopt het projectbeheer een periodieke cyclus van planning, uitvoering, controle en bijsturing. PMBOK benadert een project vanuit 9 verschillende aandachtsgebieden. Dit zijn: Integraal beheer van alle aspecten van het project. Die aspecten moeten ook in relatie gezien worden tot de portfolio en de strategie waar het project een onderdeel van is. Opstellen en verspreiden van planningen en voortgangsrapporten zijn hier de sleutelwoorden. Beheer van het doel van het project. Wat valt er binnen de scope en wat niet. Tijdsbeheer. Controleren of het project nog steeds binnen de afgesproken tijdslimieten klaar zal zijn. Kostenbeheer. Controle of het project binnen de afgesproken budgetten gerealiseerd kan worden. Kwaliteitsbeheer. Controle of het project nog steeds tegemoet komt aan alle contractueel vastgelegde eisen van de opdrachtgever. Beheer van risico s. Alle mogelijke operaties opzetten om potentiële extra uitdagingen onder controle te houden. Personeelsbeheer. Controle of alle nodige competenties aanwezig zijn in het projectteam. Communicatiebeheer.Naleving van de afspraken over communicatie en rapportagelijnen. Aankoopbeheer. Controle of de nodige infrastructuur op tijd besteld en beschikbaar is. Voordelen van PMBOK: Het is een raamwerk, een de facto standaard, het is proces georiënteerd en het bepaalt voor elk proces de noodzakelijke input, hulpmiddelen, technieken en output. Een mogelijk nadeel van PMBOK is dat het complex is voor kleine projecten. Prince2 Deze methode is ontwikkeld door het Britse Office of Government Commerce (OGC) en in 1997 in Nederland geïntroduceerd. Prince2 is een gestructureerde methode voor effectief projectmanagement gebaseerd op procesgerichte aanpak en wordt in de praktijk veel toegepast aldus Onna [2007]. De methode is geschikt voor alle type projecten en kan naar behoefte worden aangepast in schaalgrootte van de toepassing van de processen, technieken en componenten. De processen worden uitgelijnd met de te behalen doelstelling(en) en bestaan uit een verzameling van activiteiten die gezamenlijk deze doelstelling(en) nastreven. Prince2 beschrijft een achttal hoofdprocessen (zie figuur 2.1). Deze hoofdprocessen zijn onderverdeeld in vijf fasen. Dit zijn projectaanloop, projectinitiatie, projectuitvoering, projectbeheersing, managen van faseovergangen en de projectafsluiting. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 12 van 42

13 De belangrijkste elementen van prince2 zijn: De methode is gericht op een rechtvaardiging vanuit de lijnorganisatie voor zowel de beperkte middelen en menskracht (tijd, geld en resources) van het project, als voor het onderhoud en beheer van de resultaten van het project; De methode schrijft een vastgestelde projectorganisatiestructuur voor; Er is sprake van een op producten gebaseerde planning; Het project wordt onderverdeeld in beheersbare en controleerbare (management)fasen; De methode is flexibel en kan voor elk soort project worden toegepast; Per projectmanagement aspect zijn er voorgedefinieerde beheersmaatregelen. Figuur 2.1 acht hoofdprocessen Prince2 VAL IT Val IT is een governance instrument voor IT investeringen. Het framework kan toegepast worden als instrument voor het beheer van IT projecten. Val IT is afgeleid van CobiT (Control Objectives for Information and related Technology) en is een initiatief van het IT Governance Institute [2008]. Het framework bestaat uit een gestructureerde aanpak die gebaseerd is op een viertal vragen die de organisatie zich constant moet afvragen en berust daarnaast op een zevental basisprincipes. De vragen die een organisatie zich systematisch en voortdurend moet stellen (zie figuur2.1): De strategie vraag, doen we de juiste dingen? De architectuur vraag, doen we ze op de juiste manier? De realisatie vraag, worden ze goed uitgevoerd? De waarde vraag, krijgen we wel de voordelen? IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 13 van 42

14 Figuur 2.2 de vier vragen De zeven basis pincipes luiden: 1.Investeringen. IT investeringen moeten worden beheerd als een investeringsportefeuille. Dat betekent dat investeringskansen met elkaar moeten worden vergeleken op basis van objectieve, vooraf vastgelegde principes; 2.Kosten baten. De raming van de kosten en van de opbrengsten (ook wel business case genoemd) moet alle activiteiten dekken die nodig zijn voor het verkrijgen van het verwachte rendement. De ramingen moeten niet alleen worden beperkt tot IT activiteiten, maar ook dienen ook verdere inspanningen te omvaten die nodig zijn voor de wijzigingen in werkprocessen, opleidingen, het converteren van gegevens, het testen, enzovoort. 3.Levenscyclus. De investeringen moeten worden berekend op basis van de gehele economische levenscyclus van het systeem om rekening te houden met de variabele elementen van kosten, risico en winst. Er moet rekening worden gehouden met wijzigingen aan de initiële plannen en de business case moet regelmatig worden ge update met de laatste wijzigingen. Investeringen moeten gemanaged worden om tot een betere besluitvorming te kunnen komen wanneer er vraag is naar extra budget. 4.Categorieën. Het idee aanvaarden dat er verschillende investeringscategorieën bestaan en dat elke categorie op een andere manier moet worden beheerd. Elke categorie heeft zijn eigen regels met betrekking tot investeringen,autorisatieproces of niveau van acceptatie van risico s. 5.Prestatiemetingen. Prestatiemetingen moeten worden ingevoerd en dashboards moeten regelmatig worden geüpdate zodat potentiële afwijkingen kunnen worden opgemerkt en geschikte beslissingen kunnen worden genomen. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 14 van 42

15 6.Verantwoordelijkheid.Er moeten duidelijke verantwoordelijkheden worden toegekend aan de personen die mede verantwoordelijk zijn voor het behalen van de doelstellingen en met het realiseren van de verwachte opbrengst. Dat geldt zowel voor de IT verantwoordelijken aan als voor de functionele verantwoordelijken. 7. Continue verbetering. De investeringen moeten regelmatig worden gecontroleerd, geëvalueerd en verbeterd zodat de betrokken organisatie het volwassenheidsniveau op dit gebied kan verhogen (d.m.v. continu verbetering). Val IT biedt een objectieve en betrouwbare manier om de waarde te bepalen van IT investeringen en deze vorm te geven als een compleet portfolio. Het resultaat van het toepassen van deze methode is een toekomstgericht beleid en standaardisatie van het IT investeringsproces, hetgeen leidt tot meer en risico en financiële transparantie bij de besluitvorming over IT. Project besturingsmodellen Assurance naar ontwikkelfase model Volgens de werkgroep ketenauditing Norea [2009] zijn organisaties activiteitgericht, procesgericht, systeemgericht of ketengericht. Een keten is over het algemeen opgebouwd uit meerdere organisaties. Tussen deze organisaties bestaan vaak verschillen op het gebied van ontwikkelde tooling maar ook bijvoorbeeld op de aanwezige competenties. Deze verschillen kunnen uiteindelijk leiden tot problemen in een (informatie)keten. Ketens kunnen onderverdeeld worden in componenten. Deze componenten zijn: Organisaties > het gaan samenwerken in meerdere verbanden Processen > deze moeten afgestemd worden op processen van anderen Informatie > wordt gestandaardiseerd en massaal uitgewisseld tussen organisaties Infrastructuur > wordt gedeeld, steeds generieker van aard en biedt steeds meer functionaliteit Door meer complexiteit, wijzigende vraag naar assurance en keteninrichting is er behoefte aan auditmodellen die dit ondersteunen. In het model voor assurance naar ontwikkelfase van de werkgroep ketenauditing Norea [2009] is deze ketengedachte opgenomen en verankert. Management aspecten en projectfasen model Met het toenemen van de organisatorische, sociale en technologische complexiteit wordt de faalkans van complexe projecten groot tot zeer groot. Matthijsse [2003] geeft als mogelijke redenen aan; verschuivende doelstellingen en visies, geen duidelijke relatie tussen informatisering en overige activiteiten van de organisatie, geringe betrokkenheid van het topmanagement en het niet aansluiten van het project bij beleid en strategie. Er bestaat volgens Matthijsse een noodzaak tot goede regiebesturing en beheersing van beleidsontwikkeling en realisatie. Dit heeft uiteindelijk geleidt tot het besturingsmodel management aspecten en projectfasen. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 15 van 42

16 Het management aspecten en projectfasen besturingsmodel van Matthijsse [2003] dient als referentie model voor dit onderzoek (zie figuur 2.2). In hoofdstuk 3 wordt dit referentie model nader besproken waarbij het tevens getoetst wordt aan een praktijk casus. Besturingsmodel: : management aspecten en projectfasen Plan Ontwerp Bouw Invoe ring Politiek-strategisch Financieel-economisch economisch Bestuurlijk-organisatorisch Wet- en regelgeving Bedrijfsprocessen Gegevens en toepassingen Informatietechniek Sociaal-organisatorisch organisatorisch Marketing en Voorlichting Projectorganisatie Figuur 2.3 Besturingsmodel: management aspecten en projectfasen 2.4 Projectzekerheden en de beheerorganisatie Projectzekerheden Vaak wordt in de opsomming van partijen die een bijdrage leveren aan projectsucces de zijde van de opdrachtgever vergeten. Aan IT projecten zijn een aantal specifieke risico s verbonden en vaak extra riskant zoals bijvoorbeeld het inzetten van een ingewikkelde technologie. Het niet goed werken van deze technologie, onderschatting van de organisatorische gevolgen hiervan, het grenzeloos optimisme en het innovatie gedrag van ICT specialisten staat veelal garant voor problemen aan de kant van de opdrachtgever. Voor het verkrijgen van meer zekerheid bij de opzet en uivoering van projecten en programma s kunnen, aan de zijde van de opdrachtgever, een aantal zekeringen worden ingezet volgens Glass [2007] Dit kan door middel van: Advies > met als kernelement: Wat moet ik doen? Wijs mij de weg. Deze zekering heeft betrekking op de toekomst; Audit > het aan de hand van een referentiekader beoordelen van één of meer kwaliteitsaspecten van (onderdelen van) de informatievoorziening; Contra expertise > een contra expertise is een onafhankelijke, onpartijdige externe toetsing van een al eerder uitgebracht in of extern advies, audit of voorliggend voorstel; IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 16 van 42

17 Periodieke reviews > er is sprake van (externe) reviews als een opdrachtgever ervoor kiest om bij de start van een complex programma of project op belangrijke besluitvormingsmomenten een externe toetsing laat uitvoeren om tijdig te kunnen bijsturen. Een nieuw methodiek op het gebied van periodieke peer reviews wordt geboden door Gateway reviews (zie paragraaf 2.2.1) De hiervoor beschreven zekeringen kunnen voor de opdrachtgever een voorname stap zijn voor het wegnemen van onzekerheden. Daarnaast, veel belangrijker nog, is dat onafhankelijk van de zekering die wordt ingezet de opdrachtgever zijn rol goed invult. Het inzetten van de juiste zekering moet zorgvuldig worden gedaan en het moet tevens en bewuste keuze zijn. De beheerorganisatie De ontvangende organisatie vervult bij projecten een aanzienlijke rol en levert een grote bijdrage aan het uiteindelijke projectsucces. De Invoering van projecten gaat vaak gepaard met (proces)wijzigingen in de bestaande organisatie. Het is van belang dat een project goed landt in de organisatie (de lijn) en het bedrijfsproces. Vanuit het project moet het duidelijk zijn dat de beheersbaarheid van processen niet zo vanzelfsprekend is weleens wordt gesuggereerd. Otley en Berry [1980] hebben een viertal voorwaarden gedefinieerd waaraan een proces moet voldoen wil het (voor een manager) volledig beheersbaar zijn: 1. Er moet sprake zijn van ondubbelzinnige doelstellingen; 2. Het resultaat van het proces is meetbaar in termen van de doelstelling(en); 3. Het proces bestaat uit repeterende activiteiten (a) en de effecten van interventies op het proces zijn vooraf bekend (b). Met andere woorden er is een voorspelend model van het proces; 4. De mogelijkheid tot bijsturen is aanwezig. In de praktijk blijkt echter dat vrijwel nooit aan al deze voorwaarden wordt voldaan. Processen zijn dus blijkbaar niet volledig beheersbaar. Voor minder beheersbare processen zijn er alternatieve vormen van besturing en beheersing nodig. Hofstede [1981] onderscheidt naar aanleiding hiervan de volgende vormen van besturing en beheersing; Routine control. Aan alle vier de aspecten voor een beheerst proces is voldaan; Expert control. Er is sprake van dit control type als er aan de punten 1,2,3b en 4 is voldaan is, maar niet aan punt 3a (de activiteiten zijn niet repeterend). Dit is mogelijk op te lossen door het inschakelen van expertise; Trial en Error. Aan punt 3b is niet voldaan (de effecten van interventies zijn niet bekend), maar via proberen wordt geprobeerd het gewenste resultaat te bereiken; Intuitive control. Aan punt 3b is niet voldaan (de effecten van interventies zijn bekend) en punt 3a (de activiteiten zijn repeterend) is niet voldaan. Doordat het product uniek is wordt er toch gestuurd. Er is intuïtief bekend wat er moet gebeuren om de goede kant op te gaan; Judgement control. Aan punt 1 is voldaan maar niet aan punt 2. De output is moeilijk of niet meetbaar; IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 17 van 42

18 Political control. Dit control type doet zich voor bij dubbelzinnige doelstellingen (punt 1). Onderhandelingen en crisismanagement zijn hierbij van belang. Ook als de politieke doelstellingen niet dubbelzinnig zijn is meting en regeling in politieke situaties vaak moeilijk omdat de effectmeting nog weleens lijkt te worden beïnvloed door (zeer) kortetermijnbelangen zoals verkiezingen. Earl en Hopwood [1980] stellen dat de gevolgen van verminderde beheersbaarheid voor de bestuurlijke informatie afhankelijk zijn van twee factoren, te weten: De mate van onzekerheid over de doelstellingen; De mate van onzekerheid omtrent de voor de organisatie relevante transformatiefuncties van input en output. Naar aanleiding van boventaande theorie zou het voor een project kunnen betekenen dat er extra of passende maatregelen moeten worden genomen om het project te borgen in de organisatie. Mogelijk moet de organisatie na de project oplevering eerst werken op basis van trail en error omdat het exacte (project)resultaat simpel weg nog niet bekend is. Er wordt dan door middel van proberen getracht, met behulp van de organisatie, het gewenste resultaat te bereiken. 2.5 Samenvatting literatuur onderzoek Volgens de definitie van projecten hebben alle projecten een aantal kenmerken gemeenschappelijk, namelijk dat elk project bestaat uit activiteiten die in een tijdelijk samenwerkingsverband worden uitgevoerd om een van tevoren bepaald doel te bereiken. Belangrijk voor dit onderzoek is de definitie van projectsucces. Hiermee kan worden vastgesteld of een IT auditor toegevoegde waarde kan leveren aan IT gerelateerde projecten (projectaudit). Deze toegevoegde waarde heeft met name betrekking op het bieden van zekerheden. Projectsucces kan als volgt worden samen gevat: project succes is de mate waarin de projectaanpak en het projectresultaat de betrokken actoren tevreden stelt. Deze definitie sluit tevens aan bij de definitie van projectmanagement, waarbij onderscheid wordt gemaakt in productkwaliteit en proceskwaliteit. Productkwaliteit en proceskwaliteit zijn tevens het werkterrein van de IT auditor. Project aanpak heeft betrekking op het proces dat leidt tot het projectresultaat. Dit moet een beheerst proces zijn wil er sprake zijn van proceskwaliteit. Bij de projectaanpak van IT projecten wordt een gestructureerde en een doelgerichte werkwijze vereist van de projectorganisatie met als doel het verkrijgen van een beheerst proces en het gewenste projectresultaat te behalen. Het projectresultaat is de invoering van (of een deel van) een informatiesysteem. De criteria die de tevredenheid over het projectresultaat bepalen zijn de functionaliteit en de hoedanigheid van het nieuwe informatiesysteem. Ook de verschillende actoren spelen hierbij een belangrijke rol. Actoren zijn onder andere de opdrachtgever, externe leverancier, consultants, managers, testers en eindgebruikers. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 18 van 42

19 De onderzochte theorie met betrekking tot de projectaanpak van IT projecten valt uiteen in algemeen projectmanagement (Prince2, PMBOK, OCG Gateway methode), besturingsmodellen (Matthijsse, NOREA) en het managen van programma s (Val IT). De beheersing van de projectmanagement methode kan ondersteund en geborgd worden met behulp van Prince2 of de OCG Gateway methode. Een Projectaudit is in dit onderzoek gedefinieerd als het geven van aanvullende zekerheid over de beheersing van projectrisico s door het verstrekken van een oordeel over de efficiency en effectiviteit van de beheersmaatregelen die het project getroffen heeft. Deze beheersmaatregelen moeten de realisatie van de doelstellingen borgen. Conclusies literatuur onderzoek De conclusies die naar aanleiding vanuit het literatuuronderzoek kunnen worden gemaakt is dat er naar mijn mening weinig methoden zijn die de IT auditor volledig ondersteunen bij het uitvoeren van een project audit. Dit geldt zowel voor Prince2, PMBOK, Val IT als Gateway. Immers door de toenemende complexiteit van projecten, is er een wijzigende vraag naar assurance en keteninrichting en is er behoefte aan auditmodellen die dit ondersteunen. Een ander resultaat van het onderzoek is dat in de literatuur de nadruk voornamelijk op de harde beheersmatige kant ligt, maar dat in de praktijk toch ook de zachte kwalitatieve kant een belangrijke succesfactor is. Bij de zachte kant gaat het om aspecten als: visie ontwikkeling, strategie bepaling, stakeholder management, verwachtingsmanagement, verandermanagement, cultuur en tone at the top. Het beheersmodel van Matthijsse [2003] lijkt op het eerste gezicht meer handvatten te bieden voor de IT auditor. Naar mijn mening kan dan ook de kans op projectsucces van IT projecten worden verhoogd door gebruik te maken van een combinatie van bestaande methoden en modellen. IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 19 van 42

20 3. Resultaten van het Onderzoek In dit hoofdstuk wordt het referentie model nader toegelicht en de resultaten van het onderzoek besproken. Allereerst wordt een casus beschrijving gegeven van het project dat binnen Rabobank Nederland is onderzocht. Gevolgd door de resultaten van de toetsing van het referentiemodel aan de project casus. Het hoofdstuk word afgesloten met een uiteenzetting van de onderzoeksresultaten. 3.1 Casus beschrijving project Project Siebel 8 (Rabobank Nederland en aangesloten banken) Inleiding Siebel is een Customer Relation Management (CRM) systeem dat de lokale banken ondersteunt in de overgang naar een pro actieve en contracterende stijl van verkopen (het zogenaamde CRMgedachtengoed). In Siebel worden de gesprekken, afspraken, etc. met klanten vastgelegd. Omdat in het systeem veel gegevens worden verzameld die vervolgens aan elkaar gekoppeld kunnen worden, geeft het een zeer compleet beeld van de klant. Bovendien biedt Siebel naast de klantgegevens een leadmanagementsysteem dat ervoor zorgt dat de medewerkers effectiever en efficiënter met verkoopkansen om kunnen gaan. Siebel ondersteunt het relatie, signaal en verkoopgedreven proces. In de cyclus van signaal tot en met verkoop helpt Siebel de commerciële kansen benutten. Het systeem biedt niet alleen de mogelijkheid van klantbeheer, maar geeft ook de gelegenheid om het hele verkoopproces te volgen. Siebel is inmiddels hét klantinformatiesysteem voor de lokale banken. Met name op het gebied van retail en private banking zijn geen andere systemen beschikbaar waarmee klantgegevens kunnen worden opgevoerd, gewijzigd of worden geraadpleegd. Als het systeem langdurig niet beschikbaar is loopt de bank onacceptabele operationele risico's op het gebied van continuïteit, dienstverlening en, op mogelijk ook imagoschade. Het Siebel klanteninformatiesysteem leunt echter nog sterk op het oude systeem On Line Informatiesysteem (OLI) voor een aantal taken. Het huidige OLI is het klanteninformatiesysteem, dat sinds het einde van de jaren 90 van de vorige eeuw bij de lokale banken in gebruik is. Het diende tot voorkort als het back up systeem op het moment dat Siebel langere tijd niet beschikbaar was. In diverse (voorgaande) releases van Siebel zijn telkens onderdelen van OLI overgenomen. De uitfasering van OLI is eigenlijk een meerjarig traject geweest. Inmiddels is de beschikbare functionaliteit van OLI fors gereduceerd en is het sinds kort met behulp van het project Siebel 8 nagenoeg uitgezet. De belangrijkste risico s die mogelijkerwijs zouden kunnen optreden bij dit project zijn met name: Nieuwe functionaliteit in Siebel werkt niet (naar behoren); Na implementatie is het systeem (langdurig) niet beschikbaar en er is geen fall back of geen goed werkend fall back scenario; IT-Auditing vrije Universiteit Amsterdam Pagina 20 van 42

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

Projectmanagement De rol van een stuurgroep

Projectmanagement De rol van een stuurgroep Projectmanagement De rol van een stuurgroep Inleiding Projecten worden veelal gekenmerkt door een relatief standaard projectstructuur van een stuurgroep, projectgroep en enkele werkgroepen. De stuurgroep

Nadere informatie

PRINCE2 2009 is overzichtelijker

PRINCE2 2009 is overzichtelijker PRINCE2 2009 is overzichtelijker 29 mei 2009 door: Lia de Zoete en Reinier de Koning Half juni presenteert het Office of Government Commerce in Londen PRINCE2 2009. Het grote voordeel van de nieuwe versie

Nadere informatie

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau CONTINUOUS VALUE DELIVERY We zorgen ervoor dat u in elke volwassenheidsfase van uw digitale platform snel en continu waarde kunt toevoegen voor eindgebruikers.

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

1Modelexamen 1. Modelexamen 1

1Modelexamen 1. Modelexamen 1 1Modelexamen 1 Het examen PRINCE2 Foundation wordt in Nederland afgenomen door Stichting EXIN. Om u voor te bereiden op het examen is er een representatief modelexamen bijgevoegd. Het examen bestaat uit

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

WHITE PAPER. Projectmanagement

WHITE PAPER. Projectmanagement WHITE PAPER Projectmanagement Volgens Prodapt Consulting vormt een uitgebalanceerde mix van specifieke kennis, vaardigheden en de projectmanager als persoon, naast vakkennis de sleutel tot succesvol projectmanagement.

Nadere informatie

Waarom kiest Agis Zorgverzekeringen voor projectmatig werken?

Waarom kiest Agis Zorgverzekeringen voor projectmatig werken? Waarom kiest Agis Zorgverzekeringen voor projectmatig werken? Monique te Velthuis Agis Zorgverzekeringen Ontstaan in 1999 na fusie tussen zorgverzekeraars Anova, Anoz en ZAO 1,8 miljoen ziekenfonds en

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users

Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten. bridging it & users Acceptatiemanagement meer dan gebruikerstesten bridging it & users Consultancy Software Training & onderzoek Consultancy CEPO helpt al meer dan 15 jaar organisaties om integraal de kwaliteit van hun informatiesystemen

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode!

Dragon1 EA Tool. Business case webbased EA tool. Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! Dragon1 EA Tool Business case webbased EA tool Een webbased EA tool geschikt voor elke architectuurmethode! uw organisatie, datum, versie #.#, documentstatus eigenaar/budgetverantwoordelijke: Kies op deze

Nadere informatie

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version Introductie Quickscan De financiële organisatie moet, net zo als alle andere ondersteunende diensten, volledig gericht zijn

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Prince2 audit. Kwaliteitsmaatregel met rendement

Prince2 audit. Kwaliteitsmaatregel met rendement Prince2 audit Kwaliteitsmaatregel met rendement Niek Pluijmert Dga INQA (samen met Hans) Project- en kwaliteitmanagement Sedert 1979 in ICT Bestuurslid Spider Bestuurslid KvK Midden Nederland TU Delft

Nadere informatie

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Doel Ontwikkelen, implementeren, evalueren en bijstellen van beleid op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve van de instelling,

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

Aanpak projectaudits

Aanpak projectaudits Aanpak projectaudits 1. Inleiding Veel lokale overheden werken op basis van een standaardmethodiek Projectmatig Werken. Op die manier wordt aan de voorkant de projectfasering, besluitvorming en control

Nadere informatie

Rapportage Pizzasessie Functioneel-beheer.com Specialisten Managers Adviseurs Algemeen functioneel beheer applicatiebeheer informatiemanagement

Rapportage Pizzasessie Functioneel-beheer.com Specialisten Managers Adviseurs Algemeen functioneel beheer applicatiebeheer informatiemanagement Rapportage Pizzasessie Functioneel-beheer.com Alle deelnemers hebben hun functienaam opgegeven. De volgende functienamen zijn gemeld: Specialisten o Functioneel beheerder (9x) o Functioneel applicatiebeheerder

Nadere informatie

Portal Planning Process

Portal Planning Process BROCHURE Portal Planning Process SAMENWERKEN AAN EEN WAARDEVOL PORTAAL BROCHURE PORTAL PLANNING PROCESS 2 Axians PORTAL PLANNING PROCESS BROCHURE Inhoud Introductie 4 3 Portal Planning Process 5 4 Uitdagingen

Nadere informatie

Management. Analyse Sourcing Management

Management. Analyse Sourcing Management Management Analyse Sourcing Management Management Business Driven Management Informatie- en communicatietoepassingen zijn onmisbaar geworden in de dagelijkse praktijk van uw organisatie. Steeds meer

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

8-12-2015. Hoe test je een pen? Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten

8-12-2015. Hoe test je een pen? Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten Hoe test je een pen? 1 Bekijk eerst het filmpje over

Nadere informatie

Dr. Projects Management B.V.

Dr. Projects Management B.V. --009 Dr. Projects Management B.V. Printversie van gepresenteerde beelden van de website www.drprojects.nl Dr. Projects Management Dit is de bundeling van de website presentaties per onderdeel. De diensten

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECTSTART-UPS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Het stuurmodel voor een opdrachtgever

Het stuurmodel voor een opdrachtgever Het stuurmodel voor een opdrachtgever Ir. Derk K. Kremer 1. Inleiding In één van mijn eerdere artikelen heb ik al aangegeven dat de rol van opdrachtgever op zich geen moeilijke rol is. Voor een ervaren

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

Het gevolg van transitie naar de cloud SaMBO-ICT & KZA. 16 januari 2014 Doetinchem

Het gevolg van transitie naar de cloud SaMBO-ICT & KZA. 16 januari 2014 Doetinchem Het gevolg van transitie naar de cloud SaMBO-ICT & KZA 16 januari 2014 Doetinchem Agenda Introductie Aanleiding Samenvatting handreiking Uitkomsten workshop netwerkbijeenkomst Afsluiting 2 Introductie

Nadere informatie

Bisnez Management. Een kennismaking

Bisnez Management. Een kennismaking Bisnez Management Een kennismaking Bisnez staat voor 2 Wie zijn wij Een projectmanagement en adviesbureau met 35 medewerkers Ervaren, vindingrijk en geselecteerd op het vermogen om het verschil te kunnen

Nadere informatie

Meer waarde halen uit uw ICT en EPD ICT sturing richten op realiseren van baten

Meer waarde halen uit uw ICT en EPD ICT sturing richten op realiseren van baten Meer waarde halen uit uw ICT en EPD ICT sturing richten op realiseren van baten Eric Polman HIMSS 2010, Atlanta 1 4 maart 2010 Agenda en doelstelling 1. Introductie 2. ICT in de zorg: kenmerken huidige

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

IPMA Interessegroep Project- en Programmamanagement bij de Overheid PROFESSIONEEL OPDRACHTGEVERSCHAP BIJ DE OVERHEID. 9 september 2014 George Leih

IPMA Interessegroep Project- en Programmamanagement bij de Overheid PROFESSIONEEL OPDRACHTGEVERSCHAP BIJ DE OVERHEID. 9 september 2014 George Leih IPMA Interessegroep Project- en Programmamanagement bij de Overheid PROFESSIONEEL OPDRACHTGEVERSCHAP BIJ DE OVERHEID 9 september 2014 George Leih MIJN ACHTERGROND 2002 - nu 30+ projecten geauditeerd UWV,

Nadere informatie

Jan Heunks / Key Result 21-5-2015

Jan Heunks / Key Result 21-5-2015 BESLUITVORMING; HET SPEL OF DE REGELS Jan Heunks / Key Result Als consultant, trainer en coach binnen verschillende organisaties (in)direct betrokken om performance vraagstukken vanuit verschillende invalshoeken

Nadere informatie

OUTSOURCING In dit document wordt het begrip outscourcing of aanbesteding nader toegelicht.

OUTSOURCING In dit document wordt het begrip outscourcing of aanbesteding nader toegelicht. OUTSOURCING In dit document wordt het begrip outscourcing of aanbesteding nader toegelicht. Vormen van outsourcing In praktijk zien we verschillende vormen van outsourcing die we verder niet toelichten

Nadere informatie

Paper n o 5. Borgen van kwaliteit en zekerheid bij verandering

Paper n o 5. Borgen van kwaliteit en zekerheid bij verandering Paper n o 5 Borgen van kwaliteit en zekerheid bij verandering Auteurs Ruud Mollema RE RA, drs. Bert Aalbers, drs. Maarten de Roos EMIA RO email r.mollema@pblq.nl b.aalbers@pblq.nl m.de.roos@pblq.nl versie

Nadere informatie

Trefdag ZORG. Meer resultaten. door strategische inzet. van middelen

Trefdag ZORG. Meer resultaten. door strategische inzet. van middelen Trefdag ZORG Meer resultaten door strategische inzet van middelen September 2013 Francis Manas fm@amelior.be Herkenbaar? Aantal projecten neemt toe Projecten zonder link met doelen organisatie: geen fit

Nadere informatie

Jacques Herman 21 februari 2013

Jacques Herman 21 februari 2013 KING bijeenkomst Audit- en Pentestpartijen Toelichting op de DigiD Rapportage template en de NOREA Handreiking DigiD ICT-beveiligingsassessments Jacques Herman 21 februari 2013 Samenvatting van de regeling

Nadere informatie

Deelprojectplan. Bestuurlijke Informatie Voorziening

Deelprojectplan. Bestuurlijke Informatie Voorziening Deelprojectplan Bestuurlijke Informatie Voorziening Beheersing van risico s en verbetering van de besturing van de Hogeschool van Utrecht, door middel van effectieve en efficiënte informatiestromen, als

Nadere informatie

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd De regiepiramide ontsluierd Inleiding Regie is een veelgebruikte term voor een vorm van organiseren in het facilitaire werkveld. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat er precies onder moet worden

Nadere informatie

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar

Nadere informatie

READ: de informatiestrategieaanpak van Steenwinkel Kruithof Associates (SKA)

READ: de informatiestrategieaanpak van Steenwinkel Kruithof Associates (SKA) READ: de informatiestrategieaanpak van (SKA) INLEIDING HET SPANNINGSVELD TUSSEN KORTETERMIJNVERWACHTINGEN EN LANGETERMIJNBEHOEFTEN In veel bedrijven volgen businessgerelateerde veranderingen elkaar snel

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECT HANDBOEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

Regie van kwaliteit. Testnet thema avond 6-2-2013. Chester Jansen Jos van Rooyen Kees Lindhout Henk Klein Gunnewiek

Regie van kwaliteit. Testnet thema avond 6-2-2013. Chester Jansen Jos van Rooyen Kees Lindhout Henk Klein Gunnewiek Regie van kwaliteit Testnet thema avond 6-2-2013 Chester Jansen Jos van Rooyen Kees Lindhout Henk Klein Gunnewiek Waarom Regie van Kwaliteit? - De markt van vandaag vraagt veel: bedrijven moeten lenig

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

Projectmanagement onderzoek. www.bitti.nl. Meest succesvolle projectmanagement methodiek is PINO. 6 december 2006 Barry Derksen MSc MMC CISA CGEIT RI

Projectmanagement onderzoek. www.bitti.nl. Meest succesvolle projectmanagement methodiek is PINO. 6 december 2006 Barry Derksen MSc MMC CISA CGEIT RI Projectmanagement onderzoek Meest succesvolle projectmanagement methodiek is PINO 6 december 2006 Barry Derksen MSc MMC CISA CGEIT RI Agenda Aanleiding & werkwijze Projecten mislukken Projectmethodieken

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

Aan uw raad is het volgende toegezegd: Toezeggingen college van B&W in Commissies en Raad (september 2015) TCM 09 21 mei 2015

Aan uw raad is het volgende toegezegd: Toezeggingen college van B&W in Commissies en Raad (september 2015) TCM 09 21 mei 2015 Bedrijfsvoering De gemeenteraad van Bloemendaal Datum : 19 augustus 2015 Uw kenmerk : Ons kenmerk : 2015056815 Behandeld door : J. van der Hulst Doorkiesnummer : 023-522 5592 Onderwerp : Rapportage informatiebeveiliging

Nadere informatie

Meer waarde halen uit uw ICT en EPD ICT sturing richten op realiseren van baten

Meer waarde halen uit uw ICT en EPD ICT sturing richten op realiseren van baten Meer waarde halen uit uw ICT en EPD ICT sturing richten op realiseren van baten Eric Polman HIMSS 2010, Atlanta 1 4 maart 2010 Agenda en doelstelling 1. Even voorstellen: M&I/Partners 2. ICT in de zorg:

Nadere informatie

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden

Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden STUDIEDAG Projectmatig werken in lokale overheden LEUVEN 27 oktober 2011 Projectmatig werken in de lokale sector Katlijn Perneel, Partner, ParFinis Projectmatig 2 - werken voor lokale overheden 1 Inhoud

Nadere informatie

Planning & Control. Inleiding. Inhoudsopgave

Planning & Control. Inleiding. Inhoudsopgave Planning & Control Inleiding Planning & Control is de Engelse benaming voor coördinatie en afstemming. Het is gericht op interne plannings- en besturingsactiviteiten. Een heldere Planning & Control functie

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Informatie is overal: Heeft u er grip op?

Informatie is overal: Heeft u er grip op? Informatie is overal: Heeft u er grip op? Zowel implementatie als certificering Omdat onze auditors geregistreerd zijn bij de Nederlandse Orde van Register EDP-auditors (NOREA), kan Koenen en Co zowel

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Literatuur Projectmatig Werken

Literatuur Projectmatig Werken Literatuur Projectmatig Werken Onderstaande boeken behandelen de meest gebruikte methodieken van projectmatig werken. Prince 2 is vooral voor ICT-projecten geschikt. Overheden kiezen vaak voor een bepaalde

Nadere informatie

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY DE a NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY Innervate is al ruim 13 jaar succesvol in het adviseren van vele organisaties op het gebied van ICT vraagstukken. Naast onze dienstverlening op het gebied van ICT Beleid

Nadere informatie

Het PMO van PostNL IT

Het PMO van PostNL IT Het PMO van PostNL IT WIN PMO Congres Blik op een kleurrijk PMO Alex Palma, manager IT Projecten 13-03-2014 Wat willen we jullie vertellen? Positionering van projectenorganisatie Waarom een PSO? Implementatiestrategie

Nadere informatie

BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad

BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad BESTEMD VOOR BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad STATUS Openbaar DATUM BESTUURLIJKE Wethouder F. Strik OPDRACHTGEVER AMBTELIJKE OPDRACHTGEVER H. Damen hoofd Afdeling Beleid

Nadere informatie

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten Auteur: Datum:

CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten  Auteur: Datum: CORAM International Het management van gedistribueerde ICT-projecten. Onderzoek Auteur: ing. E.M.M. Boerboom Datum: 31-08-2007 De aanleiding van het onderzoek Door de toenemende globalisering en mogelijkheden

Nadere informatie

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016 Portfoliomanagement Management in Motion 7 maart 2016 PMO Institute Julianalaan 55 3761 DC Soest I: www.pmoinstitute.com I: www.thinkingportfolio.nl E: info@pmoinstitute.com Tjalling Klaucke E: tj.klaucke@pmoinstitute.com

Nadere informatie

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Het gerecht Het resultaat: weten dat u met de juiste dingen bezig bent. Alles is op een bepaalde manier meetbaar.

Nadere informatie

WHITE PAPER. Business Solutions

WHITE PAPER. Business Solutions WHITE PAPER Business Solutions De keuze van de strategie/aanpak is be-palend voor de complexiteit en doorlooptijd van een implementatie. Introductie Uw organisatie staat op het punt om een standaard software

Nadere informatie

Problematiek in projecten

Problematiek in projecten Problematiek in projecten Het project bouwt andere producten dan afgesproken Het project valt duurder uit dan begroot Het project loopt langer dan gepland Het product sluit niet aan bij de werksituatie

Nadere informatie

LSSN seminar Amsterdam 01-11-2012 Edwin Kippers Master Black Belt. Project Management

LSSN seminar Amsterdam 01-11-2012 Edwin Kippers Master Black Belt. Project Management Lean Six Sigma Scrum Niet alleen voor software projecten LSSN seminar Amsterdam 01-11-2012 Edwin Kippers Master Black Belt Project Management Project succes survey The Standish Group's report: "CHAOS Summary

Nadere informatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Auteur: Remy Stibbe Website: http://www.stibbe.org Datum: 01 mei 2010 Versie: 1.0 Whitepaper implementatie workflow in een organisatie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

voorbeeldexamen I-Tracks Project Participation Foundation (PPF) voorbeeldexamen PPF uitgave oktober 2007

voorbeeldexamen I-Tracks Project Participation Foundation (PPF) voorbeeldexamen PPF uitgave oktober 2007 voorbeeldexamen Project Participation Foundation (PPF) I-Tracks Project Participation Foundation (PPF) voorbeeldexamen PPF uitgave oktober 2007 Inhoud inleiding 2 voorbeeldexamen 3 antwoordindicatie 12

Nadere informatie

Medewerker administratieve processen en systemen

Medewerker administratieve processen en systemen processen en systemen Doel Voorbereiden, analyseren, ontwerpen, ontwikkelen, beheren en evalueren van procedures en inrichting van het administratieve proces en interne controles, rekening houdend met

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO ONTWIKKELPLANNEN IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

bedrijfsprocessen en vormt daarmee de kapstok voor de producten van andere disciplines. Het PAM is geen RUP concept.

bedrijfsprocessen en vormt daarmee de kapstok voor de producten van andere disciplines. Het PAM is geen RUP concept. 1. 1.1. Inleiding Doel De Requirementdiscipline richt zich op het vaststellen en vastleggen van de eisen en wensen die aan een oplossing worden gesteld: de requirements. Rollen De keyrol binnen deze discipline

Nadere informatie

Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens

Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens Samenvatting Modellen voor beheersbaarheid en assurance zijn tot dusver intraorganisatorisch van aard. Doordat ICT zich niet beperkt tot de grenzen van

Nadere informatie

voor meer resultaat uit uw vastgoedonderneming

voor meer resultaat uit uw vastgoedonderneming Hoe haalt u meer resultaat uit uw vastgoedonderneming? Wie ondernemerschap koppelt aan creativiteit en een effectief bedrijfsproces met transparante besluitvorming, behaalt de beste resultaten. HouVast

Nadere informatie

Ontwikkelen & Beheren van testomgevingen is ook een vak!

Ontwikkelen & Beheren van testomgevingen is ook een vak! Patrick Scholte & Albert Dennis Janssen Anneveld Ontwikkelen & Beheren van testomgevingen is ook een vak! Agenda Even voorstellen De Rabobank Problemen met omgevingen Oorzaken Aanpak Verdere ontwikkelingen

Nadere informatie

Programma doorontwikkeling veiligheidshuizen. Informatiemanagement en privacy 21 november 2011

Programma doorontwikkeling veiligheidshuizen. Informatiemanagement en privacy 21 november 2011 Programma doorontwikkeling veiligheidshuizen Informatiemanagement en privacy 21 november 2011 Presentatie Privacy Binnen het programma doorontwikkeling veiligheidshuizen is Privacy een belangrijk onderwerp.

Nadere informatie

OGC Gateway TM Review Producten & Diensten Catalogus. In deze uitgave leest u welk type Gateway Review op welk moment ingezet kan worden.

OGC Gateway TM Review Producten & Diensten Catalogus. In deze uitgave leest u welk type Gateway Review op welk moment ingezet kan worden. Review Producten & Diensten Catalogus In deze uitgave leest u welk type Gateway Review op welk moment ingezet kan worden. In deze uitgave leest u welk type Gateway op welk moment uitgevoerd kan worden.

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

Aan de slag met Regie van kwaliteit!

Aan de slag met Regie van kwaliteit! Aan de slag met Regie van kwaliteit! Jochem Pollmann - Jos van Rooijen - René Bliekendaal - Charissa Nab 1 Introductie - Welkom Wie ben je? Waar werk je / Wat is jouw rol? Wat weet je van Regie van kwaliteit?

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO PROJECT HEALTH CHECKS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Technisch projectmedewerker

Technisch projectmedewerker Technisch projectmedewerker Doel Bijdragen aan de uitvoering van projecten vanuit de eigen discipline, uitgaande van een projectplan en onder verantwoordelijkheid van een Projectmanager/ -leider, zodanig

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PCI DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PCI-DIAGNOSTIEK (PEOPLE CENTERED IMPLEMENTATION) Niet zelden zien

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC Project-, Programma- en AdviesCentrum Resultaten die eruit springen PPAC Binnen Veiligheid en Justitie groeit het belang van projectmatig en programmatisch werken. Ook neemt de behoefte toe om medewerkers

Nadere informatie

Incore Solutions Learning By Doing

Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Gestart in November 2007 Consultants zijn ervaren met bedrijfsprocessen en met Business Intelligence Alle expertise onder 1 dak voor een succesvolle

Nadere informatie

Uitgangspunten en randvoorwaarden bij implementatie BiSL

Uitgangspunten en randvoorwaarden bij implementatie BiSL Uitgangspunten en randvoorwaarden bij implementatie BiSL Auteurs: Frank van Outvorst, Henri Huisman Datum: Januari 2009 Inleiding Veel organisaties zijn momenteel bezig met het (her)inrichten van de vraagzijde

Nadere informatie

Procesvalidatie voor een veiliger ketentest

Procesvalidatie voor een veiliger ketentest Procesvalidatie voor een veiliger ketentest Johan Vink TestNet Voorjaarsevenement 2010 Agenda Inleiding Typering project & testaanpak Werkwijze business proces Probleem De opdracht voor het testteam Probleemanalyse

Nadere informatie

PLANET AGILE 17E BPUG SEMINAR

PLANET AGILE 17E BPUG SEMINAR PLANET AGILE 17E BPUG SEMINAR. Lean toegepast op PRINCE2 Projectmanagement is waste (maar noodzakelijk) Martin van Borselaer Mens-, organisatie- en procesverbeteraar Projectmanager/verandermanager & coach

Nadere informatie

Conclusies en aanbevelingen van de. quick scan informatie- en archiefbeheer bij. afdeling X

Conclusies en aanbevelingen van de. quick scan informatie- en archiefbeheer bij. afdeling X Conclusies en aanbevelingen van de quick scan informatie- en archiefbeheer bij afdeling X Datum quick scan : 10 mei 2011 Medewerker : de heer Y Ingevuld samen met archiefinspecteur : Ja Diagnose en aanbevelingen

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO TOOLS IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Managing Quality and Business Risks in Programmes. Mario van Os

Managing Quality and Business Risks in Programmes. Mario van Os Managing Quality and Business Risks in Programmes Mario van Os Mario van Os Mario van Os Programma Kwaliteitsmanager Email: mario@mvanos.nl Afgestudeerd TUE Wiskunde & Informatica 1986 gestart bij Interprogram

Nadere informatie

Transactieland Koppelzone concept

Transactieland Koppelzone concept Transactieland Koppelzone concept Vooraf Het koppelzone 1 concept is een bepaalde manier van samenwerken Het samenwerken wordt daarbij ondersteund door c.q. in die samenwerking wordt gebruik gemaakt van

Nadere informatie

22 Kwaliteit en kwaliteitszorg 23

22 Kwaliteit en kwaliteitszorg 23 22 Kwaliteit en kwaliteitszorg 23 Waarom aandacht voor kwaliteit? Verhoudingen in de non-profit sector worden steeds zakelijker, ook bij organisaties die met vrijwilligers werken. De klant wil kwaliteit.

Nadere informatie