>> Duurzaamheid in stedelijke omgeving Steden vergen een totaalaanpak

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download ">> Duurzaamheid in stedelijke omgeving Steden vergen een totaalaanpak"

Transcriptie

1 visionnr. 8 - september 2011 >> Duurzaamheid in stedelijke omgeving Steden vergen een totaalaanpak Luc Schuiten >> Energyville wordt model voor duurzaam bouwen >> Limburg wil klimaatneutraal worden >> Slimme netten vragen slimme toestellen >> havensteden zetten koers naar duurzame energie >> hitte-eilandeffect in kaart gebracht >> luchtkwaliteit in moderne kantoorgebouwen onder de loep >> In de kijker >> KMO vindt vito!

2 Beste lezer, Steden hebben een forse invloed op het leefmilieu, onze gezondheid, het energieverbruik, de afvalproductie Bovendien zullen wereldwijd steeds meer mensen in steden gaan wonen. Daarom groeit het besef dat duurzame steden onontbeerlijk zijn voor een duurzame toekomst. Dit jaar hebben we bij VITO de Taskforce Duurzame Stedelijkheid opgericht: ons antwoord op de vraag naar totaaloplossingen voor steden. Een systeemaanpak die vertrekt van energie als cruciaal thema, maar ook oog heeft voor alle andere aspecten die de duurzaamheid van een verstedelijkt gebied bepalen: afval- en materialenbeheer, duurzaam omgaan met water, mobiliteit, bereikbaarheid, leefbaarheid, groen in de stad, enzovoort. Tal van opgebouwde VITO-kennis vormt de meerwaarde in de zoektocht naar methodieken voor duurzame stedelijkheid. Door ze samen te voegen en kruisverbindingen te stimuleren bieden we een globale kijk aan die van betekenis is in het opzetten samen met partners van zogenaamde urban transition labs. 2 Het energieonderzoek van VITO wordt in de toekomst gecentraliseerd in EnergyVille, een technologiesite die we samen met K.U.Leuven en imec en met Europese steun uitbouwen in Waterschei. Niet alleen zal er in dit centrum hoogstaand energieonderzoek plaatsvinden, ook de site zelf wordt een voorbeeld op het gebied van energiezuinig en duurzaam bouwen. Smart grids zijn een dragend onderdeel van duurzame steden. In de vorige edities van VITO VISION namen we het VITO-onderzoek op het gebied van deze intelligente energienetten onder de loep. In deze editie zoomen we in op de ontwikkeling van slimme huishoudtoestellen. Dat smart cities ook met stip genoteerd staan op de Europese beleidsagenda, blijkt uit de VITO-deelname aan tal van Europese projecten in dit domein. E-harbours focust op innovatieve energiemodellen en -systemen voor havensteden. VITO onderzoekt samen met het Havenbedrijf Antwerpen of een Virtual Power Plant kan opgezet worden tussen verschillende bedrijven. Ook luchtkwaliteit zowel buiten- als binnenshuis is een actueel stadsthema. In OFFICAIR wordt in een consortium met dertien Europese partners de luchtkwaliteit in moderne kantoorgebouwen onder de loep genomen. Een reëel probleem in de Europese steden van vandaag en morgen is het hitte-eilandeffect. Onze onderzoekers hebben een state-of-the-art computermodel ontwikkeld om dit effect in een aantal Europese steden te evalueren. Dit veelbelovende model kan uitgroeien tot een handig hulpmiddel om het probleem te monitoren en de effecten van klimaatmaatregelen in de stad na te gaan. Duurzame steden vragen ook inspanningen op het lokale niveau. De provincie Limburg zet in Vlaanderen de toon met haar ambitie om klimaatneutraal te worden. Met de burgers, de gemeenten en de bedrijven wordt een participatief traject opgezet om de klimaatneutraliteit stapsgewijs te realiseren. De studie Scenario s voor een klimaatneutraal Limburg, uitgevoerd door een consortium onder leiding van VITO, ligt aan de basis van het Limburgs Klimaatbeleid. Ik wens u veel leesplezier, Dirk Fransaer Gedelegeerd bestuurder

3 FOCUS: Duurzaamheid in stedelijke omgeving Het is alles of niets: steden vergen een totaalaanpak Steden bedekken maar 1 % van het aardoppervlak, maar geven wel onderdak aan de helft van de wereldbevolking. Veel mensen die samen op een relatief beperkte oppervlakte werken, wonen en leven: dat resulteert doorgaans in een ecologische voetafdruk van formaat én brengt de leefbaarheid, de vitaliteit en de bereikbaarheid van onze steden in het gedrang. De uitdagingen zijn enorm, menen Guy Vekemans en Yves De Weerdt van VITO: In een stad komen werkelijk alle behoeften samen in een complex stedelijk systeem. Enkel integrale oplossingen zijn in zulke context echt duurzaam, zoveel is duidelijk. Met een nieuwe Taskorce Duurzame Stedelijkheid leggen we ons toe op de systeemaanpak die steden nodig hebben. 3 Duurzame steden stijgen flink in de ranking van strategisch belangrijke thema s, zowel in Vlaamse als internationale beleidsprogramma s. Daar zijn goede redenen voor: hun invloed op demografische veranderingen, mobiliteit, afvalproductie, gezondheid, energieverbruik wordt steeds groter. En: de maatschappelijke en economische uitdagingen worden in de steden het hardst gevoeld, zowel bij economische groei als bij economische krimp. Bovendien kan in duurzaam georganiseerde steden de ecologische voetafdruk per individu vele malen meer gereduceerd worden dan in landelijk gebied. Door een compacte structuur en hoge bevolkingsdichtheid hebben duurzaamheidsmaatregelen in een stad immers een groter effect. Duurzame steden worden dan ook gezien als een belangrijke sleutel om onze hele maatschappij meer duurzaam te maken. Europa zet de toon Ook in het Europese beleid evolueert duurzame stedelijkheid tot een prioriteit. De toekomst van Europa ligt in de steden. Tegelijk staat Europa voor de taak om haar bestaande steden en gebouwen klaar te stomen voor een duurzame en slimme toekomst. Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat Smart cities één van de thema s is van het Europese SET-plan (Strategic Energy Technology plan). Met het European Industrial Initiative on Smart Cities (dat binnen het SETplan past) wil Europa een inhaalbeweging maken in de ontwikkeling van intelligente duurzame energiesystemen toegespitst op steden. Tegelijk is ook de European Energy Research Alliance (EERA) opgericht, een samenwerking van vooraanstaande Europese onderzoeksinstellingen om de ontwikkeling van nieuwe technologieën aan te jagen door middel van gezamenlijke onderzoeksprogramma s. Een ander initiatief is Urban Europe: een project waarin lidstaten samen zoeken naar systeemmethodes om steden om te vormen naar innovatiecentra en er tegelijk de sociale cohesie en integratie te bevorderen. Ook de KIC InnoEnergy (Knowledge and Innovation Community), waarvan EnergyVille deel uitmaakt, is een bewijs van de versnelling die Europa wil inzetten inzake duurzame energie. Samenwerking tussen industrie, onderzoeksinstellingen en bedrijfsleven, met als doel innovaties, nieuwe toepassingen

4 4 en vernieuwende businessmodellen en opleidingen te ontwikkelen, vormt de basis van de Europese KIC s, die ook rond ICT en klimaat worden opgezet. Het Vlaams- Nederlandse co-locatiecentrum van de KIC InnoEnergy, waarin EnergyVille, Eandis, TNO en TU Eindhoven samenwerken, zal focussen op smart cities. Energie als hefboom Door zich te specialiseren in energietechnologieën, energie- en milieutransitie en smart grids investeert VITO al geruime tijd in knowhow die relevant is voor duurzame stedelijke ontwikkeling, of althans de energiepoot daarvan. Rond die expertise wil ze nu een geïntegreerde aanpak voor globale duurzame stedelijkheid uitbouwen. Yves De Weerdt: Een duurzaam stedelijk systeem komt niet tot stand via geïsoleerde deeloplossingen. Elke stad is immers een smeltkroes van functies. Energie is een cruciaal thema in stedelijke duurzaamheidstransities, maar niet het enige. Europa maakt momenteel van energie een essentieel en overkoepelend stedelijk thema, maar wij verbreden dit onmiddellijk naar andere thema s, die even goed de duurzaamheid van een stad bepalen. Denk maar aan afval, materialen, het sluiten van kringlopen, water, groen in de stad, luchtkwaliteit, gezondheid, mobiliteit, sociologische vraagstukken, leefbaarheid, duurzame services... Dit alles moet helpen om de ecologische voetafdruk van de steden drastisch te verkleinen. Onze nieuwe Taskforce DUS! (Drivers of Sustainability) past helemaal binnen die globale transitieaanpak. Ze is gegroeid uit de Taskforce Duurzaam Wonen en Bouwen, waarmee we ons de afgelopen jaren vooral toelegden op individuele gebouwen en materialen. Vele duurzaamheidsaspecten of innovatiemogelijkheden overstijgen echter het niveau van een gebouw en situeren zich op het niveau van een wijk of stad. Denk maar aan warmtenetten, geothermie, groene steden, ecosysteemdiensten, mobiliteitsoplossingen We hebben bij VITO een indrukwekkend brede waaier aan expertises in huis: mobiliteit en transport, energie-efficiënte gebouwen, intelligente energienetwerken, ruimtelijke modellering, binnenluchtkwaliteit, materiaaltechnologie, duurzaamheidsbeoordelingen, transitiemanagement... Die expertises worden des te sterker wanneer we ze samenvoegen. Dat is een belangrijke rol voor de Taskforce, die daarnaast ook moet helpen om directer in te spelen op opportuniteiten, ook in Europees verband. Belangrijk, want internationaal gezien mag Vlaanderen de boot niet missen die koers zet richting duurzame steden én de hele sociaal-economische ontwikkeling die daar rond hangt, aldus De Weerdt. De stad als laboratorium Guy Vekemans: De Europese ambitie rond CO 2 -reductie is een niet te onderschatten uitdaging. De Europese steden tellen de meeste bewoners én vertegenwoordigen de grootste voetafdruk. Dus kunnen we niet anders dan integrale oplossingen uitwerken. Onze steden moeten echte centers of excellence worden in de transitie naar een CO 2 -neutraal energiesysteem. Door echte innovatiecentra te worden, kunnen de steden ook op economisch

5 5 vlak aantrekkingspolen worden en blijven. We spreken ook wel van urban transition labs : stedelijke pilootprojecten waaruit we leren, maar die tegelijk ook voor economische prikkels, voor jobs zorgen, projecten die omwille van hun attractiviteit een uithangbord worden voor de regio. De Weerdt: Niet alleen technologische oplossingen zijn essentieel, ook het werken aan kwaliteiten is belangrijk. Denk maar aan het comfort van woningen, betaalbaarheid, bereikbaarheid, esthetische kwaliteit... Dat zal een innovatieve dialoog vragen, onder meer tussen technologie en de praktijk van de design- en architectuurwereld. Met de urban transition labs richten we ons op het proces om stedelijke systemen duurzaam te maken. Daarbij moet ook de samenwerking met de eindgebruikers alle aandacht krijgen. Het succes van zulke innovatieve transitieprojecten is uiteindelijk afhankelijk van de acceptatie door de eindgebruiker en vergt dus ook een brede participatieve aanpak met alle stakeholders. In een denkgroep waartoe ook Drift (Dutch Research Institute for Transitions) en het Wuppertal Instituut behoren, werkt VITO mee aan een methodiek voor deze stedelijke experimenten. Tweewaters Het ambitieuze project Tweewaters aan de Vaartkom in Leuven is een mooi voorbeeld van die holistische kijk op stadsontwikkeling. Projectontwikkelaar Ertzberg koos bewust voor duurzaamheid als rode draad bij de ontwikkeling van het 11 hectaren groot projectgebied tot een stadsdeel van de 21e eeuw. Daarvoor nam het multidisciplinair team van Ertzberg ervaren industriële partners onder de arm, zoals VITO, Eneco, Energy ICT en Canalco. Zo zal de stadswijk zelf in groene elektriciteit en groene verwarming voorzien en zelfs energie leveren aan de omliggende buurt, zegt Vekemans. Hierdoor bespaart Tweewaters jaarlijks meer dan ton CO₂ en wordt het een belangrijk pilootproject voor CO₂negatieve wijken in België. Maar de focus ligt niet alleen op energie. Met Tweewaters kiest Ertzberg dus voor een holistische aanpak. Alle facetten die vervlochten zitten in onze maatschappij en impact hebben op de ecologische voetafdruk komen aan bod in deze stadswijk: energie, water, afval, materialengebruik, mobiliteit, ruimtegebruik, consumptie. Met de Urban convenience visie in de stadswijk, wil Ertzberg bewijzen dat ecologie en leefcomfort hand in hand kunnen gaan. Het gaat niet zoals vele mensen vrezen over minder architectuur, minder esthetiek, minder comfort... maar wel over innovatie en intelligente oplossingen. We doen een oproep aan steden, projectontwikkelaars, materiaalproducenten, energiebedrijven, noem maar op, om met open en breed vizier naar onze steden te kijken. Meer info:

6 Energiekenniscentrum in Waterschei in conceptfase EnergyVille wordt model voor duurzaam bouwen 6 Intelligente elektriciteitsnetwerken en slim wonen zijn belangrijke kenmerken van het groen stedengewest dat Vlaanderen tegen 2020 wil zijn. Ze vormen meteen ook de onderzoeksfocus van EnergyVille, het gloednieuwe onderzoekscentrum dat VITO en K.U.Leuven samen met een groep andere partners straks zullen bouwen in Waterschei (Genk). Energy- Ville moet niet alleen het hart van het Vlaamse energieonderzoek worden, de ontwerpers van de site zullen ook een staaltje van energie-efficiëntie ten beste geven. Centralisatie van het Vlaamse energieonderzoek: dat is het opzet van EnergyVille. EnergyVille wordt een onderdeel van de KIC (Knowledge and Innovation Community) duurzame energie. De Europese KIC s zijn de vertaling van de Europese strategie om de samenwerking tussen onderzoeksinstellingen aan te moedigen om zo de energie- en klimaatproblematiek daadkrachtig aan te pakken. Initiatiefnemers VITO en K.U. Leuven streven met de oprichting van EnergyVille naar het beter toepasbaar maken van innovatieve energietechnologieën en wetenschappelijke expertise. De opgedane kennis over intelligente energienetten of smart grids willen ze gebruiken om tegen 2020 van Vlaanderen een groen stedengewest te maken en te helpen om Europa CO₂-vrij te maken tegen Uitblinken in energie In het onderzoekscentrum zullen zo n 200 onderzoekers dagelijks werken aan de ontwikkeling van duurzame technologieën. Het is dan ook niet meer dan logisch dat ook het gebouw zelf een voorbeeld is op het gebied van duurzaamheid. Dirk Vanhoudt van VITO leidt de Gouverneur Herman Reynders en burgemeester Wim Dries knipten in aanwezigheid van Vlaams viceminister-president Ingrid Lieten het lint door. werkgroep die waakt over de duurzaamheid van het project - vandaag al in de ontwerpfase en straks ook wanneer de bouw van start gaat: Zowel VITO als K.U.Leuven beschikt over heel wat expertise in duurzaam bouwen. Die kennis willen we meegeven aan de architecten van de EnergyVille-gebouwen, die overigens werden geselecteerd onder meer op basis van onder meer hun expertise in duurzaam bouwen. Onze adviezen en richtlijnen moeten het designteam helpen om een duurzaam gebouw te ontwerpen dat op een aantal vlakken state-of-the-art is. Als eerste stap hebben we een reeks duurzame ideeën en concepten opgesomd, waarvan we vinden dat ze ten minste het bestuderen waard zijn. Verschillende experts, zowel binnen VITO als K.U.Leuven, hebben hun wensen op papier gezet, elk vanuit hun specialisatiedomein. Met die voorstellen in de hand zitten we nu met de ontwerpers rond de tafel. Zij gaan nu de haalbaarheid grondiger bekijken. Het geheel moet immers niet alleen functioneel en duurzaam zijn, maar ook betaalbaar. Het is een veelomvattend advies geworden dat zeker niet alleen over energie gaat, zegt Dirk Saelens van K.U.Leuven. Zo willen we streven naar maximaal hergebruik van regenwater en de lozing van sanitair

7 zoals zon, wind en water. Eén van de pistes die we onderzoeken, is of het mijnwater dat in de ondergrond aanwezig is, kan aangewend worden om een warmtenet aan te leggen. afvalwater beperken. We trachten ook zoveel mogelijk met duurzame materialen te werken. En er wordt ook veel aandacht geschonken aan de kwaliteit van de binnenlucht, het akoestische en het visuele comfort. Natuurlijk treedt vooral energie op de voorgrond. Het is dan ook vooral in dit domein dat we met EnergyVille echt willen uitblinken. Actief gebouw VITO en K.U.Leuven willen in EnergyVille bijvoorbeeld een pak verder gaan dan wat de Voorlopig voorontwerp EnergyVille zet eerste stap in Genk Op 15 juni 2011 opende EnergyVille haar tijdelijke vestiging in Genk. Dat gebeurt in afwachting van de realisatie van het EnergyVille-gebouw op de oude mijnsite Waterschei-Thor. Hiermee kunnen al een dertigtal wetenschappers van K.U.Leuven en VITO aan de slag om op een gezamenlijke locatie te werken. Tijdens de opening van de tijdelijke vestiging van EnergyvVille toonden de sprekers aan welke belangrijke rol energieonderzoek in Vlaanderen kan spelen in de grote uitdagingen op het vlak van de wereldenergievoorziening. De noodzaak aan hernieuwbare energievoorzieningen zorgt ervoor dat een stad in de toekomst een knooppunt wordt van energieopwekking, -vraag en -infrastructuren, zoals intelligente energienetten en energie-efficiënte gebouwen. EnergyVille is als leidend Europees expertisecentrum de drijvende kracht achter de transitie naar een duurzame energievoorziening voor grote stedelijke omgevingen. Dankzij structurele relaties met alle relevante stakeholders, levert EnergyVille fundamenteel en toegepast onderzoek ten voordele van de hele gemeenschap en leidt het initiatief competente mensen op. EnergyVille is een samenwerking tussen de onderzoeksinstellingen K.U.Leuven, VITO en imec, en krijgt de steun van energieprestatieregelgeving (EPB) oplegt. We mikken op een nulenergiegebouw, zegt Saelens. Dat is een gebouw dat evenveel energie opwekt als het nodig heeft om comfortabel te zijn. Bijvoorbeeld op het vlak van isolatie wordt de lat hoog gelegd. Het gebouw wordt optimaal geïsoleerd om de warmtebehoefte in de winter te beperken en het krijgt een performante zonnewering om extra koeling in de zomer te beperken. De energie die vervolgens nog nodig is, wordt opgewekt uit hernieuwbare energiebronnen Vanhoudt: Natuurlijk is de energievraag niet altijd even groot als het energieaanbod. Daarom willen we ook een actief gebouw, dat in staat is het elektriciteitsnet te ondersteunen wanneer dit nodig is: energie afnemen op momenten dat er veel hernieuwbare energie op het net aanwezig is, en energie leveren wanneer energie op het elektriciteitsnet schaars is. De sturing van zo n systeem is niet evident: het gebouw moet in staat zijn om slim om te springen met een variabel aanbod en vraag. Intelligente gebouwen voor slimme netten zijn de toekomst. Wij willen hier nu al op inzetten. Meer info: de stad Genk, de Vlaamse regering en de Europese structuurfondsen. Bovendien is de locatie uitermate geschikt voor de doelstellingen van EnergyVille. De stad Genk, eens groot geworden dankzij de steenkool, zet nu volop in op duurzaamheid. EnergyVille is daarvoor een belangrijke katalysator, zoals burgemeester Wim Dries benadrukte. Het is bovendien de ambitie van de provincie Limburg om tegen 2020 als eerste regio in de wereld een CO 2 -neutraal label te behalen. Met een gemeenschappelijk Limburgs actieplan leveren wij niet alleen een fundamentele bijdrage in de strijd tegen de opwarming van de aarde, maar scoren wij ook als voorbeeldregio waar het dubbel interessant is om te komen wonen of te investeren. En een duurzame provincie heeft in laatste instantie ook een impact op onze eigen gezondheid, legde gouverneur Herman Reynders uit. Vlaams viceminister-president Ingrid Lieten wees op het feit dat EnergyVille de Europese hotspot moet worden voor duurzaam energieonderzoek. De sector van groene en gezonde energie zal namelijk steeds belangrijker worden de komende jaren en dat zal enorm veel jobs opleveren. Binnenkort benijdt heel Europa Limburg en Genk voor de aanwezigheid van het toponderzoekscentrum EnergyVille, aldus Lieten. 7

8 Multidisciplinaire studie legt grondslag voor Limburgs klimaatbeleid Limburg wil klimaatneutraal worden Limburg neemt het voortouw in de strijd tegen de opwarming van de aarde. Tegen 2020 wil de provincie, als eerste in Europa, klimaatneutraal zijn. Een consortium onder leiding van VITO en Arcadis Belgium voerde een nulmeting uit en werkte verschillende scenario s uit om de provincie klimaatneutraal te maken. Geïnspireerd door de resultaten van de studie gaat Limburg de uitdaging aan en lanceert de eerste concrete acties. 8 Als provincie klimaatneutraal worden: die ambitie is geen peulenschil. Dat blijkt uit de TACO2-studie (Totaal Actieplan CO 2 ), het onderzoek dat Limburg liet uitvoeren om de paden die leiden naar een klimaatneutrale provincie te verkennen. Uit de studie blijkt dat de Limburgers per hoofd gemiddeld 11 ton CO 2 per jaar uitstoten. In het totaal moet zo n 10 miljoen ton CO 2 per jaar vermeden worden. Peter Vercaemst, unitmanager bij VITO: Onze studie toont aan dat een klimaatneutraal Limburg technisch gezien mogelijk is tegen het jaar Maar zowat alle denkbare maatregelen moeten dan worden uitgevoerd, ook de erg dure. Bovendien moet er heel veel energie uit biomassa gehaald worden. Als provincie beschikt Limburg gelukkig over heel wat biomassa, maar onvoldoende om alle nodige energie binnen de provincie te produceren. In de praktijk zal Limburg kiezen voor een mix van hernieuwbare energiebronnen. Interessant is ook dat een reeks maatregelen kostenneutraal te zijn. Daartegenover staat dat de maatschappelijke kost voor het reduceren van de laatste 3 miljoen ton CO 2 erg hoog oploopt. Groene energie Toch tonen de scenarioberekeningen aan dat er ook tegen 2020 heel wat mogelijk is als het beschikbare instrumentarium optimaal wordt ingezet. De provincie kan een derde van haar CO 2 -uitstoot beperken zonder dat het Limburg iets kost. En als alle subsidies meegerekend worden, kan dit zelfs oplopen tot 50 %. Belangrijk is ook dat de uitvoering van deze klimaatmaatregelen een boost zal geven aan de investeringen en de werkgelegenheid in de provincie. Door allerhande isolatiemaatregelen en vervanging van energieverslindende toestellen kan het elektriciteitsverbruik per gezin gehalveerd worden. Zelf duurzame energie produceren moet voor een provincie die klimaatneutraliteit nastreeft een prioriteit zijn. Alle beschikbare daken voorzien van fotovoltaïsche cellen bijvoorbeeld, of het potentieel voor windenergie maximaal benutten. Maar de provincie doet er ook goed aan haar heil te zoeken in nieuwe technieken die nog verder ontwikkeld moeten worden om rendabel te zijn. Denk maar aan CO 2 -opslag in steenkoollagen. Het Covenant of Mayors De provincie neemt nu initiatieven waarbij zowel de gezinnen, de gemeenten, de bedrijven als haar eigen diensten klimaatprojecten opzetten. Ook de Limburgse gemeenten krijgen een centrale rol. Frank Smeets, gedeputeerde voor Leefmilieu van de provincie Limburg: Tegen het einde van het jaar willen we alle 44 Limburgse gemeenten overtuigen om het Europese Covenant of Mayors te ondertekenen. Daarin beloven Europese steden en gemeenten om hun CO 2 -uitstoot tegen 2020 met meer dan 20 % te reduceren. Die gemeenten gaan dus verder dan de Europese doelstelling ambieert. Genk en Hasselt hebben het convenant alvast ondertekend. Ook de Limburgse bedrijven nemen het voortouw: de plannen om de elektriciteitscentrale in Langerlo (Genk) om te bouwen tot een biomassacentrale zijn concreet, evenals het idee om de restwarmte nuttig te gebruiken in een warmtenet in het bedrijventerrein Genk-Zuid. Deze warmte kan mogelijk gebruikt worden door nabijgelegen bedrijven, het ziekenhuis Oost-Limburg of woningen. De provincie heeft ook een heus Klimaatparlement opgericht. In mei kwam dit parlement voor de eerste maal samen. Vertegenwoordigers van zo n 60 organisaties, van vakbonden en werkgeversorganisaties over sectorfederaties tot hogescholen uit de provincie hebben toen een engagementsverklaring ondertekend. Ook de Limburgse ETS-bedrijven (Emissions Trading System) maken deel uit van dit parlement. Op 26 oktober is een tweede zitting voorzien die in het teken staat van de initiatieven waar de partners hun schouders zullen onderzetten. Om de maatregelen uit de studie verder uit te werken, zijn binnen de Limburgse cleantechwerking 11 zogenaamde dotanks opgericht die werken rond één welbepaald thema, zoals duurzaam bouwen, mobiliteit, natuur Binnen elke do-tank worden tegen eind 2011 enkele projecten omschreven die de prioriteiten worden voor de komende jaren. Bovendien communiceert de provincie naar alle Limburgers onder het motto Limburg gaat klimaatneutraal. De provincie doet ook een oproep om als klimaatambassadeur mee te werken aan een klimaatneutrale provincie. Brede en laagdrempelige communicatie, via het Belang van Limburg en TV Limburg, moet de mensen warm maken. Ten slotte scherpt de provincie ook haar eigen interne milieuzorg aan, zodat ook het provinciebestuur als organisatie klimaatneutraal zal worden. Een veerkrachtige provincie Peter Vercaemst: Eén van de belangrijkste lessen uit de studie is dat de provincie alle maatregelen en dus ook alle mogelijke partners zal nodig hebben om haar doel te bereiken. We bevelen ook een brede kijk aan: de transitie naar een duurzaam Limburg vraagt een nieuw soort denken en handelen met oog voor het langetermijnperspectief. Veerkracht, of goed kunnen omgaan met veranderingen, is in die transitie cruciaal. De klimaatwijziging stoppen lukt immers niet meer, ze beïnvloeden wel. Dat vraagt heel wat meer dan alleen technologische maatregelen. Ook flexibiliteit, diversiteit, een rijk ecologisch en sociaal kapitaal en innovatiecapaciteit zijn nodig. Limburg is alvast goed op weg! Meer info:

9 Slimme netten vragen slimme toestellen Smart grids of intelligente netten zijn onmisbaar voor de elektriciteitsvoorziening van de toekomst. Maar bij slimme netten horen ook intelligente huishoudtoestellen. Dat zijn warmtepompen, wasmachines en diepvriezers die kunnen reageren vraag en aanbod van elektriciteit. Vlaanderen en Europa maken zich op voor een toekomst met groene energie en elektrische voertuigen. Om performant te blijven, moet het energienet zich hieraan aanpassen. Of nog: onze energienetten moeten intelligenter worden, zodat ze flexibel kunnen inspelen op aanbod en vraag. Het project Linear, een initiatief van K.U.Leuven en VITO, bestudeert hoe hernieuwbare energie optimaal benut kan worden door energieproducerende en -verbruikende toestellen in huishoudens intelligent aan te sturen, en hoe dit alles kan ingepast worden in een globaal energienetwerk. Het sluitstuk van het project is een grootschalige veldtest, waarbij het energieverbruik van een groep proefgezinnen actief wordt aangestuurd. De slimme huishoudelijke toestellen die VITO nu mee ontwikkelt, zullen dus niet alleen in het labo, maar ook in een reële omgeving worden uitgetest. Gebruiksvriendelijk Slimme toestellen zijn toestellen die hun energieverbruik aanpassen aan de elektriciteitsvraag op het net en aan de beschikbaarheid van bijvoorbeeld wind- en zonne-energie, zegt Koen Vanthournout van VITO. Met behulp van een smartgridinterface kiest de gebruiker zelf wanneer het wasprogramma ten laatste moet beëindigd zijn. Wanneer dat exact gebeurt binnen de gestelde tijdspanne, beslist een actief vraagcontrolesysteem, zoals bijvoorbeeld de IntelliGator. Dit pakket zet een virtuele elektriciteitsmarkt op tussen de verschillende elektriciteitsproducenten en -consumenten van het net. Op die manier werkt de machine op het meest gunstige moment. Bijvoorbeeld wanneer het verbruik het laagst is, of wanneer het net het minst belast is. Of wanneer er veel hernieuwbare energie geproduceerd wordt. Homelab Momenteel werken we samen met een aantal industriële partners aan slimme wasmachines, droogkasten, vaatwassers, elektrische boilers en warmtepompen, vertelt Vanthournout. We bouwen ook een homelab, waarin we de elektrische installatie van een wijk nabootsen, compleet met alles erop en eraan: zonnecellen, warmtepompen... Op deze installatie sluiten we huishoudelijke toestellen aan, die we vervolgens met metingen opvolgen. Eén van de toepassingen van onze slimme wasmachine is de veldtest in het kader van Linear. Testen in het labo is één ding, maar hoe mensen met nieuwe systemen omgaan, is nog een heel andere zaak. Die aspecten onderzoeken is precies het doel van de veldtest. Meer info: 9 VITO houdt nieuwe spin-off Harmon-E boven de doopvont De Raad van bestuur van VITO keurde op 28 juni jl. de oprichting goed van een nieuwe VITO spin-off Harmon-E. De centrale technologie van Harmon-E is de IntelliGator, een softwarepakket dat een virtuele elektriciteitsmarkt opzet tussen de verschillende elektriciteitsproducerende en -consumerende componenten van een intelligent energienetwerk. Harmon-E is de vierde spin-off die rond een VITO-technologie wordt opgezet. In de toekomstige elektriciteitsmarkt is er nood aan meer intelligentie. Slimme energienetten zullen noodzakelijk zijn om hernieuwbare energie zo goed mogelijk aan te wenden en het energiegebruik te sturen in functie van de kostprijs op een bepaald moment. De door VITO ontwikkelde IntelliGator laat toe vraag en aanbod op een geautomatiseerde manier op elkaar af te stemmen zodat het elektriciteitsverbruik wordt geoptimaliseerd. Een ontwikkeling waarbij alle partijen alleen maar te winnen hebben. Voor de netto-elektriciteitsverbruiker leidt de IntelliGator tot een kostenbesparing, voor de netto-producent tot een inkomstenverhoging en voor de netbeheerder tot een betere beheersing van de piekverbruiken. Het spin-offbedrijf wordt dit najaar opgericht. In eerste instantie zal Harmon-E zich toeleggen op toepassingen in de bedrijfswereld. In een latere fase is het ook de bedoeling zich te positioneren op de vastgoed- en uiteindelijk de consumentenmarkt. Meer info:

10 E-havens in het Noordzeegebied Havensteden zetten koers naar duurzame energie 10 H avens gelden traditioneel als grootverbruikers van energie. Tegelijk bezitten ze heel wat troeven om innovatief met energie om te springen. In het Interreg-project e-harbours gaan negen Europese partners op zoek naar een duurzamer energiemodel voor havensteden. Havens worden niet voor niets de levensaders van de Noordwest- Europese economie genoemd. De regio telt enkele van de grootste havens ter wereld, zoals Antwerpen, Rotterdam, Amsterdam en Hamburg. Die overslagcentra ontwikkelen een groot deel van het bruto nationaal product en stellen honderdduizenden mensen te werk. Maar deze economische impact heeft ook een keerzijde: havensteden dragen in belangrijke mate bij tot het energieverbruik en de CO 2 - uitstoot van onze regio. Koplopers De klimaatwijziging stelt heel wat havensteden voor een forse uitdaging: de ambitieuze Europese agenda realiseren én concurrentieel blijven in een steeds competitievere markt. Energieefficiëntie en -innovatie kunnen daar een stevige hand bij helpen. Anders gezegd: als havens inzetten op meer hernieuwbare energie, meer elektrisch vervoer en intelligente energienetwerken kunnen ze echte koplopers worden in de energietransitie. Het klinkt paradoxaal, maar de sleutel tot de oplossing van hun energieprobleem hebben havens grotendeels zelf in handen. In de meeste havens zijn er tal van mogelijkheden om hernieuwbare energie te genereren: windenergie, zonneenergie, getijdenenergie, energie uit biomassa Bovendien zijn havens vaak de thuisbasis van grote energieproducenten, terwijl ook mogelijke energieverbruikers nooit veraf zijn: dat schept heel wat kansen tot energierecuperatie en -uitwisseling. Ten slotte beschikken havensteden doorgaans over goed uitgebouwde logistieke systemen, die bij de verdeling en uitwisseling van energie nuttig kunnen ingezet worden. Antwerpen, Uddevalla, Hamburg In e-harbours nemen één havenbedrijf, één energiebedrijf, drie stadsbesturen en vier onderzoekscentra uit het Noordzeegebied het energievraagstuk van havens(teden) onder de loep. Naast VITO nemen onder meer ook Zaanstad (projectcoördinator), Amsterdam, Malmö, de haven van Antwerpen, de Universiteit van Hamburg en het energiebedrijf van Uddevalla in Zweden deel aan het project. Maarten Hommelberg van VITO: Tegen 2013 willen de partners innovatieve demonstraties opzetten en businesscases ontwikkelen die op middellange en lange termijn interessant kunnen zijn. Zo wordt in Zweden onderzocht hoe een geïntegreerd residentieel energienet kan gerealiseerd worden voor Uddevalla en twee andere kuststeden.

11 Amsterdam ontwikkelt mogelijkheden om schepen op elektriciteit te laten varen en zo het transport op de stadsgrachten te verduurzamen. Virtual Power Plants Hommelberg: Naast de integratie van hernieuwbare energie, worden ook de mogelijkheden van Virtual Power Plants (VPP) onderzocht. Een VPP is een cluster van energieproductie-eenheden die worden bestuurd alsof ze één centrale vormden. Zo wordt een stabiele en bedrijfszekere stroomproductie gegarandeerd. Een Virtual Power Plant maakt het veel makkelijker om duurzame bronnen als wind en zon in te passen in het elektriciteitsnet. Hij maakt gebruik van intelligente meetapparatuur, en is in staat flexibel in te spelen op elektriciteitstarieven en de productie van lokale hernieuwbare energie te koppelen aan het elektriciteitsprofiel van een bedrijf. VITO bestudeert samen met het Antwerps Havenbedrijf hoe een VPP kan worden opgezet in de haven van Antwerpen. Onder meer het Amoras-project voor de verwerking van de onderhoudsbaggerspecie uit de Antwerpse haven is een partner. We willen nagaan hoe windmolens op een slimme manier geïntegreerd kunnen worden in het bestaande energiesysteem. VITO stelt IntelliGator voor op regionaal ondernemersevent VITO nam in mei jl. deel aan de eerste editie van 075.Connecting, als vertegenwoordiger van e-harbours. Deze beurs in het Nederlandse Zaandam wil ondernemers uit verschillende bedrijfstakken en geografische gebieden met elkaar in contact brengen. De voedingssector, de creatieve industrie, ICT en toerisme stonden centraal. Het programma was gevuld met presentaties, workshops met bekende ondernemers, een interactieve informatiemarkt en een netwerkplein met diverse netwerkactiviteiten. De nadruk lag steeds op innovatie, duurzaamheid, trends en ondernemen. VITO stelde hier bovendien de IntelliGator voor (zie ook pagina 9). Meer info: 11

12 Oplossingen voor hittesteden Hitte-eilandeffect in kaart gebracht 12 D e temperatuur in een stedelijk gebied is gemiddeld hoger dan in het omliggende landelijke gebied. Dit fenomeen is gekend als hitteeilandeffect of urban heat island effect (UHI). Tijdens hittegolven is dit nog meer uitgesproken, wat warmtestress en gezondheidsproblemen kan veroorzaken. VITO heeft een computermodel ontwikkeld dat de opwarming van steden nabootst en het effect van klimaatmaatregelen voorspelt. Het temperatuurverschil tussen steden en het landelijke gebied errond bedraagt gemiddeld enkele graden. Op zich geen probleem zou je denken, ware het niet dat het verschil bij een hittegolf kan oplopen tot maar liefst 10 graden. Dit urban heat island effect of UHI heeft vooral s nachts kwalijke gevolgen. Steden koelen na zonsondergang minder snel af, waardoor het tijdens een hittegolf ook s nachts erg warm blijft. Bij heel jonge, oude of zwakke mensen kan dit gezondheidsproblemen veroorzaken en zelfs fataal worden. Tijdens de hittegolf in de zomer van 2003 vielen er alleen al in Parijs duizenden doden door de extreme hitte. Aanpassen aan een warmer klimaat Koen De Ridder van VITO: Het hitte-eilandeffect heeft verschillende oorzaken. Steden absorberen meer warmte doordat ze meer beton bevatten en andere bouwmaterialen met een hoge warmtecapaciteit. Die materialen slaan overdag warmte op en geven die s nachts weer af. Ook asfalt, een donker materiaal, neemt erg veel zonnestraling op. Daarnaast wordt er in steden minder warmte uitgewisseld met de atmosfeer. Door een gebrek aan bomen en planten in de stad is er dan weer weinig verkoeling. Bovendien produceert ook het verkeer heel wat warmte, om nog maar te zwijgen over allerhande toestellen in de huizen. Denk maar aan de airco s, die zeker op warme dagen overuren draaien. Naarmate de aarde verder opwarmt, zal het UHI-effect versterken, zegt De Ridder. Er worden immers meer, langere en intensere hittegolven verwacht. Dat het hitte-effect in steden een belangrijk thema is in het wereldwijde debat over klimaatadaptatie, hoeft dan ook niet te verbazen. De klimaatwijziging is niet meer te stoppen. Hoe we ermee omgaan, kunnen we echter zelf bepalen. Wij ontwikkelden een computermodel dat berekent hoe de temperatuur in steden evolueert tijdens de zomer. Die tool kan helpen om prognoses te maken en het effect van klimaatmaatregelen in te schatten. Naar het voorbeeld van AURORA Om de UHI-intensiteit van steden te simuleren, lanceerde de ESA enkele jaren geleden een primeur. Een onderzoeksproject dat voor het eerst het hittegedrag van tien Europese steden, waaronder Athene, Brussel, Budapest, Londen en Madrid, in kaart brengt. VITO maakte deel uit van het Europese onderzoeksconsortium. De bestaande modellen zijn ontoereikend voor dergelijke simulaties, zegt De Ridder. Ze zijn te rekenintensief en dus niet toepasbaar voor klimaatmodellering. Ons model houdt enkel de essentie over. Het werkt sneller en eenvoudiger, maar bereikt toch even accurate resultaten als de complexere modellen. We baseerden ons voor het nieuwe model voor een groot deel op de principes van het AURORAmodel. Dat model hebben we enkele jaren geleden ontwikkeld om de stedelijke luchtkwaliteit te evalueren. Verschillende steden in Europa maken er gebruik van om hun luchtkwaliteit te voorspellen. Nu bewijst het model opnieuw zijn nut. Hoe werkt het? Het klimaatmodel van VITO baseert zich op thermische infraroodbeelden en genereert elk uur een temperatuurskaart, op een hoogte van

13 twee meter boven de stad en het omliggende gebied. De kaart heeft een ruimtelijke resolutie van enkele honderden meters tot enkele kilometers. We hebben het model ontwikkeld en gevalideerd voor Parijs, maar het kan ook voor andere steden aangepast worden, zegt De Ridder. Uiteindelijk willen we van dit simulatiemodel een service voor beleidsmakers maken. Een instrument dat helpt om de invloed van de klimaatopwarming op de temperatuur in steden te voorspellen en temperatuurspatronen voor een bepaalde stad te beoordelen. Beleidsmakers kunnen het model ook gebruiken om het effect van maatregelen op de temperatuur in de stad door te rekenen. Denk bijvoorbeeld maar aan de aanleg van een park of een groene long in de stad. Ondertussen heeft VITO al voor verschillende Europese steden het UHI-effect in kaart gebracht. Onlangs kreeg ze nog de opdracht om voor de Nederlandse stad Tilburg een simulatiemodel te ontwikkelen. In het kader van de klimaatopwarming wordt dit onderzoek alleen maar belangrijker, zegt De Ridder. We zijn dan ook tevreden dat onze expertise wordt opgemerkt en dat steden er een beroep op doen. Meer info: 13 Bovenstaande afbeelding toont de gemiddelde temperatuur van Parijs en omgeving om 22:00 (GMT) s avonds, voor de periode mei-september 2003, gesimuleerd met het stedelijk klimaatmodel van VITO. De hete zomer van 2003 is interessant in de UHI-context, omdat (1) klimaatmodellen voorspellen dat in de toekomst zulke hete zomers vaker zullen voorkomen, en (2) de stedelijke modellering kan aantonen dat het stedelijk-rurale temperatuurverschil tijdens hittegolven hoger ligt dan gewoonlijk. Op die manier ondervinden stedelingen een extra verhoogde warmtestress, bovenop die van de hittegolf zelf. De kleurencode geeft de temperatuur weer (zie kleurenlegende rechts). De zwarte lijnen zijn het wegennetwerk in/rond de stad. Men herkent duidelijk het stedelijk warmte-eiland van Parijs, met temperaturen tot 5-6 C boven die van de rurale gebieden rond de stad.

14 Europees project OFFICAIR Luchtkwaliteit in moderne kantoorgebouwen onder de loep 14 Gemiddeld brengen we tot 90 % van onze tijd door tussen vier muren. Niet alleen de luchtverontreiniging buitenshuis, maar ook de kwaliteit van de binnenlucht verdient daarom alle aandacht. Die heeft immers even goed een invloed op onze gezondheid en levenskwaliteit. Astma, hart- en vaatziekten en klachten zoals irritatie of discomfort kunnen het gevolg zijn van een verontreinigde binnenlucht. In het Europese project OFFICAIR onderzoekt VITO samen met andere onderzoekspartners de luchtkwaliteit in moderne kantoorgebouwen. De aandacht van het beleid voor luchtverontreiniging binnenshuis is recent aangewakkerd. Om een gezond binnenklimaat te bevorderen, heeft de Wereldgezondheidsorganisatie vorig jaar heldere richtlijnen opgesteld voor de binnenluchtkwaliteit. Ook de onderzoekswereld voelt de vragen toenemen. Frederick Maes van VITO: Waar vroeger de nadruk lag op luchtkwaliteitsmetingen in de buitenlucht, krijgen we steeds meer onderzoeksvragen die te maken hebben met binnenlucht: in scholen, kantoorgebouwen, woningen Vanuit onze jarenlange expertise met luchtkwaliteit specialiseren we ons ook in het meten van binnenlucht. Zo hebben we in het kader van het BiBa-project (kort voor Binnenlucht in Basisscholen ) de lucht in klassen van dertig Vlaamse basisscholen onder de loep genomen. Met een grote groep Europese

15 partners is momenteel het project Sinphonie (Schools Indoor Pollution and Health: Observatory Network in Europe) in uitvoering, dat de binnenluchtkwaliteit in basisscholen verspreid over heel Europa onderzoekt. Een basis voor nieuwe wetgeving Sinds eind vorig jaar werkt VITO mee aan het Europese project OFFICAIR, onder leiding van de Universiteit van West-Macedonië (Griekenland) en met twaalf andere onderzoekspartners. Het project moet wetenschappelijke input geven aan het Europese beleid op het gebied van binnenlucht, en dan specifiek voor moderne kantoorgebouwen. Die knowhow wordt ontwikkeld onder de vorm van databases, modelleerinstrumenten, beoordelingsmethoden en meetcampagnes in moderne kantoorgebouwen, die het inzicht in de gezondheidsrisico s van verontreinigde binnenhuislucht vergroten. Uit de bestaande én de nieuw ontwikkelde kennis willen de OFFICAIR-partners een wetenschappelijk kader ontwikkelen dat de beleidsmakers helpt om onderbouwde normen en bijbehorende wetgeving voor kantoorlucht op te stellen. Ook de energiehuishouding van kantoorgebouwen komt in het project aan bod. Naast residentiële gebouwen krijgen ook kantoren immers ruime aandacht in de doelstellingen van de Europese Commissie. Snel en accuraat bemonsteren VITO coördineert een werkpakket met betrekking tot het meten en bepalen van productemissies van elektronische kantoorapparatuur, materialen en schoonmaakproducten. Zelf spitst VITO zich onder meer toe op het ontwikkelen van nieuwe meetmethodes voor enkele specifieke semivluchtige organische stoffen. Maes: Componenten in binnenlucht zijn van een heel andere soort dan de luchtverontreinigende componenten die we in de buitenlucht aantreffen. Vlamvertragers en weekmakers zijn enkele voorbeelden van componenten die we typisch binnenshuis aantreffen. Er komen ook voortdurend nieuwe materialen en producten op de markt, die dan weer andere stoffen of varianten uitstoten. Binnenluchtkwaliteit confronteert ons dus met heel nieuwe meet- en analysevragen. Die nemen we nu specifiek voor kantoorgebouwen onder de loep. In onze testkamers meten we bijvoorbeeld welke componenten een kantoormateriaal precies uitstoot. Denk maar aan een bureaublad of fotokopieertoestellen. De bedoeling van het project is ook om bemonsterings- en analysetechnieken te exploreren die beter geschikt zijn voor binnenluchtmetingen. Zo hebben we een techniek ontwikkeld die toelaat om semivluchtige componenten nauwkeuriger en sneller te meten. Zulke componenten, zoals bijvoorbeeld polyaromatische koolwaterstoffen, kunnen niet alleen aanwezig zijn in de gasfase maar ook op de oppervlakte van stofdeeltjes. Die partikels kunnen aanzienlijke gezondheidseffecten hebben wanneer ze worden ingeademd. De klassieke methode is lawaaierig, vereist hoge aanzuigdebieten en lange bemonsteringstijden en is daarom minder geschikt voor binnenhuis- en testkamermetingen. Onze nieuwe methode daarentegen maakt gebruik van kleinere, draagbare eenheden met lagere bemonsteringsdebieten. Bijkomend voordeel is dat er geen verdere staalvoorbereiding noodzakelijk is waardoor er sneller analysedata gegenereerd kunnen worden. Testkamers In het kader van OFFICAIR bouwt VITO haar batterij aan testfaciliteiten verder uit. Wij beschikken over testkamers waarmee we geëmitteerde componenten efficiënter kunnen bemonsteren. In onze grootste testkamer, één kubieke meter groot, kunnen we de effecten van temperatuur, vochtigheid, luchtverversing of licht bestuderen. Dat zijn allemaal parameters die het voorkomen van polluenten beïnvloeden. Verder kunnen de testkamers (met daarin het testmateriaal) gevoed worden met precies gedoseerde gasmengsels (bijvoorbeeld ozon of stikstofdioxide) om zo secundaire reacties na te bootsen. De testkameruitstroom kan bovendien gebruikt worden om effecten van blootstelling te meten. Zo zullen VITO-experts het effect van polluenten op ontstekingsreacties van cellen bestuderen. In een volgende fase van het project zal iedere partner ook veldmetingen uitvoeren in een reëel kantoorgebouw. Alle projectdata zullen gebruikt worden om uiteindelijk een computermodel op te stellen dat toelaat de blootstelling aan luchtverontreiniging in een kantoor in te schatten. OFFICAIR loopt nog tot Meer info: 15

16 In de kijker 16 Samenwerkingsovereenkomst tussen VITO en OVAM Op 11 mei ondertekenden VITO en de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) een samenwerkingsovereenkomst voor de ontwikkeling van een groene kringloopeconomie in Vlaanderen. Ze deden dat in aanwezigheid van Vlaams vice-ministerpresident en minister van Innovatie Ingrid Lieten en Vlaams minister van Leefmilieu Joke Schauvliege. De samenwerking tussen VITO en OVAM focust op een verhoging van de eco-efficiëntie en eco-innovatie in het Vlaamse bedrijfsleven. Hierbij zullen beide partners niet alleen samen projecten uitvoeren, maar ook bouwen aan platformen om initiatieven uit de industrie te stimuleren. Met de samenwerking wordt ook een belangrijke stap gezet om een aantal ambities uit Vlaanderen in Actie tegen 2020 waar te maken. Meer info: VITO zet mee de schouders onder het Materialenpact Op de Rondetafel Duurzaam Materialenbeheer van 6 juni in Elewijt ondertekenden Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur Joke Schauvliege en tal van overheids- en onderzoeksinstellingen, bedrijfsfederaties en onderzoeksinstellingen een engagementsverklaring tot het sluiten van een Materialenpact. Ook VITO was één van de ondertekenaars. De engagementsverklaring zal de basis vormen voor een Vlaams Materialenpact dat in 2012 gesloten wordt. De tweehonderd deelnemers aan de Rondetafel in Elewijt discussieerden uitvoerig over de concretisering van duurzaam materialenbeheer en de rol van alle betrokken spelers in dit verhaal. VITO begeleidde workshops rond biogebaseerde economie, duurzaam bouwen, reststromenplatformen en nieuwe businessmodellen. Meer info: VITO ontving Europees parlementslid Kathleen Van Brempt Europees parlementslid Kathleen Van Brempt (SP.A) bracht op 6 mei een bezoek aan VITO. Energieefficiëntie en de vernieuwende aanpak van grondstoffen en materialen liggen Van Brempt na aan het hart. Ze is immers werkzaam in de ITRE- en ENVI-commissie (ITRE: Industry, Technology, Research en Energy; ENVI: Environment) van het Europees Parlement. Na een algemene voorstelling van VITO, werd de problematiek van duurzaam materiaalgebruik, aardobservatie, milieu en gezondheid toegelicht. Ook de haalbaarheidsstudie FISCH (Flanders strategic Initiative for Sustainable CHemistry) en VITO s projecten rond geothermie kwamen aan bod. Van Brempt sloot haar bezoek af met een informele babbel met VITO-onderzoekers. Wereldautoriteit ecologische economie bezoekt VITO Scientists are discovering a convenient truth: our happiness does not depend on the consumption of conventional economic goods and services, but instead is enhanced when we have more time and space for socializing, for nature, for learning, and for really living instead of just consuming. Op uitnodiging van VITO hield professor Robert Constanza op 26 mei 2011 inspirerende lezingen, zowel in VITO als aan de Universiteit Antwerpen. Constanza is directeur van het Insitute for Sustainable Solutions (ISS) aan de Portland State University in de Verenigde

17 Staten. Hij is een absolute wereldautoriteit op het vlak van ecologische economie. Zijn vaak geciteerde Nature-paper uit 1997 was de start van een toonaangevende ontwikkeling, waarbij het mogelijk werd ecosysteemdiensten economisch te waarderen. Op basis van Constanza s benadering werd het begrip ecologisch kapitaal verder vorm gegeven. Samen met de publicatie van de Millennium Ecosystem Assessment door de Verenigde Naties heeft dit voor een ware omwenteling gezorgd in het denken over natuur en het behoud van biodiversiteit. In Europa is dit de aanleiding geweest voor een omvangrijk onderzoeksproject: TEEB, The Economics of Ecosystems and Biodiversity. De resultaten van deze studie vormen nu de basis voor verschillende onderdelen van het Europese beleid. De visie van Costanza levert een inspirerende bijdrage aan de discussie over de duurzame toekomst en hoe we de transitie naar een duurzame maatschappij kunnen realiseren. Meer info: FCA meets cleantech China, India en VS Om Vlaanderen als cleantechregio internationaal te promoten, nam Flanders Cleantech Association (FCA) deel aan de milieubeurs China International Environmental Protection Exhibition & Conference (CIEPEC). Deze beurs wordt gesponsord door het Chinese ministerie van Milieubescherming en is de belangrijkste milieubeurs in China. Ook White Pavillion, de Chinese dochteronderneming van Terra Energy (een spin-off van VITO), en het milieutechnologiebedrijf Waterleau waren van de partij op deze tweejaarlijkse beurs. De opkomst van Belgische bedrijven was klein, maar toch blijft dit een niet te missen evenement om zich op het vlak van milieutechnologie te profileren. Op aanvraag van CCTV, de nationale Chinese televisiezender, gaf FCA een interview over cleantech Vlaanderen en haar strategie voor de Chinese markt. FCA nam op de beurs ook deel aan een conferentie over Feeding Smart & Sustainable Cities, georganiseerd door de Europe-China Clean Energy Center (EC2). Op deze conferentie kwam onder meer de evolutie van Chinese eco-cities aan bod en werden zowel technologische als sociologische bedenkingen gemaakt. Een leuke anekdote is dat het Vlaams e-portemonnee -concept werd aangehaald. Het diende als voorbeeld over hoe het lokale beleid op een slimme manier kan inspelen op de bereidheid tot duurzaam en milieuvriendelijk gedrag. In India nam FCA deel aan het ETCB-cleantechforum (European Business & Technology Centre). Op dit forum stonden afvalbeheer en afvalwaterbehandeling centraal, maar ging de aandacht ook naar de uitdagingen voor de handel met India. FCA bracht ten slotte ook een bezoek aan de Californische cleantechcluster van San Diego, een voorbeeld voor vele regio s in de wereld. Het principe van de cluster in San Diego is vooral gebaseerd op het stimuleren van de markt om innovatieve technologieën van onderzoekscentra toe te passen. Dit gebeurt enerzijds door middel van het programma Drive innovation to the market van de Rady Management School. Dit programma brengt technologische instituten en MBAstudenten samen om een businessplan vorm te geven. Anderzijds zet het San Diego Connect Springboard Accelerator Programma bedrijfsleiders in de regio in om deze innovaties volgens een gestructureerd programma te coachen. Nog in San Diego heeft een spin-off van VITO, Bluways, recent een Amerikaans bedrijf overgenomen. Meer info: Vlaams-Nederlandse themadag over atmosferisch plasma Sinds enkele jaren organiseren VITO en het Mikrocentrum van Eindhoven (Nederland) samen het Benelux laserevenement. Dit jaar, op 12 mei, zetten beide onderzoekscentra een themadag over atmosferisch plasma op touw. Ruim honderd geïnteresseerden zakten die dag af naar VITO. In het totaal stonden negen voordrachten en twee rondleidingen met demonstraties van atmosferische plasmabehandelingen in het plasmalab van VITO op 17

18 In de kijker 18 het programma. In de ontvangsthal gaven bijna vijftien exposanten geanimeerd uitleg bij hun activiteiten en producten. Met succes, want na afloop waren ze hoopvol over de te verwachten return. Op de themadag lag de nadruk op de diverse beschikbare technologieën voor atmosferische plasmabehandelingen. Er werd dieper ingegaan op de problematiek van adhesie en verlijming, een sleuteltoepassing van atmosferisch plasma. Alle deelnemers kregen ook de kans om deel te nemen aan een geleid bezoek aan het plasmalab van VITO. Een demonstratie van de gepatenteerde plasma-installaties die VITO ontwikkelde voor de behandeling van allerhande materialen kon op veel belangstelling rekenen. Zo werden met een PlasmaSpot lage-wrijvingscoatings aangebracht op rubber en werd met een PlasmaZone een waterafstotende nanocoating aangebracht op een polymeer. In primeur werd ook een rolsysteem getoond, waarmee folies tot 200 millimeter breed, draad of vezels diverse oppervlaktebehandelingen kunnen ondergaan. Tot slot werden nog enkele experimentele reactoren getoond voor het behandelen van gassen met atmosferisch plasma. Toepassingen zijn de omzetting van CO 2 en methaan in basischemicaliën en het reinigen van gassen. De themadag werd door Professor Peter Bruggeman van de Technische Universiteit Eindhoven afgesloten met een blik op de toekomst van atmosferisch plasma. Meer info: Internationale vakbeurs Infopol en XPO112 In de Kortrijkse Expohallen vonden van 23 tot 27 mei de internationale vakbeurzen Infopol en XPO112 plaats. Het was al de achtste editie van Infopol, de beurs voor uitrusting van de politie en de bewakingsen veiligheidsdiensten. XPO112 voor de uitrusting van de urgentiediensten en rampenbestrijding was aan haar derde editie toe. VITO was aanwezig met haar expertise in het ontwikkelen van geïntegreerde systemen die hulpdiensten helpen bij de vraag naar snelle en accurate gegevens bij rampenbestrijding. De ontwikkeling en het testen van onbemande platformen en eigen software zijn cruciaal voor brandweer en politie. Ook het ter beschikking stellen van gespecialiseerde meettoestellen kan voor hen een troef zijn. Meer info: Belgian Earth Observation-dag Op 25 mei 2011 vond in Oudenburg bij Oostende de jaarlijkse BEO-dag (Belgian Earth Observation) plaats. De BEO-dag is een organisatie van het Federaal Wetenschapsbeleid Aardobservatieprogramma STEREO II en wil Belgische onderzoekers in aardobservatie samenbrengen om samenwerking te stimuleren. VITO is betrokken bij een aantal lopende STEREO II-projecten zoals BELCOLOUR-2, MAMUD, HABISTAT, GLOBAM waarvan de eindresultaten werden gepresenteerd. Deze projecten willen ter ondersteuning van de kenniseconomie een onafhankelijke Belgische expertise van internationaal niveau opbouwen in de aardobservatie. STEREO II-projecten zoals PROCESS, HYPERMIX, ASIMUD werden eveneens kort toegelicht. Ook bij deze projecten is VITO betrokken. Daarnaast werd een korte stand van zaken gegeven over de Belgische ProbaV-satelliet, de opvolger van SPOT-VEGETATION. Bovendien werd tijdens de BEO-dag aangekondigd dat APEX, de Belgisch-Zwitserse hyperspectrale beeldvormende sensor ontwikkeld voor ESA, operationeel is. Met meer dan honderd deelnemers was het evenement zonder meer geslaagd. Meer info:

19 Demodag GPS en precisielandbouw Eind mei zette de Katholieke Hogeschool Kempen in Geel bedrijven in de kijker die producten aanbieden uit de precisielandbouw. Op vraag van het Interprovinciaal Proefcentrum voor de Aardappelteelt (PCA) lichtte VITO er haar relevante onderzoeksdomeinen toe. Zo kwamen de in-situ-real-timesensoren en modellen binnen land- en waterbeheer aan bod. Ook het gebruik van onbemande luchtvaartuigen (UAV s) en aardobservatie werden gepresenteerd. Er werd bekeken of deze technologie kon helpen om de groeiende nood aan precieze informatie in het groeiproces van landbouwgewassen te lenigen. VITO kon enkele interessante contacten leggen en bestudeert hoe er verder kan samengewerkt worden. Meer info: Symposium In-Situ Environmental Monitoring and Policy, the Application of Sensors and Passive Samplers Op 26 en 27 mei organiseerde VITO in samenwerking met UGent een symposium over de toepassing van sensoren en passieve bemonsteringsmethoden. Dergelijke meettechnieken worden meer en meer toegepast in bodem-, water- en grondwateronderzoek. Aan de hand van presentaties, posters en commerciële expo s werden recente ontwikkelingen en toepassingen toegelicht. Hierbij werd de nadruk gelegd op terrestrische sensoren en watersensoren, passieve bemonsteraars en meettechnieken voor de bepaling van de massaflux. Op de studiedag waren zowel industriële partners, overheden als studiebureaus aanwezig. VITO was inhoudelijk goed vertegenwoordigd met bijdragen over passieve bemonstering van opgeloste elementen in oppervlaktewater, sensorplatformen voor oppervlaktewaterkwaliteit en massafluxmetingen voor risicomanagement. Meer info: Ruimtelijke maatregelen tegen lokale luchtverontreiniging gemodelleerd In opdracht van het Departement Leefmilieu, Natuur en Energie van de Vlaamse overheid bestudeerden VITO en Antea Group de efficiëntie van ruimtelijke maatregelen tegen lokale luchtverontreiniging door verkeer. Ruimtelijke planning kan namelijk een positieve invloed hebben op de blootstelling aan luchtverontreiniging en zo ook op de gezondheid van de bevolking. De modelleringsopdracht resulteerde in een samenvattende brochure. Deze brochure geeft geen compleet overzicht van alle mogelijke ruimtelijke maatregelen die relevant kunnen zijn bij de aanpak van luchtverontreiniging. Wel is het een bron van inspiratie voor ruimtelijke planners, MER-deskundigen en andere professionelen die betrokken zijn bij de invulling van de openbare ruimte: architecten, ingenieurs, vergunningsverleners, verkeersplanologen, enzovoort. Meer info: VITO s Fiber Laser Event Het Lasercentrum Vlaanderen (LCV) van VITO heeft de aanschaf van zijn 7kW fiber laser niet onopgemerkt laten voorbijgaan. Op 9 juni werd de nieuwe aanwinst voorgesteld. De meer dan 60 aanwezigen hebben kunnen vaststellen dat deze compacte hoogvermogen laser met een hoge bundelkwaliteit heel wat potentieel biedt voor zowel laserlassen, snijden, oppervlaktebehandelingen als 3D-cladden. 19

20 In de kijker 20 De twee belangrijkste pijlers van LCV, het laserlassen en lasercladden, werden tijdens dit event in de kijker geplaatst. Vooral het driedimensionaal opbouwen van componenten (additieve vormgeving) via lasercladden trok duidelijk de aandacht van de bezoekers. Met deze techniek kan men laagsgewijs metalen componenten opbouwen of onderdelen toevoegen op bestaande metalen structuren. De techniek laat ook toe complexe herstellingen uit te voeren op hoogwaardige componenten. Meer info: Seminarie over duurzame labotechnologie Op 24 mei 2011 hield advies- en ingenieursbureau Van Looy Group zijn jaarlijkse seminarie met EGNATON, de Europese vereniging van leveranciers van duurzame labotechnologie. Het seminarie, dat plaatsvond bij VITO, spitste zich toe op groene energie voor de laboratoria en datacentra. Beide doelgroepen konden hun ervaringen hierover uitwisselen. Het seminarie lokte zo n tachtigtal geïnteresseerden. De deelnemers kwamen van verschillende bedrijven, zoals Janssen Pharmaceutica, Bayer, Belgacom en Telenet. Na het welkomstwoord van Gerrit Jan Schaeffer, directeur van de Energiegroep van VITO, werden er verschillende topics aangereikt. Zo kwamen onder meer smart grids, intelligente warmtepompen, de ervaringen rond duurzame laboratoria op Europees niveau en het MIP2-project Groene Datacenters aan bod. In de namiddag stonden enkele labobezoeken op het programma: het Lasercentrum, het thermotechnisch lab, het homelab en het batterijlab. Na afloop werd het seminarie afgesloten met een hapje en een drankje, waarbij de deelnemers verder met elkaar kennismaakten. Dankzij de prima organisatorische samenwerking tussen Van Looy Group en VITO was het een vlekkeloos verlopen seminariedag. Meer info: VITO volgt elektrische wagens op voor NMBS In maart lanceerde de NMBS Holding het ambitieuze pilootproject Plug & Ride. Gedurende drie maanden hebben een tiental bestuurders uit drie grote steden van het land een combinatie van drie vervoermiddelen getest: een persoonlijke elektrische wagen, de dienst van autodelen en de trein. Plug & Ride was het eerste echte demonstratieproject van elektrische voertuigen in België. VITO werd ingeschakeld om de elektrische wagens gedetailleerd op te volgen. Zo merkten de VITOonderzoekers op dat de wagens maar een fractie van de tijd effectief aan het rijden waren, meer bepaald 2,6 % van de tijd. De rest van de tijd stonden ze geparkeerd, hetzij aan de parking van het station (24 % van de tijd), thuis (48 %) of elders (25 %). Deze tijd is meer dan voldoende om de batterijen helemaal vol te laden, wat slim of gecoördineerd laden mogelijk maakt. Slim laden is laden wanneer er een overaanbod aan groene elektriciteit is, bijvoorbeeld wanneer er veel wind waait of de zon fel schijnt.

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

FRIS Duurzame Energie. Trekkers: EnergyVille

FRIS Duurzame Energie. Trekkers: EnergyVille FRIS Duurzame Energie Trekkers: EnergyVille Voorstelling FRIS werkgroep Duurzame Energie Leden FRIS werkgroep Trekker Bouwstenen FRIS-cluster IncubaThor met stimuleringsprogramma KIC InnoEnergy (pre-seed)

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans

Vlaamse Complementariteit. SET5Y Ronnie Belmans Vlaamse Complementariteit SET5Y Ronnie Belmans EnergyVille en Campus EnergyVille EnergyVille = samenwerking tussen VITO, KUL en IMEC in onderzoek, ontwikkeling en valorisatie Geïmplementeerd via samenwerkingsovereenkomsten

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 1. Inleiding De laatste maanden is er hard gewerkt aan enkele SEFIRA werkpakketten. Onder de leiding van de universiteit van Urbino werd een theoretisch en

Nadere informatie

Personeel EnergyVille betrekt nieuw gebouw Campus EnergyVille op Thor Park in Waterschei

Personeel EnergyVille betrekt nieuw gebouw Campus EnergyVille op Thor Park in Waterschei Perstekst Personeel EnergyVille betrekt nieuw gebouw Campus EnergyVille op Thor Park in Waterschei Vandaag heeft het personeel van EnergyVille voor het eerst haar nieuwe gebouw betrokken in Waterschei.

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator

Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator Greenbridge wetenschapspark incubator demonstrator - faciliteert de ontwikkeling/optimalisatie van uw technologie - helpt uw energietechnologie succesvol in de markt zetten voor (startende) bedrijven:

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren

ENERGIEOPLOSSINGEN. De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren ENERGIEOPLOSSINGEN De bekendste organisaties van de wereld rekenen op ons om hun energiebeloften te realiseren Vandaag de dag kunnen we onze verplichtingen inzake energie-efficiëntie niet meer naast ons

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom?

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Erik De Schutter Vlaams energieonderzoek door VITO Energietechnologie Duurzame stedelijkheid KU Leuven Elektrotechniek Bouwfysica

Nadere informatie

Perstekst. Inrichting gebouw EnergyVille van start. 15 december 2015

Perstekst. Inrichting gebouw EnergyVille van start. 15 december 2015 Perstekst Inrichting gebouw EnergyVille van start 15 december 2015 Vandaag leggen de aannemers in Thor Park de laatste hand aan de gevel van het energieneutrale gebouw van EnergyVille dat de toekomstige

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Warmtenetten strategisch energiebeleid

Warmtenetten strategisch energiebeleid Warmtenetten strategisch energiebeleid Stadsontwikkeling - EMA 8 mei 2013 Stedelijk beleid Noodzaak en warmtebronnen Pijlers van het beleid Plannen Warmtenetten strategisch energiebeleid 1 Stedelijk Beleid

Nadere informatie

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING NIEUWE VISIE OP ZONREGELING Zon en daglicht regeling als deel van de energieprestaties in gebouwen Peter Winters President of the European Solar Shading Organization Director Shading & Building Dickson

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

Antwerpen, Duurzame stad voor iedereen. Focus energie en milieu

Antwerpen, Duurzame stad voor iedereen. Focus energie en milieu Antwerpen, Duurzame stad voor iedereen Focus energie en milieu Forum 19 juni 2012 1.Beleidsnota: wat is de ambitie? 2.Projecten: wat doen we al? 1. Beleidsnota: Wat is de ambitie? Waarom wil Antwerpen

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

Lokale initiatieven en projecten gelinkt aan Smart Grids: een overzicht. Heidi Lenaerts 20 juni 2011

Lokale initiatieven en projecten gelinkt aan Smart Grids: een overzicht. Heidi Lenaerts 20 juni 2011 Lokale initiatieven en projecten gelinkt aan Smart Grids: een overzicht. Heidi Lenaerts 20 juni 2011 Smart Grids Flanders Industrieel platform met als doel commerciële doorbraken & een internationaal competitief

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Opportuniteiten en nieuwe

Opportuniteiten en nieuwe Opportuniteiten en nieuwe tendensen voor een lager verbruik Kurt Stockman Hogeschool West-Vlaanderen, Kortrijk Winst door energie-efficiëntie: ook voor KMO s? Agoria workshop 12 juni 2012 Inleiding Maatschappelijk

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011

Energiedag voor lokale besturen VVSG. Heidi Lenaerts 26/10/2011 Energiedag voor lokale besturen VVSG Heidi Lenaerts 26/10/2011 Agenda 1. Huidig energiesysteem + evoluties 2. Wat zijn smart grids? 3. Link naar gebruikers & gebouwen 4. Wie is Smart Grids Flanders? Huidig

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

DO-tank Duurzaam Bouwen DO-tank Duurzame Energie. Gezamenlijke startbijeenkomst 19 mei

DO-tank Duurzaam Bouwen DO-tank Duurzame Energie. Gezamenlijke startbijeenkomst 19 mei DO-tank Duurzaam Bouwen DO-tank Duurzame Energie Gezamenlijke startbijeenkomst 19 mei Agenda Welkom en kennismaking Toelichting TACO2-studie (Luc Driesen) Strategie en aanpak uitvoering TACO2 (Luc Driesen)

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond.

Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Een aangenaam binnenklimaat, het hele jaar rond. Verbeter uw comfort met de ideale zonwerende en isolerend glasfolie. Verbeter de isolatie tot 41% (K-waarde), bespaar energie, hou overdreven warmte buiten

Nadere informatie

Brainport Eindhoven ENERGIE. Studievoormiddag Energie in de Noorderkempen 29 april 2010

Brainport Eindhoven ENERGIE. Studievoormiddag Energie in de Noorderkempen 29 april 2010 Brainport Eindhoven ENERGIE Studievoormiddag Energie in de Noorderkempen 29 april 2010 Brainport Development, 2010 agenda Brainport innovatieve regio energietransitie de Brainport aanpak belang/kansen

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement

betreffende het komen tot een energievisie en een energiepact en de rol daarin van het Vlaams Parlement ingediend op 342 (2014-2015) Nr. 1 29 april 2015 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Robrecht Bothuyne, Andries Gryffroy, Willem-Frederik Schiltz, Jos Lantmeeters, Valerie Taeldeman en Wilfried Vandaele

Nadere informatie

Ondersteuning burgemeestersconvenant

Ondersteuning burgemeestersconvenant 20/01/2014 Ondersteuning burgemeestersconvenant Deel 2: Sustainable energy action plan (SEAP) Studiedag LNE Brussel Inhoud» Doel maatregelentool» Architectuur maatregelentool» Aan de slag 20/01/2014 2

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Wat is VITO. » Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. » Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV

Wat is VITO. » Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. » Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV Wim Cardinaels Wat is VITO» Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek» Vision on Technology 01/10/2013 2 2013, VITO NV Onderzoek op maatschappelijke uitdagingen Minder afhankelijk fossiele brandstoffen

Nadere informatie

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 SOC Maakindustrie & Made Different Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 Agoria: federatie van de technologische industrie 1.700 ondernemingen 10 domeinen Information and Communication

Nadere informatie

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen www.kuleuven.be/lsue Coördinator: Gerard Govers Contactpersoon: Sofie Bruneel K.U.Leuven Energie-instituut: http://www.kuleuven.be/ei/

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO DETAILED CURRICULUM MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO Innovatie is noodzakelijk om in de huidige hyper-competitieve, internationale en volatiele markt continuïteit te kunnen verzekeren.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu integreren van energiebesparing en maatregelen voor energie-efficiëntie bij het saneren van bestaande gebouwen, bijdragen aan de bescherming van het klimaat

Nadere informatie

Bijlage 3 Duurzame gebiedssjablonen verder uitgewerkt

Bijlage 3 Duurzame gebiedssjablonen verder uitgewerkt Bijlage 3 Duurzame gebiedssjablonen verder uitgewerkt De volgende sjablonen voor duurzame gebiedsontwikkeling zijn te onderscheiden: gezonde wijk Klimaatvriendelijke wijk / gebied Prachtig compacte wijk

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

PPS nieuwe kansen voor een duurzame omgeving. Joris Scheers - adj. Vlaams Bouwmeester

PPS nieuwe kansen voor een duurzame omgeving. Joris Scheers - adj. Vlaams Bouwmeester PPS nieuwe kansen voor een duurzame omgeving Joris Scheers - adj. Vlaams Bouwmeester PPS nieuwe kansen voor een duurzame omgeving 1. Context Vlaanderen duurzaam bouwen 2. Kansen 3. Aandachtspunten Leren

Nadere informatie

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven 2 Vlaanderen is in actie op Blue Gate Antwerp. Aan de rand van de stad Antwerpen ontwikkelt Vlaanderen samen met de stad een nieuw bedrijventerrein

Nadere informatie

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme

Nadere informatie

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan.

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan. Gemeente t.a.v. het College van Burgemeester en wethouders Datum: 24-2-2015 verkiezing@smartdatacity.org Aankondiging Slimste Binnenstad van Nederland Bijlage: Toelichting Geacht college, Met genoegen

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

ENERGIE EFFICIËNTIE EN BESPARINGEN IN GEBOUWEN

ENERGIE EFFICIËNTIE EN BESPARINGEN IN GEBOUWEN ENERGIE EFFICIËNTIE EN BESPARINGEN IN GEBOUWEN Griet Janssen KENNISCENTRUM ENERGIE (KCE) Thomas More OMC Ecoproduction 27 maart 2014 INHOUD Voorstelling KCE Aspecten energiebeheer in gebouwen Optimalisatiestrategie:

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard

Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Uitdagingen en opportuniteiten in een smart grid omgeving Een zoektocht naar flexibiliteit? 13/10/2015 Helena Gerard Inhoud Inhoud Deel I Deel II Deel III Deel IV EnergyVille Uitdagingen in onze huidige

Nadere informatie

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur

Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Geïntegreerde netwerken en knooppunten: veranderingen in de maatschappij Ton Venhoeven, Rijksadviseur Infrastructuur Project uitwerking en planvoorbereiding Advies verkenningen Onderzoek duurzame stedenbouw

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015

DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 DE OPMAAK VAN EEN SEAP VOOR DE GEMEENTE KLUISBERGEN KLIMAATTEAM 1 12.10.2015 Agenda Welkom door de Schepen Lode Dekimpe Inleiding SEAP door Kim Rienckens (provincie Oost-Vlaanderen) Nulmeting en uitdagingen

Nadere informatie