MACEDONIË LAND IN DE WACHTKAMER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MACEDONIË LAND IN DE WACHTKAMER"

Transcriptie

1 MACEDONIË LAND IN DE WACHTKAMER

2 Raymond Detrez / Uitgeverij Houtekiet 2002 Uitgeverij Houtekiet, Vrijheidstraat 33, B-2000 Antwerpen Omslag Herman Houbrechts Zetwerk Intertext, Antwerpen isbn d nur 754 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission of the publisher

3 Raymond Detrez Macedonië Land in de wachtkamer Houtekiet Antwerpen / Amsterdam

4

5 Inhoud Inhoud 5 Woord vooraf 7 1. Balkanisme 9 2. Een Servo-Albano-Bulgaro-Vlach Het Turkse juk of pax ottomanica De Macedonische kwestie Terrorize the terrorists Intermezzo: een Macedonisch leven La Macédoine déchirée Een Macedonische staat Fyrom Land in de wachtkamer Macedonische Albanezen of Albanese Macedoniërs? De crisis van Het Raamakkoord van Ohrid 247 Nawoord 259 Noten 263 Bibliografie 267 Kaarten 277 Register 283

6

7 Woord vooraf I N DE LOOP VAN de afgelopen tien jaar teisterden oorlogen en burgeroorlogen de deelstaten van het oude Joegoslavië: Slovenië in 1991, Kroatië in , Bosnië-Herzegovina in , Kosovo in In twee boeken De sloop van Joegoslavië. Het relaas van een boedelscheiding (Hadewijch 1996) en Kosovo. De uitgestelde oorlog (Houtekiet 1999) heb ik geprobeerd aan te geven dat deze conflicten het gevolg waren van aan de ene kant het proces van natie- en staatsvorming op de Balkan en aan de andere kant van de desintegratie van het Joegoslavische federale systeem. In dit boek heb ik de jongste Joegoslavische burgeroorlog in Macedonië in 2001 eveneens vanuit die invalshoek beschreven. Terwijl in beide vorige boeken de aandacht vooral uitging naar de constructiefouten in het Joegoslavische federale systeem, ligt de nadruk hier op de historische achtergronden. Deze benadering bood me de gelegenheid dieper in te gaan op een aantal aspecten van de geschiedenis van de Balkan in het algemeen. Die historische beschouwingen kunnen gelezen worden als een aanvulling op wat aan bod kwam in De sloop van Joegoslavië en Kosovo. Vanuit dat historische perspectief bekeken vloeiden de (burger)- oorlogen in Kroatië en Bosnië-Herzegovina onder meer voort uit het streven van de Serven naar een staat, waarin alle Serven samenleefden. Dit streven werd vooral in de hand gewerkt door de al dan 7

8 niet terechte vrees van de Serven in de nieuwe ex-joegoslavische onafhankelijke staten Kroatië en Bosnië-Herzegovina als minderheid gediscrimineerd te worden. De conflicten in Kosovo en Macedonië waren het gevolg van een soortgelijk streven van de Albanezen naar een staat, waarin alle Albanezen samenleefden. Ook voor hen was die staat een alternatief voor hun minderheidspositie in Joegoslavië en Macedonië. Spanningen en conflicten tussen meerderheden en minderheden in staten zijn niet typerend voor de Balkan alléén; zij komen overal ter wereld voor. Die spanningen en conflicten hebben echter niet altíjd bestaan. Ze zijn duidelijk gerelateerd aan de idee van de naar etno-culturele homogeniteit strevende, etnisch-nationale staat. Het is dan ook onjuist om de Balkan te beschouwen als een bijzonder probleemgebied, of als een gebied waar volken elkaar altijd al naar het leven hebben gestaan. Ik ga in dit boek tamelijk uitvoerig in op de geschiedenis van Macedonië in de pre-nationalistische periode, in een poging deze vooroordelen ten aanzien van de Balkan te weerleggen. Een ander aspect van de geschiedenis van Macedonië, waaraan ik in dit boek meer dan de gebruikelijke aandacht besteed, is het ontstaan van de Macedonische natie. De nationale identiteit van de Slavische Macedoniërs vormt namelijk de kern van de Macedonische kwestie, zoals ze door de Balkanvolken zelf gepercipieerd wordt. Maar de ontstaansgeschiedenis van de Macedonische natie bood me ook de gelegenheid wat langer stil te staan bij een aantal bijzonderheden van natievorming op de Balkan in het algemeen. Misschien horen deze beschouwingen eerder thuis in discussies die op de Balkan zelf gevoerd worden op theoretisch niveau en concreet, naar aanleiding van de Macedoniërs, maar de manier waarop ook veel westerse auteurs over nationale identiteiten op de Balkan schrijven als over onbetwistbare feitelijkheden, doet vermoeden dat mijn excursie in een boek, bestemd voor een westers publiek, toch niet helemaal overbodig is. Tenslotte: ook met dit boek wil ik niemand overtuigen van een of ander groot gelijk. Ik ben tevreden als de lezer na de lectuur ervan besluit dat hij of zij niet meer weet wat van de Macedonische kwestie te denken. Twijfel heeft meer gemeen met kennis dan zekerheid. 8

9 1 Balkanisme H ET MEER VAN PRESPA ligt in vogelvlucht op een kilometer of dertig van de stad Ohrid het pittoreske vakantieoord dat in vrediger tijden door toedoen van de in robuuste couleur locale gepenseelde romans van A. den Doolaard veel Nederlandse toeristen trok. Het blauwgroene water rimpelt stil tussen de steile bergen; bij de oever hoor je alleen af en toe het vleugelgeklap van een watervogel of de doffe plons van een karper die naar de bodem schiet. Ondanks de overweldigende scenery is het meer van Prespa een naargeestige plek. Wie veel door de Balkan gereisd heeft, kent de dreigende sfeer die zich van het landschap meester maakt in de nabijheid van een staatsgrens. Mensen lijken er verdwaald, gebouwen hebben er een ondoorgrondelijke bestemming, wegen lopen er dood. Dezelfde sfeer ligt ook over het meer van Prespa: ergens op de bodem bevindt zich het punt waar Albanië, Griekenland en Macedonië elkaar raken. Op de Albanese oever rijst een zwart, ondoordringbaar woud op waarin wolven en jakhalzen leven. Vroeger werd de grenszone argwanend bespied door zwaarbewapende Albanese militairen, die burgers verhinderden de volksrepubliek te ontvluchten. De Griekse oever is even onherbergzaam. Vandaag de dag proberen Griekse soldaten er met veel minder succes Albanese burgers te beletten illegaal de Helleense republiek in te komen. Rond 9

10 het meer van Prespa heersen wantrouwen en angst. De Griekse grenswachters bij Niki bejegenen Macedonische reizigers zelfs in het bezit van geldige papieren met onverholen afkeer, net zoals de Macedonische grenswachters bij Hani i Hoti doen met bezoekers uit Albanië. Dit beklemmende oord aan de rand van drie staten, waar vandaag de verscheurdheid van de Balkan voelbaar als elektriciteit in onweerslucht aanwezig is, was rond het jaar 1100 het centrum van een machtig rijk. Op het grote eiland, dat tegenwoordig bij de Albanese oever van het Prespameer, maar nog net binnen de Macedonische wateren ligt, bevond zich toen de Burcht (Grad) van tsaar Samuil; vanuit Ochrid heerste hij over Macedonië, Albanië, Epirus, Thessalië en het oosten van Bulgarije. Het gebied rond het meer van Prespa was echter in het verleden nog om een heel andere reden niet een perifeer, maar juist erg centraal deel van de Balkan. Precies in deze streek hebben zich culturele processen voorgedaan, die de identiteit van de Balkan gevormd hebben. 1 In een wijd gebied om het Prespameer bestaat de grootste dichtheid aan zogenoemde balkanismen. Balkanisme is een term uit de taalkunde, waarmee grammaticale overeenkomsten tussen diverse Balkantalen aangeduid worden. De Balkantalen behoren tot zeer uiteenlopende taalfamilies: Bulgaars, Macedonisch, Servisch, Bosnisch en Kroatisch zijn Slavische talen; Roemeens en Aroemeens, de taal van de Vlachen, zijn Romaanse talen; Albanees en Grieks behoren, net als de genoemde talen, wel tot de grote Indo-europese familie, maar zijn daarbinnen niet met andere talen verwant, en ook niet met elkaar. Het verrassende is nu dat de Balkantalen, ondanks hun totaal verschillende Slavische, Romaanse, Griekse en Albanese woordenschat, een frappant groot aantal fonologische, morfologische en syntactische overeenkomsten vertonen zoals het ontbreken van de infinitief, het gepostponeerde lidwoord (dat niet aan het zelfstandig naamwoord voorafgaat, maar er achteraan aan vastzit), de vorming van de toekomende tijd met een (onveranderlijk) woord dat in alle Balkantalen etymologisch teruggaat op het werkwoord willen, enzovoort. Zulke overeenkomsten er bestaan er nog vele tientallen andere heten balkanismen. De talen waarin zulke balkanismen voorkomen, behoren tot de Balkantalenbond. De meeste balkanismen komen voor in het Albanees, Bulgaars, Macedonisch, Roemeens en Aroemeens. De grootste concentratie aan balkanismen vinden we in de Albanese, Griekse, Macedonische 10

11 en Aroemeense dialecten, gesproken in de omgeving van het meer van Prespa. (Asenova 1989: 215) Sinds de Sloveen Jernej Kopitar in 1829 de Balkantalenbond voor het eerst beschreef, hebben taalkundigen gezocht naar een verklaring voor het fenomeen. Vandaag wordt algemeen aangenomen dat die verklaring moet worden gezocht in de zeer verspreide twee- en meertaligheid van de bewoners van de Balkan op haar beurt een gevolg van de grote demografische mobiliteit. Spontane en gedwongen volksverhuizingen, nomadisme, seizoenarbeid, etnisch gemengde huwelijken en dergelijke kwamen gedurende vele eeuwen frequent voor. De mensen op de Balkan spraken elkaars talen, spraken diverse talen door elkaar, en namen op grote schaal niet alleen woorden, maar ook grammaticale constructies uit elkaars talen over. De uitwisseling gebeurde op de meest intense wijze op zulke plekken, waar sprekers van talen van diverse families het meest gemengd met elkaar leefden. De enige plek op de Balkan waar Albanees, Grieks, Slavisch en Aroemeens eeuwenlang intens contact met elkaar hadden, was de streek rond het meer van Prespa. Hier ligt de zenuwknoop van de Balkantalenbond. Het toepassingsveld van de term balkanisme kan makkelijk uitgebreid worden naar andere aspecten van de cultuur. De geestelijke en materiële cultuur van de Balkanvolken krioelt van de balkanismen. Er zijn talloze identieke of gelijksoortige elementen in de orale literatuur, de muzikale tradities, de zeden en gewoonten, gebruiksvoorwerpen en hun decoratie, en dergelijke. Álle componenten van de volkscultuur zijn immers het voorwerp geweest van een intense ruilhandel. Die resulteerde uiteindelijk in iets wat we zonder veel voorbehoud kunnen bestempelen als een gemeenschappelijke Balkancultuur, met uiteraard bepaalde regionale veeleer dan nationale varianten. De jongste jaren heeft het woord balkanisme een grotere bekendheid verworven in een heel andere betekenis. In 1994 publiceerde de in de Verenigde Staten levende Bulgaarse historica Maria Todorova in the Slavic Review The Balkans. From Discovery to Invention, waarin ze de term balkanisme introduceerde als aanduiding van het geheel van negatieve vooroordelen dat de media en de publieke opinie in het Westen er ten aanzien van de Balkan op na houden (Todorova 1994). Haar argumentatie lag voor een groot deel in de lijn van wat Edward Said poneerde in zijn Orientalism (Said 1978). Met name bestreed Todorova de taaie idee als ware de 11

12 Balkan de arena van eeuwenoude tribale haat en buitengewoon gewelddadige etnische conflicten, van politieke verdeeldheid en staatkundige versnippering. Deze ideeën, die ze later uitwerkte in Imagining the Balkans (Todorova 1997), kenden een groot succes in academische kringen, maar de academische beoefenaars van de balkanistiek hoefden eigenlijk niet meer overtuigd te worden. Hún visie op de Balkan was altijd al veel genuanceerder geweest dan die van politici en politieke commentatoren. De Amerikaanse taalkundige Victor A. Friedman vestigde in een artikel in het Bulletin de l Association des Études du Sud-Est Européen (Friedman ) de aandacht op de merkwaardige tegenstelling tussen balkanisme als taalkundig fenomeen en het negatieve beeld van de Balkan dat Todorova met balkanisme aanduidt. Terwijl het balkanisme in de taalkunde het resultaat is van convergentie, van een zich naar elkaar toe ontwikkelen van talen en bij uitbreiding culturen, heeft het balkanisme van de imagologie te maken met het resultaat van divergentie, van verdeeldheid en conflicten. Met andere woorden, het bevooroordeelde beeld van de Balkan als een oord van eeuwenoude etnische conflicten wordt tegengesproken door de sociale en culturele realiteit die de taalkunde onthult. De gemeenschappelijke grammaticale kenmerken van de Balkantalen kunnen immers alleen maar het resultaat zijn van intense contacten tussen de diverse etno-culturele gemeenschappen, en die kan men zich moeilijk anders voorstellen dan in vreedzame omstandigheden. Dit betekent dat het min of meer harmonieus samenleven van etno-culturele gemeenschappen gedurende vele eeuwen veel typerender voor de Balkan geweest is dan het vóórkomen van etnische conflicten. De convergerende cultuurelementen kenden dus hun grootste dichtheid in Macedonië, in het gebied rond het meer van Prespa. Hier vormde zich, half verborgen achter het grillige spektakel van dynastieke twisten, veranderende grenzen en allerlei andere, tamelijk futiele historische gebeurtenissen, de gemeenschappelijke identiteit van de Balkanvolken op de meest compacte wijze. Desondanks wordt het meer van Prespa en het aangrenzende gebied, waar voordien alles in alles kon vervloeien, vandaag de dag in drie hoekige stukken verdeeld door onzichtbare grenzen, die staten en volken, nationale talen en culturen onverbiddelijk van elkaar scheiden. Dát is het resultaat van de omgekeerde historische ontwikkeling, van een proces van divergentie, dat de gemeenschappelijke 12

13 Balkancultuur deed uiteenvallen in een aantal zich scherp van elkaar onderscheidende nationale culturen. Het is dit relatief jonge proces dat, waargenomen op een eenzijdige, selectieve, onbegrijpende manier, aan de basis ligt van de vooroordelen die Todorova balkanisme noemt. Op welk moment in de geschiedenis en door welke omstandigheden kon de convergentie overgaan in divergentie? Dit moment is de late 18e en 19e eeuw; de omstandigheden hebben te maken met de verwestersing van het Osmaanse Rijk, waarvan ook de Balkan deel uitmaakte. De ideeën van de Verlichting deden het verlangen ontstaan naar een rechtsstaat, een parlementaire democratie, die een einde zou maken aan het Osmaanse feodalisme, de religieuze discriminatie en het absolutisme van de sultan. Rigas Fereos Velestinlis ( ), een Vlach uit Thessalië, die geïnspireerd werd door de Franse constitutie van 1793 en 1795, verdedigde een Frans, civiel nationalisme, dat ruimte bood aan diverse stammen (zoals volken toen nog heetten) en talen binnen een Helleense democratie. Maar algauw kreeg de natie een puur etnische invulling, naar Duits model. Dit etnische nationalisme streefde naar de creatie van etnisch-homogene naties en eiste voor elke natie een exclusief grondgebied op. Democratie en cultureel pluralisme raakten vergeten. De nationalistische ideologen ontkenden het bestaan van een gemeenschappelijke Balkancultuur. Elk van hen construeerde voor zijn volk een unieke nationale identiteit, waardoor het zo veel mogelijk verschilde van de buurvolken. In dezelfde periode ontstonden op de Balkan ook de nationale standaardtalen, basiscomponenten van de nationale identiteit met een grote symboolwaarde. De Balkantalenbond hield stand, omdat het niet mogelijk was de grammaticale eigenschappen van de taal te veranderen. Leenwoorden werden echter radicaal vervangen door eigen woorden, om de nationale taal van vreemde smetten te zuiveren. Niet alleen de taal trouwens, maar ook de natie zelf moest zuiver zijn. De onafhankelijke Balkanstaten, die in de 19e en de 20e eeuw ontstonden, voerden een politiek van etnische homogenisering. Minderheden werden geassimileerd, verjaagd of vermoord. In het beste geval moesten ze genoegen nemen met de positie van tweederangsburgers. Nationale identiteit wordt geconstrueerd door middel van verhalen over gemeenschappelijke voorouders, een gemeenschappelijk historisch verleden, een gemeenschappelijke volksaard, gemeenschappelijke nationale belangen, zeden en gewoonten, nationale 13

14 kunstscholen en dergelijke. Die verhalen worden bedacht door schrijvers, historici, journalisten en politici en vervolgens de bevolking bijgebracht door de instellingen waarover de staat het politieke establishment laat beschikken: onderwijs, media, leger. Ook op de Balkan heeft elke staat zijn eigen nationale mythen over de volksaard en het verleden die samen fungeren als een nationaal credo. Macedonië, het gebied waar gedurende zo vele eeuwen Albanezen, Bulgaren, Grieken, Serven, Vlachen en Turken samenleefden, heeft in de nationale mythen van al deze volken onvermijdelijk een belangrijke plaats ingenomen. De Macedonische Slaven, die zich tegen het einde van de 19e eeuw Macedoniërs gingen noemen, hadden nog een ander eigen verhaal. Het ging om even zoveel verschillende percepties van het verleden en de identiteit van de bewoners van Macedonië percepties, die territoriale aanspraken kracht moesten bijzetten en waaruit het strijdvaardige geloof in het eigen groot gelijk geput werd. De opkomst van het nationalisme in de 19e eeuw betekende het einde van de Balkancultuurgemeenschap. In de meeste Balkanlanden leidde de politiek van etnische homogenisering al in de jaren onmiddellijk voor en na de Eerste Wereldoorlog tot de vestiging van een echte of geveinsde etnisch homogene staat. In Joegoslavië gebeurde dat pas in de loop van het voorbije decennium. Het multinationale, federale Joegoslavië viel uiteen in vier onafhankelijke republieken, die zichzelf in weerwil van het civiele karakter van hun respectieve grondwetten zien als etnisch-nationale staten en hun minderheden navenant behandelen. In de vijfde republiek, Bosnië-Hercegovina, leven drie naties apart binnen de grenzen van een eigen entiteit (deelstaat) zoals de Serven, of binnen één entiteit zoals de Bosnjakken en de Kroaten, maar dan verdeeld door wantrouwen en haat. Kosovo werd de facto de etnisch-homogene Albanese staat waarvan de Kosovaren gedroomd hadden. In Macedonië werden de Albanezen vroeger als minderheid gediscrimineerd, worden de Macedoniërs nú door de internationale gemeenschap gedwongen hun nationale staat met een Albanese natie te delen, maar blijven de twee gemeenschappen eveneens door wantrouwen en rancune gescheiden. Todorova (1997: 32-7) legt uit dat de term balkanisering de verbrokkeling van staten in kleine en niet-levensvatbare staatjes in West-Europa bedacht werd tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog, maar eigenlijk toen niet toepasselijk was. Het resultaat 14

15 van de Balkanoorlogen en de Eerste Wereldoorlog was niet zozeer territoriale verbrokkeling, maar territoriale uitbreiding van de bestaande Balkanstaten en daarmee de toename van hun levensvatbaarheid. Balkanisering is een mooi voorbeeld van balkanisme in de betekenis die Todorova aan dat woord geeft. Pas in het laatste decennium van de 20e eeuw viel Joegoslavië inderdaad uiteen in kleine, maar wellicht niet allemaal ook niet-levensvatbare staatjes. Was het gebruik van de term dan profetisch? Waarschijnlijk ging het veeleer om een self-fulfilling prophecy. De perceptie van de Balkan als een regio, waarin de verbrokkeling van staten in kleine en onlevensvatbare staatjes tot de essentie behoort, heeft er wellicht mede toe bijgedragen dat de internationale gemeenschap de desintegratie van Joegoslavië a priori als onvermijdelijk beschouwde en ook vanuit die visie met de strijdende partijen omging. De imagologie vindt de scheppers en gebruikers van beelden minstens even interessant als het verbeelde. De scheppers van balkanisme zijn West-Europese en Amerikaanse reizigers, schrijvers en journalisten en in mindere mate dan het geval is bij oriëntalisme academici. Fundamenteel voor het oriëntalisme, meent Said, zijn de (post)koloniale machtsverhoudingen tussen het Westen en het islamitische Nabije Oosten, die de perceptie van veel westerse wetenschapsmensen, kunstenaars en schrijvers vervormen. De Balkanlanden waren nooit kolonies in de letterlijke zin van het woord, maar dat heeft niet belet dat sinds het einde van de 18e eeuw de Europese grote mogendheden en sinds de 20e eeuw ook de Verenigde Staten zich herhaaldelijk en met een zekere gretigheid met de Balkan inlieten. Die mogendheden waren niet louter de meewarige getuigen van de eeuwenoude etnische conflicten. Ze kwamen ook tussen beide, gebruikten ze om hun eigen doelstellingen te realiseren en lokten ze soms uit. Het beeld van de bewoners van de Balkan als redeloze, door tribale instincten gedreven kemphanen kwam dan goed van pas. Het verleende diplomatieke chantage en militaire operaties het flatterende aura van edelmoedige interventies, bedoeld om erger bloedvergieten te voorkomen of de regio te stabiliseren. In feite ging het om invloedssferen en macht; het humanitaire aspect was veeleer een soort van collateral benefit. De Macedonische kwestie, waarover dit boek gaat, is vanaf haar ontstaan op het einde van de 19e eeuw tot op heden een internationale aangelegenheid geweest. De naargeestige sfeer om het meer van Prespa is nog de muffe lucht van de Koude Oorlog, toen het 15

16 Balkanschiereiland en in het bijzonder Macedonië drastischer dan ooit in hun geschiedenis door s werelds grote mogendheden in ideologische blokken en militaire allianties verdeeld waren. 16

17 2 Een Servo-Albano-Bulgaro-Vlach A LS GEOGRAFISCHE ENTITEIT HEEFT Macedonië een wisselvallig bestaan gekend. Het antieke Macedonië van vóór de spectaculaire expansie onder Filips en Alexander in de 4e eeuw voor Christus strekte zich uit tussen de Strymon (Slav. Struma) in het oosten tot aan het meer van Ohrid en het Pindusgebergte in het westen; de zuidelijke grens lag bij de rivier de Haliakmon. In de Byzantijnse tijd, meer bepaald van de 10e tot de 12e eeuw, bevond het thema (Byzantijnse militair-administratief gebied) Makedhonia zich ter hoogte van het huidige Thracië (Zuidoost-Bulgarije, Noordoost-Griekenland, Europees Turkije) een gebied dat niet eens ten dele samenvalt met het oude Macedonië. In de Osmaanse periode vormde Macedonië geen aparte administratieve eenheid; het was verdeeld over verschillende sancaks (provincies), waarvan de grenzen zeer veranderlijk waren. In de 19e eeuw bestond er een sancak Selanik (Thessaloniki), maar Noordoost-Macedonië behoorde tot de sancak Kosovo en West-Macedonië met een aanzienlijk deel van Thessalië tot de sancak Monastir (Bitola). Reizigers uit die tijd noemen als grenzen van Macedonië het Šargebergte in het noorden, de Rodopen in het oosten, het Pindusgebergte met de Olympus en de Egeïsche Zee in het zuiden, en de meren van Ohrid en Prespa in het westen. Macedonië strekte zich dus in de 19e eeuw aanzienlijk ver- 17

18 der naar het noorden uit dan in de Oudheid. Een grote historische continuïteit vertoont de geografische ruimte met de naam Macedonië niet. Het antieke Macedonië werd bewoond door Macedoniërs. Wie die Macedoniërs precies waren en vooral of het Grieken waren of een ander volk, is geen uitgemaakte zaak. Het weinige dat van de taal van de oude Macedoniërs bekend is, biedt geen houvast. Bij het honderdtal Macedonische glossen waarover we beschikken, zitten veel Griekse leenwoorden, wat erop wijst dat de Macedoniërs al in een vroeg stadium omstreeks 500 voor Christus vergriekst werden. Volgens de gerenommeerde Bulgaarse taalkundige Vladimir Georgiev moet het Macedonisch een andere taal dan het Grieks geweest zijn en verschilde het ook van het Illyrisch en het Thracisch de twee andere grote talen die in de Oudheid op de Balkan gesproken werden (Georgiev 1977: ). De eigenlijke Macedoniërs waren vermoedelijk géén etnische Grieken, maar op het moment dat ze in de geschiedenis verschenen was een proces van vergrieksing bezig dat uiteindelijk wel Grieken in de zin van deelgenoten van de Griekse beschaving van hen gemaakt heeft. De Macedoniërs leefden in de onmiddellijke nabijheid van Grieken en de aantrekkingskracht van de Griekse cultuur was vooral voor de sociale bovenlaag moeilijk te weerstaan. Daarnaast was de bevolking van Macedonië vermoedelijk ook toen al niet etnisch homogeen, maar leefden er naast etnische Macedoniërs, die (aanvankelijk) Macedonisch spraken, ook Grieken, Illyriërs en Thraciërs. Dat verklaart waarom de Oude Grieken zelf de Macedoniërs nu eens als Hellenen beschouwden, en dan weer als barbaren. In de loop der eeuwen werd nagenoeg de hele bevolking van Macedonië vergriekst. De Macedonische taal verdween compleet; in de aangrenzende gebieden in het noorden bleef Illyrisch en Thracisch gesproken worden, maar ook daar rukte het Grieks als cultuurtaal op. Na de integratie van het Balkanschiereiland in het Romeinse Rijk en de invoering van het Latijn als officiële taal bleef het Grieks zich verspreiden. Een deel van de Illyriërs en de Thraciërs echter werd gelatiniseerd, vooral in de steden en langs de grote wegen. Het Thracisch werd helemaal door het Latijn verdrongen, zij het niet zonder sporen na te laten. Zo ontstond een Oost-Romaanse taal, het Aroemeens (Vlachs, Kutsovlachs, Tsintsaars), de taal van de Vlachen. Het Aroemeens is erg verwant 18

19 met het Roemeens en Roemeense linguïsten beschouwen het als een Roemeens dialect. Aroemeens was in de Middeleeuwen op de Balkan een zeer verspreide taal; vandaag wordt het nog gesproken door tanende populaties in Albanië, Thessalië en Macedonië. Als de Albanese taalkundigen gelijk hebben en het huidige Albanees de voortzetting is van het Illyrisch, dan was de latinisering van het Illyrisch veel minder ingrijpend. Het Albanees is sterk getekend door het Latijn, maar heeft zijn apart karakter behouden. Overigens hechtten niet alle linguïsten geloof aan de genoemde visies op de ontstaansgeschiedenis van het Aroemeens en het Albanees. Sommigen vermoeden dat het Albanees, Aroemeens en Roemeens teruggaan op het gelatiniseerde Thracisch, gesproken in de driehoek tussen Sofia, Niš en Skopje, en dat Albanezen, Aroemenen en Roemenen zich van daaruit verspreid hebben (Georgiev 1966: 291-3; Georgiev 1977: 212-5). Het vervelende van deze theorie voor de Albanezen is dat zij in dat geval niet afstammen van de Illyriërs, en dus ook niet al van in de vroegste Oudheid in hun Albanese gebieden Albanië, Kosovo, Macedonië, Epirus geleefd hebben. Daarmee komen hun historische aanspraken op deze gebieden op de helling te staan. Hoe dan ook, Albanees, Grieks en Aroemeens zijn in Macedonië autochtone talen, in de zin dat hun respectieve voorlopers Illyrisch, (Klassiek) Grieks en Thracisch er naar alle waarschijnlijkheid al in de Oudheid gesproken werden. Of dat ook betekent dat de huidige Albanezen, Grieken en Vlachen de biologische nakomelingen zijn van de Illyriërs, Grieken en Thraciërs, met andere woorden, dat er ook een genetische continuïteit bestaat, is een heel andere vraag. In de hellenistische periode zijn Macedoniërs, Illyriërs en Thraciërs gehelleniseerd, maar in de Romeinse periode zijn ook Grieken gelatiniseerd, en in de Byzantijnse periode, na de opdeling van het Romeinse Rijk, zijn de meeste Romaanstaligen weer gehelleniseerd. Niet dat historici uit de bronnen veel over deze ontwikkelingen hebben kunnen achterhalen of dat taalkundigen over teksten beschikken aan de hand waarvan ze deze processen kunnen reconstrueren, maar je kunt je moeilijk voorstellen hoe het anders gegaan kan zijn. De komst van de Slaven, die zich in de 6e-7e eeuw op de Balkan vestigden, betekende de massale inbreng van nóg een etnisch ingrediënt en nóg een taal. De Slaven drongen vanuit Pannonië, ten noorden van de Donau, ver naar het zuiden door en vestigden zich blij- 19

20 vend op de Balkan. Oude toponiemen verraden sporen van Slavische aanwezigheid tot op de Peloponnesos (Fine 1995: 59-64). Op een moderne kaart van Grieks Macedonië merk je daar niet veel meer van, omdat bijna alle Slavische plaatsnamen in Griekenland in de 19e en 20e eeuw systematisch vervangen zijn door Griekse, maar reizigers die het gebied bezochten toen het nog Osmaans was, noemen die Slavische plaatsnamen nog. Met name Macedonië werd grondig geslaviseerd. Dat blijkt ook uit de geschreven bronnen. Die maken melding van compacte massa s Slaven, die herhaaldelijk probeerden de havenstad Thessaloniki in te nemen. De Heilige Demetrius, de patroonheilige van Thessaloniki, moest meermaals persoonlijk tussenbeide komen om inname en plundering van de stad door de Slaven te beletten. Met de komst van de Slaven op de Balkan werd het patroon van etnische vermenging en assimilatie nog ingewikkelder. Veel Grieken, Illyriërs/Albanezen en Thraciërs/Vlachen werden geslaviseerd, maar tegelijk werden veel Slaven vergriekst of gealbaniseerd. Alle combinaties kwamen voor. Het ging om een proces dat verliep via diverse stadia van bi- of polylinguïsme die vele eeuwen in beslag namen. Door de inwerking van de verschillende talen op elkaar ontstond de Balkantalenbond. Twee ontwikkelingen zijn bijzonder relevant met betrekking tot Macedonië. Tot in de 6e-7e eeuw werd ten zuiden van de lijn Durrës- Constantinopel door compacte massa s Grieks gesproken; in de 7e eeuw drongen de Slaven het Grieks ver naar het zuiden terug. Het handhaafde zich vermoedelijk enkel in het hooggebergte en de kuststeden. Vanaf de 9e eeuw heroverde het Grieks de verloren posities in het noorden tot ongeveer halverwege Macedonië als gevolg van overplantingen van Grieken uit Klein-Azië die de Byzantijnse keizers organiseerden, en van het feit dat veel Slaven Grieks gingen spreken (Fine 1995: 80-2). Zuid-Albanië werd in de 6e-7e eeuw eveneens grotendeels geslaviseerd, zo blijkt weer uit de toponiemen, maar vanaf de 13e eeuw werden de Slaven daar als gevolg van Albanese expansie gealbaniseerd (Seliščev 1981b). Bestaat er nauwelijks enige relatie tussen taal en genetische afkomst, nog geringer is althans vóór de 19e eeuw het verband tussen het verspreidingsgebied van bepaalde etno-culturele groepen en staatsgrenzen. Toen de Slaven het Balkanschiereiland overspoelden, maakte dit nog deel uit van het Byzantijnse Rijk. De Slaven stichtten in de gebieden waar ze zich settelden aanvankelijk 20

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1 Auteur Floris Sieffers Laatst gewijzigd 28 October 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/65939 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Eerste druk: maart 1999 Tweede druk: april 1999

Eerste druk: maart 1999 Tweede druk: april 1999 KOSOVO Copyright Raymond Detrez/ Uitgeverij Houtekiet, 1999 Uitgeverij Houtekiet, Vrijheidstraat 33, B-2000 Antwerpen Zetwerk Intertext, Antwerpen Omslag Herman Houbrechts Foto Nick Hannes Met dank aan

Nadere informatie

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK

DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK DE GEWENNING AAN HET KONINKRIJK - De integratie van Limburg in het Koninkrijk der Nederlanden, 1815 1867 - M.G.H. DERKS, MEd Op het omslag: -De gebruikte tekstkleuren van

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

De nieuwe landen in het oosten

De nieuwe landen in het oosten De nieuwe landen in het oosten Sinds het einde van de Koude Oorlog is de kaart van Europa ingrijpend gewijzigd. Sommige staten zijn verdwenen om op te gaan in een groter geheel ( denk aan de DDR), maar

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Dienstreizen van een thuisblijver

Dienstreizen van een thuisblijver Dienstreizen van een thuisblijver Maarten t Hart Dienstreizen van een thuisblijver groteletter Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 2011 Maarten t Hart Niets uit deze uitgave mag

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa.

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa. 391 n Chr Onder keizer Theodosius wordt het christendom de staatsgodsdienst in Romeinse Rijk 496 n Chr De Frankische koning Clovis en vele andere Franken bekeren zich tot het christendom Wat waren de belangrijkste

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

De vergrieksing van Griekenland

De vergrieksing van Griekenland Hero Hokwerda De vergrieksing van Griekenland aan de hand van Thessaloníki 1912-2012 (HOVO, okt. 2014) Bevolkingssamenstelling Griekenland 19 e /20 e eeuw -Grieken vs. andere etnische/talige groepen -Grieken

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62219 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

7. Het ontstaan van het nationalisme

7. Het ontstaan van het nationalisme 7. Het ontstaan van het nationalisme Artikel 3 uit de Verklaring van de rechten van de mens en de burger, 1789. De oorsprong van iedere soevereiniteit ligt wezenlijk bij het volk/de natie. Geen instantie,

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I LET OP: De cursieve regel achter de vraagzin kan afhankelijk van de feitelijke vraag bijvoorbeeld vermelden: dat een verklaring een situatiebeschrijving en een algemene regel (= verklarend principe) moet

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Wim Jurg. De vierde eeuw. of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON. JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40

Wim Jurg. De vierde eeuw. of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON. JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40 Wim Jurg De vierde eeuw of hoe het christendom staatsgodsdienst werd DAMON JURG, De vierde eeuw.indd 3 18-07-11 10:40 Inhoud Vooraf 7 1. De tuinierende god 9 2. Een net niet heilige keizer 34 3. Het nieuwe

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Geschiedenis van China

Geschiedenis van China Geschiedenis van China Periodes: Shang dynastie 1766 1046 v.chr. Zhou dynastie 1046 256 v.chr. Han 206 v. Chr. 220 n.chr. Tang dynastie 618 907 Song dynastie 960 1279 Ming dynastie 1368 1644 Qing dynastie

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr.

Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Tijdlijn van het oude Israël - 800 v.chr. tot 400 v. Chr. Jesaja is de zoon van Amoz, de broer van Uzzia, koning van Juda. Uzzia werd op 16- jarige leeftijd koning, tijdens het 27 e regeringsjaar van Jerobeam

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219

De Germaanse cultuur hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62219 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 14 July 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62219 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over:

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: Dit werkstuk werd online gezet door Griekenland. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: De inleiding Het bestuur. Middelen van bestaan. De kranten De eilanden De geschiedenis Het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID. Inhoudstafel. Emma Vanden Berghe (2013-2014)

GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID. Inhoudstafel. Emma Vanden Berghe (2013-2014) GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID Inhoudstafel 1 Inleiding: p. 23-46 I. INLEIDING 1. Bronnen en chronologie Bronnen Geschreven bronnen Ongeschreven bronnen Brongebruik Chronologie Relatieve en absolute

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3

G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3 G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3 HOOFDSTUK 1 PARAGRAAF 1 Weg van de mensheid: - Staat in Afrika - Van daaruit Verspreiding over de rest van de wereld - Mens behoort tot de

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898)

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) De 1 e Wereldoorlog inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de 1 e Wereldoorlog en wat maakte deze oorlog uniek in

Nadere informatie

Derde Balkanoorlog is in voorbereiding De brandweerman als pyromaan

Derde Balkanoorlog is in voorbereiding De brandweerman als pyromaan Derde Balkanoorlog is in voorbereiding De brandweerman als pyromaan BART TROMP DE Eerste Balkanoorlog brak uit op 8 oktober 1912. Montenegro verklaarde het Osmaanse Rijk de oorlog, binnen een week gevolgd

Nadere informatie

DE SLOOP VAN JOEGOSLAVIË. Het relaas van een boedelscheiding

DE SLOOP VAN JOEGOSLAVIË. Het relaas van een boedelscheiding Raymond Detrez DE SLOOP VAN JOEGOSLAVIË Het relaas van een boedelscheiding Hadewijch Antwerpen-Baarn, BRTN-VAR INHOUD WOORD VOORAF 13 1. DE BALKAN-CONTEXT 15 1. Osmaans "federalisme avant-la-lettre" 15

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

Het nieuwe eindexamen geschiedenis

Het nieuwe eindexamen geschiedenis Het nieuwe eindexamen geschiedenis Stephan Klein Rotterdam, 4 oktober 2013 Gesprek in de klas (2013) Docent: Wie kan uitleggen wat standplaatsgebondenheid inhoudt? (stilte van enkele seconden) Leerling

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - I Door de tijd heen De volgende historische gebeurtenissen hebben allemaal te maken met migratie en staan in willekeurige volgorde: 1 Afrikanen worden op slavenschepen naar Amerika gebracht om te werken

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Kopstukken: Constantijn de Grote I. Prof.dr. L.V. Rutgers

Kopstukken: Constantijn de Grote I. Prof.dr. L.V. Rutgers Kopstukken: Constantijn de Grote I Prof.dr. L.V. Rutgers Thema s Politieke geschiedenis Geschiedschrijving Religie Kunst Voorgeschiedenis: Problemen in de 3e eeuw 1. Erfopvolging: keizers = beroepssoldaten:

Nadere informatie

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië.

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië. Kenmerkende aspecten: De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat De klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur De ontwikkeling

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

De onzichtbare gorilla

De onzichtbare gorilla De onzichtbare gorilla Christopher Chabris en Daniel Simons De onzichtbare gorilla Selectieve waarneming en valse intuïtie Vertaald door Jan Willem Reitsma groteletter Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam

Nadere informatie

Situering in tijd en ruimte

Situering in tijd en ruimte Situering in tijd en ruimte Rome groeide tussen 753 v.c. en 476 uit tot een echt wereldrijk. Binnen deze tijdspanne kunnen we drie periodes onderscheiden: Rome als koninkrijk, als republiek en tenslotte

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Genesis 12-23. Het leven van Abraham, een leven door geloof. Michael A. Eaton. enesis

Genesis 12-23. Het leven van Abraham, een leven door geloof. Michael A. Eaton. enesis 1 Genesis 12-23 Het leven van Abraham, een leven door geloof Michael A. Eaton Stichting Kerygma Nederland Baron van Nagellstraat 9a 3781 AP VOORTHUIZEN Tel 0342-475048 internet www.kerygma.nl Verkondiging

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Voor wie? Omschrijving

Voor wie? Omschrijving Minor MOES Voor wie? Een opleidingsgebonden minor voor studenten Geschiedenis en tevens toegankelijk voor andere BA-studenten (bijvoorbeeld van de opleiding Internationale Betrekkingen en Internationale

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Welkom in Nederland 1

Welkom in Nederland 1 Welkom in Nederland 1 Inhoudsopgave : 1. Eisen voor de presentatie Blz. 2 2. Eisen voor het verslag 3 3. Wat geografen willen weten over een land? 4 4. De geschiedenis van een land 5 5. We zetten nu de

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN CHANOEKA

HET VERHAAL VAN CHANOEKA HET VERHAAL VAN CHANOEKA Op de 25e dag van de joodse maand Kislew begint Chanoeka, een feest dat acht dagen duurt. Met Chanoeka denken we terug aan een belangrijke gebeurtenis uit de geschiedenis van het

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

Het concilie van Konstanz

Het concilie van Konstanz 1 Het concilie van Konstanz Reformatieconcilie Het Concilie van Konstanz (1414-1418) staat bekend als een zogenaamd reformatieconcilie. Algemeen besefte men namelijk in de 14e en de 15e eeuw hoe dringend

Nadere informatie

Tijd van steden en staten

Tijd van steden en staten Tijd van steden en staten Hoge en Late Middeleeuwen 1000 n. Chr. 1500 n. Chr. Kenmerkende aspecten Kenmerkend aspect uitleggen aan de hand van voorbeeld: Hoofdzaken (gebeurtenissen, veranderingsprocessen,

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

breien op hun paasbest

breien op hun paasbest Arne & Carlos breien op hun paasbest TIRION CREATIEF Paaske_NL-binnenwerk1.indd 1 26-01-12 12:22 INHOUD Hoofdstuk 1 Materiaal... 4 Hoofdstuk 2 De paashaas... 7 Hoofdstuk 3 Truitje voor de paashaas... 12

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie