Gebruikersinnovatie in het MKB

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gebruikersinnovatie in het MKB"

Transcriptie

1 Gebruikersinnovatie in het MKB

2 ISBN : Rapportnummer : A Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia BV Panteia BV Bredewater 26 P.o. box CA Zoetermeer 2701 AA Zoetermeer The Netherlands Drs. R.M. Braaksma, drs. P. Gibcus en drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, januari 2014 Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

3 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1 Inleiding Achtergrond Meten van gebruikersinnovatie Opzet van het onderzoek Leeswijzer 8 2 Wat is gebruikersinnovatie Inleiding Producenteninnovatie Gebruikersinnovatie Impact van gebruikersinnovatie 11 3 Gebruikersinnovatie in het MKB: de praktijk Inleiding Vernieuwing voor eigen gebruik Gebruikersinnovatie in MKB totaal en MKB topsectoren Typen gebruikersinnovaties 18 4 Gebruikersinnovatie versus producentgerichte innovatie 21 Bijlage 1 Literatuurlijst 25 Bijlage 2 Onderzoeksverantwoording 27 3

4

5 Samenvatting Het gangbare beeld van hoe innovatie werkt, is gebaseerd op een producentgericht model: bedrijven en kennisinstellingen ontwikkelen kennis en brengen die naar de markt. Echter, ook gebruikers innoveren. Over deze gebruikersinnovatie zijn nog weinig (kwantitatieve) gegevens beschikbaar. Deze rapportage geeft (cijfermatig) inzicht in de mate van gebruikersinnovatie (aantal bedrijven dat gebruikersinnovatie realiseert) in het midden- en kleinbedrijf (1 tot 250 werkzame personen). De resultaten zijn gebaseerd op een meting bij circa MKB-bedrijven. Gebruikersinnovatie is gemeten op basis van de volgende criteria: Er is sprake van gebruikersinnovatie als een bedrijf in de voorgaande drie jaar bestaande technieken, apparatuur of software (substantiële) heeft aangepast om die meer geschikt te maken voor eigen gebruik, óf in de voorgaande drie jaar geheel nieuwe technieken, apparatuur of software heeft ontwikkeld voor eigen gebruik. De desbetreffende aanpassing of vernieuwing kan niet kant-en-klaar op de markt worden gekocht. De meting heeft onder andere de volgende resultaten opgeleverd: 29% van de bedrijven in het MKB heeft in de voorgaande drie jaar bestaande technieken, apparatuur of software substantieel voor eigen gebruik aangepast en 7% van de bedrijven in het MKB heeft in de voorgaande drie jaar geheel nieuwe technieken, apparatuur of software ontwikkeld voor eigen gebruik. Een groot deel van de aanpassingen en nieuw ontwikkelde producten voor eigen gebruik is ook op de markt te koop en is dus geen gebruikersinnovatie. 16% van de bedrijven in het MKB heeft de voorgaande drie jaar gebruikersinnovaties gerealiseerd. Bij het grootste deel gaat het om aanpassingen van bestaande technieken, apparatuur of software. Onder het grotere MKB realiseren relatief meer bedrijven gebruikersinnovaties dan onder het kleinere MKB. In de klasse 50 tot 250 werkzame personen heeft 50% van de bedrijven in de voorgaande drie jaar gebruikersinnovaties gerealiseerd. In de klassen 10 tot 50 en 1 tot 10 werkzame personen is dat respectievelijk 44% en 12%. In de industrie doen relatief de meeste MKB-bedrijven aan gebruikersinnovatie, gevolgd door de financiële dienstverlening en de transportsector. Qua aard van de gebruikersinnovaties gaat het bij de helft om software, bij 29% om hardware en bij 18% om administratieve systemen. Er blijkt een sterke samenhang tussen de klassieke innovativiteit (producenteninnovatie) en de mate van gebruikersinnovatie. Klassiek innovatieve bedrijven doen ook vaker aan gebruikersinnovatie. 5

6

7 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Gangbaar beeld van innovatie gaat uit van producentgericht model Het gangbare beeld van hoe innovatie werkt, is gebaseerd op een producentgericht model: bedrijven en kennisinstellingen ontwikkelen kennis en brengen die naar de markt. Gebruikers zijn in dit model passief. Zij worden hoofdzakelijk geacht om behoeften te hebben. Veel innovaties vinden plaats voor eigen gebruik (gebruikersinnovatie) Uit onderzoek blijkt dat vele baanbrekende innovaties niet binnen de kaders van het producentgerichte model zijn ontwikkeld. Bijvoorbeeld de gebroeders Wright voerden de eerste onbemande vlucht uit. Hun motivatie was om zelf te vliegen. Zij hebben de basis gelegd voor de vliegtuigindustrie. Een ander voorbeeld is Candido Jacuzzi die de whirlpool bedacht om de huidziekte van zijn zoon te behandelen. De voorbeelden laten zien dat ook gebruikers innoveren. Gebruikers innoveren vanuit hun eigen problemen of behoefte en niet vanwege een marktkans. Ze ontwikkelen vervolgens alleen of in groepsverband (communities) een doe-het-zelf -oplossing. Vaak blijft deze oplossing alleen binnenshuis. Commerciële exploitatie achten zij vaak niet nodig. Als de gebruiker toch besluit de gevonden innovatie open te stellen voor anderen, dan vindt adoptie meestal plaats via drie wegen: gratis delen van de innovatie, adoptie door een commerciële producent of de gebruiker start zelf een eigen bedrijf. 1.2 Meten van gebruikersinnovatie Meting van de mate van gebruikersinnovatie onder MKB-bedrijven Cijfermatig inzicht in gebruikersinnovatie is er nog nauwelijks. Schattingen van percentages innoverende gebruikers in Nederland lopen uiteen van 4-6% (consumenten) tot 15-20% (bedrijven die voor eigen gebruik innoveren) of zelfs rond de 50% (hightech en grotere bedrijven). Betrouwbare statistieken ontbreken nog. Met deze rapportage geven we cijfermatig inzicht over gebruikersinnovatie in het MKB. 1.3 Opzet van het onderzoek Telefonische meting onder MKB -bedrijven Voor de meting van de mate van gebruikersinnovatie in het MKB is aangesloten bij de Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB, een enquête die Panteia/EIM sinds 2006 jaarlijks in het voorjaar uitvoert bij een steekproef van MKB - bedrijven. Hoofddoel van deze enquête is het meten van de wijze waarop het MKB de bedrijfsvoering organiseert. Innovatie is een van de aspecten die jaarlijks aan bod komt. In de enquête 2013 zijn vragen opgenomen om de mate van gebruikersinnovatie te meten. Deze vragen zijn aan circa respondenten voorgelegd. MKB-bedrijven zijn gedefinieerd als bedrijven met werkzame personen. Ook agrarische bedrijven zijn meegenomen. 7

8 De Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB is niet primair gericht op de topsectoren. Door de aanwezigheid van de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) was het mogelijk om bedrijven in de topsectoren te kunnen onderscheiden. In het huidige bedrijvenbeleid van het kabinet staan negen topsectoren centraal 1, namelijk Agri & food, Chemie, Creatieve industrie, Energie, Hightech systemen en materialen, Life sciences & health, Transport en opslag, Tuinbouw en uitgangsmaterialen en Water. De topsectoren samen zijn goed voor meer dan een kwart van de toegevoegde waarde van Nederland. Van de negen topsectoren neemt de sector hightech systemen en materialen bijna een kwart van de gezamenlijke toegevoegde waarde voor zijn rekening. Vier topsectoren zijn relatief klein: Life sciences & health, Tuinbouw en uitgangsmaterialen, Water en Creatieve industrie. 2 Analyse en rapportage In de analyse is gekeken naar de mate van gebruikersinnovatie en de vraag in hoeverre gebruikersinnovatie complementair is aan het traditionele, producentgerichte innovatiemodel dat draait om productontwikkeling en R&D. Daarbij is steeds het totale MKB vergeleken met het MKB in de topsectoren. Waar mogelijk is ook onderscheid gemaakt naar de verschillende (top)sectoren. Aangezien de celvulling niet voor alle topsectoren voldoende was om in de analyses te onderscheiden, zijn de topsectoren Chemie, Energie, Life sciences & health en Water niet apart onderscheiden in deze rapportage, maar zijn ze wel meegenomen in de totalen van de topsectoren. In de rapportage zijn de volgende topsectoren onderscheiden: Agri & food Creatieve industrie Hightech systemen en materialen Transport en opslag Tuinbouw en uitgangsmaterialen. 1.4 Leeswijzer Hoofdstuk 2 gaat nader in op wat gebruikersinnovatie is en wat daar inmiddels uit eerdere onderzoeken over bekend is. In hoofdstuk 3 wordt vervolgens ingegaan op de praktijk van gebruikersinnovatie. Op basis van een enquête onder circa bedrijven in het MKB wordt inzicht gegeven in de mate en aard van gebruikersinnovatie in het MKB. Hoofdstuk 4 gaat in op de relatie met klassieke innovativiteit van bedrijven. Zo veel mogelijk wordt onderscheid gemaakt tussen het gehele MKB en het MKB in de topsectoren. 1 Kamerbrief Naar de top: Het bedrijvenbeleid in actie(s). 13 september Bangma, K.L., A. Bruins en D. Snel, Topsectoren: beeld en ontwikkeling Update oktober 2013, Panteia, Zoetermeer, oktober

9 2 Wat is gebruikersinnovatie 2.1 Inleiding Innovatie is een drijvende kracht achter de economische ontwikkeling. Het zorgt voor groei en werkgelegenheid, voor het oplossen van maatschappelijke problemen en voo r toename van de welvaart. Traditioneel wordt in de literatuur en in statistieken vooral gekeken naar producenteninnovatie. Over gebruikersinnovatie is minder bekend. Dit hoofdstuk geeft een korte impressie van wat tot nog toe in de literatuur bekend is over gebruikersinnovatie. Daarbij wordt gestart bij het traditionele model: het producentgerichte innovatiemodel. 2.2 Producenteninnovatie Het producentgerichte model Het klassieke antwoord op de vraag hoe innovaties tot stand komen, is dat bedrijven, universiteiten en researchinstituten kennis ontwikkelen tot innovaties, die vervolgens de markt bereiken: het producentgerichte model (zie figuur 2.1). Producenten bedienen veel gebruikers en kunnen hun kosten dus spreiden, net als het afbreukrisico. figuur 2.1 Het producentgerichte innovatiemodel Bron: Jong, J.P.J. de, Gebruikers en communities, De donkere materie van innovatie, Panteia/EIM en RSM Erasmus Universiteit, Zoetermeer, november 2012 (report A201210). 2.3 Gebruikersinnovatie Doe-het-zelfinnovatie Een belangrijke alternatieve bron van innovatie is de doe-het-zelfvariant: gebruikersinnovatie. Particuliere en zakelijke gebruikers ontwikkelen nieuwe toepassingen. Zij lopen aan tegen een probleem of een tekortkoming waarvoor de markt geen oplossing heeft (een standaard apparaat doet net niet precies wat zij willen) of zij hebben ineens een brainwave die een idee voor een product of een verbetering oplevert. 9

10 Voorbeeld van gebruikersinnovatie: De boorhulp 3 Van Dorp Installaties uit Zoetermeer ontwikkelde in 2006 zelf een boorhulp. Installateurs moeten vaak langere tijd boven hun hoofd boren in plafonds en houden daar klachten in de schouders aan over, soms zelfs invaliderende klachten. De eigen gebruikersinnovatie bestaat uit een bestaande boormachine en een bestaande steiger, gecombineerd met de zelf ontwikkelde boorhulp. Op basis van een schets werd een ontwerp gemaakt en vervolgens geproduceerd door een constructiebedrijf en na een paar tests in gebruik genomen door de installateurs. Het ontwerp is gratis beschikbaar en kan verder worden verbeterd en op de markt worden gebracht door wie dat wil. Het gebruikersgerichte innovatiemodel In het gebruikersgerichte model ontwikkelen individuele gebruikers toepassingen, in eerste instantie doorgaans uitsluitend voor eigen gebruik. Maar die innovaties blijken in een aantal gevallen bruikbaar voor een grotere groep gebruikers en worden dan naar de markt gebracht, gekocht of overgenomen door een ander bedrijf. Langs die weg leveren zij hun eigen bijdrage aan de vernieuwing van producten en processen en daarmee aan groei en welvaart. In figuur 2.2 is een schematische voorstelling van het gebruikersgerichte innovatiemodel weergegeven: een doe-het-zelfoplossing, in eerste instantie voor eigen gebruik, vindt vervolgens zijn weg naar andere gebruikers, via vermarkting door de innovator zelf of door een ander bedrijf dat koopt of overneemt, dan wel door het zonder vergoeding met anderen te delen. figuur 2.2 Het gebruikersgerichte innovatiemodel Bron: Jong, J.P.J. de, Gebruikers en communities, De donkere materie van innovatie, Panteia/EIM en RSM Erasmus Universiteit, Zoetermeer, november 2012 (report A201210). Verschillen tussen producentgerichte en gebruikersgerichte innovatie De belangrijkste verschillen tussen producent- en gebruikersgerichte innovatie zijn samengevat in tabel Jong, Jeroen de, Wynand Bodewes en Ro Braaksma, De Innovatieve ondernemer, Zoetermeer, 2009, blz

11 tabel 2.1 Kenmerken van innovatie door producenten versus innovatie door gebruikers Producenteninnovatie Gebruikersinnovatie Motivatie Marktkans, gat in de markt Eigen behoefte, noodzaak Inbreng Vakkennis, marktkennis, techniek Kennis van behoefte Soort innovatie Vooral incrementeel Nieuwe functionaliteit Verspreiding Door verkoop, licenties, spillovers Door gratis delen, zelf vermarkten, verkopen/overdragen Bron: De Jong, Impact van gebruikersinnovatie Welvaartseffecten van gebruikersinnovaties Gebruikersinnovaties dienen om te beginnen de individuele behoefte van de individuele gebruiker. Dat neemt niet weg dat ook andere gebruikers er baat bij kunnen hebben. Diffusie door gratis beschikbaar stellen aan anderen (zie de boorhulp voor installateurs), commercialiseren van de vinding of adoptie door de producent van een aangepast standaardproduct draagt bij aan variatie van het aanbod en betere afstemming op de behoefte van gebruikers. De kosten zijn per saldo bovendien een stuk lager: eenzelfde productdifferentiatie naar allerlei niches zou voor de producent van het oorspronkelijke (standaard)product alleen mogelijk zijn tegen (onhaalbaar) hoge extra kosten voor productie en distributie. 4 Voor gebruikersinnovaties van bedrijven geldt dat 20% tot 25% door andere bedrijven wordt overgenomen: in de vorm van adoptie voor intern gebruik of om de innovatie als product op de markt te brengen. 5 Weliswaar is het merendeel dus uitsluitend voor eigen gebruik, maar een fors aantal blijkt toch ook waardevol voor anderen te zijn. De welvaartseffecten van gebruikersinnovatie zijn positief. In veel gevallen zijn ze een aanvulling op innovaties van producenten. Dergelijke complementaire innovaties verhogen de gebruikswaarde van standaardproducten. Als gebruikersinnovaties alternatieven of substituten zijn voor bestaande commerciële producten en die dus concurrentie aandoen, krijgt de consument een keuze. Doorgaans is die keuze: gemak en betrouwbaarheid van het standaardproduct tegen een hoge(re) prijs versus een lage(re) prijs waar minder gebruiksgemak en een groter beroep op eigen kennis tegenover staan. Concurrentie van gebruikersinnovaties bezorgt gevestigde producenten in elk geval extra prijsdruk. Waar consumenten meer keuze krijgen, zorgt de beschikbaarheid van alternatief aanbod voor een toenemend consumentensurplus. Het effect op het producentensurplus is onduidelijk. Enerzijds vermindert prijsdruk hun winst, anderzijds kunnen zij ook hun productpalet aanvullen met goedkope of gratis geadopteerde gebruikersinnovaties. Zo besparen zij op R&D en profiteren ze van de grotere markt die het gevolg is van het gestegen consumentensurplus. 6 4 Henkel, J. en E. von Hippel, art. Welfare implications of user innovation, in: Journal of technology transfer, 2005, 30 (1/2), blz Jong, J.P.J. de, Gebruikers en communities. De donkere materie van innovatie, Panteia/EIM en RSM Erasmus Universiteit, Zoetermeer, Betreft verwijzing naar een in 2013 uitkomende publicatie (De Jong, 2013): zie blz Raasch, C. en E. von Hippel, Modeling interactions between user and producer innovation: user-contested and user-complemented markets,

12 Gebruikersinnovatie door consumenten en ondernemerschap Het zelf commercialiseren van een gebruikersinnovatie door een onderneming te starten, is ook een optie voor particulieren. Als andere bedrijven, gebruikers, buren, vrienden en kennissen er ook wel oren naar hebben, maakt de nieuwe onderneming een vliegende start: het product is al ontwikkeld en de markt dient zich aan. 7 Een mooi voorbeeld is Jacuzzi die voor zijn zoontje een bubbelbad bedacht en maakte, ter verlichting van diens reumatoïde artritis. Dat bubbelbad bleek een hit in zijn directe omgeving, waarop hij zijn eigen bedrijf startte. Uiteindelijk werd het product een wereldsucces en zijn naam letterlijk een begrip. Van gebruikersinnovaties door particulieren loopt ook statistisch een lijn naar ondernemerschap, zo blijkt uit onderzoek: bij zulke innovatoren is het aandeel dat voor zichzelf denkt te beginnen of al bezig is met de start van een bedrijf, twee tot drie maal zo groot als bij de Nederlandse beroepsbevolking in zijn totaliteit. 8 Radicale gebruikersinnovaties Innoverende individuen spelen een grote rol in de beginfase van productvernieuwing: zij bedenken en maken iets geheel nieuws vanuit eigen behoefte en belangstelling. Zij zijn de trendsetters/ lead users van wat in een aantal gevallen uitgroeit tot een nieuwe trend of zelfs tot een nieuwe bedrijfstak. 9 Het is dan nog onzeker of er überhaupt een markt is en welke producten daar moeten worden aangeboden. Voor gevestigde producenten is toetreden dan nog een moeilijk te peilen risico. Sporten zoals kitesurfen en mountainbiken zijn ooit begonnen met liefhebbers/doe-het-zelvers. Gevestigde bedrijven stapten in na de doorbraak. Maar ook een deel van de oorspronkelijke innovatoren startte een bedrijf dat het nieuwe product doorontwikkelde en de productie opschaalde. 7 Shah, S.K en M. Tripsas, art. The accidental entrepreneur: the emergent and collective process of user entrepreneurship, in: Strategic Entrepreneurship Monitor, 2007 nr. 1, blz Jong, J.P.J. de, Uitvinders in Nederland, EIM, Zoetermeer 2011 (report A201105). 9 Hippel, E. von, art. Lead users: a source of novel product concepts, in: Management Science 32, 1986, nr. 7, blz

13 3 Gebruikersinnovatie in het MKB: de praktijk 3.1 Inleiding De onzichtbaarheid van gebruikersinnovaties Gebruikersinnovaties blijven in de officiële statistieken die innovaties en innovatie - inspanningen beschrijven, grotendeels buiten beschouwing: die registreren uitsluitend uitgaven aan R&D, formeel gerealiseerde innovaties en dergelijke. In het producent - gerichte model vertegenwoordigt ook de zakelijke gebruiker alleen de vraagkant: gebruikers hebben behoeften en producenten moeten proberen daar in te voorzien. Bestaande cijfers en inzichten over gebruikersinnovatie in het MKB Metingen van het aandeel MKB-bedrijven dat is te rekenen tot de innoverende gebruikers, leveren percentages van 15% tot 20% op, maar dat aandeel kan sterk variëren, afhankelijk van het soort bedrijven en hun omvang. Bij hightech bedrijven in Nederland was het bijvoorbeeld 54%, volgens een onderzoek uit Een ander onderzoek stelde vast dat van de bedrijven met minder dan 10 werkzame personen 18% ten minste één bedrijf gebruikersinnovatie had gerealiseerd in de voorgaande drie jaar. Bij bedrijven met 50 tot 100 werkzame personen was dit 37%. 11 En zoals te verwachten gezien de aard van de productie, ligt het percentage in de industrie een stuk hoger dan bijvoorbeeld in de horeca: respectievelijk 37% tegen 10%. 12 In gebruikersinnovatie wordt substantieel geïnvesteerd Met gebruikersinnovaties door het bedrijfsleven zijn alles bij elkaar opgeteld grote bedragen gemoeid. Die bedragen zijn in de bestaande statistieken van investeringen in R&D niet of nauwelijks terug te vinden. Onderzoek bij MKB-ondernemingen in het Verenigd Koninkrijk wees uit dat die gemiddeld in hun gebruikersinnovatie steken (loon- en out-of-pocketkosten). Het jaartotaal voor het hele land komt daarmee op 1,7 miljard. Ter vergelijking: MKB-ondernemingen in het Verenigd Koninkrijk hebben in dezelfde periode 2,6 miljard besteed aan officiële R&D. Meting van de mate van gebruikersinnovatie in het MKB Zoals aangegeven zijn er nog nauwelijks gegevens bekend over de mate van gebruikersinnovatie in het MKB. In een enquête onder circa ondernemers in het Nederlandse MKB zijn vragen gesteld om een schatting te kunnen maken van de mate van gebruikersinnovatie in het MKB, waarbij het MKB in de topsectoren wordt vergeleken met het totale MKB. In de enquête is gemeten in hoeverre er in het MKB sprake is geweest van gebruikersinnovatie in de voorgaande drie jaar. Criteria voor de meting van de mate van gebruikersinnovatie Voor de meting van gebruikersinnovatie zijn de volgende criteria gehanteerd: Er is sprake van gebruikersinnovatie als een bedrijf in de voorgaande drie jaar bestaande technieken, apparatuur of software (substantiële) heeft aangepast om die meer geschikt te maken voor eigen gebruik, óf in de voorgaande drie jaar geheel nieuwe technieken, apparatuur of software heeft ontwikkeld voor eigen gebruik. De desbetreffende aanpassing of vernieuwing kan niet kant-en-klaar op de markt worden gekocht. 10 Jong, J.P.J. de en E. von Hippel, art. Transfers of user process innovations to producers: a study of Dutch high-tech firms, in: Research Policy 38(7), 2009 (blz ). 11 Jong, J.P.J. de en E. von Hippel, User innovations in SMEs: incidence and transfer to producers, EIM, 2008 (SCALES working paper H200814). 12 Jong, J.P.J. de en E. von Hippel,

14 Op basis van de resultaten van de enquête onder MKB-bedrijven wordt in het vervolg van dit hoofdstuk inzicht gegeven in de mate en de aard van gebruikersinnovatie in het MKB. Daarbij wordt onder andere onderscheid gemaakt naar MKB totaal en MKB topsectoren en naar bedrijfsgrootte. 3.2 Vernieuwing voor eigen gebruik Veel bedrijven in het MKB passen technieken aan voor eigen gebruik In het totale MKB heeft 29% van de bedrijven in de afgelopen drie jaar bestaande technieken, apparatuur of software aangepast aan de behoefte van het eigen bedrijf. Kijken we alleen naar het MKB in de topsectoren, dan is dat met 27% van de bedrijven nagenoeg gelijk. Het zelf ontwikkelen van nieuwe technieken, apparatuur of software voor eigen gebruik vindt veel minder plaats. In het gehele MKB heeft 7% van de bedrijven de afgelopen drie jaar nieuwe technieken, apparatuur of software voor eigen gebruik ontwikkeld. In het MKB in de topsectoren is dat 8% (zie figuur 3.1). figuur 3.1 Aanpassing en nieuwe ontwikkeling van technieken, apparatuur of software voor eigen gebruik 1, aantal bedrijven in procenten, MKB totaal versus MKB topsectoren 35% 30% 25% 29% 27% 20% 15% 10% 5% 7% 8% 0% Aanpassing Nieuw ontwikkeld Aanpassing Nieuw ontwikkeld MKB totaal MKB topsectoren 1) Mate waarin bedrijven in het MKB in de voorgaande drie jaar bestaande technieken, apparatuur of software substantieel voor eigen gebruik hebben aangepast (Aanpassing) en mate waarin bedrijven in het MKB in de voorgaande drie jaar geheel nieuwe technieken, apparatuur of software hebben ontwikkeld voor eigen gebruik (Nieuw ontwikkeld). Bron: Panteia/EIM Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB,

15 Een groot deel van de aanpassingen is ook op de markt te koop Het feit dat bedrijven technieken, apparatuur of software aanpassen of nieuw ontwikkelen voor eigen gebruik, betekent nog niet dat er sprake is van gebruikersinnovatie. Van gebruikersinnovatie is namelijk sprake wanneer de aangepaste of nieuw ontwikkelde technieken, apparatuur of software niet ook op de markt te krijgen zijn. In figuur 3.2 zijn de percentages uit figuur 3.1 uitgesplitst naar de mate waarin de aanpassingen of vernieuwingen ook op de markt te koop zijn. Vooral veel eigen aanpassingen blijken ook op de markt te koop te zijn. Nieuw ontwikkelde technieken, apparatuur of software voor eigen gebruik blijken veel minder beschikbaar te zijn op de markt. Uit de figuur blijkt dat ruim de helft van de eigen aanpassingen niet op de markt te koop is en dus kan worden gekwalificeerd als gebruikersinnovatie. Circa driekwart van de eigen ontwikkelingen is niet op de markt te koop en kan dus worden gekwalificeerd als gebruikersinnovatie. figuur 3.2 Mate waarin de aangepaste en nieuw ontwikkelde technieken, apparatuur of software voor eigen gebruik al dan niet te koop zijn op de markt, aantal bedrijven in procenten, MKB totaal versus MKB topsectoren 35% 30% 29% 25% 20% 2% 12% 27% 3% 10% Onbekend Wel op de markt te koop Niet op de markt te koop 15% 10% 5% 15% 7% 1% 14% 8% 2% 6% 6% 0% Aanpassing Nieuw ontwikkeld Aanpassing Nieuw ontwikkeld MKB totaal MKB topsectoren Bron: Panteia/EIM Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB, Gebruikersinnovatie in MKB totaal en MKB topsectoren Gebruikersinnovaties bij 1 6% van de bedrijven in het MKB Op basis van de resultaten in figuur 3.2 kan worden vastgesteld in hoeverre er bij bedrijven in het MKB sprake is van gebruikersinnovatie. In het gehele MKB blijkt dat bij 16% van de bedrijven er sprake was van gebruikersinnovatie in de voorgaande drie jaren (zie figuur 3.3). 13 In de meeste gevallen ging het om (substantiële) aanpassingen van bestaande technieken, apparatuur of software. 13 Dit percentage valt in de range van 15% tot 20% uit eerder onderzoek: zie paragraaf 3.1 Inleiding. 15

16 Meestal hebben bedrijven die voor eigen gebruik iets nieuws hebben ontwikkeld, daarnaast aanpassingen van bestaande technieken, apparatuur of software gerealiseerd. Dat betreft tussen de 3% en 4% van de bedrijven. Niet meer dan 1% tot 2% van de bedrijven heeft uitsluitend iets nieuws ontwikkeld. Uit de figuur blijkt verder dat er nauwelijks sprake is van verschillen tussen het totale MKB en het MKB in de topsectoren. figuur 3.3 Mate waarin bij bedrijven in het MKB in de voorgaande drie jaar sprake is van gebruikersinnovaties naar type (aanpassing, nieuw ontwikkeld of beide), aantal bedrijven in procenten, MKB totaal versus MKB topsectoren 18% 16% 15,6% 15,0% 14% 3,7% 3,4% 12% 10% 1,3% 1,8% Aangepast en nieuw ontwikkeld 8% Nieuw ontwikkeld Aanpassing 6% 4% 10,5% 9,8% 2% 0% MKB totaal MKB topsectoren Bron: Panteia/EIM Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB, In het volgende kader worden enkele voorbeelden gegeven van gebruikersinnovaties die door respondenten zijn genoemd. Voorbeelden van gebruikersinnovatie Wij maken eigen gereedschappen die niet via de normale handel verkrijgbaar zijn. Onze monteurs beschikken allemaal over smartphones. Wij hebben met de groothandel een tool ontwikkeld waarmee ze rechtstreeks kunnen bestellen. Wij hebben een vervoermiddel gemaakt om caravans te verplaatsen, zodat je het niet met de hand hoeft te doen. We hebben een eigen systeem ontwikkeld voor registratie en afhandeling van klachten. We hebben een geïmporteerde machine aangepast aan óns deeg, inclusief de software. We hebben een schoffelmachine aangepast aan onze eigen wijngaard. Onze machines communiceren nu via internet: foutmeldingen komen hier binnen zodat we direct zien of machines van klanten goed functioneren en we dan meteen kunnen ingrijpen. Wij hebben een eigen beheerplatform gebouwd om softwareapplica ties centraal te kunnen aansturen. Door een eigen aanpassing filteren en reinigen we restwarmte geproduceerd in de spuitcabine, zodat de werkplaats ermee verwarmd kan worden. 16

17 Gebruikersinnovatie het meest bij grotere MKB -bedrijven Het percentage MKB-bedrijven met gebruikersinnovaties varieert van 12% bij het microbedrijf (minder dan 10 werkzame personen) tot 50% bij de grootste MKBbedrijven (50 tot 250 werkzame personen): zie figuur 3.4. Gebruikersinnovativiteit hangt dus sterk samen met bedrijfsomvang. Bij het grotere MKB (vanaf 10 werkzame personen) blijkt verder dat MKB-bedrijven in de topsectoren hogere scores op gebruikersinnovativiteit hebben dan MKB-bedrijven in andere sectoren. figuur 3.4 Mate waarin bij bedrijven in het MKB in de voorgaande drie jaar sprake is van gebruikersinnovaties naar bedrijfsgrootte, aantal bedrijven in procenten, MKB totaal versus MKB topsectoren 50 tot 250 wp 50% 61% 10 tot 50 wp 33% 44% MKB topsectoren MKB totaal 1 tot 10 wp 12% 12% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% Bron: Panteia/EIM Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB, Meeste gebruikersinnovaties in de industrie Gebruikersinnovaties komen relatief het meest voor bij MKB-bedrijven in de industrie, namelijk 31% van de bedrijven (zie figuur 3.5). Daarna volgen de transportsector (24% van de bedrijven) en de financiële dienstverlening (23% van de bedrijven). De topsectorenindeling verschilt met de standaard sectorindeling waardoor de mate van gebruikersinnovatie binnen sectoren moeilijk is te vergelijken tussen het totale MKB en het MKB in de topsectoren. Bij de topsectoren laat de topsector Hightech systemen en materialen de relatief grootste mate van gebruikersinnovatie zien met 25% van de bedrijven. In de andere topsectoren is de mate van gebruikersinnovatie 10 à 12% van de bedrijven. 17

18 figuur 3.5 Mate waarin bij bedrijven in het MKB in de voorgaande drie jaar sprake is van gebruikersinnovaties naar sector, aantal bedrijven in procenten, MKB totaal versus MKB topsectoren MKB totaal Landbouw, bosbouw en visserij 10% Industrie 31% Bouw 11% Handel 17% Horeca 12% Transport 23% Zakelijke diensten 11% Financiële diensten 24% Persoonlijke diensten 6% MKB topsectoren Agri&food Creatieve industrie 10% 12% Hightech systemen en materialen 25% Transport en opslag Tuinbouw en uitgangsmaterialen 12% 12% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% Bron: Panteia/EIM Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB, Typen gebruikersinnovaties Gebruikersinnovaties in het MKB: meer dan procesinnovatie Uit beschikbare literatuur blijken gebruikersinnovaties aanzienlijk meer te omvatten dan alleen procesinnovaties, zoals eerder wel werd aangenomen. Procesinnovatie verwijst naar nieuwe of significant verbeterde productie- of distributiemethoden: technieken, apparatuur en/of software. 14 Bij een onderzoek naar gebruikersinnovaties van bedrijven in het Nederlandse MKB is onder andere gevraagd of de innovatie een procesinnovatie was. In bijna de helft van de gevallen bleek dat niet het geval. 15 Onderzoek in het Verenigd Koninkrijk en Canada leverde soortgelijke uitkomsten op. 16 Meeste gebruikersinnovaties betreffen software Aan de respondenten waarbij er sprake is van gebruikersinnovatie is gevraagd om aan te geven wat voor soort innovatie dat betrof. De antwoorden zijn ingedeeld in vier categorieën: software en aanpassing daarvan, hardware en aanpassing daarvan, administratieve systemen (in veel gevallen ten minste voor een deel verbonden met software) en overige aanpassingen. Meer dan de helft van de MKB-bedrijven geeft aan dat de door hen gerealiseerde gebruikersinnovatie betrekking heeft op software of aanpassing daarvan. 14 OECD/EuroStat, Community Innovation Survey, 2005, paragraaf Jong, J.P.J. de en E. von Hippel, Schaan, S. en M. Uhrbach, Measuring user innovation in Canada manufacturing, Statistics Canada, Ottawa, 2009; Flowers, S., E. von Hippel, J.P.J. de Jong en T. Sinozic, Measuring user innovation in the UK, The importance of production creation by users, NESTA, Londen,

19 Wanneer we het MKB in de topsectoren vergelijken met het totale MKB, dan valt enerzijds op dat gebruikersinnovatie in de topsectoren relatief meer betrekking heeft op (aanpassing van) hardware en minder op (aanpassing van) administratieve systemen (zie figuur 3.6). figuur 3.6 Soort gebruikersinnovatie van bedrijven in het MKB in de voorgaande drie jaar, aantal bedrijven in procenten van het aantal bedrijven met gebruikersinnovatie, MKB totaal versus MKB topsectoren Software 50% 53% Hardware 29% 35% MKB topsectoren Administratief 12% 18% MKB totaal Anders 2% 4% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% Bron: Panteia/EIM Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB, Om een beeld te geven om wat voor soort aanpassingen of vernieuwingen het gaat bij de verschillende typen gebruikersinnovatie, zijn in het volgende kader enkele voorbeelden weergegeven die door respondenten zijn genoemd. Voorbeelden van softwareaanpassingen we hebben een webcrawler gebouwd aanpassen van bestaande open-source software bedrijfsspecifiekere software sneller en makkelijker maken van Cad-Cam toepassing data zijn naar de cloud verplaatst documentmanagementsysteem het ERP-systeem is op ons bedrijf afgestemd bij softwarepakket module voor webshop laten maken aanpassen van computerprogrammatuur online koppeling naar leveranciers aanpassing in de software om het werkproces efficiënter te maken website aangepast 19

20 Voorbeelden van hardware-aanpassingen tweedehands machines naar eigen wens verbouwd een eigen 3D-printer gemaakt aanpassen van snijmachine aan bedrijfsomstandigheden nieuwe kisten voor het telen van tulpen aanpassing voor hulpstuk voor sloopwerk product om matrijzen te maken zaagmachine omgebouwd aanpassingen aan meet- en regelsystemen op ons R&D-lab apparaten besturingstechnisch aanpassen een schoffelmachine aangepast aan onze eigen wijngaard maken van eigen gereedschappen die niet via de normale handel verkrijgbaar zijn mechanische aanpassing aan de machine voor optimalisatie van het kartonwikkelproces testopstelling om efficiënter te kunnen testen en meer producten te kunnen testen Voorbeelden van aanpassingen van administratieve systemen voorraadbeheer- en kassasysteem aangepast aan de eigen situatie aanpassen van het reserverings- en boekingssysteem facturatiesystemen aangepast aanpassing van rapportagesysteem vermogensbeheer automatisering projectregistratie en urenregistratie aanpassing van de bibliotheekcatalogus Gebruikersinnovaties: ook commerciële motieven spelen mee Een deel van de gebruikersinnovaties blijkt (mede) een commerciële achtergrond te hebben. In het geval van aanpassingen van bestaande technieken, apparatuur of software heeft 25% van de MKB-bedrijven die ontwikkeld in opdracht van een klant of voor een beoogde groep klanten. Bij de ontwikkeling van nieuwe technieken, apparatuur of software was dit 19%. De overeenkomstige percentages voor MKB - bedrijven in de topsectoren zijn hoger: respectievelijk 33% (bestaand) en 46% (nieuw) heeft ontwikkeld in opdracht van een klant of voor een beoogde groep klanten. 20

21 4 Gebruikersinnovatie versus producentgerichte innovatie MKB-bedrijven in de topsectoren zijn innovatiever Bedrijven kunnen worden ingedeeld naar de mate van innovativiteit. Panteia/EIM heeft daarvoor in het verleden de innovatiepiramide ontwikkeld waarbij bedrijven op basis van hun innovativiteit kunnen worden getypeerd als koploper, ontwikkelaar, toepasser, volger en niet-innovatieve bedrijven. 17 De indeling gaat uit van indicatoren voor de klassieke producenteninnovatie, niet van indicatoren voor gebruikersinnovatie. In onderstaand kader worden de onderscheiden segmenten van de innovatiepiramide weergegeven. Segmenten in de innovatiepiramide 1. Koplopers ontwikkelen zelf product- of procesinnovaties en doen expliciet en systematisch aan R&D. Gerealiseerde productinnovaties zijn nieuw voor hun markt of bedrijfstak. 2. Ontwikkelaars ontwikkelen eveneens zelf product- of procesinnovaties. Ze hebben eigen capaciteit voor de ontwikkeling van prototypes, echter zonder dat innovatie expliciet is georganiseerd door middel van R&D. 3. Toepassers realiseren product- of procesinnovaties waarbij het zowel om eigen ontwikkelingen als adopties kan gaan. Zij innoveren door het combineren en toepassen van elders beproefde kennis en methoden. Dit komt tot uiting in externe innovatieve samenwerking en/of het gebruik van externe kennisnetwerken. 4. Volgers zijn bedrijven met bescheiden maar wél aanwezige innovatieve activiteiten. 5. Niet-innovatieven zijn bedrijven die in de afgelopen drie jaar geen innovaties hebben gerealiseerd, niet aan R&D doen en niet met andere partijen samenwerken of kennis uitwisselen om te innoveren. In figuur 4.1 is de innovatiepiramide voor het MKB totaal en voor het MKB in de topsectoren weergegeven. De figuur geeft het aantal bedrijven in procenten per segment. Daaruit blijkt de MKB-bedrijven in de topsectoren innovatiever zijn dan bedrijven in het gehele MKB. Ten opzichte van het totale MKB zien we bij de bedrijven in de topsectoren dat een groter deel van de bedrijven zich bevindt in de meest innovatieve segmenten (koploper en ontwikkelaar). 17 Gibcus, P. en J.P.J. de Jong (2008), Innovatiepiramide: Een segmentatie van het MKB, EIM, Zoetermeer. 21

22 figuur 4.1 Innovatiepiramide, aantal bedrijven in procenten, MKB totaal versus MKB topsectoren 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 5% 17% 19% 33% 8% 27% 19% 32% Koploper Ontwikkelaar Toepasser Volger Niet-innovatief 20% 10% 0% 26% MKB totaal 14% MKB topsectoren Bron: Panteia/EIM, Monitor Determinanten van Bedrijfsprestaties MKB, 2013 en Topsectorenpanel 2 e meting, Meer gebruikersinnovaties aan de top van de innovatiepiramide Om na te gaan in hoeverre bedrijven die hoog scoren op de klassieke producenteninnovatie ook hoger scoren op de mate van gebruikersinnovatie, is de mate van gebruikersinnovatie per segment van de innovatiepiramide berekend. Uit figuur 4.2 is duidelijk af te lezen dat de plaats op de piramide sterk van invloed is op de mate van gebruikersinnovatie: bij de koplopers heeft de helft gebruikersinnovaties gerealiseerd, bij niet-innovatieve bedrijven is dit minder dan 5%. Met andere woorden, bedrijven die hoog scoren op gewone innovatie (nieuwe producten of diensten op eigen kracht ontwikkeld dan wel nieuwe of verbeterde productiemethoden doorgevoerd, al dan niet op basis van R&D en een speciaal innovatiebudget) scoren ook het hoogst op gebruikersinnovatie. Kennelijk is innovatie voor eigen gebruik een normaal onderdeel van het innovatieproces bij bedrijven. Bedrijven die veel investeren in vernieuwing en hun organisatie daar op afstemmen, hebben enerzijds meer behoefte aan additionele aanpassingen, bijvoorbeeld om apparatuur en gereedschappen (beter) geschikt te maken voor het maken van nieuwe of gewijzigde producten. Anderzijds hebben zij vaak ook de kennis en competenties in huis om dat soort aanpassingen te bedenken en vervolgens uit te voeren dan wel de uitvoering door derden aan te sturen. 22

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Wat drijft MKB-ondernemers?

Wat drijft MKB-ondernemers? Wat drijft MKB-ondernemers? Ontwikkeling doelstellingen 2004-2013 ISBN : 978-90-371-1109-5 Rapportnummer : A201403 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren

Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren Omvang en prestaties van het MKB in de topsectoren drs. P. Fris Zoetermeer, april 2014 ISBN : 978-90-371-1122-4 Rapportnummer : A201416 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en

Nadere informatie

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb

Een innovatieve blik op de toekomst. Verwachtingen van het innovatieve mkb Een innovatieve blik op de toekomst Verwachtingen van het innovatieve mkb ISBN : 978-90-371-2135-3 Rapportnummer : A201429 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis

Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2013. A. Ruis Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2013 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2013 ISBN : 978-90-371-1086-9 Rapportnummer : A201350 / C10193 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014

Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2014 ISBN : 978-90-371-1133-0 Rapportnummer : A201427 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl)

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015

Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2014 en 2015 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, mei 2014 ISBN : 978-90-371-1126-2 Rapportnummer : A201420 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren

Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren Samenwerken bij vernieuwing in de topsectoren dr. Y.M. Prince Zoetermeer, februari 2014 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) ISBN 978-90-371-1112-5

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN

ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN ONDERZOEKSRAPPORT TOPSECTOREN Sociale innovatie doorslaggevend voor succes topsectoren: Topsectorenbeleid te eenzijdig gericht op technologische innovatie De markt dwingt bedrijven steeds sneller te innoveren

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Smering voor de nering

Smering voor de nering M201102 Smering voor de nering Zzp'ers als smeermiddel voor innovaties in het MKB drs. N.E. de Vries Zoetermeer, januari 2011 Smering voor de nering Zzp'ers vervullen een belangrijke rol bij innovatie

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Technologische en sociale innovatie in een concurrerende markt

Technologische en sociale innovatie in een concurrerende markt Technologische en sociale innovatie in een concurrerende markt Innovatie- en concurrentiemonitor topsectoren 2012 Petra Gibcus (Panteia/EIM) Ro Braaksma (Panteia/EIM) Yvonne Prince (Panteia/EIM) Henk Volberda

Nadere informatie

MKB en ontslagrecht. Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen

MKB en ontslagrecht. Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen MKB en ontslagrecht Verwachtingen over effecten van aanstaande wijzigingen ISBN : 978-90-371-1136-1 Rapportnummer : A201431 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Technologische en sociale innovatie in een concurrerende markt

Technologische en sociale innovatie in een concurrerende markt Technologische en sociale innovatie in een concurrerende markt Innovatie- en concurrentiemonitor topsectoren 2012 Petra Gibcus (Panteia/EIM) Ro Braaksma (Panteia/EIM) Yvonne Prince (Panteia/EIM) Henk Volberda

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Topsectoren in beeld. De innovativiteit van de topsectoren in 2012. dr. Y.M. Prince

Topsectoren in beeld. De innovativiteit van de topsectoren in 2012. dr. Y.M. Prince Topsectoren in beeld De innovativiteit van de topsectoren in 2012 dr. Y.M. Prince Zoetermeer, april 2013 ISBN: 978-90-371-1057-9 Rapportnummer: A201314 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

MKB en ontslagrecht. Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB

MKB en ontslagrecht. Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB MKB en ontslagrecht Vernieuwd ontslagrecht vooral goed voor werknemers, aldus het MKB ISBN : 978-90-371-1136-1 Rapportnummer : A201431 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren. drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden

Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren. drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden Topsectoren in beeld Internationale oriëntatie topsectoren drs. Bram van der Linden drs. Nicolette Tiggeloove drs. Paul van der Zeijden Zoetermeer, juli 2013 ISBN : 978-90-371-1074-6 Rapportnummer : A201333

Nadere informatie

Utrecht Innoveert in 2014. Hoe innovatief zijn bedrijven in de provincie Utrecht?

Utrecht Innoveert in 2014. Hoe innovatief zijn bedrijven in de provincie Utrecht? Utrecht Innoveert in 2014 Hoe innovatief zijn bedrijven in de provincie Utrecht? Petra Gibcus en Ro Braaksma Zoetermeer, januari 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc.

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc. M201219 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2012 A. Ruis MSc. Zoetermeer, november 2012 Toename innovativiteit in het MKB Na een scherpe daling van de innovativiteit in het MKB in 2011,

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Minirapportage biomaterialen

Minirapportage biomaterialen Minirapportage biomaterialen Arnoud Muizer Zoetermeer, juni 2013 ISBN-nummer : 978-90-371-1067-8 Rapportnummer : A201325 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis

M201115. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen 1999-2011. A. Ruis M201115 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen 1999-2011 A. Ruis Zoetermeer, oktober 2011 Crisis drukt innovativiteit De economische crisis heeft zijn weerslag op de innovativiteit in het midden- en kleinbedrijf

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Diaspora-links van. migrantenondernemers in Nederland. Een verkenning. drs. A. Bruins

Diaspora-links van. migrantenondernemers in Nederland. Een verkenning. drs. A. Bruins Diaspora-links van migrantenondernemers in Nederland Een verkenning drs. A. Bruins Zoetermeer, april 2013 ISBN: 978-90-371-1062-3 Rapportnummer: A201317 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

M200918. Ongelijk verdeeld. Financieringsproblemen in het MKB

M200918. Ongelijk verdeeld. Financieringsproblemen in het MKB M200918 Ongelijk verdeeld Financieringsproblemen in het MKB Johan Snoei Jeroen de Jong Zoetermeer, november 2009 Ongelijk verdeeld: Financieringsproblemen in het MKB De pijn van de economische crisis

Nadere informatie

Utrecht Innoveert. Hoe innovatief is het bedrijfsleven in de provincie Utrecht? Ro Braaksma

Utrecht Innoveert. Hoe innovatief is het bedrijfsleven in de provincie Utrecht? Ro Braaksma Utrecht Innoveert Hoe innovatief is het bedrijfsleven in de provincie Utrecht? Ro Braaksma Zoetermeer, 2 oktober 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door Kamer van Koophandel Midden-Nederland, Taskforce

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Werkelijk B.V. Zoetermeer, zondag 31 januari 2016 In opdracht van Werkelijk B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9

1.1 Inleiding 5 1.2 Octrooidata: een resultaatvorm van innovatie 5 1.3 Doel van het onderzoek 6 1.4 Werkwijze 6. 2 Octrooischets Noordwest-Holland 9 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, KvK Noordwest-Holland en tien andere regionale KvK's. Het onderzoek is uitgevoerd door EIM in samenwerking NL Octrooicentrum.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Hoe werken bedrijven samen in. projecten?

Hoe werken bedrijven samen in. projecten? Hoe werken bedrijven samen in projecten? Verschillende facetten van projectmatige samenwerking tussen bedrijven in de bouw en kennisintensieve zakelijke dienstverlening drs. M.J.F. Tom dr. J.M.P. de Kok

Nadere informatie

Economische effecten van verlaging. van de administratieve lasten voor. het bedrijfsleven. Ton Kwaak

Economische effecten van verlaging. van de administratieve lasten voor. het bedrijfsleven. Ton Kwaak Economische effecten van verlaging van de administratieve lasten voor het bedrijfsleven Ton Kwaak Zoetermeer, augustus 2013 ISBN : 978-90-371-1079-1 Rapportnummer : A201341 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd door Panteia / EIM in opdracht van Aannemersfederatie Nederland Bouw en Infra Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Flexibele arbeid in het MKB

Flexibele arbeid in het MKB Flexibele arbeid in het MKB Een verkennend onderzoek naar de inzet van uitzendkrachten en freelancers in het MKB Jan de Kok Florieke Westhof Mirjam van Praag Justin van der Sluis Zoetermeer, februari 2007

Nadere informatie

Grondstoffenschaarste?

Grondstoffenschaarste? A201305 Grondstoffenschaarste? Urgentie bij industriële MKB-bedrijven C. Veldhuis-Van Essen Zoetermeer, januari 2013 Urgentie rond grondstoffen reëel Uit dit verkennende onderzoek onder industriële MKB-bedrijven

Nadere informatie

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven

R200912. Inzicht in bedrijven die hun eerste. werknemer aantrekken. Creëren van een dataset. Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven R200912 Inzicht in bedrijven die hun eerste werknemer aantrekken Creëren van een dataset Sjaak Vollebregt Wim Verhoeven Zoetermeer, juli 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit

De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit De bijdrage van cohorten aan het niveau en de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit Minirapportage drs. W.H.J Verhoeven dr. R.G.M. Kemp drs. H.H.M. Peeters Zoetermeer, 26 september 2002 Deze studie

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Innovatiebenchmark Noord-Nederland. Overzichtsrapport. Prof.Dr. Dries Faems d.l.m.faems@rug.nl

Innovatiebenchmark Noord-Nederland. Overzichtsrapport. Prof.Dr. Dries Faems d.l.m.faems@rug.nl Innovatiebenchmark Noord-Nederland Overzichtsrapport Prof.Dr. Dries Faems d.l.m.faems@rug.nl 1. Inleiding 1.1 Project Innovatie Benchmark Noord-Nederland Dit rapport is opgesteld in kader van het project

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Financiering van innovatie in het MKB

Financiering van innovatie in het MKB M201223 Financiering van innovatie in het MKB Drempels bij het vinden van financiering voor innovatieve bedrijven Tommy Span Petra Gibcus Zoetermeer, december 2012 Financiering van innovatie in het MKB

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie