Ontwerp en evaluatie van toekomstige dynamische bandbreedte-allocatie-protocollen voor hybride WDM/TDM PON-netwerken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ontwerp en evaluatie van toekomstige dynamische bandbreedte-allocatie-protocollen voor hybride WDM/TDM PON-netwerken"

Transcriptie

1 Ontwerp en evaluatie van toekomstige dynamische bandbreedte-allocatie-protocollen voor hybride WDM/TDM PON-netwerken Simon De Schoenmaeker Promotoren: prof. dr. Mario Pickavet, dr. ir. Didier Colle Begeleiders: dr. ir. Bart Lannoo, dr. ir. Goutam Das, ir. Abhishek Dixit Masterproef ingediend tot het behalen van de academische graad van Master in de ingenieurswetenschappen: computerwetenschappen Vakgroep Informatietechnologie Voorzitter: prof. dr. ir. Daniël De Zutter Faculteit Ingenieurswetenschappen en Architectuur Academiejaar

2

3 Ontwerp en evaluatie van toekomstige dynamische bandbreedte-allocatie-protocollen voor hybride WDM/TDM PON-netwerken Simon De Schoenmaeker Promotoren: prof. dr. Mario Pickavet, dr. ir. Didier Colle Begeleiders: dr. ir. Bart Lannoo, dr. ir. Goutam Das, ir. Abhishek Dixit Masterproef ingediend tot het behalen van de academische graad van Master in de ingenieurswetenschappen: computerwetenschappen Vakgroep Informatietechnologie Voorzitter: prof. dr. ir. Daniël De Zutter Faculteit Ingenieurswetenschappen en Architectuur Academiejaar

4 Voorwoord Graag neem ik even tijd om eerst en vooral mijn promotoren prof. Mario Pickavet en dr. Didier Colle te bedanken voor het uitschrijven van dit boeiend onderwerp, de interesse naar de stand van zaken en hun hints en opmerkingen tijdens de evaluatiemomenten. Daarnaast wil ik natuurlijk ook mijn begeleiders Bart, Goutam en Abhishek bedanken. Because I think Google Translate doesn t work yet on a paper document, I ll try to write in English. Thank you for your help, ideas, debugging, revising and critical questions during my work! It was pleasant working with you and I enjoyed the moments when we discussed other things, such as the AZERTY-layout and some Dutch words. Ook de IBCN system admins mogen niet vergeten worden voor hun vlotte hulp bij problemen met mijn workstation. Dankzij de nodige drink- en eetpauzes, babbels over mogelijke werkgevers en grappige momenten onder de thesisstudenten heb ik toch een leuke tijd gehad tijdens het werken in de Zuiderpoort. Dankjewel Thomas, Niels, Xavier, Tessa, Joeri, Wendy en alle anderen! Ten slotte wil ik ook de onderzoeksgroep IBCN bedanken voor de stimulerende vakken die mijn belangstelling voor computernetwerken hebben opgewekt doorheen de opleiding. In een tweede luik gaat mijn aandacht ten eerste naar mijn ouders en broers voor hun steun doorheen mijn hele studie en in het bijzonder tijdens het werken aan deze masterproef. Na het veelvuldig herlezen van dit boek zullen zij ook honderduit kunnen vertellen over mijn onderwerp... Mijn studie was zeker niet gelukt zonder de samenwerking tijdens projecten, het kaarten of fietsen met Jeroen, Pieter, Bart, Hannes, Tim, Anneleen, Eline en Jeroen. En last but not least Claudia! Voor de stimulans zodat ik niet teveel tijd verloor en genoeg zou slapen, de ontspanningen tussenin, het luisterend oor, inspiratie en al die andere dingen die ik nu even vergeet maar daarom niet minder apprecieer! Bedankt voor al onze mooie jaren. Ten laatste wil ik ook de FOSS-gemeenschap en meer bepaald de Ubuntu en LATEX ontwikkelaars bedanken voor de mogelijkheid om mijn boek mooi vorm te kunnen geven. i

5 Toelating tot bruikleen De auteur geeft de toelating deze masterproef voor consultatie beschikbaar te stellen en delen van de masterproef te kopiëren voor persoonlijk gebruik. Elk ander gebruik valt onder de beperkingen van het auteursrecht, in het bijzonder met betrekking tot de verplichting de bron uitdrukkelijk te vermelden bij het aanhalen van resultaten uit deze masterproef. Simon De Schoenmaeker, juni 2011 ii

6 Ontwerp en evaluatie van toekomstige dynamische bandbreedte-allocatie-protocollen voor hybride WDM/TDM PON-netwerken door Simon DE SCHOENMAEKER Masterproef ingediend tot het behalen van de academische graad van MASTER IN DE INGENIEURSWETENSCHAPPEN: COMPUTERWETENSCHAPPEN Promotoren: prof. dr. ir. Mario Pickavet, dr. ir. Didier Colle Begeleiders: dr. ir. Bart Lannoo, dr. ir. Goutam Das, ir. Abhishek Dixit Universiteit Gent Faculteit Ingenieurswetenschappen en Architectuur Vakgroep Informatietechnologie Voorzitter: prof. dr. ir. Daniël De Zutter Academiejaar Abstract In een hybride WDM/TDM PON zorgt een DBA-protocol voor de toewijzing van golflengtekanalen en upstream-bandbreedte. In de literatuur zijn er al verschillende DBA-protocollen voorgesteld, maar deze hebben enkel oog voor de prestaties met betrekking tot buffervertraging en niet voor de fysische mogelijkheden van tunable lasers. In deze masterproef zullen we ten eerste aantonen dat deze benadering hogere eisen stelt aan tunable lasers, omdat het veronderstelt dat er ongelimiteerd en heel snel kan worden geswitched tussen golflengten. Ten tweede zullen we een nieuw DBA-protocol genaamd Earliest Finish Time-Minimized Wavelength Switching (EFT-MWS) voorstellen dat met die karakteristieken wel rekening houdt en toch vrij gelijkaardige prestaties kan voorleggen. We konden zo de switching times sterk reduceren en tragere tuning times toelaten. Trefwoorden Dynamische bandbreedte allocatie (DBA), hybride WDM/TDM PON, tunable laser, laser switching times

7 Design and evaluation of future dynamic bandwidth allocation protocols for hybrid WDM/TDM PON networks Simon De Schoenmaeker Supervisor(s): Mario Pickavet, Didier Colle, Bart Lannoo, Goutam Das, Abhishek Dixit Abstract Since a hybrid WDM/TDM PON is a flexible and attractive way for future optical access networks, several Dynamic Bandwidth Allocation (DBA) protocols were already proposed in the literature. While minimizing the queueing delay, they do not consider the tuning capabilities of tunable lasers. We will show that this leads to the demand of fast tunable lasers for current DBA s. These lasers are unfortunately at a higher cost and currently only used in core networks. We propose Earliest Finish Time-Minimized Wavelength Switching (EFT-MWS), a new DBA based on EFT that limits the number of wavelength switching times and thus the cost, with practically the same performance. We discuss several scenarios with varying conditions in which we compare the performance with existing DBA algorithms. By using EFT-MWS we could reduce the switching times and even allow larger tuning times than always assumed. Keywords Dynamic bandwidth allocation (DBA), hybrid WDM/TDM PON, tunable laser, laser switching time I. INTRODUCTION THE continuous growth of bandwidth intensive applications like High-Definition internet video, file sharing and video conferencing demands for higher speed access networks. This can be achieved by bringing an optical fibre closer to the end user. A promising and widely adopted Fibre-to-the-Home (FTTH) technology is the Passive Optical Network (PON). A PON has a star topology and exists of an Optical Line Terminal (OLT) in the Central Office (CO), passive splitters/combiners in the Remote Node (RN) and a number of Optical Network Units (ONU) at the user side. Since a PON exists of a passive setup and shares a feeder fibre between the CO and the RN, it is considered as a cost-effective solution. In the downstream of a PON, traffic is broadcasted and selectively received by each ONU. In the upstream, multiple ONUs share the medium without being able to detect collisions when they are sending simultaneously. Therefore a Media Access Control (MAC) protocol in the OLT is needed to arbitrate the multiple access. To come up with a dynamic scheduling, the OLT has to know the load of the ONU. This request-grant process is supported by a signalling protocol such as Multi-Point Control Protocol (MPCP). The scheduling is then accomplished by a Dynamic Bandwidth Allocation (DBA) protocol. There are two general approaches for this. In the offline approach, the DBA waits until it has received all requests. This allows the DBA to take a scheduling decision which considers all ONUs but creates the Inter-Scheduling Cycle Gap (ISCG) as drawback. On the other hand, the online approach immediately schedules a request without knowing the demand of the other ONUs. Although the offline approach can schedule in an optimal way, it is shown that the online approach always outperforms the offline one in terms of frame queueing delay. The rest of the paper is structured as follows. Section II describes the hybrid WDM/TDM PON and its requirements. Section III discusses some existing DBAs and the problem of switching times. In Section IV we propose and explain EFT- MWS and in Section V we analyze the performance and benefits. A conclusion is provided in Section VI. II. HYBRID WDM/TDM PON Current PON implementations, such as EPON and GPON, use Time-Division Multiplexing (TDM). There exist two options to upgrade these PONs to support more users or to provide a user with more bandwidth. Firstly the line rate can be increased from 1 to 10 Gbit/s but this requires most of the user equipment to be replaced. Another way is to support multiple wavelengths which allow a partial upgrade only where needed. The latter requires Wavelength-Division Multiplexing (WDM). When a combination of WDM and TDM is used in a PON it is called a hybrid WDM/TDM PON [1]. This requires a DBA which dynamically assigns wavelengths and time slots to ONUs. These DBAs are also known as Upstream Scheduling and Wavelength Assignment (USWA) protocols. The hybrid WDM/TDM PON can be realized with a Tunable Laser (TL) in each ONU. There exist several types of TLs of which the slowest can switch between wavelengths in times ranging from several seconds to a few microseconds. The fastest can switch in nanoseconds and are therefore called Fast Tunable Lasers. Unfortunately these fast tunable lasers are very costly and energy consuming and thus not yet available in access networks [1]. III. PROBLEM DEFINITION Since the hybrid WDM/TDM PON is an attractive way to upgrade existing PONs, several USWA algorithms were already proposed. A general online approach to decide which wavelength will be assigned is the First Available Wavelength (FAW). In this perspective Kanonakis et al. proposed horizon-based algorithms called Earliest Finish Time (EFT) and Latest Finish Time (LFT). Improvements were proposed by the same authors with the corresponding Void Filling (EFT-VF and LFT-VF) algorithms [2]. This First Available Void (FAV) approach tries to maximize the utilization of scheduling voids which are inherent to FAW. The problem is that these algorithms are only concerned of the delay and allow therefore unlimited switching of wavelengths without considering the laser tuning time. They expect the tuning time within the guard band of 5 µs and thus treat it as zero. This problem is for offline DBAs already tackled by Zhang et al. [3]. They show that a nonzero tuning time is nonnegligible. Besides the tuning time, our proposal will also take into account the number of switching times. Minimizing the latter reduces the requirements for the TL and even improves the laser health.

8 Queueing delay (s) Number of switching times per second per ONU IV. MINIMIZED WAVELENGTH SWITCHING We started from the EFT algorithm because this is a simple and effective protocol which is not yet considering the number of wavelength switching times. Our improved Earliest Finish Time-Minimized Wavelength Switching (EFT-MWS) algorithm treats a request in four cases. In the first case the current wavelength has the earliest horizon and thus there is no need to switch. The second case limits the number of switching times per ONU to a maximum of 2500 per second, or every 4 µs. This is what we refer to as the inter-switching time. We have defined the value by considering the number of switching times of the EFT algorithm which exceeds 4000 on low loads. The third case deals with the delay decrease or time gain by switching to another wavelength. This number must be large enough. We define the percentage T G min as the time gain divided by the previous cycle time. We will retrieve appropriate values for T G min by extensive simulations in Section V. The fourth case contains the requests which do satisfy all previous requirements and are hence permitted to switch from wavelength. V. ANALYSIS AND EVALUATION In our simulations in OPNET we use a hybrid WDM/TDM PON with 32 ONUs in a 25 km range. We use 4 upstream wavelengths of 1 Gbit/s each and a guard band of 1 µs. ONUs are generating self-similar best-effort traffic with Hurst parameter 0.8 and exponential frame sizes between 64 and 1518 bytes at a rate of 500 Mbit/s. We assume the tuning time t tune as 0.5 µs. This is within the guard band. Fig. 1 shows the average queueing delay for static WDM, EFT and EFT-MWS with different values of T G min. Static WDM is a DBA which doesn t allow switching and therefore an upper bound for our results [1]. EFT is used as the lower bound. The results of EFT-MWS with T G min equal to 3, 15 and 90 are almost identical to EFT for a network load up to 0.8. Even the delays for T G min equal to 300 and 1000 are just 340 and 420 µs and thus still be acceptable for some applications. At higher loads the delays are saturating to the same value. This is because the channels are overloaded and switching is not useful anymore. 1 and higher. With this value 95% of all possible switchings are blocked, mostly because of a limited gain ,0 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 Offered Network Load Fig. 2. Switching times for EFT-MWS with different T G min compared with EFT. When the results on Fig. 1 and Fig. 2 are considered together, a trade-off between the number of switching times and the queueing delay has to be made. We choose T G min = 90 as this is the most optimal value from these results. In Section III we suggest the problem of the nonzero tuning time. Fig. 3 depicts the influence of larger tuning times ranging from 50 µs up to 10 ms. These numbers are according to the values used by Zhang et al. [3]. The results show that realistic tuning times cannot be ignored because the queueing delay is getting problematic. However, EFT-MWS is capable to use TLs with t tune = 50 µs, which is much larger than the guard band. 1 0,1 0,01 0,001 0,0001 0,0 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 Offered Network Load EFT Fig. 3. Influence of larger tuning times for EFT-MWS. Queueing Delay (s) 0,1 0,01 0,001 EFT-MWS TG min= EFT Static WDM VI. CONCLUSION In this paper we proposed EFT-MWS, an extension of the EFT algorithm which minimizes the number of wavelength switching times. This characteristic is not considered in existing algorithms but creates high demands to Tunable Lasers. We also showed the consequences of larger laser tuning times. 0,0001 0,0 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 Offered Network Load Fig. 1. Queueing delays for EFT-MWS with different T G min compared with EFT and static WDM. The corresponding number of switching times per ONU is depicted in Fig. 2. EFT shows the huge number of switching times due to 74% of all requests are switched to another channel. With our limitations the number drops quickly for T G min = 90 REFERENCES [1] J. Kani, Enabling Technologies for Future Scalable and Flexible WDM- PON and WDM/TDM-PON Systems, IEEE J. Sel. Topics Quantum Electron., vol. 16, no. 5, pp , [2] K. Kanonakis and I. Tomkos, Improving the Efficiency of Online Upstream Scheduling and Wavelength Assignment in Hybrid WDM/TDMA EPON Networks, IEEE J. Sel. Areas Commun., vol. 28, no. 6, pp , [3] J. Zhang and N. Ansari, Scheduling Hybrid WDM/TDM Passive Optical Networks With Nonzero Laser Tuning Time, Accepted for IEEE/ACM Trans. Netw., 2010.

9 Inhoudsopgave Voorwoord Toelating tot bruikleen Overzicht Extended abstract Inhoudsopgave Gebruikte afkortingen Gebruikte symbolen i ii iii iv vi ix xii 1 Inleiding 1 2 State of the Art Toegangsnetwerken Traditionele netwerken Fibre-To-The-Home FTTH-architecturen P2P P2MP Boomtopologie Ringtopologie Multiplexing technieken voor P2MP TDM WDM OFDM SCM CDM PON-technologieën TDM PON EPON GPON WDM PON Hybride WDM/TDM PON NG-PON Upstream bandbreedte-allocatie vi

10 INHOUDSOPGAVE Statische bandbreedte-allocatie Dynamische bandbreedte-allocatie Grant requesting Grant sizing Grant scheduling Een DBA uitgelicht: IPACT Dynamische toewijzing van golflengte IPACT-gebaseerde algoritmen Horizon-gebaseerde algoritmen Overige algoritmen Implementatie en evaluatie van bestaande DBA-protocollen OPNET Modeler Simulatiemethodiek Synthetische Best Effort-traffiek Maatstaven voor traffiek Toelichting simulaties IPACT in een EPON Beschrijving Netwerkmodel Knoopmodellen Procesmodellen Link modellen Packet model Validatie Statische WDM in een hybride WDM/TDM PON Verschillen EFT in een hybride WDM/TDM PON Verschillen Validatie Analyse van de verzamelde data Het Minimized Wavelength Switching-protocol Probleemstelling Delay Void Wavelength switching time Oplossing Definities Protocol Toewijzing van kanaal vii

11 INHOUDSOPGAVE Toewijzing van tijdslot Implementatie Verschillen Optimalisatie en resultaten van het EFT-MWS-protocol Optimalisatie Analyse Nieuwe scenario s Invloed van de afstand Invloed van de tuning time Besluit Conclusies Eindbeschouwing Verder werk A Inhoud CD-ROM 81 A.1 OPNET modellen A.1.1 TDM PON A.1.2 Hybride WDM/TDM PON A.2 Resultaten A.3 Bronmateriaal A.4 Boek Bibliografie 83 Lijst van figuren 88 Lijst van tabellen 90 viii

12 Gebruikte afkortingen ADSL AON APON BE BPON CATV CDM CO CSMA/CD CWDM DBA DSL DSLAM DWBA DWDM EFM EFT ENL EPON FDM FSM FTTB FTTC FTTH Asymmetric Digital Subscriber Line Active Optical Network Asynchronous Transfer Mode PON Best Effort Broadband PON Community Antenna Television Code-Division Multiplexing Central Office Carrier Sense Multiple Access with Collision Detection Coarse WDM Dynamic Bandwidth Allocation Digital Subscriber Line Digital Subscriber Line Access Multiplexer Dynamic Wavelength and Bandwidth Allocation Dense WDM Ethernet in the First Mile Earliest Finish Time Effective Network Load Ethernet PON Frequency-Division Multiplexing Finite State Machine Fibre-To-The-Building Fibre-To-The-Curb Fibre-To-The-Home ix

13 GEBRUIKTE AFKORTINGEN FTTN FTTx GPON HFC IPACT ISCG LR-PON LRD MAC MP2P MPCP MTBF NG-PON OFDM ONL OOL OLT ONU P2P P2MP PON POTS R-EAM R-SOA RN RTT SCM STDM TDM TDMA TL UE USWA Fibre-To-The-Node Fibre-To-The-x Gigabit PON Hybrid Fibre-Coaxial Interleaved Polling with Adaptive Cycle Time Inter-Scheduling Cycle Gap Long-Reach PON Long-Range Dependency Media Access Control Multipoint-to-Point Multipoint Control Protocol Mean Time Between Failures Next-Generation PON Orthogonal Frequency-Division Multiplexing Offered Network Load Offered ONU Load Optical Line Terminal Optical Network Unit Point-to-Point Point-to-Multipoint Passive Optical Network Plain Old Telephone Service Reflective Electroabsorption Modulator Reflective Semiconductor Optical Amplifier Remote Node Round Trip Time Subcarrier Multiplexing Statistic Time-Division Multiplexing Time-Division Multiplexing Time-Division Multiple Access Tunable Laser User Equipment Upstream Scheduling and Wavelength Assignment x

14 GEBRUIKTE AFKORTINGEN VDSL VoD VoIP WDM WDMA Very high bit-rate Digital Subscriber Line Video on Demand Voice Over IP Wavelength-Division Multiplexing Wavelength-Division Multiple Access xi

15 Gebruikte symbolen λ Golflengte of kanaal [ ] B Guard band [ s ] G Tijdstip van verzenden van een grant [ s ] H Hurst parameter [ ] H i Horizon kanaal i [ s ] I min Minimum interval tussen switchings voor laser [ s ] R D Uploadsnelheid ONU [ bit/s ] R E Snelheid overmatige belasting [ bit/s ] R U Transmissiesnelheid gedeeld medium [ bit/s ] r RTT [ s ] S packet Pakketgrootte [ bytes ] t cycle Cycle time [ s ] t int Interarrival time [ s ] t int_switch Inter-switching time ONU [ s ] t tune Tuning time [ s ] t queue Queueing time [ s ] TG Tijdswinst door te wisselen van kanaal [ s ] T G min Minimum tijdswinst t.o.v. cycle time [ % ] V Buffergrootte [ bytes ] W Venstergrootte [ bytes ] xii

16 1 Inleiding Volgens de recentste voorspelling in de Cisco Visual Networking Index zal het globale gebruik van internet- en dataverkeer de komende jaren sterk blijven stijgen door enerzijds het groeiend aantal gebruikers en anderzijds nieuwe veeleisende en interactieve applicaties [1]. Op figuur 1.1 zien we dat er bij de residentiële klanten ten eerste een sterke toename zal zijn van internetvideo op de PC door het delen van hoge-definitievideo via bijvoorbeeld YouTube. Ten tweede stijgt ook de vraag naar Video on Demand (VoD)-diensten doordat huidige generatie televisies worden uitgerust met internetmogelijkheden. Ten slotte zal ook het delen van bestanden, videobellen en Voice over IP (VoIP) blijven groeien. Daarnaast bieden de telecom-operatoren op hun netwerken ook alsmaar meer diensten aan zoals Triple play-abonnementen, interactieve digitale televisie met een heel uitgebreid zenderaanbod,... De kern- en de distributienetwerken van de operatoren is reeds geruime tijd voorzien op deze hoge bandbreedtes door het gebruik van glasvezel. Optische netwerken kunnen door hun grote capaciteit en klein signaalverlies namelijk veel meer dataverkeer verwerken over grotere afstanden dan elektrische netwerken. Die elektrische netwerken worden wel nog gebruikt in de toegangs- 1

17 Residentieel internet verkeer (PB per maand) HOOFDSTUK 1 INLEIDING VoIP Online gaming Videobellen Web/data Internetvideo op TV Internetvideo op PC Bestandsdeling Figuur 1.1: Voorspelling door Cisco van de internationale residentiële bandbreedtevraag tussen 2009 en 2014 [1]. Een belangrijk aandeel is internet video via bijvoorbeeld YouTube en internetmogelijkheden van nieuwe televisies. Deze groei vereist vernieuwingen in het toegangsnetwerk om deze hoeveelheden te kunnen leveren. netwerken dit is de verbinding tussen het distributienetwerk en de klant zoals te zien op figuur 1.2. Er is dus een noodzaak om de glasvezel zo dicht mogelijk bij de eindgebruiker in het toegangsnetwerk te brengen om te kunnen blijven voldoen aan de bandbreedtevraag. De kostprijs voor de individuele laatste mijl is echter enorm hoog door de vereiste infrastructuurwerken. Daarom is het voor de hand liggend om zoveel mogelijk de toegang via glasvezel en de bijhorende kosten te verdelen onder verschillende klanten. Naargelang hoe dicht de glasvezel bij de klant ligt, spreken we van Fibre-To-The-Node (FTTN), Fibre-To-The-Curb (FTTC), Fibre-To-The-Building (FTTB) of Fibre-To-The-Home (FTTH). De focus in deze masterproef is een zeer kostenefficiënte en goed presterende FTTH-architectuur met gedeelde toegang een Passive Optical Network (PON). Een PON bestaat uit een Optical Line Terminal (OLT) in de centrale, een passieve splitter/combiner in de straatcabine en een Optical Network Unit (ONU) bij de klant. De glasvezel tussen de OLT en de straatcabine wordt gedeeld en enkel de korte verbinding tussen de straatcabine en de ONU is gescheiden. Aangezien het medium gedeeld wordt onder verschillende klanten is er een Media Access Control 2

18 HOOFDSTUK 1 INLEIDING Kernnetwerk Distributienetwerk Toegangsnetwerk Figuur 1.2: Een communicatienetwerk van een operator kan worden opgedeeld in drie delen: het kernnetwerk, het distributienetwerk en het toegangsnetwerk. Op deze figuur zijn ze respectievelijk voorgesteld als een mesh-, ring- en boomtopologie. (MAC)-protocol nodig om de verschillende datastromen tussen OLT en ONU s te kunnen onderscheiden. Dit gebeurt met multiplexing-technieken. Het netwerkverkeer kan worden opgedeeld in downstream en upstream omwille van de verschillende aanpak. In de downstream spreken we van een zogenoemde Point-to-Multipoint (P2MP)-topologie. Aangezien hier enkel de OLT data stuurt, kunnen er dus geen botsingen voorkomen. In de upstream hebben we echter een Multipointto-Point (MP2P)-topologie waarbij wel botsingen kunnen voorkomen. Hiervoor gebruiken de huidige PON s vooral Time-Division Multiplexing (TDM PON), maar daarnaast is ook Wavelength- Division Multiplexing (WDM) mogelijk in optische netwerken. WDM gebruikt verschillende golflengten om data te verzenden en benut dus veel beter de beschikbare bandbreedte van een glasvezel. Om de optische signalen te verzenden zijn er verschillende mogelijkheden: ofwel gebruikt men een statische golflengte en dus een fixed laser, ofwel kan men dynamisch wisselen met bijvoorbeeld een Tunable Laser (TL). Deze masterproef zal zich richten op een PON architectuur die deze TL gebruikt om zowel TDM als WDM te combineren, dit noemt de hybride WDM/TDM PON. Om de beschikbare upload-bandbreedte bestaande uit golflengtes en tijdsloten zo optimaal mogelijk te verdelen onder de klanten worden Dynamic Bandwidth Allocation (DBA)-protocollen gebruikt. Er zijn in de literatuur al verschillende DBA s voorgesteld, zowel voor de TDM PON s als voor de nieuwere hybride WDM/TDM PON s. Bestaande DBA s houden voor de verdeling enkel rekening 3

19 HOOFDSTUK 1 INLEIDING met de minimalisatie van de vertraging (delay) en eventueel met het voorkomen van ongebruikte bandbreedte. Echter zijn er nog andere parameters, bijvoorbeeld bepaald door de fysische eigenschappen van de TL. Hierbij is enerzijds de snelheid van het wisselen (de zogenoemde switching time of tuning time) van belang voor de kostprijs en anderzijds het aantal switching times bepalend voor de levensduur van de TL. De bedoeling van deze masterproef is het ontwikkelen van een DBA-protocol dat die parameters zal opnemen. Het houdt rekening met het aantal switching times en met een realistische tuning time van een TL. We zullen om de prestaties te meten het algoritme vergelijken met bestaande DBA s. Het simuleren en testen zal gebeuren in een software-omgeving, OPNET Modeler. Er zal echter eerst worden gestart met een eenvoudig maar belangrijk TDM PON-protocol, Interleaved Polling with Adaptive Cycle Time (IPACT), om de context te leren kennen. Het vervolg van deze masterproef is als volgt gestructureerd. In hoofdstuk 2 zal de context van FTTH en meer bepaald de hybride WDM/TDM PON worden toegelicht. Daarnaast worden de bestaande upstream bandbreedte-allocatie-protocollen besproken. In hoofdstuk 3 wordt de simulatieomgeving OPNET Modeler besproken en bekijken we hoe we netwerktraffiek kunnen genereren. Daarna bespreken we de geïmplementeerde modellen en vergelijken we hun prestaties met resultaten uit de literatuur. We zullen de tekortkomingen van deze bestaande protocollen toelichten en daarna in hoofdstuk 4 een nieuw protocol voorstellen dat een oplossing biedt voor deze problemen. In hoofdstuk 5 worden dan de resultaten van de nieuwe DBA besproken in verschillende scenario s. Ten slotte worden conclusies getrokken en ideeën en werk voor de toekomst besproken in hoofdstuk 6. 4

20 2 State of the Art Om het onderwerp van deze masterproef in zijn context te kunnen situeren, zullen we eerst een aantal essentiële begrippen uit de communicatienetwerken bespreken. We maken ten eerste een vergelijking tussen de verschillende soorten toegangsnetwerken zoals via telefonie en kabel en we bespreken de evolutie naar Fibre-To-The-Home (FTTH)-netwerken. Hierbij worden de vereiste technieken en de verschillende mogelijke architecturen toegelicht. Vervolgens wordt de voor deze masterproef interessante PON architectuur uitgediept. De specifieke technologieën worden beschreven en de voordelen en karakteristieken van bandbreedte-allocatie-algoritmen worden besproken. In het bijzonder zullen we de varianten van deze algoritmen bekijken die ook dynamisch golflengtes toekennen en de mogelijke parameters hierbij uitdiepen. 2.1 Toegangsnetwerken Een communicatienetwerk van een telecomoperator kan worden opgedeeld in een kernnetwerk (Core of Backbone Network), distributienetwerk (Distribution Network) en een toegangsnetwerk 5

21 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART (Access Network) zoals te zien in figuur 1.2. Het kernnetwerk is het centrale gedeelte en verzorgt de externe verbindingen en alle diensten voor de gebruikers zoals VoD. Alle data wordt hier geaggregeerd en dit vereist dus een grote bandbreedte die enkel kan worden geboden door optische vezel-communicatie. Het toegangsnetwerk daarentegen is het gedeelte aan de rand van het netwerk dat de klant verbindt met het netwerk via het distributienetwerk 1. In het toegangsnetwerk, de zogenaamde eerste of laatste mijl, ook wel local loop of subscriber line genoemd, is de vereiste bandbreedte kleiner en kunnen er dus verschillende technologieën worden gebruikt Traditionele netwerken Deze toegangsnetwerken maken gebruik van de bestaande, historisch gegroeide infrastructuur, namelijk de telefonie-netwerken en de televisienetwerken. De eerste, ook Plain Old Telephone Service (POTS) genoemd, gebruiken twisted pair-koperdraadverbindingen. De tweede gebruiken een hiërarchie van glasvezel en coaxkabels, de zogenoemde Hybrid Fibre-Coaxial (HFC)- netwerken. Om de stijgende bandbreedte te kunnen blijven leveren, moeten de operatoren de glasvezelinfrastructuur in beide gevallen alsmaar dichter bij de klant brengen. Zo loopt de verbinding tussen de centrale of Central Office (CO) en de straatcabine of Remote Node (RN), het zogenoemde distributienetwerk, al over glasvezel. Vandaar dat de laatste evoluties in deze traditionele netwerken ook benoemd worden als Fibre-To-The-Node (FTTN). De reden waarom in de laatste honderden meters nog steeds de historische netwerken worden behouden is de zeer hoge kost door de infrastructuurwerken bij het ondergraven van nieuwe kabels. Over twisted pair worden technieken uit de Digital Subscriber Line (DSL)-familie uitgerold zoals ADSL, ADSL2(+), VDSL, VDSL2,... om de snelheid van de analoge 56 kbit/s-verbinding op te werken naar tientallen Mbit/s. Bij de verschillende DSL-technieken laten de nieuwere versies hogere snelheden toe door bijvoorbeeld multiplexing van de twee paren en vooral door een hogere modulatie. Dit laatste kan echter enkel indien de attenuatie laag is en vereist dus een kleinere afstand tot de Digital Subscriber Line Access Multiplexer (DSLAM). De glasvezel moet daarom samen met de DSLAM dichter bij de klant, zoals op figuur 2.1. De resulterende snelheden naargelang de afstand zijn te zien op figuur Soms wordt het distributienetwerk ook gezien als een gedeelte van het toegangsnetwerk. Maar aangezien het ook optische communicatie gebruikt hebben wij het apart gehouden. 6

22 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART DSLAM Centrale Glasvezel Cabine Koper Figuur 2.1: Typische DSL-architectuur. De DSLAM komt steeds dichter bij het huis. Bij ADSL bevindt het zich in de centrale, maar bij VDSL al in de straatcabine. De verbinding tussen de DSLAM en de centrale verloopt dan over een gedeelde glasvezel, de verbinding tussen het huis en de straatcabine is nog steeds een persoonlijke twisted pair. Figuur 2.2: Verschillende downloadsnelheden naargelang de DSL-technologie en de afstand tot de DSLAM [2]. Op de kabel-netwerken, ook wel Community Antenna Television (CATV) genoemd, wordt de Data Over Cable Service Interface Specification (DOCSIS)-standaard gebruikt, waarbij de drie opeenvolgende versies ook weer hogere snelheden toelaten door onder andere hogere modulatie, betere foutcorrectie en channel bonding. Hoewel de coaxiale kabel een veel hogere bandbreedte heeft dan een twisted pair hebben DSL-technologieën tot op heden de aangeboden snelheden vrij gelijkwaardig kunnen houden tot momenteel ongeveer 100 Mbit/s download en 10 Mbit/s upload. 7

23 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART Dit komt doordat de twisted pair een individuele verbinding is in tegenstelling tot de coaxkabel die wordt gedeeld (en dus de bandbreedte) onder typisch 500 tot 2000 klanten. Het is een zogenoemd gedeeld medium en vereist daarom een Multiple Access-algoritmen zoals Time-Division Multiple Access(TDMA) en Synchronous Code-Division Multiple Access (SCDMA). RF versterker Centrale Glasvezel Optische knoop Coax Figuur 2.3: Een HFC netwerk is opgebouwd uit een glasvezelverbinding tussen de centrale en de optische knoop. Van daaruit vertrekt een gedeelde coaxiale kabel die 500 tot 2000 klanten bedient. Om signaalverliezen op te vangen moet het signaal wel regelmatig worden versterkt, zowel in up- als in downstreamrichting. Multiple Access-algoritmen vermijden botsingen door ongecontroleerd te zenden en beveiligen de datastromen tegen afluisteren Fibre-To-The-Home De traditionele technologieën komen dus stilaan aan het maximum van hun capaciteit. Het is daarom noodzakelijk dat de glasvezel, die nu al van de centrale naar de straatcabine loopt, doorgetrokken wordt tot aan de User Equipment (UE) in het gebouw (Fibre-To-The-Building) of in het huis (Fibre-To-The-Home). Hier kan in beide gevallen dan een Local Area Network (LAN) aan worden gekoppeld. FTTH heeft vele voordelen: de mogelijke bandbreedte is vele malen hoger nu al commercieel tot 150 Mbit/s in beide richtingen en bovendien eenvoudig schaalbaar per klant. Dit stelt de capaciteit veilig voor de komende decennia. Daarnaast kan een veel grotere afstand worden overbrugd tussen de centrale en de UE (VDSL2 enkele honderden meters versus FTTH km). De hogere snelheden zijn nodig om de toekomstige bandbreedtevraag te kunnen leveren, zoals in hoofdstuk 1 is toegelicht. Het nadeel is dat deze infrastructuur meestal nog niet aanwezig is en dus grote investeringskosten vereist. Echter zijn er wel verschillende architecturen mogelijk waarbij de glasvezel en zijn kostprijs kan worden gedeeld onder verschillende klanten. Deze maken net zoals een HFC-netwerk gebruik van zogenoemde Multiple Access-methoden 8

24 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART en worden besproken in sectie 2.2. Op figuur 2.4 van de FTTH Council is te zien dat in verschillende landen FTTH zijn opmars maakt, vooral in Azië [3]. Eén van de redenen hiervoor is dat daar de glasvezelkabels bovengronds kunnen worden geplaatst en er dus veel minder infrastructuurkosten moeten worden gemaakt. Daarnaast is de adoptie in Centraal-Europese landen hoog aangezien er nog geen andere breedband internet-infrastructuur voorhanden is. Scandinavische landen vullen de top aan door historische redenen van streven naar innovatie. België komt niet voor in deze lijst aangezien de penetratie nog veel te laag is. Figuur 2.4: Globale rangschikking van de landen met minstens huishoudens en met een FTTHpenetratie van meer dan 1% van de huishoudens. Versie van februari 2011, FTTH Council [3] 2.2 FTTH-architecturen Er zijn verschillende architecturen mogelijk om de glasvezel tot bij de UE te brengen [4]. We kunnen deze opdelen in twee topologieën naargelang een individuele of gedeelde verbinding naar de klant wordt gebruikt. 9

25 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART P2P De eenvoudigste manier is voor elke klant een aparte, directe kabel te voorzien en dus een fysieke Point-to-Point (P2P)-verbinding op te zetten, zie figuur 2.5. Hoewel dit de grootst mogelijke bandbreedte en flexibiliteit ter beschikking stelt en daarenboven het eenvoudigst is om te gebruiken, is deze manier veel duurder dan wanneer de verbinding wordt gedeeld. Er zijn veel meer kabels en optische terminaties nodig en dus plaats en energie. Bovendien zal de beschikbare capaciteit nooit optimaal worden gebruikt. Deze setup is dus enkel interessant bij een klein aantal afnemers [4]. FTTH Centrale FTTB Figuur 2.5: In een P2P-architectuur heeft elke klant een eigen glasvezel als verbinding met de OLT P2MP Indien men een groot aantal klanten heeft zal men daarom kiezen om de glasvezelkabel zoveel mogelijk te delen onder die klanten, wat een flinke kostenreductie inhoudt. In de downstream wordt zo een structuur gecreëerd tussen één verzender in de centrale en meerdere ontvangers, de klanten. Dit is een zogenoemde Point-to-Multipoint (P2MP)-topologie of ook Broadcast-and- Select netwerken genoemd. In de upstream heeft men dan een Multipoint-to-Point (MP2P)- topologie. Voor deze architectuur zijn twee benaderingen mogelijk, namelijk een boom en een ring. 10

26 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART Boomtopologie In een boomtopologie wordt de glasvezel tussen de CO en de straatcabine, de zogenoemde feeder, gedeeld. Bovendien is dat meestal al het geval bij bestaande kabel- en telefonienetwerken. Enkel de korte verbinding tussen de cabine en de UE is dan gescheiden. Deze boomtopologie kan op twee mogelijke manieren worden gevormd, namelijk via een actieve ster en een passieve ster. De actieve ster, Active Optical Network (AON) 2, bestaat uit routers en switches in de straatcabine die de data dynamisch doorsturen. Dit impliceert wel een overgang van het optische naar het elektrische domein. Bovendien verbruikt deze apparatuur energie en vergt het onderhoud wat het duurder maakt dan een passieve setup. Het voordeel van een actieve ster is ten eerste dat er virtuele P2P-verbindingen ontstaan, dit is veiliger. Ten tweede kan lokaal verkeer onmiddellijk naar de ontvanger worden verzonden zonder naar de backbone routers te moeten worden omgeleid. Actieve knoop FTTH Centrale FTTB Figuur 2.6: Een AON is een P2MP-architectuur. De feeder kabel tussen de centrale en de de straatcabine wordt gedeeld onder de ONU s met behulp van een actieve router of switch. De passieve ster, Passive Optical Network (PON) genaamd, gebruikt enkel passieve 1 : N splitters en combiners in de straatcabine die bovendien geen voeding vereisen, zie ook figuur 2.7. Er vindt dus geen routering plaats in het netwerk. Data in de downstream-richting wordt gebroadcast vanuit de Optical Line Terminal (OLT) in de CO via de splitters naar de Optical Network Units (ONU) bij de klanten. Zij filteren uit de broadcaststream enkel de pakketten die aan hen zijn geadresseerd. In de upstream-richting worden alle stromen van de ONU geaggregeerd door de combiners. Het is daarom van wezenlijk belang dat de verschillende upstreamkanalen van de 2 Een AON wordt door de actieve routering meestal als maasnetwerk (Mesh Network) opgebouwd [5]. Een ster is hier een speciaal geval van. 11

27 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART ONU s elkaar niet overlappen. Om dit te voorkomen worden Multiple Access-algoritmen gebruikt, zie sectie 2.5. De setup is dus vergelijkbaar met het HFC-netwerk in subsectie Aangezien de PON-topologie veel gebruikt is en tevens het onderwerp van deze masterproef, zullen de verschillende implementaties van deze topologie meer in detail besproken worden in sectie 2.4. Optische splitter/ combiner FTTH Centrale FTTB Figuur 2.7: Een PON heeft enkel een passieve 1 : N splitter/combiner in de straatcabine. Alle stromen van de ONU s worden gemultiplexed en doorgestuurd naar de OLT Ringtopologie Een andere P2MP-architectuur is de ring, zie figuur 2.8. Elke host is dan verbonden met twee andere hosts en ontvangt dus, naast de downstream zoals bij een boom, ook alle upstreamverkeer. Het voordeel van een ring is dat hij beter presteert onder hoge belasting en er eenvoudig pad protectie kan worden geïmplementeerd. Zo zal bij het falen van één link het netwerk niet stoppen met werken. 2.3 Multiplexing technieken voor P2MP Een P2MP-topologie vereist bepaalde technieken om verschillende datastromen onverstoord over het gedeelde medium te versturen. Dit kan door het multiplexen en achteraf demultiplexen van de verschillende datastromen. Multiplexing betekent dat stromen worden samengebundeld tot één stroom over het medium. Door middel van demultiplexing kunnen deze stromen achteraf weer worden gescheiden. Zo lijkt het dat de deelstromen simultaan worden verzonden. Verschillende van deze technieken kunnen ook worden gecombineerd om een nog grotere aggregatie te 12

28 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART FTTH Centrale FTTB Figuur 2.8: Bij een ringarchitectuur is een host verbonden met twee andere. verwezenlijken. Multiplexing vormt de basis voor de Multiple Access methoden zoals bijvoorbeeld TDMA en Wavelength-Division Multiple Access (WDMA). We zullen in de volgende subsecties eerst twee schema s bespreken die belangrijk zijn voor deze masterproef en daarna kort enkele andere schema s vernoemen die ook worden gebruikt in meer recente FTTH-architecturen TDM De eerste en veelgebruikte techniek is Time-Division Multiplexing (TDM) waarbij het gedeelde kanaal wordt onderverdeeld in een aantal tijdsloten met vaste lengte per cyclus. Elke deelstroom krijgt dan een tijdslot toegewezen. Het is hierbij zeer belangrijk dat de zenders een synchrone klok hebben om overlappingen te voorkomen. Een voorbeeld met vier deelstromen is te zien op figuur cyclus tijd Figuur 2.9: Elk van de vier deelstromen krijgt een tijdslot per cyclus in TDM. 13

29 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART WDM Wavelength-Division Multiplexing (WDM) beschouwt de verschillende golflengten die beschikbaar zijn in een optische glasvezel. Elk deelsignaal wordt op een bepaald kleur, ook kanaal genoemd, gemoduleerd en alle kleuren worden samen gemultiplexed. In wezen is WDM hetzelfde als Frequency-Division Multiplexing (FDM) vanwege de omgekeerd evenredigheid in de formule 2.1: het product van de frequentie en de golflengte is de constante lichtsnelheid in het medium. f λ = c (2.1) Afspraak leert ons echter dat FDM in het elektrische domein en WDM in het optische domein wordt gebruikt. Figuur 2.10 geeft een visuele weergave van drie verschillende golflengten die samen worden gemultiplexed. tijd Figuur 2.10: De golflengten van de drie deelstromen worden samen gemultiplexed in WDM. Er worden twee varianten van WDM gebruikt, namelijk Coarse WDM (CWDM) en Dense WDM (DWDM) [6]. Bij CWDM zijn de kanalen op 20 nm of meer van elkaar gepositioneerd en dus minder precies dan de kanalen op 3,2 nm of minder bij DWDM. CWDM is daarom veel goedkoper de tranceivers hoeven niet zo precies te zijn maar heeft als keerzijde dat er veel minder kanalen beschikbaar zijn en heeft dus minder bandbreedte dan DWDM OFDM Orthogonal Frequency-Division Multiplexing (OFDM) is een modulatietechniek waarbij men gebruik maakt van verschillende smalbandige draaggolven. In tegenstelling tot FDM waarbij de 14

30 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART deelstromen eenvoudigweg op verschillende frequenties worden gemultiplexed, wordt hier een stroom met grote bandbreedte opgesplitst in meerdere parallelle kleine stromen en bovendien op orthogonale frequenties gemultiplexed. Aangezien dit puur optisch kan gebeuren, noemt men het in die context Optical OFDM (OOFDM) SCM Subcarrier Multiplexing (SCM) is een variant op WDM. SCM creëert verschillende elektrische subkanalen op één dragerkanaal voor de verschillende deelstromen [4]. Het voordeel is dat dit met dezelfde laser kan gebeuren. Maar aangezien het aantal subkanalen beperkt is, wordt SCM meestal in combinatie met WDM gebruikt CDM Bij Code-Division Multiplexing (CDM) worden de verschillende kanalen elk met een orthogonale code opgeteld en daarna samengevoegd. Dit beveiligt eveneens het signaal want enkel de tranceiver met de juiste code kan het originele signaal reconstrueren. Net zoals OFDM kan CDM optisch gebeuren. Dit heet Optical CDM (OCDM) [7]. 2.4 PON-technologieën Uit sectie 2.2 is duidelijk geworden dat de PON een economisch voordelige en veelbelovende technologie voor FTTH is [8]. Er is daarom al veel onderzoek gebeurd waaruit verschillende technologieën zijn ontwikkeld. We kunnen ze opdelen naargelang de multiplexing-methode zoals TDM of WDM. Traditionele PON s maken gebruik van TDM maar indien hogere bandbreedtes vereist zijn kan de overgang gemaakt worden naar meerdere WDM-kanalen. We zullen nu de verschillende technologieën bespreken om te komen tot de hybride WDM/TDM PON die het onderwerp is van deze masterproef TDM PON Oorspronkelijk maakte een PON enkel gebruik van TDMA voor upstream bandbreedte-allocatie, zie sectie 2.5. Hierbij is er één broadcast downstreamkanaal en één TDMA-gedeeld upstream- 15

31 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART kanaal beschikbaar. Een traditionele PON bevat naargelang de technologie 16 tot 32 of 64 ONU s die in de huidige standaarden tot 25 km van de OLT verwijderd zijn EPON Door de IEEE 802.3ah Ethernet in the First Mile (EFM) Task Force werd Ethernet PON (EPON) voorgedragen als standaard voor TDM PON s [9, 10]. Het biedt full-duplex communicatie aan op 1490 of 1510 nm voor downstream en 1310 nm voor upstream [4]. De data wordt getransporteerd in Ethernet-frames met als voordeel dat de variabele lengte van de Ethernet-frames optimaal overeenstemt met verkeer van het Internet Protocol (IP) en heel vaak gebruikt wordt in een LAN. Bovendien is Ethernet een broadcasting protocol net zoals de downstream die ook broadcast is in een PON. De gebroadcaste traffiek wordt dan selectief ontvangen door de ONU s. Maar de voornaamste keuze voor Ethernet is dat de apparatuur voor Ethernet goedkoper is dan voor Asynchronous Transfer Mode (ATM), een ander protocol voor de transportlaag. Omwille van deze economische reden wordt Ethernet veel meer gekozen dan ATM op de transportlaag. Er is in een PON-topologie wel een gewijzigd ontwerp voor Multiple Access nodig. Standaard Ethernet gebruikt detectie van botsingen op het kanaal, het zogenaamde Carrier Sense Multiple Access with Collision Detection (CSMA/CD). Maar aangezien de verschillende ONU s in een PON niet met elkaar kunnen communiceren, kunnen zij botsingen bij het broadcasten in de upload-richting niet detecteren. Men heeft daarom het Multipoint Control Protocol (MPCP) ontwikkeld om de signalisatie tussen OLT en ONU over de grootte en tijdstip van het upstreamverkeer (TDMA) mogelijk te maken en de autodiscovery van nieuwe ONU s in het netwerk te verzorgen GPON Gigabit PON (GPON), met voorlopers ATM PON (APON) en Broadband PON (BPON), is een andere standaard voor een TDM PON gedefinieerd in G.984 door ITU-T [10, 11]. GPON biedt net zoals EPON full-duplex communicatie en ten opzichte van APON en BPON voegde het gigabitsnelheden en grotere ranges toe. APON en BPON ondersteunen enkel ATM maar GPON heeft ook de mogelijkheid tot kiezen van Ethernet of native TDM als datatransportprotocol via de GPON Encapsulation Method (GEM). 16

32 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART WDM PON Indien er meer capaciteit nodig is dan kan worden geleverd door een TDM PON, kan men op dezelfde kabelinfrastructuur overschakelen naar een WDM PON. In een WDM PON heeft elke ONU een eigen down- en upstream golflengte om te communiceren met de OLT zoals te zien op figuur Dit creëert dus een virtuele P2P-topologie waarbij geen TDMA nodig is. Ook zijn alle datatransport-protocollen zoals Ethernet, ATM,... mogelijk. Het nadeel is dat er waarschijnlijk veel capaciteit van de glasvezel niet zal worden benut. Bovendien heeft elke ONU een laser met unieke, vaste golflengte nodig. Dit maakt het complexer en duurder dan een TDM PON met één transceiver. l 1 l2 VDSL FTTC Central Office l 1... l n Passive Remote Node l n l 3 Ethernet FTTC FTTB FTTH Figuur 2.11: In een WDM PON heeft elke ONU een eigen golflengte [12]. Indien men de golflengten voor het upstreamverkeer flexibeler wil toewijzen of individuele ONU s wil vermijden, kan men ofwel een receiver bestaande uit een array met verschillende fixed laser s ofwel een zogenaamde universal colorless ONU-technologie gebruiken. De eerste mogelijkheid is vrij kostelijk en wordt daarom enkel gebruikt voor de OLT. De tweede mogelijkheid kan op verschillende manieren worden ingevuld. Een eerste is dat een superluminescent LED in de OLT een breedspectrumsignaal verzendt, een spectrum slicer in de RN een bepaalde golflengte selecteert per ONU en de ONU daarop zijn signaal moduleert met behulp van een Reflective Semiconductor Optical Amplifier (R-SOA) of een Reflective Electroabsorption Modulator (R-EAM) [4, 13, 14, 15]. Dit is een goedkope manier omdat de ONU geen laser nodig heeft. Een tweede manier is dat er in elke ONU een superluminescent LED wordt geplaatst en de ONU dus het signaal uitzendt op elk kanaal. Een spectrum slicer zal dan opnieuw de juiste golflengte per ONU kiezen en alle gekozen 17

33 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART signalen samenvoegen. Een derde mogelijkheid is dat er, in plaats van de LED en de spectrum slicer, een Tunable Laser (TL) in de OLT wordt gebruikt. Deze stuurt dan per ONU een signaal met een eigen golflengte. Aangezien de golflengte weinig verandert, wordt meestal de techniek met de R-SOA gebruikt. In WDM PON s wordt meestal gebruik gemaakt van CWDM, omdat dit voldoende kanalen kan leveren tegen een veel lagere kost dan DWDM, zoals vermeld in subsectie Hybride WDM/TDM PON Een derde technologie voor een PON, de hybride WDM/TDM PON, is de meest flexibele omdat er naast het toewijzen van tijdsloten ook toewijzing is in de golflengten, zowel in up- als in downstream. Men bouwt dus eigenlijk per golflengte een virtuele en flexibele TDM PON. Ten opzichte van een WDM PON is de hybride WDM/TDM PON veel bandbreedte-efficiënter en dynamischer in het toewijzen van een golflengte. In een WDM PON behoudt elke klant bijna altijd een eigen golflengte, maar bij een hybride WDM/TDM PON kan die golflengte continu worden gewijzigd. Dit vereist in de ONU een TL voor de upstreamrichting. En hoewel een TL op verschillende golflengten binnen een bepaald spectrum kan afstemmen, kan het maar op één golflengte tegelijk zenden [6, 16, 17]. Een klassieke TL schakelt in enkele seconden tot enkele microseconden. Indien het schakelen in nanoseconden kan, dan heet dit een Fast Tunable Laser [18]. Naast de TL heeft men ook meer geavanceerde upstream allocatie-algoritmen nodig voor deze complexere toewijzing. Het voordeel van het flexibel kunnen veranderen van de golflengte is dat, indien een kanaal te zwaar wordt belast en de vertraging (delay) dus stijgt, bepaalde ONU s kunnen worden verplaatst naar een andere golflengte. Om die load balancing beter te kunnen voorzien, kan data uit het verleden over delay, hoeveelheid traffiek en dergelijke worden verzameld en geaggregeerd om zo accurate voorspellingen te maken en proactief het verkeer te schedulen. Ten tweede kunnen golflengten worden uitgeschakeld bij lage belasting, wat energiebesparend is [13]. Ten laatste is deze architectuur ook een tussenstap om een bestaande TDM PON geleidelijk te upgraden naar uiteindelijk een WDM PON [14, 19]. Enerzijds kunnen ONU s met slechts één vaste laser worden blijven ondersteund want nieuwe ONU s kunnen op nieuwe golflengten worden gescheduled. Anderzijds kunnen ONU s individueel geüpgraded worden, bijvoorbeeld van 1 Gbit/s naar 10 Gbit/s, zonder dat de andere ONU s hierin moeten meegaan. 18

34 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART NG-PON De hybride WDM/TDM PON is een zogenoemde Next-Generation PON (NG-PON) [20], net zoals de 10 Gbit/s-opvolgers van GPON en EPON, respectievelijk XG-PON en 10G EPON. Een NG-PON is de evolutie van de traditionele PON om te kunnen blijven voldoen aan de stijgende noden. Er zijn hiervoor twee manieren mogelijk: enerzijds kan men de transmissiesnelheid (Line Rate) van het kanaal verhogen, bijvoorbeeld van 1 Gbit/s naar 10 Gbit/s of zelfs 40 Gbit/s. Anderzijds kan men ook meer kanalen beschikbaar maken. Het gevolg van deze verbeteringen is dat er hogere snelheden worden behaald (tot 1 Gbit/s in beide richtingen per klant) en hogere splitting rates en dus meer klanten worden bereikt (tot 1024 of 2048). Deze mogelijkheid tot meer klanten is een motivatie om ook de afstand tot de OLT te vergroten (tot 100 km). Dit laatste noemt men een Long-Reach PON (LR-PON). Er zijn heel wat uitdagingen voor een LR-PON, niet alleen de RTT vergroot maar ook power loss is een probleem. Dat laatste ligt echter buiten de scope van deze masterproef. 2.5 Upstream bandbreedte-allocatie Zoals in sectie 2.2 al aangehaald, moeten in P2MP-topologieën Media Access Control (MAC)- protocollen worden voorzien voor de gedeelde upstream. In een PON zorgt een bandbreedteallocatie-protocol in de OLT hiervoor door ONU s geen data te laten verzenden op overlappende tijdstippen. Dit wordt beheerd vanuit de OLT omdat de ONU s in een boomtopologie niet met elkaar kunnen communiceren en dus gelijktijdig zouden kunnen zenden op het gedeelde medium. Naargelang de bandbreedte-allocatie-protocollen meer dynamisch zijn zal de bandbreedte beter kunnen worden benut. Hoewel statische allocatie ook voordelen heeft, zullen we in deze masterproef focussen op dynamische bandbreedte-allocatie Statische bandbreedte-allocatie Indien een kanaal statisch wordt toegewezen aan een ONU, bijvoorbeeld bij fixed TDMA of fixed WDMA, is er enkel de autodiscovery van een nieuw aangesloten ONU nodig. Er zullen dus geen botsingen optreden daar de kanalen altijd gescheiden zijn. Het nadeel bij deze toewijzing is dat die ervoor zorgt dat er enerzijds schaal- en upgradeproblemen ontstaan [21] en er anderzijds veel beschikbare bandbreedte verloren zal gaan. Indien in fixed TDMA een ONU niets te zenden 19

35 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART heeft, zal het tijdslot gewoon onbenut blijven. Hetzelfde geldt voor WDMA waarbij dus nog meer bandbreedte zal worden verspild Dynamische bandbreedte-allocatie Om die onderbenuttiging tegen te gaan kan men dynamisch tijdsloten toewijzen met behulp van grants. Dit Dynamic Bandwidth Allocation (DBA)-proces is een tweedelige interactie tussen OLT en ONU waarbij de ONU de hoeveelheid data in zijn buffers rapporteert en de OLT op basis van die rapporten tijdsloten toewijst, het zogenoemde polling. Dus enkel wanneer de ONU data te verzenden heeft, zal hij een tijdslot krijgen. Bovendien is de grootte van de tijdsloten niet vastgelegd maar gebaseerd op de ogenblikkelijke belasting van de ONU. Het dynamisch toewijzen van tijdstip en grootte wordt ook Statistic Time-Division Multiplexing (STDM) genoemd. Het probleem van dynamische bandbreedte-allocatie bestaat uit drie delen. De ONU moet bandbreedte aanvragen (grant requesting) en het DBA-protocol in de OLT moet bepalen wanneer (grant scheduling) en hoeveel (grant sizing) de ONU uiteindelijk mag zenden. Deze deelproblemen zullen we verder in detail bespreken Grant requesting In de eenvoudigste vorm heeft de ONU één buffer (queue) waarvan het de grootte in elke cyclus rapporteert aan de OLT met een Report-bericht. Met behulp van deze Report-berichten van alle ONU s kan de OLT dan een scheduling maken. Dit noemt de inter-onu scheduling. Met behulp van een Gate-bericht kan de OLT dan een tijdslot toewijzen. Om echter een beter overzicht te hebben over de verschillende soorten dataverkeer en QoS te kunnen voorzien, kan de ONU de verschillende soorten (video streaming, VoIP,...) gescheiden houden in zijn buffers en de groottes apart rapporteren. Het toewijzen van grants op basis van deze verschillende klassen binnen een ONU noemt men intra-onu scheduling en stelt de OLT in staat bepaalde traffiek van ONU s te prioritiseren. Anderzijds, om het DBA-protocol in de OLT niet té complex te maken, kan de ONU ook de intra-onu scheduling zelf uitvoeren door de groottes van de buffers samen als één waarde te rapporteren en de toegekende grant dan zelf te verdelen over de verschillende klassen. Een overzicht van deze beide vormen is te zien op figuur Zoals al vermeld in subsectie werd in de EPON standaard het MPCP protocol gedefinieerd dat onder andere instaat voor het toekennen en het rapporteren van bandbreedte. MPCP maakt 20

36 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART Figuur 2.12: Inter- en intra-onu scheduling [22]. gebruik van 64 bytes Ethernet-controleberichten en werkt onafhankelijk van de gekozen DBA. De OLT zendt Gate-berichten naar de ONU s. Dit bevat een tijdstempel en een venstergrootte dat het aantal bytes bevat dat de ONU mag zenden. De ONU zendt Report-berichten waarmee het de grootte van zijn buffers rapporteert Grant sizing Voor grant sizing, het toekennen van de grootte van een tijdslot aan de ONU door de OLT, zijn er verschillende benaderingen mogelijk [23]. ONU i rapporteert telkens V [i ], dit is de grootte van zijn buffers, aan de OLT die dan naargelang de service een bepaalde grant toekent. Een eerste statische benadering is de Fixed service, waarbij altijd een bepaald tijdslot (window) met maximale grootte W max wordt toegekend, ongeacht de vraag V [i ] van ONU i. Daarnaast zijn er ook verschillende dynamische benaderingen. Bij een Gated service krijgt de ONU altijd zijn aangevraagde grootte V [i ]. De toegekende grootte is hierbij enkel gelimiteerd door de vraag V [i ] die maximum de gelimiteerde grootte Q van de buffers kan zijn. Bij Limited is de toegekende grant begrensd met een maximum W max. Er zijn ook drie schema s die proactief een groter window toekennen: Constant Credit zal ten opzichte van Limited een contante credit toevoegen aan V [i ] zolang W < W max. Gelijkaardig is Linear Credit maar hierbij is de grootte van de credit proportioneel aan V, aangezien het waarschijnlijk is dat bij een grote vraag de volgende vraag nog steeds groot zal zijn. De laatste, Elastic, heeft een bovengrens N W max voor de voorbije N grants. Indien maar één ONU iets te zenden heeft, kan hij een grant krijgen van N W max. Daarnaast zijn er nog talloze varianten voorgesteld binnen de literatuur, bijvoorbeeld voor ondersteuning van QoS. 21

37 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART Grant scheduling Bij het tweede probleem in de OLT, het schedulen van de ONU, is het heel belangrijk om de Round Trip Time (RTT) van elke ONU te kennen. Indien de OLT een controlebericht wil sturen naar een ONU i zodanig dat het bij die ONU aankomt op tijdstip t, dan moet de OLT dit bericht al verzenden op t RTT i 2, dit heet Delay Compensation. De RTT kan worden gemeten als de tijd tussen verzenden van de grant en het ontvangen van de data. Voor de ONU s is het noodzakelijk een synchrone klok met de OLT te hebben, dit kan door de timestamp in elke grant. Om kleine afwijkingen op te vangen en indien nodig het wisselen van golflengte door de laser toe te laten, wordt een guard time B in rekening gebracht door de OLT. De grant scheduling in het DBA-protocol kent hoofdzakelijk twee methoden [24] die nu verder zullen worden toegelicht. Naast die twee methoden zal één protocol, IPACT, in detail worden besproken in subsectie omdat dit belangrijk is voor het simulatiemodel in deze masterproef. Offline scheduling Bij offline scheduling zal de OLT de tijdsloten pas gaan toewijzen indien alle ONU s hun bandbreedte-noden naar de OLT hebben gestuurd, bijvoorbeeld op het einde van de vorige datastroom. Het wachten op de laatste ONU zorgt voor een periode met verlies van bandbreedte, de zogenoemde Inter-Scheduling Cycle Gap (ISCG), die men zo klein mogelijk moet proberen houden. Anderzijds, aangezien de ISCG altijd aanwezig zal zijn in offline scheduling, kan deze ook nuttig worden. Das et al. hebben een offline schema voorgesteld om die ISCG te gebruiken om ONU s in hibernate/sleep mode te plaatsen [25]. Dit vermindert het energieverbruik en verbetert de levensduur van de laser. Het voordeel van offline scheduling is dat de OLT over alle data beschikt en een optimale scheduling kan maken. Die scheduling maken moet natuurlijk wel zeer snel gebeuren om de ISCG te beperken en daarom zullen er ook consessies moeten gebeuren in wat allemaal mee in overweging wordt genomen. Online scheduling Online scheduling daarentegen zal onmiddellijk een grant schedulen bij een aanvraag en dus niet wachten op alle andere aanvragen. Dit heeft als voordeel dat er veel minder overhead is maar als nadeel dat het algoritme niet weet wat de andere ONU s zullen vragen, vooral bij QoS kan dit nefast zijn. Er zal dus geen optimale en faire scheduling kunnen worden gemaakt, maar uit onderzoek door McGarry et al. blijkt dat online scheduling toch zorgt voor kleinere vertragingen bij gemiddelde en hoge belasting en dus beter presteert dan offline algoritmen [24]. 22

38 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART Eventueel kan het online algoritme ook worden bijgestaan door een offline component. Deze laatste analyseert dan globale evoluties op lange termijn die dan worden opgenomen in de beslissingen van het online algoritme Een DBA uitgelicht: IPACT Kramer et al. hebben Interleaved Polling with Adaptive Cycle Time (IPACT) voorgesteld [23, 26], dit is een online scheduling protocol voor een EPON dat gebruik maakt van polling. In deze masterproef is dit protocol belangrijk om enerzijds de werking van een DBA-protocol te begrijpen en anderzijds ook de basis voor de implementatie van het EPON simulatiemodel in hoofdstuk 3. Bij dit DBA-protocol worden de ONU s altijd in dezelfde volgorde gescheduled. Door het bijhouden van het window van de vorige ONU en de RTT van de huidige ONU blijft het kanaal weinig onbenut want alle grants kunnen perfect worden uitgerekend. De grant wordt verzonden door de OLT zodanig dat de ONU na ontvangst onmiddellijk kan beginnen verzenden. De OLT doet ook aan delay compensation en verstuurt het grant bericht zodanig dat het window van de ONU start net na het einde van de vorige ONU. Daardoor is het wel mogelijk dat een grant voor een later moment vroeger moet worden verstuurd dan andere grant. De ONU moet altijd de grootte van de buffers rapporteren, ook al zijn ze leeg, om zo in de volgende cycle opnieuw een aanvraag te kunnen doen. Om efficiënter te zijn, gebeurt de signalisatie in IPACT op een interleaved manier. Dit betekent dat meerdere polling requests van verschillende ONU s kunnen overlappen in de tijd. Daardoor kan IPACT het met polling geassocieerd wachten op andere deelnemers, de zogenoemde walktime, beperken. Bovendien wordt de signalisatie ingebed in bestaande datapakketten in plaats van te worden verstuurd met afzonderlijke controlepakketten zoals in MPCP uit subsectie Bovendien zorgt het ook voor minder overhead. De Report- en Gate-berichten 3 van IPACT hebben namelijk voldoende aan 3 bytes informatie, enerzijds de grootte van het window (2 bytes) en anderzijds ONU Node Identification (NID) (1 byte), en dit is beduidend minder dan een 64 bytes Ethernet-pakket. Concreet plaatst IPACT deze informatie in de gewone datapakketten door gebruik te maken van een 1-byte escape code gevolgd door de overige 3 bytes in ruimte met ongeldige data door de 8-to-10 bit codering in Gigabit Ethernet-pakketten [23]. Dit laatste ontstaat doordat niet alle 10-bit waarden geldige encoderingen zijn van 8-bit waarden. We kunnen 3 IPACT gebruikt soms ook andere benamingen, respectievelijk Request- en Grant-berichten. 23

39 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART dan bepaalde van deze ongeldige codes kiezen als escape code, dit om de controleberichten te kunnen herkennen. Het IPACT algoritme zelf wordt beschreven in formule 2.2 en het verloop is weergegeven op figuur G [i+1] j = max G [i ] j + r [i ] r [i+1] + W [i ] j R U + B G [i+1] j 1 + r [i+1] (2.2) met G [i ] j r [i ] W [i ] j R U B tijdstip dat j e grant van i e ONU zal worden verzonden RTT van de i e ONU Grootte van het tijdslot van de i e ONU Transmissiesnelheid (1 Gbit/s) Guard time (in µs) Figuur 2.13: Het polling proces tussen de OLT en de verschillende ONU s uit zich in het verzenden van grant- en request-berichten. Het IPACT-algoritme behoudt de volgorde tussen de verschillende ONU s en zorgt ervoor dat de tijdsloten van de verschillende ONU s elkaar goed opvolgen [23]. Aangezien het IPACT protocol zeer belangrijk is voor de TDM PON, zijn er in de literatuur al verschillende uitbreidingen voorgesteld, zoals Multi-Threaded IPACT voor een LR-PON [27] en Simultaneous IPACT (SIPACT) [28] en WDM IPACT single polling table (WDM IPACT-ST) [29] voor een WDM PON. 24

40 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART 2.6 Dynamische toewijzing van golflengte In sectie 2.5 hebben we een voorbeeld gegeven van een DBA-protocol in een TDM PON. De algemene werking hiervan is echter ook van toepassing op protocollen in de hybride WDM/TDM PON. Zoals vermeld in sectie 2.4 is die PON-technologie het doel van deze masterproef. Hierin kunnen DBA-protocollen naast bandbreedte ook dynamisch golflengten toewijzen en worden daarom Upstream Scheduling and Wavelength Assignment (USWA)- of Dynamic Wavelength and Bandwidth Allocation (DWBA)-protocollen genoemd [30, 31]. In deze sectie zullen we verschillende online USWA-algoritmen bespreken die al zijn voorgesteld in de literatuur, op basis van het overzicht in de FP7 ICT-OASE Deliverable D3.1 [32] IPACT-gebaseerde algoritmen Ten eerste is, zoals al in subsectie vermeld, het originele IPACT-protocol aangepast om het geschikt te maken voor een WDM PON. Kwong et al. hebben IPACT-ST [29] voorgesteld waarbij ST staat voor single polling table. Van elk kanaal wordt de tijd bijgehouden tot wanneer het bezet is door vorige toewijzingen. Bij een aanvraag wordt dan het eerste kanaal dat niet bezet is na t + RTT i, het zogenoemde First Available Wavelength (FAW), toegewezen. Daarom veronderstelt IPACT-ST ONU s met tranceivers die elk alle kanalen ondersteunen. Een andere maar gelijkaardige WDM-variant is SIPACT, voorgesteld door de originele auteurs van IPACT [28]. Naast de RTT en de windowsize houdt SIPACT ook de supported channels bij per ONU. De OLT kan nu intrawavelength 4 en interleaved pollen. Stel dat er drie kanalen beschikbaar zijn, dan kan de OLT simultaan op die drie kanalen pollen. De ONU kan dan op het kanaal waar hij het Gate-bericht heeft gekregen zijn data zenden Horizon-gebaseerde algoritmen Indien er geen vrije kanalen zijn op t + RTT i bij FAW, moet een bezet kanaal worden gekozen waarop de ONU dan later zal worden gescheduled. Kanonakis et al. zijn vertrokken van SIPACT om hiervoor algoritmen te presenteren. Deze Earliest Finish Time (EFT) en Latest Finish Time (LFT)-algoritmen maken gebruik van een horizon-strategie [30, 33] waarbij de horizon van een kanaal het einde is van de laatste grant op dat kanaal. Toegepast zal EFT bij de aankomst van 4 In tegenstelling tot EPON gaat IPACT uit van één gemeenschappelijk up- en downstreamkanaal. 25

41 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART een request van ONU i op tijdstip t, het kanaal nemen met de vroegste horizon. LFT zal in plaats van het kanaal met de vroegste horizon het kanaal met de laatste horizon toewijzen. Dit blijkt uit simulaties betere resultaten te geven met een gelijkwaardige complexiteit van het algoritme. Kanonakis et al. hebben daarna de prestaties van FAW-algoritmen verbeterd door First Available Void (FAV)-methoden voor te stellen [30, 33]. FAW-algoritmen kunnen door hun werking onbenutte bandbreedte introduceren tussen opeenvolgende grants. Dit zijn de zogenoemde voids die we in hoofdstuk 4 verder zullen behandelen. De voorgestelde FAV-methoden worden Void Filling (VF)-algoritmen genoemd. Ze corresponderen met de FAW-methoden omdat ze ook gebruik maken van dezelfde horizon-strategie. Deze EFT-VF en LFT-VF proberen om voids als gevolg van de scheduling zo goed mogelijk op te vullen en dus het gebruik van de beschikbare bandbreedte te maximaliseren. Zo kiest EFT-VF ervoor om de ONU te schedulen in de vroegste en voldoende grote void. Indien die niet bestaat, wordt gewoon de vroegste horizon gekozen zoals EFT. Het nadeel is wel dat alle voids moeten worden bijgehouden. Een voorbeeld van de verschillen tussen FAW- en FAV-methoden is te zien op figuur In (a) zullen zowel EFT en LFT als de VF-varianten gelijkaardig schedulen doordat alle kanalen vrij zijn op t + RTT k + t c. Hierbij is t c de transmissietijd voor de Gate- en Report-controleberichten. De EFT-varianten kiezen het kanaal met de vroegste horizon (λ 0 ) en de LFT-varianten het kanaal met de laatste horizon (λ 1 ). In (b) zullen de VF-algoritmen echter de void in respectievelijk λ 0 en λ 1 kunnen benutten aangezien die groot genoeg is, terwijl de EFT en LFT pas later op λ 2 kunnen schedulen. Van de FAV-algoritmen werd verwacht en hebben Kanonakis et al. proefondervindelijk aangetoond dat deze beter presteren dan FAW. Dezelfde auteurs hebben echter nadien wel aangetoond dat, mits aanpassing van LFT naar Detaining Latest Finish Time (DLFT), horizon-gebaseerde algoritmen vergelijkbaar kunnen presteren als de void-filling maar zonder de complexiteit van het bijhouden van voids [34]. Hun heuristiek probeert een schedule een beetje uit te stellen, zodanig dat kanalen die op t niet beschikbaar zijn dan wel beschikbaar zijn. Dit kan zorgen voor een betere globale planning en dus een kleinere gemiddelde delay. Het kan gezien worden als een trade-off tussen de horizon en voids. Naast VF-algoritmen hebben Kanonakis et al. ook Distance-Based Grouping (DBG) voorgesteld als verbetering op horizon-gebaseerde algoritmen. DBG probeert in tegenstelling tot VF voids te voorkomen in plaats van te gebruiken [33]. 26

42 HOOFDSTUK 2 STATE OF THE ART Figuur 2.14: Scheduling van horizon- en Void Filling (VF)-gebaseerde algoritmen. De VF-varianten kunnen in sommige gevallen (b) de bandbreedte beter benuttigen maar zijn wel complexer [33] Overige algoritmen McGarry et al. hebben een JIT scheduling framework [35] voorgesteld dat gebruik kan maken van verschillende scheduling policies en gebruik maakt van geavanceerde wachtlijntheorie. Eén policy is een vergelijkbaar algoritme met EFT, Next Available Supported Channel (NASC) [36]. Men spreekt van supported omdat het mogelijk is dat een ONU niet alle beschikbare kanalen ondersteunt, bijvoorbeeld in een overgangsfase van een TDM PON naar een hybride WDM/TDM PON. Er bestaan ook offline USWA-algoritmen voor de hybride WDM/TDM PON zoals Least Flexible Job (LFJ) [24] en statische en dynamische golflengte-allocatie-algoritmen (SWDT en DWDT) door Dhaini et al. [31]. Ook het JIT scheduling framework kan een offline policy aannemen [35]. Hoewel deze offline algoritmen veel beter de traffiek kunnen beschouwen, hebben ze nog steeds de bekende ISCG als nadeel. 27

43 3 Implementatie en evaluatie van bestaande DBA-protocollen Om de verschillende DBA-protocollen te kunnen testen, zijn deze geïmplementeerd in de OPNET Modeler simulatieomgeving. In dit hoofdstuk zullen we daarom eerst een inleiding tot deze software geven en de opbouw en werking ervan bespreken. Vervolgens zullen we toelichten hoe de simulaties zijn opgevat. In het bijzonder behandelen we het genereren van netwerktraffiek aangezien dit belangrijk is voor het juist simuleren en vergelijken met andere algoritmen. Daarna zullen we de verschillende geïmplementeerde modellen voorstellen en vergelijken met elkaar. Waar mogelijk zullen we ook resultaten uit de literatuur beschouwen. Ten slotte zullen we door simulatie van het EFT DBA-algoritme data verzamelen die de aanleiding zijn tot ons nieuw algoritme in hoofdstuk 4. 28

44 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN 3.1 OPNET Modeler OPNET Modeler [37] is een softwareomgeving voor simulatie en modellering van verschillende soorten communicatienetwerken. Het is ontworpen in 1986 door MIL3 Inc maar in 2000 werd dit bedrijf hernoemd naar OPNET Technologies Inc. Het is een GUI-omgeving waarin C of C++ codefragmenten kunnen worden gebruikt, samen met specifieke ingebouwde functies en toestanden, het zogenoemde Proto-C. Voor de compilatie maakt OPNET Modeler gebruik van een externe C/C++ compiler zoals Microsoft Visual C++ of gcc. Het bevat meer dan 800 implementaties van protocollen en specifieke implementaties van bestaande netwerkapparatuur zoals van Cisco en 3Com. OPNET Modeler is een gebeurtenissen-gebaseerd (event-based) systeem waarbij simulaties gebeuren op pakket-niveau [38, 39, 40]. In deze masterproef maken we gebruik van versie 16A. OPNET is opgebouwd uit verschillende, hiërarchische lagen die samen de workflow vormen van het programma. Aangezien het werk van deze masterproef meerdere van die lagen omvat, zullen we nu eerst de respectievelijke editors bespreken. Project Editor De OPNET Modeler omgeving is opgebouwd rond de Project Editor op figuur 3.1. Hier kan de eerste laag, het netwerkmodel (Network Model) worden ontworpen en simulaties worden uitgevoerd. Een project kan bestaan uit meerdere scenario s. Elk scenario is dan een bepaalde netwerkconfiguratie, bijvoorbeeld de topologie of hoeveelheid traffiek. In het netwerkmodel wordt de algemene structuur van het netwerk gebouwd bestaande uit standaard of zelfontworpen knopen en verbindingen, zoals bijvoorbeeld een wereldwijd netwerk met subnetwerken in de verschillende offices, of juist enkel een eenvoudig netwerk binnen één gebouw. Figuur 3.1: In de Project Editor worden de verschillende scenario s en netwerkmodellen gebouwd. In dit TDM PON model zijn er verschillende knopen te onderscheiden. 29

45 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Node Editor De verschillende netwerkknopen worden gedefinieerd via de Node Editor in een knoopmodel (Node Model) op figuur 3.2. Dit is de tweede laag en bepaalt het gedrag van de knoop. Dit bevat de zeven lagen van het OSI referentiemodel. Een knoopmodel bestaat uit traffic generators, wachtlijnen, processors, transmitters en receivers die worden verbonden door pakketstromen (streams) en communiceren via statistische draden (statistic wires). De pakketstromen worden voorgesteld door blauwe, volle lijnen en de statistische draden door rode stippellijnen. Beiden zijn altijd éénrichtingsverkeer, dat is weergegeven door een pijl. Sommige van de componenten zijn standaard, zoals de transmitters en receivers, waarbij enkel de parameters kunnen worden aangepast. Bij andere componenten, zoals de wachtlijn en de processor, kan ook het gedrag worden bepaald, dit door middel van een procesmodel. Figuur 3.2: De Node Editor bevat verschillende componenten die het gedrag van een knoop bepalen zoals transmitters, buffers en processors. Process Editor Het procesmodel (Process Model) op figuur 3.3 is de derde laag en controleert de functionaliteit van de knoop, bijvoorbeeld de correcte uitvoering van een bepaald protocol. Het wordt gemodelleerd als een eindige toestandsmachine of Finite State Machine (FSM). De toestanden kunnen worden geprogrammeerd met C of C++ code. Er bestaan twee soorten toestanden: gedwongen (forced), voorgesteld in het groen en ongedwongen (unforced) in het rood. Een gedwongen toestand wordt in één keer doorlopen, alsof het één statement was. Een ongedwongen toestand kan worden onderbroken tijdens de uitvoering. De initiële toestand, veelal gebruikt voor initialisatie van variabelen, wordt gekernmerkt door een grote pijl. Elke toestand bestaat uit twee codeblokken, het Enter blok wordt uitgevoerd bij de intrede van de toestand, het Exit blok net voor het verlaten. Het aantal lijnen code in respectievelijk het Enter- en Exit-blok wordt onder de toestand weergegeven. De overgangen tussen toestanden kunnen voorwaardelijk 30

46 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN zijn en de uitvoering van een functie veroorzaken. Indien voorwaardelijk wordt de overgang als een stippellijn getoond en de conditie staat tussen haakjes waarbij exact één conditie waar is. De conditie (default) is enkel waar indien alle andere voorwaarden vals zijn. De mogelijks op te roepen functie wordt afgesloten met ronde haakjes. Figuur 3.3: De Process Editor staat in voor de uitvoering van functionaliteit met behulp van een eindige toestandsmachine. Link Editor Om nieuwe types van verbindingen (Link) te creëren zijn er linkmodellen (Link Model), zie figuur 3.4. Een linkmodel bevat attributen over de snelheid, vertraging, foutmodellen, foutcorrectie en type (bus of point-to-point). Linkmodellen worden samen met de knoopmodellen gebruikt om een netwerkmodel op te bouwen. Figuur 3.4: De Link Editor laat toe types verbindingen te definiëren met specifieke eigenschappen. 31

47 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Packet Format Editor De laatste editor op figuur 3.5 die we bespreken is bedoeld om pakketformaten (Packet Format) te beschrijven. Een pakketformaat bestaat uit verschillende velden met een vaste of variabele lengte. Aangezien OPNET Modeler werkt op basis van pakketten, zijn deze zeer belangrijk. Figuur 3.5: In de Packet Format Editor kunnen nieuwe soorten pakketten worden gedefinieerd met verschillende velden. Results Browser Ten slotte kunnen de resultaten van een simulatie bekeken worden in de Results Browser, zie figuur 3.6. Er kunnen enerzijds globale statistieken over het hele netwerk, zoals de totale hoeveelheid gegenereerde traffiek, en anderzijds lokale, zoals de queueing delay per ONU, worden verzameld. Deze grafieken kunnen worden bekeken, vergeleken en geëxporteerd naar een spreadsheet-programma. 3.2 Simulatiemethodiek Om een correcte vergelijking te kunnen maken met de bestaande algoritmen, zullen we eerst een methode bespreken waarmee we synthetische traffiek kunnen genereren. Vervolgens geven we een overzicht van de maatstaven die er bestaan om de hoeveelheid gegenereerde traffiek te bespreken en te vergelijken. Ten slotte zullen we enkele genomen keuzen bij het simuleren toelichten, aangezien dit belangrijk is om de gevonden resultaten te kunnen reproduceren Synthetische Best Effort-traffiek Een belangrijke aspect bij simulaties is het netwerkverkeer. Op een netwerk zijn er verschillende soorten dataverkeer, bijvoorbeeld Voice Over IP (VoIP), videostromen en HTTP. Enerzijds is het 32

48 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Figuur 3.6: De resultatenbrowser van de OPNET Modeler geeft de verzamelde statistieken weer. van belang deze te onderscheiden door hun verschillende eigenschappen en anderzijds vereisen ze ook een andere aanpak om te genereren in de simulator. In deze masterproef zullen wij enkel Best Effort (BE)-traffiek beschouwen, dit is de laagste prioriteit zoals HTTP, omdat dit ook vaak in de literatuur wordt gebruikt [23]. Park et al. hebben aangetoond dat BE-traffiek wordt gekarakteriseerd door twee eigenschappen, enerzijds zelfgelijkvormigheid (self-similarity), ook wel schaalinvariantie genoemd en anderzijds Long-Range Dependency (LRD) [41]. Zelfgelijkvormigheid in de context van netwerktraffiek betekent dat de karakteristieken van het verkeer vrijwel hetzelfde blijven bij variërende tijdschalen, gaande van milliseconden, uren tot zelfs dagen en weken, zie figuur 3.7. Of ook, dat de aggregatie over een lange periode van deze bursty stromen zeer sterk zijn burstiness blijft behouden in vergelijking met het smoothing effect bij aggregatie van niet-zelfgelijkvormige traffiek. De graad van zelfgelijkvormigheid wordt bepaald door de Hurst parameter H waarbij H varieert tussen 0,5 en 1. De waarde 0,5 betekent een puur willekeurig proces of enkel gecorreleerd op korte termijn en naarmate H dichter bij 1 komt, is er veel meer correlatie [23, 42]. De LRD eigenschap komt door de autocorrelatiefunctie van het traffiekproces. Deze functie heeft een Heavy-Tailed distributie, wat betekent dat er waarden ver van de verwachtingswaarde van deze distributie liggen en dus toch een relatief grote waarschijnlijkheid hebben. Een distributie wordt 33

49 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Figuur 3.7: Zelfgelijkvormig netwerktraffiek: bij verschillende tijdsniveau s zien we dezelfde distributies [43]. heavy-tailed genoemd wanneer de staart (tail) groter is dan die van de exponentiële distributie. De LRD eigenschap komt in veel processen voor maar concreet voor netwerktraffiek toont het zich in het voorkomen van zowel heel lange perioden waarin niets wordt gezonden als heel lange bursts van data, de zogenoemde pakkettreinen (packet trains). Belangrijk voor het verder verloop is dat één van de eenvoudigste heavy-tailed distributies de Pareto distributie is [23, 42]. Willinger et al. hebben een methode voorgesteld om traffiek die zelfgelijkvormig is te genereren door de aggregatie van verschillende stromen [44]. Die stromen worden elk gevormd door een bron die traffiek genereert met afwisselende ON/OFF perioden. De ON periode is wanneer er traffiek wordt gegeneerd en de OFF periode is de tijd tussen twee ON periodes of bursts. Het aantal pakketten in een ON periode volgt een Pareto distributie met vormparameter α = 1,4 en locatieparameter b = 0, Die vorm- en locatieparameter bepalen de verwachtingswaarde E[X ] van de Pareto distributie zoals te zien in formule 3.1. De waarde voor α is gevonden door experimenteel onderzoek door Leland et al. Ze hebben voor een matige belasting H = 0, 8 gemeten [45]. Daarbij verhoudt α zich tot H in de formule H = 3 α 2 en dus is H = 0,8 als α = 1, 4 [44]. De locatieparameter b bepaalt de verschuiving van de Pareto distributie. Concreet bepaalt het dus de minimum duur van de ON periode en beïnvloedt het zo de burstiness. De opgegeven waarde is door Kramer et al. gedetermineerd. [23]. E[X ] = α b α 1 (3.1) 34

50 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN De OFF periode volgt ook een Pareto distributie maar heeft een vormparameter α = 1,2 door H = 0,9 [23]. De Hurst parameter is hier groter omdat de OFF periode een stabiele toestand in het netwerk voorstelt en dus meer gecorreleerd is. De periode wanneer er geen traffiek wordt gegenereerd kan namelijk ongelimiteerd lang duren terwijl de ON periode door fysische beperkingen van bijvoorbeeld de buffers wel gelimiteerd is. De locatieparameter b voor de OFF periode wordt dan berekend met de formule 3.2 om het gewenste percentage belasting φ te bekomen. E[ON i ] φ i = E[ON i ] + E[OF F i ] (3.2) Volgens testen door Kramer et al. volstaan 32 van deze ON/OFF stromen om zelfgelijkvormige traffiek te genereren [23] Maatstaven voor traffiek Om traffiek te meten bestaan er verschillende maatstaven [23]. De belasting die één ONU genereert met behulp van n ON/OFF-bronnen φ i uit 3.2 noemt men de Offered ONU Load (OOL) φ en is net als φ i uitgedrukt als een percentage. φ = n i=1 φ i (3.3) De bandbreedte in formule 3.3 kan dan ook worden uitgedrukt in Mbit/s indien φ wordt vermenigvuldigd met de uploadsnelheid R D van de gebruiker. Belangrijk hierbij is in te zien dat de aangeboden belasting OOL verschillend kan zijn van de effectieve belasting Effective ONU Load (EOL) ω. Wanneer er meer traffiek wordt aangeboden dan het kanaal aankan, zullen er pakketten verloren gaan door de eindige buffers in de ONU s. We kunnen concluderen dat ω φ. De Offered Network Load (ONL) Φ is de som van de belasting van alle m ONU s, geschaald door de verhouding van hun uploadsnelheid R D en de snelheid R U van het gedeelde kanaal ( het netwerk ). Overeenkomstig is de Effective Network Load (ENL) Ω de som van de werkelijke belastingen van de ONU s. 35

51 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Φ = R D R U Ω = R D R U m φ [j ] (3.4) j =1 m ω [j ] (3.5) j =1 We passen dit nu toe op een netwerk met 16 ONU s, R D = 100 Mbit/s en R U = 1 Gbit/s. We zullen de belasting altijd uitdrukken ten opzichte van de maximum belasting. Een OOL van 64 Mbit/s duiden we dan aan als 0,64 aangezien 0,64 = Mbit/s. In dit netwerk zal een OOL van 0,64 het gedeelde medium volledig belasten want Mbit/s 0,64 1 Gbit/s Toelichting simulaties Alvorens over te gaan naar het implementaties en de simulaties, willen we eerst nog enkele opmerkingen vermelden in verband met de manier van werken bij de simulaties. Zoals zal blijken uit beschreven modellen, zal er in het begin altijd een initialisatie plaatsvinden, onder andere om de RTT van alle ONU s te berekenen. Omdat deze code gebaseerd is op die van het IPACT DBA-algoritme waarbij de initialisatie op één kanaal gebeurt en dus alle ONU s op elkaar moeten wachten kan dit een vertekend beeld van de queueing delay geven. Deze eenmalige vertraging is echter niet relevant voor de uiteindelijke resultaten en werd dus niet opgenomen. De voorgestelde resultaten geven de resultaten van het algoritme in regime. Ten tweede worden de statistieken van de ONU s, bijvoorbeeld de gemiddelde queueing delay, grootte van de aangevraagde grant,... weergegeven voor ONU 0. De reden hiervoor is dat deze zich ongeveer op de helft van de maximum afstand bevindt en dus een goede gemiddelde prestatie geeft. We hebben wel altijd de resultaten manueel geverifieerd met ONU 15 en indien van toepassing ONU 31 om afwijkingen te kunnen detecteren. Zoals ook in hoofdstuk 6 zal worden opgemerkt, is het wel noodzakelijk om in de toekomst de prestaties uit te middelen over alle ONU s. Ten derde hebben de testen altijd 4 seconden simulatietijd. Deze tijd moet enerzijds lang genoeg zijn om de regimetoestand te bereiken maar anderzijds moet de tijd ook zo beperkt mogelijk worden gehouden aangezien de uitvoeringstijd veel langer wordt. De tijd die verstrijkt om de regimetoestand te bereiken is gelijk aan de tijd om de buffers van de ONU s op te vullen. Dit is enkel bij een belasting van meer dan de capaciteit van het gedeelde medium, met andere woorden 36

52 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN een Offered Network Load van meer dan 1,0. De snelheid van de overmatige belasting (Excess Rate) R E is bij een ONL van 1,2 dan 0,2 R U. Uit formule 3.6 waar we de duur berekenen per ONU kunnen we concluderen dat 4 s voldoende is als simulatietijd voor het hybride WDM/TDM PON model. t = 10 Mbyte R E 32 ONU t = , t = 3,125 s (3.6) 3.3 IPACT in een EPON Aangezien deze masterproef als onderwerp het ontwikkelen van een online scheduling protocol heeft, is gestart met de implementatie van het IPACT DBA-protocol voor een EPON [23]. Dit om voeling te krijgen met de werking van OPNET Modeler, online DBA-algoritmen en simulaties. Het model zal in detail worden beschreven in subsectie Bij de bespreking van de andere algoritmen zullen we het verschil tonen met dit model en enkel waar nodig het model specifiek toelichten. In subsectie zal dit model worden gevalideerd met resultaten uit de literatuur Beschrijving De algemene kenmerken van dit EPON project model worden samengevat in tabel 3.1 en corresponderen met de oorspronkelijke parameters uit het voorstel van Kramer et al. Deze kenmerken worden toegelicht bij de verschillende modellen in de volgende subsecties Netwerkmodel Het netwerk bestaat uit één OLT (olt) en 16 ONU s (node_x) verspreid over een afstand van maximum 25 km, zie figuur 3.8. Door de beperkingen van OPNET Modeler er kunnen enkel bus of point-to-point verbindingen worden opgezet hebben we de PON voorgesteld als twee bus verbindingen met elk één kanaal, respectievelijk voor de downstream en upstream. Bovendien zijn ook de pakketgenerators (gen_x) aparte knopen in plaats van een onderdeel van de ONU s. Dit komt doordat we statistieken moeten kunnen verzamelen over het totale gegenereerde verkeer van 37

53 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Tabel 3.1: Kenmerken van het EPON model. Aantal ONU s 16 Radius ONU s 25 km Pakketgrootte S packet exponentieel met verwachting 560 Segmentatiegrootte 1518 bytes Traffiekgenerator 32 Pareto bronnen met H = 0, 8 Grootte ONU buffer 10 Mbyte Piek uploadsnelheid ONU R D 100 Mbit/s Transmissiesnelheid kanaal R U 1 Gbit/s Aantal upstreamkanalen 1 Aantal downstreamkanalen 1 Guard band B 5 µs de 32 onafhankelijke stromen, zie 3.2.1, en deze statistieken in OPNET Modeler enkel standaard zijn geïmplementeerd voor één bron per knoop. Elke pakketgenerator is verbonden met zijn overeenkomstige ONU via een point-to-point verbinding. De statistieken die we verzamelen zijn onder andere de queueing delay, de gegenereerde hoeveelheid traffiek en de belasting van het gedeelde upstreamkanaal. Figuur 3.8: Het netwerkmodel van de IPACT implementatie met de OLT, 16 ONU s en hun corresponderende traffiekgenerators Knoopmodellen Zoals uit het netwerkmodel blijkt, kunnen we drie soorten knopen onderscheiden, namelijk de OLT, de ONU en de traffiekgenerator. De OLT op figuur 3.9 toont een eenvoudig model met een receiver (rcv), transmitter (xmt) en processor (olt_proc). Elk pakket dat wordt verzonden door een 38

54 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN ONU komt via de receiver naar de processor. Omgekeerd, elk grant-pakket dat de processor in de OLT genereert wordt via de transmitter naar alle ONU s gestuurd. Het gedrag van de processor wordt in het overeenkomstige procesmodel gedefinieerd in subsectie Figuur 3.9: Het knoopmodel van de OLT in de IPACT implementatie. Zoals te zien op figuur 3.10 bestaat de ONU uit dezelfde receiver (rcv) en transmitter (xmt) van de OLT. De receiver van de ONU is echter op de bus aangesloten waar de transmitter van de OLT is en omgekeerd. Verder beschikt de ONU over een processor (proc), een receiver (pr_0) voor de point-to-point verbinding met de generator en een buffer (q) van 10 Mbyte. In deze buffer moeten de pakketten wachten tot ze mogen worden verzonden over de gemeenschappelijke bus. Naast de normale datastreams zien we bij de buffer ook een statistische draad naar de processor. Die dient om de grootte van de buffer te rapporteren aan de processor bij het aanvragen van een nieuwe grant. Figuur 3.10: Het knoopmodel van de ONU in de IPACT implementatie met de receiver voor de traffiekgenerator en de buffer van 10 Mbyte. De laatste soort knoop is de traffiekgenerator op figuur Zoals in subsectie besproken, kunnen we Best Effort-traffiek genereren met een zelfgelijkvormige traffiekgenerator die bestaat uit 32 onafhankelijke, Pareto-verdeelde traffiekgeneratoren (p_x). Deze worden allemaal samen- 39

55 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN gebracht in een oneindige First In-First Out (FIFO)-buffer (aggregate_q) om door te sturen naar de overeenkomstige ONU via de transmitter (pt_0). Deze buffer mag oneindig zijn aangezien ten eerste de uploadsnelheid wordt bepaald door de link tussen de generator (pt_0) en de ONU (pr_0) en ten tweede de buffer in de ONU al beperkt is in grootte en dus kan overlopen (overflow). Figuur 3.11: Knoopmodel van de traffiekgenerator in de IPACT implementatie. We hebben in subsectie besproken hoe de 32 ON/OFF bronnen traffiek genereren om een Best Effort-stroom te kunnen vormen. Echter hebben we nog niet bepaald hoeveel traffiek ze genereren tijdens de ON periode, dit hangt namelijk af van de gewenste bandbreedte R D. R D bepaalt samen met een gegeven pakketgrootte S packet de interarrivaltijd t int in formule 3.7. S packet bytes 1 t int s = R D Mbit/s t int = t int = 0, s (3.7) In de literatuur wordt de pakketgrootte S packet als exponentieel verdeeld beschouwd maar deze parameter wordt meestal niet gespecifieerd. Ook Kramer en al. hebben deze niet gespecifieerd. Aangezien een test met een distributie van realistisch netwerkverkeer teveel werk zou vragen en bovendien de resultaten niet veel zou beïnvloeden, hebben wij gekozen om een benadering te 40

56 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Tabel 3.2: Verdeling pakketgroottes zonder headers van Ethernet-verkeer [46]. Pakketgrootte (bytes) % voorkomen berekenen. Met behulp van de gemeten distributie van Ethernet-pakketgroottes 1 door Sinha et al. in tabel 3.2 bekomen we de verwachtingswaarde 565,5 bytes [46]. We denken daarom dat een exponentiële verdeling met verwachtingswaarde 560 bytes een goede benadering is. We kunnen dit getal als volgt verklaren. De grootte van Ethernet-pakketten varieert tussen 40 en 1500 bytes. Echter is het aantal pakketten van 40 bytes, dit zijn de ACK-pakketten, in praktijk ongeveer 40% van al het verkeer. Deze verwachtingswaarde is dus een indicatie dat veel pakketten klein zijn Procesmodellen Het gedrag van de processor van de OLT bestaat uit vier toestanden, zie figuur De initiële toestand (init) zorgt voor initialisatie van de variabelen en zendt de eerste grant naar alle ONU s, om de RTT te meten. Enkel de idle-toestand is ongedwongen en mag worden onderbroken. Deze toestand dient om te wachten op één van de twee gebeurtenissen PKT_ARVL en TIMER. Indien een pakket van de ONU s aankomt dan zal PKT_ARVL de transitie maken van de idletoestand naar de toestand dba. Indien de interne timer afgaat, zal TIMER de overgang maken naar de toestand tx_grant. In de dba-toestand wordt de data van de ONU (RTT, gevraagde grootte en status) geactualiseerd. Indien alle RTT s gekend zijn kan de eerste grant worden verstuurd naar elke ONU en is de opstartfase voorbij. Vanaf dan wordt bij elke nieuwe vraag de volgende grant toegekend naargelang de gekozen service, zoals uitgelegd in het IPACT DBA-algoritme. Een interne timer wordt gepland om de grant effectief te verzenden. Dit gebeurt in de tx_granttoestand. Het procesmodel van de processor van een ONU op figuur 3.13 toont eenvoudiger. Het proces 1 Pakketgroottes zijn zonder de Ethernet-header aangezien ons model datapakketten ook zonder header genereert. 41

57 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Figuur 3.12: Procesmodel van de OLT in de IPACT implementatie. start ook met de init-toestand om na de initialisatie automatisch over te gaan naar idle. Indien een extern pakket aankomt, is dit door de broadcast-natuur van de downstream niet noodzakelijkerwijs voor deze ONU bestemd. De gebeurtenis EXT_ARVL die het externe pakket opvangt, roept daarom de functie rcv() op. In deze functie wordt eerst een selectie gemaakt en indien positief wordt door middel van de interne gebeurtenis GRANTED de transitie naar tx_pkt gemaakt. In dit grant-pakket zit de toegestane grootte voor deze ONU en de toestand tx_pkt zal voor die grootte pakketten uit de buffer opvragen. In deze implementatie worden al deze kleine pakketten dan samengevoegd tot één omvattend pakket dat samen met de nieuwe vraag wordt verstuurd naar de OLT. Figuur 3.13: Procesmodel van de ONU in de IPACT implementatie Link modellen Er zijn twee soorten verbindingen in dit netwerk zoals beschreven in subsectie We hebben ten eerste de twee bussen, één voor upstream en één voor downstream die de boomtopologie van een PON moeten voorstellen. Ze gebruiken wel allebei hetzelfde link model. Als eigenschap heeft dit een propagatievertraging van 5 µs/km, typisch bij een glasvezel en elke verbinding heeft één 42

58 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN kanaal van 1 Gbit/s. Bovendien is het een foutloos kanaal. Ten tweede is er de point-to-point verbinding tussen de traffiekgenerator en de ONU. Dit heeft eveneens één foutloos kanaal maar met een snelheid van 100 Mbit/s, dit is R D zoals gedefinieerd in tabel 3.1. Dit is vanzelfsprekend een verbinding die maar in één richting wordt gebruikt Packet model We maken voor het pakketmodel onderscheid tussen grant- en datapakketten. Enkel voor de grant-pakketten hebben we een eigen pakketformaat gedefinieerd. De datapakketten dienen enkel om het kanaal te belasten. In thesis_minim_packet_format zijn we vertrokken van het geminimaliseerde model zoals besproken in hoofdstuk 2 en te zien op figuur We hebben wel gekozen om het veld NID op te splitsen in de velden dst_address en src_address. In de downstream wordt dst_address gebruikt en in de upstream src_address. De velden zijn unset en er wordt dus telkens maar één van de twee velden gebruikt. Uiteindelijk resulteert dit samen met escape en windowsize in een grootte van 4 bytes. Figuur 3.14: Pakketmodel in de IPACT implementatie. Hoewel het model laat uitschijnen dat het pakketmodel 5 bytes groot is, is het in realiteit wel 4 bytes. De velden src_address en dst_address worden namelijk niet tegelijk gebruikt Validatie Aangezien het EPON model de basis vormt voor het hybride WDM/TDM PON model, hebben we de resultaten van het IPACT DBA-protocol in dit model eerst gevalideerd met Kramer et al. alvorens over te gaan naar het nieuwe model [23]. In deze implementatie werd de Limited service gebruikt aangezien dit het meest realistische en eerlijk schema is Gated service laat toe dat één klant een groot deel van de bandbreedte krijgt en bovendien is het eenvoudig om te implementeren. Bovendien is het ook heel eenvoudig om alsnog een andere service te gebruiken. Op grafiek 3.15 vergelijken we de resultaten van onze implementatie met die van de IPACT-implementatie met de Limited-service van Kramer et al. Op de horizontale as vinden we de Offered ONU Load waarbij de waarde 1 overeenkomt met de 100 Mbit/s upstreamsnelheid 43

59 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN van de ONU. Op de verticale as staat logaritmisch de gemiddelde queueing delay in seconden. De resultaten worden gekenmerkt door een stijging op ongeveer 0,4 en vanaf 0,7 een stabiele toestand. Dit komt doordat 0,64 ongeveer 100% ENL is. We kunnen concluderen dat ons model vergelijkbare resultaten behaalt en us een goede implementatie is. 1.0E E+00 Delay (s) 1.0E E E E Offered Load Limited service Kramer Eigen implementatie Figuur 3.15: Resultaat van het geïmplementeerde IPACT model met de Limited service versus het originele resultaat van Kramer et al. [23]. 3.4 Statische WDM in een hybride WDM/TDM PON In tegenstelling tot de TDM PON-implementatie voor het IPACT DBA-algoritme is dit een hybride WDM/TDM PON. Er zijn hierbij verschillende kanalen beschikbaar per bus. De statische WDM DBA is echter niet dynamisch in het toekennen van deze kanalen want zoals in de definitie van Kani behoudt een ONU het toegekende kanaal van begin tot einde [13]. Het kanaal wordt dan via TDMA gedeeld onder verschillende ONU s met behulp van het IPACT DBA-protocol. Deze setup kan dus worden gezien als meerdere virtuele TDM PON s. Het voordeel is dat de beschikbare bandbreedte vier keer hoger is. Het nadeel is dat die bandbreedte mogelijks niet optimaal wordt gebruikt, daar de belasting op het ene kanaal veel hoger kan zijn dan op een ander kanaal. Deze DBA is geïmplementeerd omwille van meerdere redenen. Ten eerste moesten we een model voor een hybride WDM/TDM PON opzetten. Dit hebben we nodig om de uiteindelijke DBA te 29 44

60 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN kunnen evalueren. Er moeten verschillende kanalen beschikbaar zijn per bus en het procesmodel moet met deze kanalen rekening houden. Ten tweede is het een bovengrens voor de queueing delay in de simulaties aangezien het geen wissels tussen kanalen toestaat. Een zwaar belast kanaal kan dus niet worden verlicht. Het nieuwe algoritme zal op zijn minst gelijk of beter moeten presteren dan deze DBA. We merken wel op dat we dit model niet hebben kunnen verifiëren aangezien we geen weet hebben van resultaten in de literatuur voor dit model Verschillen Ten opzichte van de IPACT implementatie in sectie 3.3 zijn er verschillende wijzingen. In het netwerkmodel op figuur 3.16 is ten eerste het aantal beschikbare kanalen in de upstreamrichting verhoogd tot vier, dit aantal wordt ook gebruikt door Kanonakis et al. [33]. Aangezien we het downstreamverkeer niet simuleren blijft het downstreamkanaal in ons model wel bij één kanaal. Ten tweede is het aantal ONU s verdubbeld en hebben deze een hogere uploadsnelheid om de verviervoudigde bandbreedte ook effectief te belasten. De RTT varieert tussen 131 en 221 µs naargelang de afstand die ligt tussen 13 en 25 km. Daarnaast zijn we, omwille van efficiëntie, modulariteit, toekomstig hergebruik van de nieuwe modellen en de extra tijd voor de implementatie van WDM, voor dit model gestart vanaf bestaand werk binnen de onderzoeksgroep. Hiervoor was echter nog geen afzonderlijke traffiekgenerator met de aggregatie van 32 bronnen geïmplementeerd. Maar aangezien een traffiekgenerator bestaande uit één Paretogedistribueerde bron vergelijkbare resultaten produceert, zullen we vanaf nu een enkele bron gebruiken in de simulaties. Figuur 3.16: Het netwerkmodel van de hybride WDM/TDM PON-implementatie met 32 ONU s. 45

61 HOOFDSTUK 3 IMPLEMENTATIE EN EVALUATIE VAN BESTAANDE DBA-PROTOCOLLEN Figuur 3.17: Het knoopmodel van de OLT in de hybride WDM/TDM PON-implementatie heeft nu vier upstreamkanalen. Verder bestaat de verbinding tussen de processor en de receiver in het knoopmodel van de OLT nu uit vier verbindingen, zie figuur Overeenkomstig zijn er ook vier verbindingen van de processor naar de transmitter in de ONU. Elke verbinding wordt dan doorgestuurd naar het corresponderende kanaal van de bus. De toestand dba in het procesmodel in de OLT is opgedeeld in een toewijzing van kanaal en daarna een toewijzing van tijd. Toegepast op deze DBA gebeurt de toewijzing van het kanaal λ aan ONU i volgens formule 3.8 en wordt het tijdslot bepaald via het IPACT-algoritme. Aangezien de resultaten in de literatuur zoals van het EFT DBA-protocol de Gated service gebruiken, zullen we deze gebruiken in plaats van de Limited service in sectie 3.3. λ ONUi i (mod λ max ) (3.8) We hebben ook het pakketformaat aangepast, zie figuur We hebben een nieuw veld toegevoegd, up_chan, om aan te geven op welk kanaal de ONU mag zenden. Dit wordt natuurlijk enkel in de downstream richting gebruikt. Figuur 3.18: Het pakketmodel in de hybride WDM/TDM PON-implementatie met het extra veld voor het upstreamkanaal. Aangezien sommige kenmerken van het model voor een hybride WDM/TDM PON ten opzichte van het EPON model zijn gewijzigd, hebben we ze opnieuw samengevat in tabel 3.3. We hebben bijvoorbeeld de Guard band B van 5 naar 1µs veranderd. Hoewel de eerste waarde in de literatuur 46

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Verklarende woordenlijst en protocoloverzicht

Verklarende woordenlijst en protocoloverzicht Eurofiber Safariweg 25-31 t +31(0)30 242 8700 3605 MA Maarssen f +31(0)30 242 8765 Postbus 7072 info@eurofiber.com 3502 KB Utrecht www.eurofiber.com KVK 34.13.43.77 Document Verklarende woordenlijst Verklarende

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Non Diffuse Point Based Global Illumination

Non Diffuse Point Based Global Illumination Non Diffuse Point Based Global Illumination Karsten Daemen Thesis voorgedragen tot het behalen van de graad van Master of Science in de ingenieurswetenschappen: computerwetenschappen Promotor: Prof. dr.

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Session Educa-on. 14-15 October 2013

Session Educa-on. 14-15 October 2013 Session Educa-on 14-15 October 2013 FIRE facilities in education: Networking courses (fixed and wireless) IP fixed networks ComNet Labs Build your own network [Lab router] Calculate IP ranges According

Nadere informatie

4Logical Link Control: 4Medium Access Control

4Logical Link Control: 4Medium Access Control Opdeling Datalink Laag Telematica LANs Hoofdstuk 15 4Logical Link Control: n Error handling n Flow Control 4Medium Access Control: n Framing n Access Control n Addressing LLC en MAC sublagen MAC 4Medium

Nadere informatie

Telecom Infra Event 2013. Jan Willem Veldhuis, Technical Manager Public WEU 9 oktober, de Kuip, Rotterdam

Telecom Infra Event 2013. Jan Willem Veldhuis, Technical Manager Public WEU 9 oktober, de Kuip, Rotterdam Telecom Infra Event 2013 Jan Willem Veldhuis, Technical Manager Public WEU 9 oktober, de Kuip, Rotterdam "May you live in interesting times" vaak genoemd als Chinese spreuk, maar het is eigenlijk cynische

Nadere informatie

! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014.! Iljitsch van Beijnum

! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014.! Iljitsch van Beijnum ! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014! Iljitsch van Beijnum ! Onze pakketten zijn te klein!!! Amsterdam, 9 jan 2014! Iljitsch van Beijnum Our packets are too small! ! Onze pakketten zijn

Nadere informatie

All optical networks. Door Bart Embrechts en Marijn Scheir

All optical networks. Door Bart Embrechts en Marijn Scheir All optical networks Door Bart Embrechts en Marijn Scheir Inleiding De netwerkarchitectuur van telecommunicatienetwerken heeft in de loop van de geschiedenis een sterke evolutie ondergaan. Wat de gebruikte

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

uw ICT partner ADSL Home en Business

uw ICT partner ADSL Home en Business uw ICT partner ADSL Home en Business ADSL Home en Business Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 1.0 Introductie 2 1.1 Wat is DSL 2 1.2 Hoe werkt DSL 2 1.3 ADSL is de Asymmetrische variant van de DSL techniek

Nadere informatie

MRV Wat is WDM Netwerk opties Een business case Referenties. Ed Zalmstra MRV Benelux

MRV Wat is WDM Netwerk opties Een business case Referenties. Ed Zalmstra MRV Benelux MRV Wat is WDM Netwerk opties Een business case Referenties Ed Zalmstra MRV Benelux MRV Communications Fast Facts Founded in 1988 Over 25 years in optical industry 10 years in Carrier Ethernet $Bs of field-proven

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

communicatie is onderhevig aan fouten

communicatie is onderhevig aan fouten 1.1 Een communicatiemodel Algemeen communicatiemodel Model voor datacommunicatie Verschil datacommunicatie en telecommunicatie Communicatie schematisch communicatie is onderhevig aan fouten Datacommunicatie

Nadere informatie

Modem en Codec. Telematica. Amplitude-modulatie. Frequentie-modulatie. Soorten modems. Fase-modulatie

Modem en Codec. Telematica. Amplitude-modulatie. Frequentie-modulatie. Soorten modems. Fase-modulatie Modem en Codec Telematica Data Transmissie (Fysieke laag) Hoofdstuk 6 t/m 8 Een modem gebruikt analoge signalen om digitale signalen te versturen Een codec gebruikt digitale signalen om analoge signalen

Nadere informatie

Les D-02 Datacommunicatie op Ethernet en Wifi netwerken

Les D-02 Datacommunicatie op Ethernet en Wifi netwerken Les D-02 Datacommunicatie op Ethernet en Wifi netwerken In deze les staan we stil bij datacommunicatie op Ethernet netwerken en Wifi netwerken. 2.1 Wat is datacommunicatie? We spreken van datacommunicatie

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten

Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten Telecom Technology Event 3 november 2011, Leusden 2 In deze presentatie Breedband is meer dan alleen bandbreedte kwaliteit, betrouwbaarheid

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

PIR DC-SWITCH. DC Passive infra-red Detector. Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL

PIR DC-SWITCH. DC Passive infra-red Detector. Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL PIR DC-SWITCH DC Passive infra-red Detector Model No. PDS-10 GEBRUIKSAANWIJZING/INSTRUCTION MANUAL Please read this manual before operating your DETECTOR PIR DC-Switch (PDS-10) De PDS-10 is een beweging

Nadere informatie

Panas Striensestraat 67 5241 AW Rosmalen 073 523 23 30 info@panas.nl www.panas.nl

Panas Striensestraat 67 5241 AW Rosmalen 073 523 23 30 info@panas.nl www.panas.nl Inhoudsopgave 1. Internet op Maat... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 (x)dsl- verbindingen... 3 1.2.1 ADSL... 3 1.2.2 VDSL... 4 1.2.3 SDSL... 4 1.3 Ethernet- Acces op basis van koper... 4 1.4 Glasvezel (Fiber

Nadere informatie

n Korte afstanden (max 1 à 2 km) n Grote snelheden tegen lage kosten (10- n Grote betrouwbaarheid n Meestal broadcast netwerk, dus geen

n Korte afstanden (max 1 à 2 km) n Grote snelheden tegen lage kosten (10- n Grote betrouwbaarheid n Meestal broadcast netwerk, dus geen Telematica Wireless/LANs Hoofdstuk 13-14 LAN 4Local Area Network kenmerken: n Korte afstanden (max 1 à 2 km) n Grote snelheden tegen lage kosten (10-1000Mb/s) n Grote betrouwbaarheid n Meestal broadcast

Nadere informatie

Mobiele communicatie: reken maar!

Mobiele communicatie: reken maar! Mobiele communicatie: reken maar! Richard J. Boucherie Stochastische Operationele Research Toen : telefooncentrale Erlang verliesmodel Nu : GSM Straks : Video on demand Toen : CPU Processor sharing model

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Your Pathway to the Real-Time Enterprise. Belgacom Explore Infrastructure Services. Connectiviteitsdiensten

Your Pathway to the Real-Time Enterprise. Belgacom Explore Infrastructure Services. Connectiviteitsdiensten Your Pathway to the Real-Time Enterprise Belgacom Explore Infrastructure Services Connectiviteitsdiensten 2.1.1. Connectiviteitsdiensten Dienstbeschrijving V1.0 1. Inleiding Belgacom Explore is een openstandaard-mpls-netwerk

Nadere informatie

Power Quality aspecten van LED-lampen.

Power Quality aspecten van LED-lampen. Power Quality aspecten van LED-lampen. Hoe meet je die en wat betekent het voor de praktijk? Mark Vloemans AR Benelux Timothy Hertstein ZES ZIMMER Onderwerpen o Aanleiding o Wat is de Power Factor? o Hoe

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Algorithms for Max-Flow

Algorithms for Max-Flow Algorithms for Max-Flow Consider a network with given upper bounds for the capacities of the arcs, and one entry and one exit node. The max-flow problem consists in finding a maximal flow through the network

Nadere informatie

Fiber To The Home. Simon Volders, Tom Vermeulen

Fiber To The Home. Simon Volders, Tom Vermeulen Fiber To The Home Simon Volders, Tom Vermeulen Januari 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Technologische eigenschappen 3 2.1 Fiber To The X............................ 3 2.1.1 Fiber To The Node......................

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Presentatie TCP/IP voor LPCB Nederland 20 en 28 juni 2011

Presentatie TCP/IP voor LPCB Nederland 20 en 28 juni 2011 Van Dusseldorp Training Presentatie TCP/IP voor LPCB Nederland 20 en 28 juni 2011 Van Dusseldorp Training Programma 1. Activiteiten Van Dusseldorp Training 2. Alarmcommunicatie algemeen 3. LAN-WAN 4. Toegangsnetwerken

Nadere informatie

Introductie tot het ON0RCL Echolink-systeem

Introductie tot het ON0RCL Echolink-systeem Introductie tot het ON0RCL Echolink-systeem Bijgedragen door Douglas Ros Radio Club Leuven De bedoeling van Echolink is verre spraak-verbindingen tussen radioamateurs mogelijk te maken, gebruik makend

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

802.11b Wireless router w. 4 port switch. StarTech ID: BR411BWDC

802.11b Wireless router w. 4 port switch. StarTech ID: BR411BWDC 802.11b Wireless router w. 4 port switch StarTech ID: BR411BWDC Share your Internet connection without being constrained by cables with StarTech.com s 802.11b wireless router. The BR411BWDC lets you share

Nadere informatie

Tim Akkerman - Head of Mobile

Tim Akkerman - Head of Mobile Tim Akkerman - Head of Mobile Emesa is the largest e-commerce company for searching, comparing and booking travel and leisure packages in the following categories: Holidays - Other accommodations - Hotels

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Mogelijkheden en gevolgen voor spectrum management

Mogelijkheden en gevolgen voor spectrum management Cognitieve radio Mogelijkheden en gevolgen voor spectrum management Peter Anker Presentatie NFO, 11 december 2008, http://frequenties.ez.nl/ Deze presentatie is een bewerkte versie van: Anker, P (2008),

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

Kostenefficiënt, flexibel en ultrabetrouwbaar bedrijfsvestigingen met elkaar verbinden

Kostenefficiënt, flexibel en ultrabetrouwbaar bedrijfsvestigingen met elkaar verbinden IP-VPN van Telenet Kostenefficiënt, flexibel en ultrabetrouwbaar bedrijfsvestigingen met elkaar verbinden De veelzijdigste VPN-oplossing om uw vestigingen te verbinden U wilt dat de verschillende vestigingen

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

1 Dienstbeschrijving dataverbindingen

1 Dienstbeschrijving dataverbindingen 1 Dienstbeschrijving dataverbindingen Lancom heeft als doelstelling om een one stop shop te zijn voor het MKB en MKB+, dit betekent dat onze dienstverlening niet stopt bij de Firwall of de router. Van

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

UCXLog. Log en Contest programma. www.veron.nl. UCXLog by DL7UCX

UCXLog. Log en Contest programma. www.veron.nl. UCXLog by DL7UCX UCXLog Log en Contest programma UCXLog by DL7UCX Versie: : 24 mei 2008 Agenda 08:00 Presentatie 08:45 Demonstratie 09:15 Pauze 09:30 Workshop Wat is een logboek programma? Digitaal opslaan van je papieren

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

ABLYNX NV. (de Vennootschap of Ablynx )

ABLYNX NV. (de Vennootschap of Ablynx ) ABLYNX NV Naamloze Vennootschap die een openbaar beroep heeft gedaan op het spaarwezen Maatschappelijke zetel: Technologiepark 21, 9052 Zwijnaarde Ondernemingsnummer: 0475.295.446 (RPR Gent) (de Vennootschap

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

DIGITAL WIRELESS Doelstellingen van de opleiding : Tijdens deze 2-daagse cursus : Voor wie is deze cursus bedoeld? Hij richt zich bijvoorbeeld tot :

DIGITAL WIRELESS Doelstellingen van de opleiding : Tijdens deze 2-daagse cursus : Voor wie is deze cursus bedoeld? Hij richt zich bijvoorbeeld tot : DIGITAL WIRELESS Doelstellingen van de opleiding : Door de stijgende integratie van voice en data groeien WAN- en LAN toepassingen naar elkaar toe. Wireless Netwerken bieden een betrouwbare en flexibele

Nadere informatie

Stap 1: Registreer via de link op de G-schijf beschikbaar na inloggen met de teken-account, verzend via Submit. Nadien krijg je een bevestiging op

Stap 1: Registreer via de link op de G-schijf beschikbaar na inloggen met de teken-account, verzend via Submit. Nadien krijg je een bevestiging op Stap 1: Registreer via de link op de G-schijf beschikbaar na inloggen met de teken-account, verzend via Submit. Nadien krijg je een bevestiging op het scherm met de melding dat de registratie compleet

Nadere informatie

Netwerkprinter Dell 1320C installeren op Ubuntu 10.04 LTS - Lucid Lynx

Netwerkprinter Dell 1320C installeren op Ubuntu 10.04 LTS - Lucid Lynx Netwerkprinter Dell 1320C installeren op Ubuntu 10.04 LTS - Lucid Lynx Er is geen Linux driver voor deze printer, maar het werkt ook met de driver van de Fuji Xerox DocuPrint C525A Direct link to Linux

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Gigaset pro VLAN configuratie

Gigaset pro VLAN configuratie Gigaset pro VLAN configuratie Hogere betrouwbaarheid door gebruik van VLAN s. De integratie van spraak en data stelt eisen aan de kwaliteit van de klanten infrastructuur. Er zijn allerlei redenen waarom

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Computerarchitectuur en netwerken. Inleiding NETWERKEN

Computerarchitectuur en netwerken. Inleiding NETWERKEN Computerarchitectuur en netwerken 7 Inleiding NETWERKEN Lennart Herlaar 22 september 25 Inhoud Hoe gaat de informatie door het netwerk heen? Algemene principes Protocollen Connecties virtuele circuits

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

CCTV Infrastructuur. Bekabeling oplossingen Closed-Circuit Television

CCTV Infrastructuur. Bekabeling oplossingen Closed-Circuit Television White Paper CCTV Infrastructuur Bekabeling oplossingen Closed-Circuit Television September 2005 Astronaut 28, 3824 MJ, Amersfoort, Holland, Tel 033-4508686 Jean Monnetlaan Z/N 1804 Vilvoorde, België/Belgique,

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

Medianet Vlaanderen 10 mei 2016

Medianet Vlaanderen 10 mei 2016 Medianet Vlaanderen 10 mei 2016 Inhoud Waarom digitale radio? Waarom DAB+? Technologie achter DAB+ Conclusies Waarom digitale radio? Het analoge tijdperk is voorbij Muziek Video Televisie Radio FM heeft

Nadere informatie

De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag. Edegem, 8 juni 2010. PROFIBUS Belgium VZW PROFIBUS, PROFINET & IO-Link

De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag. Edegem, 8 juni 2010. PROFIBUS Belgium VZW PROFIBUS, PROFINET & IO-Link De PROFIBUS, PROFINET & IO-Link dag Edegem, 8 juni 2010 PROFIBUS Belgium VZW PROFIBUS, PROFINET & IO-Link 2010 2 Agenda 1. Omschrijving project 2. Voorstelling materialen 3. Redundancy 4. Visualisatie

Nadere informatie

Technische Universiteit Eindhoven Faculteit Electrical Engineering

Technische Universiteit Eindhoven Faculteit Electrical Engineering Technische Universiteit Eindhoven Faculteit Electrical Engineering Tentamen Vehicle Networking (5AIC1) & Computer Networks (5JJ90) op woensdag 29 oktober 2014, 13.30-16.30 uur Nederlands: Iedere vraag

Nadere informatie

Ricardo Krikke. Agenda. Wat is Kenniswijk? Ontwikkelingen in Internet. De rol van Kenniswijk hierin. Welke mogelijkheden biedt het u?

Ricardo Krikke. Agenda. Wat is Kenniswijk? Ontwikkelingen in Internet. De rol van Kenniswijk hierin. Welke mogelijkheden biedt het u? Ricardo Krikke Agenda Wat is Kenniswijk? Ontwikkelingen in Internet De rol van Kenniswijk hierin Welke mogelijkheden biedt het u? Wat is Kenniswijk Project van overheid Missie: realiseren van consumentenmarkt

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie