Samenvatting economie

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenvatting economie"

Transcriptie

1 Samenvatting economie Hoofdstuk 1 Economie is de studie over hoe individuen en samenlevingen kiezen om de schaarse hulpbronnen te gebruiken die de natuur en vorige generaties aanbieden. Alle economische analyses gebaseerd zijn op gemeenschappelijke beginselen. Beginselen die ten grondslag liggen aan: De keuzes van individuen De interactie tussen keuzes van individuen De gehele economie (economy-wide) De keuzes van individuen Vb. Je moet kiezen wat je koopt in een winkel, want je hebt bijna nooit genoeg geld om alles te kopen en daarnaast heb je niet genoeg plek. Ook is het al een keuze geweest van de winkel welke producten er verkocht worden en een keuze van de fabriek welke producten er gemaakt werden. Individuele keuze de keuze door een individu wat te doen, wat noodzakelijk de keuze wat niet te doen inhoud. Beginsel 1: Keuzes zijn noodzakelijk omdat middelen (resources) schaars zijn Middelen alles dat gebruikt kan worden om iets anders te produceren In de economie zijn de belangrijkste middelen: land, arbeid (tijd werknemers), kapitaal (machines en gebouwen) en menselijk kapitaal (educatie en vaardigheden werknemers). Middelen zijn schaars er zijn niet genoeg middelen beschikbaar om te voldoen aan alle verschillende doeleinden waar de samenleving ze voor wil gebruiken. - Individuen worden beperkt in hun keuzes door geld en tijd. - Economieën zijn beperkt door hun voorraden aan natuurlijke hulpbronnen (mineralen, hout en olie) en menselijke middelen (arbeid, vaardigheden en intelligentie). *In de wereld van nu met een groeiende bevolking is ook schone lucht en water schaars geworden. Een samenleving als geheel moet keuzes maken: dit is de uitkomst van alle individuele keuzes samen. Soms is het beter om keuzes van de samenleving niet over te laten aan individuen, maar aan bijvoorbeeld de overheid. Beginsel 2: De echte kosten van iets is de oppertunity cost Opportunity cost wat je moet opgeven om iets te krijgen Omdat je moet kiezen tussen beperkte alternatieven zijn de echte kosten oppurtinity costs. Opportunity cost wordt vaak gezien als extra kosten bovenop de financiële kosten Vb. Kies je uit twee cursussen die beiden 75,- kosten, dan is de opportunity cost 75,- plus de voordelen die je had behaald door de andere cursus te doen.

2 Vb. De opportunity cost voor studeren zijn erg hoog bestaat uit collegegeld en huisvestiging én het geld dat je zou verdienen door te werken i.p.v. te studeren. Beginsel 3: Hoeveel? is een beslissing op de marge Veel economische beslissingen omvatten geen ofwel-of keuzes, hoeveel keuzes. (hoeveel je moet uitgeven aan een product, hoeveel je moet produceren etc.) Je moet dan vergelijken wat de kosten zijn om iets te doen en de voordelen je maakt een Trade-off. Vb. Je hebt twee examens, studeer je voor het ene vak of voor het andere en hoelang studeer je voor beide? Deze keuzes zijn marginale keuzes keuzes om een beetje meer of een beetje minder te doen van een activiteit. Marginal analysis studie over deze beslissingen Beginsel 4: Mensen reageren op prikkels benutten mogelijkheden om zelf beter af te zijn Een incentive alles wat een beloning biedt voor mensen die een gedrag veranderen. (een kans om zichzelf er beter vanaf te maken). Mensen zullen dit blijven doen, tot het voordeel weg is. Economen nemen aan dat het gedrag van mensen niet veranderd kan worden zonder de incentives te veranderen mensen moeten eerst voordeel ondervinden voor ze hun gedrag veranderen. De interactie tussen keuzes van individuen Interactie van keuzes mijn keuzes beïnvloeden jouw keuzes en andersom: kenmerk van de meeste economische situaties. De resultaten van deze interactie zijn vaak heel verschillend dan wat individuen van plan waren. Vb. Boeren hebben er individueel gezien bat bij nieuwe landbouwtechnieken toe te passen. Dit kan er echter voor zorgen dat prijzen van producten dalen en er boeren failliet gaan. De interactie is dus negatief. Beginsel 5: Er zijn voordelen van handel In een markteconomie drijven individuen handel ze bieden goederen en diensten aan anderen en ontvangen goederen en diensten in ruil daarvoor. Er zijn voordelen van handel mensen kunnen meer krijgen van wat ze willen door handel dan ze zouden hebben als ze zelfvoorzienend zouden zijn. Dee stijging van de productie is te wijten aan specialisatie elke persoon specialiseert in de taak die hij of zij goed kan uitvoeren. De economie als geheel kan meer produceren als ieder zich specialiseert in een taak en ruilt met anderen. Zolang individuen weten dat ze de markt hun goederen en diensten biedt die ze nodig hebben, zullen ze van zelfvoorziening afstappen en zich specialiseren.

3 Beginsel 6: Markten gaan naar evenwicht Omdat mensen reageren op prikkels (om het zichzelf beter te maken), gaan markten naar een evenwicht toe. Een economische situatie is een equilibrium (evenwicht) als niemand beter af was door iets anders te doen rusttoestand, individuen die aan de markt meedoen hebben geen behoefte hun gedrag te veranderen. Door dit beginsel kunnen we voorspellingen doen in de economie, want een markt zal altijd naar evenwicht toegaan. Beginsel 7: Hulpbronnen moeten zo efficiënt mogelijk gebruikt worden om de doelen van de maatschappij te halen Hulpbronnen worden efficiënt gebruikt als ze op een manier gebruikt worden die alle mogelijkheden om het iedereen beter te maken volledig heeft benut. Een economie is efficiënt als het alle mogelijkheden kost om het een aantal mensen beter af te maken zonder andere mensen het slechter af te maken. (Pareto-efficiënt). Maar equity (gelijkheid) is ook belangrijk. Equity betekent dat iedereen zij of haar billijke aandeel krijgt. Mensen zijn het niet eens over wat billijk is. Er is vaak een trade-off tussen equity en efficiëntie. Vb. parkeerplaatsen voor gehandicapten, zijn nodig voor equity, maar niet efficient (verspilling ruimte). Beginsel 8: Markten leiden normaal gesproken tot efficiëntie Door de prikkels van de markt zullen hulpbronnen automatisch efficiënt gebruikt worden, zodat mogelijkheden om het mensen beter af te maken niet worden verwaarloosd. Omdat mensen normaal gesproken handelswinsten benutten (mogelijkheden om het zichzelf beter te maken), leiden markten tot efficiëntie. Beginsel 9: Als markten niet leiden tot efficiëntie, dan kan overheidsingrijpen de welvaart van de samenleving verbeteren De overheid kan ingrijpen als de markt niet efficiënt werkt door het gebruik van de middelen van de samenleving te veranderen. Vb. Er zijn grote files. De overheid kan de belasting op benzine verhogen, tol vragen of het openbaar vervoer verbeteren. De gehele economie Om recessies en hestel in de economie te begrijpen moeten we kijken naar de beginselen van de economie als geheel. Beginsel 10: De uitgaven van de één zijn het inkomen van de ander Omdat mensen in een markteconomie inkomen verdienen door dingen te verkopen inclusief hun arbeid is de ene persoon zijn uitgaven de ander zijn inkomen. Het gevolg hiervan is dat veranderingen in het uitgavenpatroon de hele economie kan beïnvloeden. Bv. Minder mensen kopen een huis, minder bouwprojecten, bouwvakkers ontslagen.

4 Beginsel 11: De totale uitgaven zijn soms niet in overeenstemming met de productiecapaciteit van de economie De totale uitgaven (het aantal producten en diensten dat consumenten en bedrijven willen kopen) zijn soms niet gelijk aan het aantal producten en diensten dat de economie kan produceren. Er kan te weinig uitgegeven worden recessie (zoals in de crisis van de jaren 1930) Er kan ook te veel uitgegeven worden dan er gemaakt kan worden inflatie. Producenten vinden altijd wel een koper, dus kunnen de prijzen opvoeren. Beginsel 12: Overheidsbeleid kan de bestedingen veranderen De overheid kan veel doen om de uitgaven van mensen en bedrijven te beïnvloeden. - Zo geeft de overheid zelf veel geld uit, aan bijvoorbeeld het leger en onderwijs. Ze kunnen bepalen om meer of minder hieraan te doen. - De overheid kunnen de belastingen verhogen of verlagen, waardoor het besteedbare inkomen van mensen en bedrijven veranderd. - De overheid kan bepalen hoeveel geld er in omloop is, waardoor ze de economie enigszins kunnen sturen tussen recessie en inflatie. Macro-economisch beleid Hoofdstuk 2 Modellen in de economie: belangrijke voorbeelden Model een vereenvoudigde voorstelling van een reële situatie die wordt gebruikt om echte situaties beter te begrijpen. Modellen zijn gedachte experimenten of vereenvoudigde weergaven van de realiteit, waarbij vaak wiskundige hulpmiddelen, zoals grafieken, worden gebruikt. Modellen zijn handig omdat economen zich op de effecten van één verandering kunnen focussen, ervan uitgaande dat de andere factoren hetzelfde blijven. Other things equal assumption alle andere relevante factoren blijven hetzelfde. Voorbeelden: - Production possibility frontier (productie mogelijkheden curve) - Comparative advantage (comparatieve voordelen) - Circular-flow diagram (circulaire stroom diagram) Production possibility frontier Production possibility frontier illustreert de trade-offs van een economie die maar twee producten produceert. Het toont de maximale hoeveelheid van een goed dat kan worden geproduceerd voor een bepaalde geproduceerde hoeveelheid van de andere.

5 Efficiëntie Er moeten geen gemiste kansen zijn, zoals in punt A en B. Er is in deze punten geen mogelijkheid om meer van het een te produceren zonder minder van het ander te produceren. Punt C is inefficiënt. Punt D is niet uitvoerbaar. Als de economie als geheel niet meer van het een kan produceren zonder minder van het ander te produceren efficiënt in productie. A en B zijn dan wel beide efficiënt, maar de vraag bepaald welke van de twee efficiënt in verdeling is als iedereen liever B dan A wilt, dan is A niet efficiënt (in verdeling). Efficiëntie bestaat dus uit efficiënt in productie en efficiënt in verdeling (allocation). Alternatieve kosten Als we naar bovenstaand figuur kijken, kunnen we zeggen dat als we van punt A naar B gaan, de alternatieve kosten van 8 kleine vliegtuigen 6 dreamliners zijn. De alternatieve kosten van een klein vliegtuig is 6/8 = ¾ dreamliners. In dit voorbeeld is de lijn recht en de alternatieve kosten gelijk aan de helling = constant. In de figuur hierboven is er sprake van toenemende alternatieve kosten. Hoe meer kleine vliegtuigen er worden geproduceerd, hoe meer het kost om nog een klein vliegtuig te produceren (kost meer dreamliners). Economische groei Economische groei is te zien in de production possibility frontier door een verschuiving naar buiten van de lijn. Er zijn twee bronnen van groei: - Toename van de factoren van productiemiddelen middelen om goederen en diensten te produceren. (grond, arbeid, kapitaal en menselijk kapitaal) - Verbeterde technologie technische middelen voor de productie van goederen en diensten.

6 Comparatieve voordelen Hierboven zijn de production possibility frontiers van twee landen te zien. Hiernaast staat in de tabel de alternatieve kosten (opofferingskosten) voor elk land per soort vliegtuig. Brazilië heeft lagere alternatieve kosten voor kleine vliegtuigen en de VS lagere alternatieve kosten voor grote vliegtuigen. Het is goed voor de landen om zich te specialiseren in hetgeen wat zij het beste kunnen maken, kijkend naar de alternatieve kosten. Produceren waar zij een comparatief kostenvoordeel in hebben alternatieve kosten van dat product/dienst is lager dan van een ander land. (geen absoluut kostenvoordeel beter dan ander produceren). Door handel kunnen ze beide meer consumeren: VS produceert 30 grote vliegtuigen, exporteert er 10 krijgt er 20 kleine voor terug. Brazilië produceert 30 kleine vliegtuigen, exporteert er 20 krijgt er 10 grote voor terug. Ruil van 10 grote vliegtuigen voor 20 kleine, want 10/20 = ½. ½ < ¾ en 2/1 < 3/1

7 Circular-flow diagram In een vereenvoudigde weergave van de economie doen mensen aan ruilhandel: goederen en diensten ruilen voor andere goederen en diensten (zonder tussenkomst van geld). In de moderne economie ruilen mensen goederen en diensten voor geld. Circular-flow diagram representeert de tansacties in een economie door stromingen rond een cirkel. Twee verschillende stromingen: - Fysieke dingen, zoals producten, diensten, arbeid en hulpbronnen - Geld In deze vereenvoudigde weergave zijn er twee groepen: - Huishoudens een persoon of een groep mensen die een inkomen delen - Bedrijven organisaties die goederen en diensten produceren om te verkopen Kritiek: Er zijn ook twee markten: - Markten voor producten en diensten: bedrijven verkopen de goederen en diensten die ze produceren aan huishoudens. - Factor markten: bedrijven kopen hulpbronnen die ze nodig hebben voor de productie van goederen en diensten. Huishoudens bieden die hulpbronnen: zijn eigenaar van productiemiddelen (arbeid en grond e.d.). Factor markten bepalen uiteindelijk de inkomensverdeling van een economie de manier waarop het totale inkomen is verdeeld over de eigenaren van verschillende productiefactoren. In de echte wereld heb je ook familiebedrijven, die zowel een huishouden als bedrijf zijn (ook boerenbedrijven en een hotel kan hierbij horen) Bedrijven verkopen ook vaak aan andere bedrijven i.p.v. aan huishoudens, bijvoorbeeld metaal De overheid is niet opgenomen in het diagram, terwijl zij veel geld uitgeven en geld innen. Modellen gebruiken Economen gebruiken modellen voor de positieve economie en normatieve economie. Positieve economie economische analyses over hoe de economie werkt. Hierbij moeten economen vaak en prognose geven voorspelling over de toekomst. Ook stellen ze wat if vragen, die m.b.v. modellen beantwoord kunnen worden. Er zijn juiste antwoorden mogelijk.

8 Normatieve economie voorschriften over de wijze waarop de economie zou moeten werken. Er zijn geen juiste antwoorden, want er is sprake van waardeoordelen (subjectief). politiek De enige uitzondering is er als het beleid voor een bepaalde doelstelling duidelijk gerangschikt kan worden in termen van efficiëntie. Economen zijn het niet met elkaar eens Vaak wordt dit door de media versterkt: als ze het wel eens zijn wordt er geen aandacht aan besteed. Economen zijn het niet eens als: - Ze het niet eens zijn over welke vereenvoudigingen in het model moeten (economen baseren conclusies op modellen, dus het is belangrijk wat het model weergeeft). - Ze het niet eens zijn over waarden: wat er belangrijk is. Hoofdstuk 3 Markt van volkomen concurrentie: - Veel kopers en verkopers - Zelfde goed of dienst Het vraag en aanbod model is een model van hoe de concurrerende markt werkt. Vraagcurve Vraagtabel en curve laten zien hoeveel goederen en diensten klanten willen kopen bij verschillende prijzen. Als de prijzen stijgen, dan daalt de gevraagde hoeveelheid en andersom. Een verschuiving van de vraagcurve een verandering in de gevraagde hoeveelheid bij elke gegeven prijs. (Bijv. door toename van de bevolking) Een verplaatsing langs de vraagcurve een verandering in de gevraagde hoeveelheid van een goed die een gevolg is van prijsverandering van dat goed.

9 Verandering van de vraagcurve: - Afname naar links - Toename naar rechts Wat veroorzaakt de verschuiving van de vraagcurve: veranderingen in gerelateerde goederen: Substituten twee goederen zijn substituten als door een daling in de prijs van het ene goed consumenten minder geneigd zijn het andere goed te kopen. (vervangen elkaar) Complementaire goederen twee goederen zijn complementair als door de daling de prijs van het ene goed consumenten meer geneigd zijn het andere goed te kopen (vullen elkaar aan) Verandering in inkomen Normaal goed als de stijging van het inkomen de vraag naar een goed laat toenemen Inferieur als de stijging van het inkomen de vraag naar een goed laat afnemen Verandering in smaak/voorkeur Verandering in verwachtingen Verandering in aantal consumenten De individuele vraagcurve laat de relatie zien tussen de gevraagde hoeveelheid en de prijs voor een individuele consument. Alle individuele vraagcurve (horizontaal) optellen geeft de vraagcurve voor de hele markt. Aanbodcurve Aanbodtabel en curve laten zien hoeveel goederen en diensten mensen willen verkopen bij verschillende prijzen. Als de prijs stijgt, stijgt ook de aangeboden hoeveelheid en andersom (positief verband).

10 Een verschuiving van de aanbodcurve een verandering in de aangeboden hoeveelheid bij elke gegeven prijs. (Bijv. door verbeterde technologie) Een verplaatsing langs de aanbodcurve een verandering in de aangeboden hoeveelheid van een goed die een gevolg is van prijsverandering van dat goed. Verandering in verwachtingen Verandering in het aantal producenten Verandering van de aanbodcurve: - Afname naar links - Toename naar rechts Wat veroorzaakt de verschuiving van de aanbodcurve: Verandering in inputprijzen: Input een goed of dienst dat gebruikt wordt om een ander goed of dienst te produceren Verandering in de prijzen van gerelateerde goederen en diensten (substituten en complementaire goederen). Verandering in technologie De individuele aanbodcurve laat de relatie zien tussen de aangeboden hoeveelheid en de prijs voor een individuele producent. Alle individuele aanbodcurve (horizontaal) optellen geeft de aanbodcurve voor de hele markt Evenwicht Markt van volkomen concurrentie heeft een evenwicht als de gevraagde hoeveelheid van een goed gelijk is aan de aangeboden hoeveelheid van dat goed. Evenwichtsprijs de prijs die bij dit evenwicht hoort market-cleaning price - Elke koper vindt een verkoper en andersom - De hoeveelheid van een goed dat verkocht wordt met deze prijs evenwichtshoeveelheid

11 Berekenen Vb: Stel vraag en aanbod is gegeven met: Q d Q s = 100-4P = P Evenwicht als: Q = Q d s dus als: 100-4P = P oftewel, als: 120 = 6P P = 20 en Q = Q = 20 d s Verandering: Een afname van de vraag leidt tot een verschuiving langs de aanbodcurve naar een hogere evenwichtsprijs en een hogere evenwichtshoeveelheid. Een afname van het aanbod leidt tot een verschuiving langs de vraagcurve naar een hogere evenwichtsprijs en een lagere evenwichtshoeveelheid. Aanbod en vraag kunnen ook allebei veranderen. De mate van afname/toename bepaalt hoe de evenwichtsprijs en evenwichtshoeveelheid zich ontwikkelen.

12 Overschot en tekort Er is een overschot van een goed of dienst als aangeboden hoeveelheid groter is dan de gevraagde hoeveelheid. Overschotten ontstaan als de prijs boven de evenwichtsprijs ligt. Er is een tekort van een goed of diens als de gevraagde hoeveelheid groter is dan de aangeboden hoeveelheid. Tekorten ontstaan als de prijs onder de evenwichtsprijs ligt. Hoofdstuk 4 Consumentensurplus Consument s bereidheid om te betalen de maximale prijs die hij zou betalen voor een goed. Individueel consumentensurplus de netto winst van een individuele koper na het aanschaffen van een goed. Het consumentensurplus is dus het verschil tussen wat een consument bereid is te betalen en wat hij/zij moet betalen. Berekenen: lengte * breedte * ½

13 Toename consumentensurplus: Vb: Prijs daalt van 2000 naar 500 hoeveelheid stijgt van naar 1 miljoen. Consumentensurplus neemt toe met driehoek (1 miljoen * * ½ ) de nieuwe klanten. En neemt toe met rechthoek ( * 20000) oude klanten. Producentensurplus De verkopers kosten zijn de minimale prijs waartegen hij verkoopt: bereidheid om te accepteren. Individueel producentensurplus de netto winst van een verkoper door een goed te verkopen. verschil tussen prijs die ze krijgen en hun kosten. Totale producentensurplus som van alle individuele producentensurplussen van de verkopers in een markt. Toename producentensurplus: Vb: Prijs stijgt van 5 naar 7 hoeveelheid stijgt van 1 miljoen naar 1,5 miljoen. Producentensurplus neemt toe met driehoek (7-5 *1,5-1 miljoen * ½ ) nieuwe verkopers. En neemt toe met rechthoek (7-5 * 1 miljoen) oude verkopers.

14 Totale surplus Het totale surplus is de nettowinst van producenten en consumenten door handel som van consumenten- en producentensurplus. Het maximaal haalbare surplus (hoogste voordelen samenleving) is bereikt bij een marktevenwicht efficiëntie (geen manier om sommige mensen beter af te maken zonder andere te benadelen). Kanttekeningen: - Een markt die efficiënt is hoeft niet perse eerlijk (fair / equity) te zijn. Vaak is een erlijke markt in conflict met efficiënte markt. - Markten falen soms om efficiënt te zijn marktfalen - Ook al is de markt in evenwicht, dit wil niet zeggen dat elke consument/producent beter af is. Hoofdstuk 5 De markt gaat altijd naar een evenwicht toe. Maar dit evenwicht is niet altijd goed voor kopers en verkopers overheid grijpt in. Prijscontroles wettelijke beperkingen van hoe hoog of hoe laag een marktprijs mag zijn. Prijsplafond de maximale prijs die verkopers mogen vragen voor een goed of dienst Prijsvloer de minimale prijs die kopers moeten betalen voor een goed of dienst Prijsplafond Een prijsplafond van 800 zorgt ervoor: - dat de aangeboden hoeveelheid verlaagd wordt naar dat de gevraagde hoeveelheid stijgt naar Er ontstaat een tekort van =0.4. Er is sprake van een deadweight loss (Harberger driehoek) afname totale surplus dat optreedt wanneer een handeling of beleid ervoor zorgt dat de hoeveelheid onder de evenwichtshoeveelheid ligt.

15 Door het prijsplafond wordt er consumentensurplus groter en het producentensurplus kleiner. Het totale surplus neemt af met de deadweight loss driehoek. Prijsplafonds leidde tot inefficiëntie door: - Inefficiënte verdeling over consumenten mensen die het goed heel graag willen en bereid zijn een hoge prijs te betalen krijgen het niet en mensen met een niet zo grote interesse wel. - Verspilde middelen mensen besteden geld, tijd en moeite vanwege de tekorten door een prijsplafond. - Inefficiënte lage kwaliteit verkopers bieden lage kwaliteit voor lage prijzen, ook al willen kopers hoge kwaliteit voor hoge prijzen. - Zwarte markt markt waarin goederen en diensten illegaal worden verhandeld omdat ze illegaal zijn om te verkopen of omdat de prijzen legaal verboden zijn vanwege prijsplafonds. Prijsvloer Soms grijpt de overheid in om prijzen omhoog te krijgen i.p.v. omlaag. Bijvoorbeeld bij het minimum loon een wettelijke prijsvloer op de loonvoet, dat is de marktprijs van arbeid. Een prijsvloer van 1.20 zorgt ervoor: - Dat de aangeboden hoeveelheid stijgt naar 12 - De gevraagde hoeveelheid daalt naar 9 - Er ontstaat een overschot van 12-9 = 3 Er is sprake van een deadweight loss. Een aanhoudend overschot door een prijsvloer zorgt voor gemiste kansen die lijken op die gecreëerd door prijsplafonds. Prijsvloeren leiden tot inefficiëntie door: - Inefficiënte verdeling van verkoop onder verkopers degene die bereid zijn hun goed te verkopen tegen de laagste prijs, zijn niet altijd degene die het kunnen verkopen. (bijvoorbeeld werken voor een salaris onder het minimumloon) - Verspilde middelen - Inefficiënte hoge kwaliteit verkopers bieden hoge kwaliteit voor hoge prijzen, ook al willen kopers lage kwaliteit voor lage prijzen. - Illegale activiteit bijvoorbeeld zwartwerken

16 Hoeveelheid controles Hoeveelheidsontrole (quota) een bovengrens aan de hoeveelheid van een goed dat gekocht of verkocht kan worden. De totale hoeveelheid van een goed dat legaal verhandeld kan worden is het quota limiet. De overheid beperkt de hoeveelheid door het uitgeven van vergunningen. Een vergunning geeft de eigenaar het recht om een goed aan te bieden. Situatie: - Quota van 8 - Consumenten zijn bereid 6 te betalen - Producenten zijn bereid te verkopen voor 4 Producenten kunnen dus prijs met 2 verhogen, Maar overheid zal 2 vragen voor vergunning, waardoor ze de prijsverhoging helemaal afroomt. Gevraagde prijs (demand price) de prijs waarop consumenten die hoeveelheid vragen prijs die consumenten betalen. Leveringsprijs (supply price) de prijs waarop producenten die hoeveelheid leveren de prijs die producenten ontvangen Een controle van de hoeveelheid, of quota, drijft een wedge (zorgt voor een verschil) tussen de gevraagde- en leveringsprijs. Wedge prijs die betaald wordt door consumenten is hoger dan prijs die producenten ontvangen. Verschil wordt quota rent genoemd de winst die toekomst aan de vergunninghouder door het bezitten van het recht om een goed te verkopen. Er is weer deadweight loss Hoofdstuk 6 Prijselasticiteit van de vraag Prijselasticiteit van de vraag verhouding van de procentuele verandering in de gevraagde hoeveelheid tot de procentuele verandering in de prijs als we over de vraagcurve bewegen (minteken weglaten alleen absolute cijfers). Prijselasticiteit van de vraag: Procentuele verandering: % verandering in de gevraagde hoeveelheid % verandering in prijs nieuw oud oud 100%

17 Middelpuntmethode techniek om procentuele verandering te berekenen. In deze benadering, berekenen we de veranderingen in een variabele vergeleken met het gemiddelde, of middelpunt, van de begin- en eindwaarden. Prijselasticiteit van de vraag: Q2 Q1 Q2+Q1/2 P2 P1 P2+P1/2 = Q Q P P = P Q Q P Opmerkingen: - In wiskundige termen is de prijselasticiteit altijd een negatief getal - Maar als economen het hebben over een hogere elasticiteit van de vraag, bedoelen ze een meer negatieve prijselasticiteit. - Elasticiteit = ἐ Extremen: Perfect inelastisch als de gevraagde hoeveelheid totaal niet reageert op de verandering in prijs verticale lijn (belangrijke complementen) Perfect elastisch als elke prijsverhoging ervoor zorgt dat de gevraagde hoeveelheid nul wordt horizontale lijn (perfecte substituten) Vraag is: Elastisch: prijselasticiteit van de vraag is groter dan 1 Inelastisch: prijselasticiteit van de vraag is kleiner dan 1 Eenheid elastisch: prijselasticiteit van de vraag is 1 Omzet (revenue) Totale omzet (total revenue) totale waarde van de verkoop van een dienst of goed. prijs x verkochte hoeveelheid. Door een prijsverhoging neemt revenue toe met vlak C, door de hogere prijs, en neemt het af met vlak A doordat de hoeveelheid afneemt. % omzet = % (P * Q) % omzet / % prijs = 1 + elasticiteit Elastisch verhoging prijs zorgt voor lagere omzet Inelastisch hoge prijs zorgt voor hogere omzet Eenheid elastisch hogere prijs veranderd omzet niet

18 Prijselasticiteit van vraag wordt bepaald door: Beschikbaarheid van substituten: vraag is elastischer als er meer substituten zijn Of het goed een noodzakelijkheid is of luxe: vraag is elastischer als het luxe is Tijd dimensie: vraag wordt elastischer met de tijd (mensen moeten aan prijsverandering wennen) Andere elasticiteiten kruislinkse prijselasticiteit van de vraag (Cross-price elasticity of demand) het effect van de verandering in prijs van het ene goed op de gevraagde hoeveelheid van het andere goed. - Positief als twee goederen substituten zijn - Negatief als twee goederen complentair zijn % verandering in gevraagde hoeveelheid A % vernadering in prijs B Inkomenselasticiteit van de vraag (income elasticity of demand) procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid van een goed als het inkomen van een consument verandert gedeeld door de procentuele verandering in het inkomen van een consument. - Positief bij normale goederen (inkomen elastisch) - Negatief bij inferieure goederen (inkomen inelastisch) % verandering in gevraagde hoeveelheid % verandering in inkomen Prijselasticiteit van het aanbod De prijselasticiteit van het aanbod maat voor de gevoeligheid van de aangeboden hoeveelheid van een goed tot de prijs van dat goed verhouding van de procentuele verandering van de aangeboden hoeveelheid tot de procentuele verandering van de prijs als we over de aanbodcurve bewegen. % verandering aangeboden hoeveelheid Prijselasticiteit van het aanbod: % verandering prijs Extremen: Perfect inelastisch aanbod prijselasticiteit is nul, waardoor veranderingen in de prijs van een goed geen effect hebben op de aangeboden hoeveelheid verticale lijn Perfect elastisch aanbod als zelfs de kleinste verandering in prijs tot een grote verandering in de aangeboden hoeveelheid zorgt, waardoor de prijselasticiteit van het aanbod oneindig wordt horizontale lijn

19 Prijselasticiteit van het aanbod wordt bepaald door: De beschikbaarheid van inputs: de prijselasticiteit van het aanbod blijkt groot te zijn als inputs snel aanwezig beschikbaar zijn en goedkoop in en uit de productie gehaald kunnen worden. Het blijkt klein te zijn als inputs moeilijk zijn om te verkrijgen. Tijd: de prijselasticiteit van het aanbod heeft de neiging om te groeien als producenten meer tijd nodig hebben om te reageren op de prijsverandering. Dit betekent dat de lange termijn prijselasticiteit van het aanbod vaak hoger is dan de korte termijn elasticiteit. Hoofdstuk 9 Kosten Expliciete kosten kosten die een inleg van geld vereisen Impliciete kosten vereist geen inleg van geld; het wordt gemeten door de waarde, in termen van geld, van de voordelen die zijn misgelopen Alternatieve kosten: som van beide kosten Winst Boekhoudkundige winst omzet bedrijf min de expliciete kosten en afschrijvingen Economische winst omzet bedrijf min de alternatieve kosten van haar middelen o vaak minder dan de boekhoudkundige winst o de alternatieve kosten omvatten elke impliciete koste van kapitaal (en misschien arbeid). Kapitaal totale waarde van activa die eigendom zijn van een individu of bedrijf: fysieke activa plus financiële activa.

20 Principe van either-or keuzes maken als je moet kiezen tussen twee activiteiten, kies je degene met de positieve economische winst. Marginale kosten en opbrengst Marginale kosten bij het produceren van een goed de extra kosten die gemaakt worden om nog één eenheid van dat goed te produceren. Toenemende marginale kosten elke extra eenheid die wordt geproduceerd kost meer dan de vorige. (ook nog constante en afnemende marginale kosten spreekt voor zich) De marginale kostencurve laat zien hoe de kosten zijn van het produceren van één extra eenheid van een goed afhankelijk van de hoeveelheid die al geproduceerd is. Marginale opbrengst bij het produceren van een goed de extra opbrengsten van het produceren van nog één eenheid van dat goed. Afnemende marginale opbrengsten elke extra eenheid die geproduceerd wordt brengt minder op dan de vorige (ook nog constante en toenemende marginale opbrengsten spreekt voor zich). De marginale opbrengstencurve laat zien hoe de opbrengsten zijn van het produceren van één extra eenheid van een goed afhankelijk van de hoeveelheid die al geproduceerd is. Optimale hoeveelheid hoeveelheid die de maximaal mogelijke netto winst (totale opbrengsten totale kosten) levert. Principe van marginale analyse optimale hoeveelheid is de hoeveelheid waar marginale opbrengsten en marginale kosten gelijk zijn. *Winstmaximalisatie beginsel van marginale kosten (in geval van een hoeveel vraag) de optimale hoeveelheid is de grootste hoeveelheid waar marginale opbrengsten hoger of gelijk zijn aan marginale kosten.

21 Hierboven is te zien dat de optimale hoeveelheid 3 is: totale winst is daar het hoogst. Marginale winst = 0 Verzonken kosten Verzonken koste kostenpost die al is gemaakt en niet kan worden teruggevorderd. - Verzonken kosten moeten worden genegeerd bij het maken van beslissingen over toekomstige acties. Omdat ze al zijn gemaakt en niet kunnen worden teruggevorderd, hebben ze geen invloed op de toekomstige baten en kosten. Gedragseconomie In plaats van te handelen als economische rekenmachines, maken mensen soms keuzes die soms ver- tekort schieten aan een zo groot mogelijke economische uitkomst of payoffs. - Het onderwerp van gedragseconomie is waarom mensen soms minder pe rfecte keuzes maken. (combinatie economie en psychologie) Mensen gedragen zich vaak irrationeel, waardoor ze keuzes maken die hen slechter afmaakt dan als ze andere beslissingen zouden nemen. Maar soms is het volkomen rationeel om een keuze te maken die niet de hoogste payoff oplevert voor henzelf. Rationele keuze men kiest voor de keuze die hij/zij prefereert. Rationeel Reden waarom mensen een lagere economische payoff kiezen: Bezorgdheid over de eerlijkheid (bijvoorbeeld fooi of giften) Risico-aversie de bereidheid om economische payoff op te offeren om potentieel verlies te vermijden. Gebonden rationaliteit keuze maken die bijna, maar niet helemaal, degene is die naar de beste mogelijke economische uitkomst leidt (omdat het vinden van de beste payoff te kostelijk is good enough methode.)

22 Irrationeel Mensen zijn vaak irrationeel op voorspelbare manieren. Zes fouten die mensen vaak maken: 1. Misvatting van de opofferingskosten bijvoorbeeld niet-monetaire opofferingskosten zoals tijd niet meerekenen of het meerekenen van verzonken kosten 2. Overmoedig zijn we denken dat we meer weten, dan we eigenlijk doen 3. Onrealistische verwachtingen hebben over toekomstig gedrag mensen halen hun doelen vaak niet of stellen het uit 4. Ongelijk tellen van dollars mental accounting de gewoonte van het mentaal toewijzen van geld naar verschillende accounts zodat de ene dollar meer waard lijkt/is dan de andere. 5. Verlies-avers zijn. loss aversion overgevoeligheid tot verlies: niet willen herkennen van verlies en verdergaan. 6. Het hebben van een voorkeur voor de status quo status quo bias de neiging om keuzes maken te vermijden en vasthouden aan de status quo. Hoofdstuk 10 Utility (nut) maat voor de tevredenheid die de consument ontleent aan de consumptie van goederen en diensten. Consumptie bundel verzameling van alle goederen en diesten die geconsumeerd zijn (door een individu). Nutsfunctie een individuele nutsfunctie geeft het totale nut weer dat zijn/haar consumptiebundel oplevert. Util eenheid van nut (utility) U(Q) Marginaal nut verandering in totale nut door het consumeren van één extra goed of dienst. Marginale nutsfunctie laat zien hoe marginaal nut afhangt van de hoeveelheid geconsumeerde goederen of diensten. Principe van afnemend marginaal nut elke opeenvolgende geconsumeerde eenheid van een goed of dienst voegt minder toe aan het totale nut dan de vorige eenheid. MU = U/Q

23 Budgeten en optimale consumptie Budgetbeperking (budget constraint) vereist dat de kosten van een consument s consumptiebundel niet meer mag zijn dan het totale inkomen van de consument. Consumptie mogelijkheden (consumption possibilities) een consument s consumptiemogelijkheden is de verzameling van alle consumptiebundels die geconsumeerd kunnen worden me het inkomen van de consument en heersende prijzen. Budgetlijn laat de consumptiebundels zien die mogelijk zijn als een consument zijn gehele inkomen besteedt. Rekenvoorbeeld bij het voorbeeld hierboven: Pc en Pp en Qc en Qp en N (inkomen) Uitgaven : Pc*Qc + Pp*Qp Budgetbeperking: Pc*Qc + Pp*Qp N Budgetlijn : Pc*Qc + Pp*Qp = N Slope : -(Pc/Pp) Optimale consumptiebundel de consumptiebundel die het totale nut van een consument maximaliseert, afhankelijk van zijn/haar budgetbeperking.

24 De marginale dollar uitgeven Het marginale nut per dollar (uitgegeven aan een goed of dienst) het toegevoegde nut van het besteden van één extra dollar aan dat goed of dienst. Marginale nut per dollar = MU goed / P goed (MU = marginaal nut. P=prijs) De optimale consumptie regel (utilitymaximizing principle of marginal analysis) als een consument zijn nut maximaliseert moet het marginale nut per dollar voor alle goederen en diensten in de consumptiebundel hetzelfde zijn. Nut en vraagcurve Substitutie effect (van een verandering in de prijs van een goed) een verandering in de hoeveelheid geconsumeerd goed als de consument andere goederen vervangt die nu relatief gezien goedkoper zijn i.p.v. het goed dat nu relatief duurder is geworden. - Altijd negatief Inkomenseffect (van een verandering in de prijs van een goed) een verandering in de geconsumeerde hoeveelheid die voortvloeit uit een verandering in koopkracht van de consument vanwege de verandering in de prijs van een goed. - Negatief in het geval van normale goederen en positief in het geval van inferieure goederen Vb. Prijs stijgt: - Substitutie effect gevraagde hoeveelheid daalt - Inkomenseffect koopkracht daalt: gevraagde hoeveelheid normale goederen daalt en gevraagde hoeveelheid inferieure goederen stijgt. Vandaar dat de vraagcurve altijd naar beneden gaat in het geval van normale goederen. Hoofdstuk 11 De productiefunctie Productiefunctie relatie tussen de hoeveelheid input die een bedrijf gebruikt en de hoeveelheid output die het bedrijf produceert.

25 Fixed input (vaste input) een input waarvan de hoeveelheid vaststaat voor een bepaalde periode en niet kan worden gevarieerd. Variabele input input waarvan het bedrijf ten alle tijden de hoeveelheid kan aanpassen Lange termijn (long run) periode waarin alle inputs kunnen worden aangepast Korte termijn (short run) periode waarin tenminste één input vast is. Totale productie curve laat zien hoe de hoeveelheid output afhangt van de hoeveelheid variabele input. Marginale product van arbeid Marginale product (van een input) de hoeveelheid output die wordt toegevoegd door één extra eenheid van de input te gebruiken. MPL = verandering in hoeveelheid output verandering in hoeveelheid arbeid = verandering in hoeveelheid output door één extra eenheid van arbeid *MPL = marginaal product van arbeid Er is een afnemende opbrengsten van een invoer (diminishing returns to an input) als een toename in hoeveelheid van die input, terwijl de andere inputs hetzelfde blijven, voor een afname in de marginale product van die input zorgt. Kostencurve Totale kosten = vaste kosten + variabele kosten Totale koste curve laat zien hoe de totale kosten afhangen van hoeveelheid output - Wordt stijler naarmate er meer output wordt geproduceerd als gevolg van diminishing returns.

26 Marginale kosten MK = TK / Q Marginale kosten = verandering in totale kosten verandering in hoeveelheid output = verandering in totale kosten door één extra eenheid output De marginale kostencurve gaat schuin omhoog want er diminishing returns aan inputs in dit voorbeeld. Naarmate de productie toeneemt, neemt het marginale product van de variabele input af. Dit betekent dat meer en meer van de variabele input gebruikt moet worden om elke extra eenheid van output te produceren naarmate de hoeveelheid output die al geprocedeerd is stijgt. En omdat er voor elke eenheid van variabele input betaald moet worden, stijgen de kosten van elke extra eenheid output. Gemiddelde totale kosten Gemiddelde totale koste, oftewel gemiddelde kosten totale koste gedeeld door hoeveelheid geproduceerde output. GTK = TK/Q (ATC = TC/Q) Gemiddelde constante kosten constante kosten per eenheid output GCK = CK/Q (AFC = FC/Q) Gemiddelde variabele kosten variabele kosten per eenheid output GVK VK/Q (AVC = VC/Q)

27 Minimum-kosten output de hoeveelheid output waar de gemiddelde kosten het laagst zijn: de bodem van de U-vormige curve. - Gemiddelde totale kosten zijn in dit punt gelijk aan marginale kosten - Output minder dan dit punt: marginale kosten zijn lager dan gemiddelde kosten - Output groter dan dit punt: marginale kosten zijn hoger dan gemiddelde kosten. Zolang de marginale kosten kleiner zijn dan de gemiddelde kosten, blijven de gemiddelde kosten dalen. Als de marginale kosten groter zijn dan de gemiddelde kosten, dan gaan de gemiddelde kosten stijgen. Voor het minimum-kosten punt is de gemiddelde kosten curve dalend door het spreidingseffect hoe meer output, hoe groter het aantal waar de constante kosten over verdeeld worden, wat leidt tot de afname van de gemiddelde constante kosten. Na het minimum kosten punt is de gemiddelde kosten curve stijgend door het diminishing returns effect (afnemende opbrengsten effect) hoe groter de output, hoe groter de hoeveelheid variabele input die nodig is, wat leidt tot hogere gemiddelde variabele kosten. De marginale kosten curve daalt in het begin, doordat er meer arbeiders worden aangenomen en er specialisatie mogelijk is. Na een tijdje treedt er het diminishing returns effect van arbeiders op geen extra voordelen meer van specialisatie, dus marginale kosten stijgen. Lange termijn en korte termijn kosten Op de korte termijn heeft een bedrijf geen controle over de constante kosten. Maar op de lange termijn zijn alle inputs variabel: dus kunnen constante kosten variabel zijn.

28 Op de lange termijn kunnen de constante kosten dus een veriabele worden die het bedrijf zelf kan kiezen. Het bedrijf zal zijn constante kosten op de lange termijn kiezen op basis van de hoeveelheid output het verwacht te produceren. Er is een trade-off tussen de hogere vaste kosten en lagere variabele kosten voor een bepaalde output en vice versa. Maar als de output stijgt, dalen de gemiddelde totale kosten met het hogere bedrag van de vaste kosten. Hiernaast zien we dat lagere vaste kosten bij een kleine output zorgen voor lage gemiddelde totale kosten. hoge constante kosten voor lagere gemiddelde kosten. Maar bij een hogere output zorgen De lange termijn gemiddelde totale kosten laat de relatie zien tussen de output en de gemiddelde totale kosten, wanneer de constante kosten zijn gekozen om de gemiddelde totale kosten voor elk niveau van de productie te verminderen. Voorbeeld van hiernaast: Als je 6 produceert, dan zit je in punt C. Als je 3 gaat produceren zit je in punt B, maar als je verwacht op de lange termijn 3 te produceren pas je je constante kosten aan en verlaag je ze, zodat je in punt A komt. Als je 9 gaat produceren zit je in punt Y, maar als je verwacht op de lange termijn 9 te produceren pas je je constante kosten aan en verhoog je ze, zodat je in punt X komt. Schaalvoordelen Er zijn toenemende schaalopbrengsten (schaalvoordelen) als op lange termijn de gemiddelde totale kosten dalen als de output toeneemt. Er zijn afnemende schaalopbrengsten (schaalnadelen) als op lange termijn de gemiddelde totale kosten stijgen als de output toeneemt. Er zijn constante schaalopbrengsten als op lange termijn de gemiddelde totale kosten constant blijven als de output toeneemt.

29 Hoofdstuk 12 Volkomen concurrentie Markt van volkomen concurrentie: Veel producenten, waarvan niemand een groot marktaandeel heeft. o Marktaandeel de fractie van de totale industrie output, berekend voor de output van een producent. Veel consumenten Producten worden door consumenten als gelijkwaardig beschouwd. o Als consumenten de goederen van verschillende producenten als gelijk beschouwen, dan wordt zo n goed een gestandaardiseerd goed genoemd (of commodity). Op lange termijn is er sprake van vrije in- en uittreding van de markt. o Nieuwe producenten kun gemakkelijk de markt binnenkomen en verlaten. Een prijs-nemende producent een producent wiens acties geen effect hebben op de marktprijs van het goed dat hij verkoopt. Een prijs-nemende consument een consument wiens acties geen effect hebben op de marktprijs van het goed dat hij koopt. Markt van volkomen concurrentie (perfectly competitive market) markt waarin alle deelnemers prijsnemers zijn. Perfectly competitive industry industrie waar producenten prijsnemers zijn Productie en winst Winst = totale omzet totale kosten Totale omzet = p*q Marginale omzet verandering in de totale omzet door een extra eenheid output marginale omzet = verandering in totale omzet verandering in output MR (marginal revenu) = TR (total revenue) / Q Voor een prijsnemend bedrijf is de marginale omzet gelijk aan de prijs De optimale output regel de winst is maximaal als de hoeveelheid geproduceerd wordt waar de marginale kosten van de laatste geproduceerde eenheid gelijk zijn aan de marginale opbrengst MO = MK (MR = MC)

30 Prijs-nemend bedrijf optimale output regel winst maximaal als de hoeveelheid geproduceerd wordt waar de marginale kosten van de laatste geproduceerde eenheid gelijk zijn aan de marktprijs MK = P (MC = P) Marginale omzet curve laat zien dat marginale omzet varieert als output varieert. Uitkomsten: TO>TK winst (TO/Q > TK/Q als P > GTK) Prijs MO=MK 18 Hoeveelheid 5 GTK bij hoeveelheid 5 14,40 Winst = 18*5 14,40*5 = 18 TO < TK verlies (TO/Q < TK/Q als P<GTK) Prijs MO=MK 10 Hoeveelheid 3 GTK bij hoeveelheid 3 14,67 Winst = 10*3 14,67*3 = - 14,01 Verlies = 14,01 TO = TK breakeven (kostendekking) (TO/Q = TK/Q als P = GTK ) Breakeven prijs = minimale gemiddelde totale kosten MK = GTK

31 De break-even prijs van een prijsnemend bedrijf is de marktprijs P, waarbij ze geen economische winst maken. dat is waar de prijs gelijk is aan de minimale gemiddelde totale kosten. - Als P = minimale GTK producent heeft daar kostendekking (breakeven) Als P > minimale GTK de producent maakt winst Als P < minimale GTK producent maakt verlies Als P < minimale gemiddelde variabele kosten producent maakt verlies en stopt productie - Shut down price is gelijk aan de minimale gemiddelde variabele kosten (geldt op korte termijn) Korte termijn individuele aanbodcurve laat zien hoe de winst-maximaliserende output hoeveelheid van een individuele producent afhangt van de marktprijs, waarbij de vaste kosten zijn zoals gegeven. Dit is gelijk aan de marginale kosten curve boven de shut down prijs. Industrie aanbodcurve Korte termijn Industrie aanbodcurve toont de relatie tussen de prijs van een goed en de totale output van een industrie als geheel (alle bedrijven bij elkaar). De korte termijn industrie aanbodcurve de horizontale som van alle individuele aanbodcurven van bedrijven. - Laat zien hoe de door de industrie geleverde hoeveelheid afhankelijk is van de gegeven marktprijs en een constant aantal producenten. Er is een korte termijn marktevenwicht als de geleverde hoeveelheid gelijk is aan de gevraagde hoeveelheid, waarbij het aantal producenten gegeven is. Lange termijn Een markt is op lange termijn een marktevenwicht als de aangeboden hoeveelheid gelijk is aan de gevraagde hoeveelheid, gegeven het feit dat er voldoende tijd voor het intreden en verlaten van de industrie. - Nieuwe producenten treden in de industrie, zolang er bedrijven zijn die winst maken - Bestaande producenten verlaten de industrie, als ze verliezen maken.

32 Hiernaast zien we een weergave van de markt en van de een individueel bedrijf. In de markt zien we de aanbodlijn verschuiven naar rechts, er komen namelijk steeds meer producenten bij, omdat er winst wordt gemaakt (zie vlakken A en B bij individueel bedrijf). Op het laatst (in punt C) is de prijs die tot stand komt op de markt gelijk aan de breakeven prijs (zie individuele markt). Dit is het lange-termijn evenwicht. De lange termijn industrie aanbodcurve laat zien hoe de aangeboden hoeveelheid reageert op de prijs als producenten de tijd hebben gehad tot de markt toe te treden of de markt te verlaten. Verandering en verschil????? Lange termijn industrie aanbodcurve gaat naar boven, maar is altijd platter elastischer dan de korte termijn industrie aanbodcurve. Dit komt door het toetreden en verlaten van de markt: - Een hogere prijs trekt nieuwe toetreders aan op de lange termijn, waardoor de output stijgt en de prijs daalt. - Een lagere prijs stoot oude producenten af op de lange termijn, waardoor de output daalt en de prijs stijgt.

33 Conclusies In een markt van volkomen concurrentie in evenwicht, hebben alle bedrijven dezelfde marginale kosten In een markt van volkomen concurrentie met vrije toe- en uittreding hebben alle bedrijven op lange termijn nul economische winst. Het lange-termijn marktevenwicht van een markt van volkomen concurrentie is efficiënt: alle bedrijven produceren bij minimale gemiddelde totale kosten.

Domein D: markt (module 3) havo 5

Domein D: markt (module 3) havo 5 Domein D: markt (module 3) havo 5 1. Noem 3 kenmerken van een marktvorm met volkomen concurrentie. 2. Waaraan herken je een markt met volkomen concurrentie? 3. Wat vormt het verschil tussen een abstracte

Nadere informatie

1 Aanbodfunctie. 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie

1 Aanbodfunctie. 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie 1 Aanbodfunctie 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie Het verband tussen prijs een aangeboden hoeveelheid kun je weergeven met een vergelijking: de aanbodfunctie. De jaarlijkse waardevermindering

Nadere informatie

Dit is het overzicht van de studiestof van het vak Grondslagen Micro-Economie. Het betreft hier een overzicht van de verplichte literatuur.

Dit is het overzicht van de studiestof van het vak Grondslagen Micro-Economie. Het betreft hier een overzicht van de verplichte literatuur. Voorwoord Dit is het overzicht van de studiestof van het vak Grondslagen Micro-Economie. Het betreft hier een overzicht van de verplichte literatuur. Dit overzicht is geschreven naar eigen inzicht van

Nadere informatie

Domein D: markt (module 3) vwo 4

Domein D: markt (module 3) vwo 4 1. Noem 3 kenmerken van een marktvorm met volkomen concurrentie. 2. Waaraan herken je een markt met volkomen concurrentie? 3. Wat vormt het verschil tussen een abstracte en een concrete markt? 4. Over

Nadere informatie

Domein markt: volkomen concurrentie

Domein markt: volkomen concurrentie Domein markt: volkomen concurrentie De markt / het marktmechanisme Vraag-aanbodcurve evenwicht, surplus Elasticiteiten E v p, E v i, E v1 p2, E a p Een van de vele aanbieders Opbrengst Kosten Winst TW

Nadere informatie

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3 LESBRIEF VERVOER havo 4 blok 3 Inhoud Met de taxi of met de fiets (kosten, opbrengsten, winst, mo, mk) Verzekeren tegen risico (verzekeren) De lucht in (vraag, aanbod, surplus) Het beroepsgoederenvervoer

Nadere informatie

1 De bepaling van de optimale productiegrootte

1 De bepaling van de optimale productiegrootte 1 De bepaling van de optimale productiegrootte Voor wat zorgen de bedrijven en welk probleem treed zich op? De bedrijven zorgen voor het produceren van goederen en diensten. Er treed een keuzeprobleem

Nadere informatie

Markt. Kenmerken van marktvormen:

Markt. Kenmerken van marktvormen: 1 1 1 Markt 1 3 5 7 9 1 1 1 1 1 hoeveelheid 1 3 5 7 9 Qv Qa nieuw Qa Qv nieuw p Kenmerken van marktvormen: Volkomen concurrentie: Veel aanbieders Homogeen product(mais) Vrije toetreding Alle kennis van

Nadere informatie

Oefeningen Producentengedrag

Oefeningen Producentengedrag Oefeningen Producentengedrag Oefening 1: Bij een productie van 10.000 eenheden bedragen de totale kosten van een bedrijf 90.000 EUR. Bij een productie van 12.500 bedragen de totale kosten 96.000 EUR. De

Nadere informatie

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2.

I. Vraag en aanbod. Grafisch denken over micro-economische onderwerpen 1 / 6. fig. 1a. fig. 1c. fig. 1b P 4 P 1 P 2 P 3. Q a Q 1 Q 2. 1 / 6 I. Vraag en aanbod 1 2 fig. 1a 1 2 fig. 1b 4 4 e fig. 1c f _hoog _evenwicht _laag Q 1 Q 2 Qv Figuur 1 laat een collectieve vraaglijn zien. Een punt op de lijn geeft een bepaalde combinatie van de

Nadere informatie

Domein D: markt. 1) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 2) Groepeer de micro-economische productiefactoren bij de macroeconomische

Domein D: markt. 1) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 2) Groepeer de micro-economische productiefactoren bij de macroeconomische 1) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 2) Groepeer de micro-economische productiefactoren bij de macroeconomische productiefactoren. 3) Hoe ontwikkelt de gemiddelde arbeidsproductiviteit als

Nadere informatie

Domein D: markt. 1) Nee, de prijs wordt op de markt bepaald door het geheel van vraag en aanbod.

Domein D: markt. 1) Nee, de prijs wordt op de markt bepaald door het geheel van vraag en aanbod. 1) Geef 2 voorbeelden van variabele kosten. 2) Noem 2 voorbeelden van vaste (=constante) kosten. 3) Geef de omschrijving van marginale kosten. 4) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 5) Hoe

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: Productie en Kosten

Hoofdstuk 7: Productie en Kosten Economie, een Inleiding Hoofdstuk 7: Productie en Kosten 1 Productie en Kosten Constructie van kostenfunctie Resultaat van optimale keuze van productiefactoren gegeven prijzen gegeven te produceren output

Nadere informatie

Katern 2 Markten en welvaart

Katern 2 Markten en welvaart Katern 2 Markten en welvaart Begrippen budgetlijn = deze lijn geeft de verschillende mogelijkheden van geld uitgeven voor een consument weer ceteris paribus vraaglijn = het verband tussen de prijs en de

Nadere informatie

1 Volledige of volkomen competitieve markten Om te spreken van volkomen concurrentie moeten er 4 voorwaarden vervuld zijn:

1 Volledige of volkomen competitieve markten Om te spreken van volkomen concurrentie moeten er 4 voorwaarden vervuld zijn: Competitieve markten van 6 COMPETITIEVE MARKTEN Marktvormen Welke verschilpunten stel je vast als je het aantal aanbieders en het aantal vragers vergelijkt op volgende markten? a/ Wisselmarkt b/ Markt

Nadere informatie

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Vraag 1 (H1-14) Een schoenmaker heeft een paar schoenen gerepareerd en de klant betaalt voor deze reparatie 16 euro. De schoenmaker

Nadere informatie

Domein D markt UITWERKINGEN. monopolie enzo. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman

Domein D markt UITWERKINGEN. monopolie enzo. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman Domein D markt monopolie enzo Zie steeds de eenvoud!! UITWERKINGEN vwo Frans Etman Opgave 1 Opgave 2 1. Bij welke afzet geldt dat de MO-lijn de MK-lijn snijdt? q= 6 2. Teken een stippellijn naar de prijslijn

Nadere informatie

Grafieken Economie Hoofdstuk 7

Grafieken Economie Hoofdstuk 7 Economie: Grafieken Hoofdstuk 7 1 Inhoud Grafieken Economie Hoofdstuk 7 door ieter Nobels ONDERNEMERSGEDRG BIJ OLKOMEN CONCURRENTIE... 3 GLOBL MRKTEENWICHT... 3 ERSCHUIINGEN N RG- EN NBODCURE (GLOBLE MRKT)...

Nadere informatie

Deeltoets micro-economie propedeuse

Deeltoets micro-economie propedeuse Deeltoets micro-economie propedeuse 20 november 2012 Versie 1 ü Deze toets bestaat uit 14 meerkeuzevragen. ü Op het antwoordformulier dient steeds - met potlood - het correcte antwoord te worden aangestreept.

Nadere informatie

Economie Module 3. De marktstructuur is het geheel van kenmerken van de markt die het marktevenwicht beïnvloeden.

Economie Module 3. De marktstructuur is het geheel van kenmerken van de markt die het marktevenwicht beïnvloeden. Module 3 Hoofdstuk 1 1.1 - Markt, marktstructuur en marktvorm De markt is het geheel van factoren waaronder vragers en aanbieders elkaar ontmoeten en producten verhandelen. Er zijn twee soorten: - De concrete

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 11

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 11 OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk Open Vragen OEFENING a) i. De vraagcurve van arbeid verschuift naar rechts. ii. Daar we in de korte termijn zijn, kan de kapitaalstock niet worden aangepast aan de stijging

Nadere informatie

A ; B ; C ; D Géén van de alternatieven A, B en C is CORRECT.

A ; B ; C ; D Géén van de alternatieven A, B en C is CORRECT. Vraag 1 De vraagcurve voor herenoverhemden met een zuurstokdesign luidt Q d = 200 P. De aanbodcurve voor herenoverhemden met een zuurstokdesign luidt Q s = 2*P 40. Stel dat de overheid de totale omzet

Nadere informatie

De antwoorden tussen haakjes zijn de antwoorden die wij VERMOEDEN die juist zijn.

De antwoorden tussen haakjes zijn de antwoorden die wij VERMOEDEN die juist zijn. Examenvragen economie 12 juni 2002. De antwoorden tussen haakjes zijn de antwoorden die wij VERMOEDEN die juist zijn. --------------------------------------------------------------------------------- 1)

Nadere informatie

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet.

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. AANVULLENDE SPECIFIEKE TIPS ECONOMIE VWO 2007 1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. : Leg uit dat loonmatiging in een open economie kan leiden tot

Nadere informatie

Evenwichtspri js MO WINST

Evenwichtspri js MO WINST Volkomen concurrentie Volledige mededinging Hoeveeldheidsaanpassing: prijs komt door Qa en Qv tot stand, individu heeft alleen invloed op de hoeveelheid die hij gaat produceren Veel vragers en veel aanbieders

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 11

Extra opgaven hoofdstuk 11 Extra opgaven hoofdstuk Opgave Van een landbouwbedrijf zijn de input- en outputrelaties in onderstaande tabel weergegeven. We veronderstellen dat alleen de productiefactor arbeid varieert. Verder is gegeven

Nadere informatie

Concrete markt: vragers, aanbieders, product op een bepaalde plaats. Abstracte markt: vraag en aanbod bepalen de prijs (denkmodel)

Concrete markt: vragers, aanbieders, product op een bepaalde plaats. Abstracte markt: vraag en aanbod bepalen de prijs (denkmodel) Concrete markt: vragers, aanbieders, product op een bepaalde plaats. Abstracte markt: vraag en aanbod bepalen de prijs (denkmodel) Kenmerken: Veel aanbieders Homogeen goed Vrije toe- uittreding Transparante

Nadere informatie

Domein Markt. Uitwerking. Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit. Frans Etman

Domein Markt. Uitwerking. Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit. Frans Etman Domein Markt Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit Uitwerking vwo Frans Etman Opgave 1 Opgave 2 1.Lees in de grafiek af hoe hoog de totale omzet (TO) en de totale kosten (TK) is bij een afzet

Nadere informatie

Lesbrief Vraag en Aanbod 1 e druk

Lesbrief Vraag en Aanbod 1 e druk Hoofdstuk 1 1.6 C Markten 1.7 a. De prijzen zijn gestegen. Bij een gelijk volume (= afzet) leidt dit tot een omzetgroei. b. Indexcijfer volume (afzet): 105, indexcijfer prijs: 97,1. 97,1 105 = 101,96.

Nadere informatie

Deeltoets micro-economie propedeuse. 19 november Versie 1

Deeltoets micro-economie propedeuse. 19 november Versie 1 Deeltoets micro-economie propedeuse 19 november 2013 Versie 1 ü Deze toets bestaat uit 14 meerkeuzevragen. ü Op het antwoordformulier dient steeds - met potlood - het correcte antwoord te worden aangestreept.

Nadere informatie

Domein D markt. Opgaven. monopolie enzo. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman

Domein D markt. Opgaven. monopolie enzo. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman Domein D markt monopolie enzo Zie steeds de eenvoud!! Opgaven vwo Frans Etman Opgave 1 Opgave 2 1. Bij welke afzet geldt dat de MO-lijn de MK-lijn snijdt? 2. Teken een stippellijn naar de prijslijn van

Nadere informatie

Domein D markt. Zie steeds de eenvoud!! Grafieken en rekenen Uitwerkingen. Frans Etman

Domein D markt. Zie steeds de eenvoud!! Grafieken en rekenen Uitwerkingen. Frans Etman vwo 5 Frans Etman Domein D markt Zie steeds de eenvoud!! Grafieken en rekenen Uitwerkingen Opgave 1 1. Bereken het consumentensurplus en het producentensurplus. Consumentensurplus 3*3000*0,5= 4500 euro

Nadere informatie

Remediëringstaak: Vraag en aanbod

Remediëringstaak: Vraag en aanbod Remediëringstaak: Vraag en aanbod Oefening 1: a. Stijging olieprijs blijft beperkt. Je moet een grafiek tekenen waarin je je aanbod naar links laat verschuiven (aanbod daalt) (wegens pijpleidingen die

Nadere informatie

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3

LESBRIEF VERVOER. havo 4 blok 3 LESBRIEF VERVOER havo 4 blok 3 Inhoud Met de taxi of met de fiets (kosten, opbrengsten, winst, mo, mk) Verzekeren tegen risico (verzekeren) De lucht in (vraag, aanbod, surplus) Het beroepsgoederenvervoer

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. De kosten van belastingen

Hoofdstuk 8. De kosten van belastingen Hoofdstuk 8 De kosten van belastingen Inleiding In dit hoofdstuk gebruiken we de concepten van vraag en aanbod om de effecten van diverse vormen van overheidsbeleid te analyseren. Tegelijk wordt iets gezegd

Nadere informatie

Oefeningen: Soorten marktvormen + Vraag en Aanbod + Marktevenwicht bij volkomen concurrentie

Oefeningen: Soorten marktvormen + Vraag en Aanbod + Marktevenwicht bij volkomen concurrentie Oefeningen: Soorten marktvormen + Vraag en Aanbod + Marktevenwicht bij volkomen concurrentie Oefening 1: Geef grafisch weer welke wijziging de vraag- en/of aanbodcurve zal ondergaan in volgende gevallen

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Elasticiteiten en Schokken

Hoofdstuk 4: Elasticiteiten en Schokken Economie, een Inleiding Hoofdstuk 4: Elasticiteiten en Schokken 1 Elasticiteiten en Schokken - Inhoudstafel 1. Elasticiteiten 2. De markt in werking 3. Prijsregulering 4. Quota s 5. Indirecte belastingen

Nadere informatie

Economie Module 2 & Module 3 H1

Economie Module 2 & Module 3 H1 Economie Module 2 & Module 3 H1 Module 2 1.1 De individuele vraag Individuele vraaglijn kent een dalend verloop: als de prijs daalt, stijgt als gevolg daarvan de gevraagde hoeveelheid. Men wil voor 1 appel

Nadere informatie

Domein Markt. Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit. vwo Frans Etman

Domein Markt. Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit. vwo Frans Etman Domein Markt Zie steeds de eenvoud!! totale winst, elasticiteit vwo Frans Etman Opgave 1 Opgave 2 1.Lees in de grafiek af hoe hoog de totale omzet (TO) en de totale kosten (TK) is bij een afzet van 3 producten,

Nadere informatie

WAARDOOR NEEMT DE VRAAG TOE OF AF?

WAARDOOR NEEMT DE VRAAG TOE OF AF? VRAAG & AANBOD WAARDOOR NEEMT DE VRAAG TOE OF AF? De vraag naar een product kan bepaald worden door: Ø Een toe of afname van de bevolking Ø Een toe of afname van het inkomen Ø Een toe of afname behoeften

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

2.1 De vraag naar spijkerbroeken

2.1 De vraag naar spijkerbroeken 2.1 De vraag naar spijkerbroeken Voorbeeld 1: Q v = -0,10P + 9 met Q v = gevraagde hoeveelheid spijkerbroeken van Petra P = prijs van een spijkerbroek in euro s P 90 80 60 30 0 Q v 0 1 3 6 9 Er is een

Nadere informatie

Statische markttheorie. College 4, spm 1212

Statische markttheorie. College 4, spm 1212 Statische markttheorie College 4, spm 1212 1 Statische Markttheorie: SCP of SGR Marktstructuur Gedrag actoren Economische resulaten 2 Secundaire structuurkenmerken (basic conditions)! Groei of krimp! Vraagconcentratie!

Nadere informatie

Domein D: Concept markt. Havo 5 Module 2 en 3

Domein D: Concept markt. Havo 5 Module 2 en 3 Domein D: Concept markt Havo 5 Module 2 en 3 Domein D: Concept markt Winst = omzet kosten TW = TO TK TO = 2000 TK = 1500 TW = 500 Omzet per product = gemiddelde omzet = prijs = GO TO = 2000 Als afzet is

Nadere informatie

Vraag 11. q 1 MK, MO MK ECONOMIE, EEN INLEIDING 2010 1 - WAAROVER EN HOE SPREKEN ECONOMEN? S. COSAERT, A. DECOSTER & T. PROOST

Vraag 11. q 1 MK, MO MK ECONOMIE, EEN INLEIDING 2010 1 - WAAROVER EN HOE SPREKEN ECONOMEN? S. COSAERT, A. DECOSTER & T. PROOST Vraag 11 MK, MO MK MO Beschouw bovenstaande figuur. De onderneming produceert een hoeveelheid q 1. Beoordeel de volgende uitspraken: I. De onderneming zal haar winst zien toenemen indien ze meer zou produceren.

Nadere informatie

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE 22 JUNI UUR UUR

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE 22 JUNI UUR UUR SPD Bedrijfsadministratie Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE 22 JUNI 2015 14.45 UUR 16.15 UUR SPD Bedrijfsadministratie Algemene Economie 22 juni 2015 B / 11 2015 NGO - ENS B / 11 Opgave 1 (21 punten) Vraag

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

Domein D markt UITWERKINGEN. monopolie enzo. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman

Domein D markt UITWERKINGEN. monopolie enzo. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman Domein D markt monopolie enzo Zie steeds de eenvoud!! UITWERKINGEN havo Frans Etman Opgave 1 Opgave 2 1. Bij welke afzet geldt dat de MO-lijn de MK-lijn snijdt? q= 6 2. Teken een stippellijn naar de prijslijn

Nadere informatie

Economie Module 3 H1 & H2

Economie Module 3 H1 & H2 Module 3 H1 & H2 Hoofdstuk 1 1.1 - Markt, marktstructuur en marktvorm De markt is het geheel van factoren waaronder vragers en aanbieders elkaar ontmoeten en producten verhandelen. Er zijn twee soorten:

Nadere informatie

OVER OMZET, KOSTEN EN WINST

OVER OMZET, KOSTEN EN WINST OVER OMZET, KOSTEN EN WINST De Totale Winst (TW) van bedrijven vindt men door van de Totale Opbrengsten (TO), de Totale Kosten (TK) af te halen. Daarvoor moeten we eerst naar de opbrengstenkant van het

Nadere informatie

Kaarten module 4 derde klas

Kaarten module 4 derde klas 1. Uit welke twee onderdelen bestaan de totale kosten? 2. Geef 2 voorbeelden van variabele kosten. 3. Geef 2 voorbeelden van vaste (of constante) kosten. 4. Waar is de totale winst gelijk aan? 5. Geef

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 7

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 7 OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 7 Open vragen OEFENING 1 Consumptietheorie Nutsfunctie Budgetrechte Indifferentiecurve Marginale substitutievoet Marginaal nut Inkomenseffect Productietheorie Productiefunctie

Nadere informatie

HT1: Vraag en aanbod - marktevenwicht

HT1: Vraag en aanbod - marktevenwicht Naam: Nummer: HT: Vraag en aanbod - marktevenwicht Klas: 5 ECMT Lkr.: R. De Wever 20 september 202 20 Vraag : (2 ptn) ACTUA: Apple. Wie is de huidige CEO? Tim Cook. 2. Waarom kwam Apple afgelopen week

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Vraag en Aanbod

Hoofdstuk 3: Vraag en Aanbod Economie, een Inleiding Hoofdstuk 3: Vraag en Aanbod 1 Vraag en Aanbod - Inhoudstafel 1. De vraag als uitdrukking van bereidheid tot betalen 2. Het aanbod als uitdrukking van marginale kosten 3. Prijsvorming

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 5

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 5 OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 5 Open Vragen OEFENING 1 a) We zien dat de budgetcurve de horizontale as snijdt bij q1 = 100. Dit wil zeggen dat indien de consument zijn hele budget besteedt aan goed

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

H3 Hoe werken markten

H3 Hoe werken markten H3 Hoe werken markten 3.1 Markten marktmechanisme Organisatie door Marktmechanisme Vragers en aanbieders met eigen belang Aanbieders passen aan aan vragers. Soorten markten één, enkele of veel aanbieders

Nadere informatie

Prijsvorming bij monopolie

Prijsvorming bij monopolie Prijsvorming bij monopolie Wanneer we naar het evenwicht van de monopolist op zoek gaan, gaan we op zoek naar die afzet en die prijs waar de monopolist een maximale winst bereikt (of minimaal verlies).

Nadere informatie

Eindexamen economie havo I

Eindexamen economie havo I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat

Nadere informatie

1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden?

1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden? 1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden?. een daling van het aantal werklozen B. een toename van de emigratie uit het betreffende land. de

Nadere informatie

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op.

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie gaat in essentie over het maken van keuzes. De behoeften van mensen zijn onbegrensd, maar hun middelen zijn beperkt. Door dit spanningsveld

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 17

Extra opgaven hoofdstuk 17 Extra opgaven hoofdstuk 17 Opgave 1 De input-outputrelaties van een willekeurige ondernemer worden beschreven door de productietabel uit opgave 2 van hoofdstuk 9. We veronderstellen dat de onderneming

Nadere informatie

Eindexamen vwo economie pilot 2013-I

Eindexamen vwo economie pilot 2013-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 maximale winst als MO

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN Hoofdstuk 9 Open vragen OEFENING 1 a) Aantal Prijs Totale ontvangst Marginale ontvangst 1 9 9 9 2 8 16 7 3 7 21 5 4 6 24 3 5 5 25 1 6 4 24-1 7 3 21-3 8 2 16-5 9 1 9-7 10 0 0-9 b)

Nadere informatie

Errata Economie: oefeningen

Errata Economie: oefeningen 1 Errata Economie: oefeningen! Deze correcties gelden alleen voor de eerste druk van 2010! p. 11 Hoofdstuk 1 Open Vraag 1 e) We zetten nu voor het jaar 1990 het BBP van de randzone om in dollars. We delen

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap 1 Rekenen met procenten, basispunten en procentpunten... 1 2 Werken met indexcijfers... 3 3 Grafieken maken en lezen... 5 4a Tweedegraads functie: de parabool...

Nadere informatie

Uitwerking Examentraining havo voor economisch tekenen

Uitwerking Examentraining havo voor economisch tekenen Uitwerking Examentraining havo voor economisch tekenen Opgave 1 Vraag- en aanbodcurve met consumenten- en producentensurplus. Qv = -0,5p + 10 Qa = 0,5p 2 Qa = Qv Prijs in euro, q in stuks. 1. Teken de

Nadere informatie

Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6

Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 Markt en overheid - uitwerkingen bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 5 en 6 1 Nog niet zo lang geleden had je als boer te maken met een melkquotum. Een melkquotum betekent dat je een maximale hoeveelheid

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 21

Extra opgaven hoofdstuk 21 Extra opgaven hoofdstuk 21 Opgave 1 Wat is het verschil tussen een optimaal beleid en een Pareto-efficiënt beleid? Opgave 2 In de bij deze opgave horende figuur is de vraagcurve van consument A voor recreatiegoed

Nadere informatie

3.1 De reis van een spijkerbroek. Willem-Jan van der Zanden

3.1 De reis van een spijkerbroek. Willem-Jan van der Zanden 3.1 De reis van een spijkerbroek 1 3.1 De reis van een spijkerbroek Bedrijfskolom = De weg die een product aflegt van grondstof tot eindproduct. Tussen elke schakel van de bedrijfskolom bevindt zich een

Nadere informatie

De mate waarin de gevraagde hoeveelheid van een product(qv) gevoelig is voor een verandering van de prijs van het product (p).

De mate waarin de gevraagde hoeveelheid van een product(qv) gevoelig is voor een verandering van de prijs van het product (p). 1. Prijselasticiteit van de vraag De mate waarin de gevraagde hoeveelheid van een product(qv) gevoelig is voor een verandering van de prijs van het product (p). %-verandering gevraagde hoeveelheid (gevolg)

Nadere informatie

Remediëringstaak: Vraag en aanbod

Remediëringstaak: Vraag en aanbod Remediëringstaak: Vraag en aanbod 1. Studeer opnieuw de leerstof van vraag en aanbod in. Tracht steeds zeer inzichtelijk te studeren: ga na dat je alle redeneringen die we in de klas / cursus maakten snapt.

Nadere informatie

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten?

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 3) Wat zijn negatief externe effecten? 4) Waarom is deze maatstaf niet goed genoeg? Licht toe. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte

Nadere informatie

Eindexamen vwo economie pilot I

Eindexamen vwo economie pilot I Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat de principaal te maken kan krijgen met keuzemogelijkheden en daardoor kosten moet maken om de kwaliteit van de zorgproducenten te kunnen beoordelen

Nadere informatie

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR SPD Bedrijfsadministratie Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER 2016 15.30-17.00 UUR SPD Bedrijfsadministratie Algemene economie vrijdag 16 december 2016 B / 12 2016 NGO-ENS B / 12 Opgave

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 13

Extra opgaven hoofdstuk 13 Extra opgaven hoofdstuk 13 Opgave 1 Stel, dat een markt voor product X zich als volgt ontwikkelt. Aanvankelijk zijn er voor dit product veel aanbieders en veel vragers. Na verloop van tijd loopt de vraag

Nadere informatie

qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuio pasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjkl zxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop

qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuio pasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjkl zxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuio pasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjkl zxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiop Antwoorden webquest asdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx

Nadere informatie

Economie Pincode klas 4 vmbo-gt 6 e editie Samenvatting Hoofdstuk 3: We gaan voor de winst Exameneenheid: Arbeid en productie

Economie Pincode klas 4 vmbo-gt 6 e editie Samenvatting Hoofdstuk 3: We gaan voor de winst Exameneenheid: Arbeid en productie 3.1 Wat zijn de kosten? Toegevoegde = extra waarde die ontstaat door de bewerking van een product waarde Toegevoegde waarde = verkoopwaarde inkoopwaarde Productiefactoren = productiemiddelen die een producent

Nadere informatie

Vraag 1 CORRECT Vraag 2 Stelling I JUIST Stelling II ONJUIST CORRECT Vraag 3 A B C CORRECT Vraag 4 CORRECT Vraag 5 CORRECT Vraag 6 CORRECT

Vraag 1 CORRECT Vraag 2 Stelling I JUIST Stelling II ONJUIST CORRECT Vraag 3 A  B C  CORRECT Vraag 4 CORRECT Vraag 5 CORRECT Vraag 6 CORRECT Vraag 1 Marktevenwicht: 200 P = 2*P 40. Dus: P * = 80, Q * = 120, TO * = 80*120 = 9.600. Een stijging van de omzet met 150 procent impliceert TO ** = 24.000. Als P = 120, dan geldt Q s = 200 en TO = 24.000.

Nadere informatie

Netto toegevoegde waarde: loon + huur + rente + winst Bruto toegevoegde waarde: waarde van verkopen waarde van productiebenodigdheden

Netto toegevoegde waarde: loon + huur + rente + winst Bruto toegevoegde waarde: waarde van verkopen waarde van productiebenodigdheden Paragraaf 1 Nationaal inkomen en welvaart Economie samenvatting H8 Om de welvaart in een land te meten gebruik je het bbp (bruto binnenlands product). Dat is de omvang van de totale productie in het hele

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 5: Produceren voor de markt

Samenvatting Economie Hoofdstuk 5: Produceren voor de markt Ondernemingsvormen Samenvatting Economie Hoofdstuk 5: Produceren voor de markt De eenmanszaak = een onderneming met één eigenaar. De vennootschap onder firma (VOF) = een onderneming waarbij enkele mensen

Nadere informatie

Onderzoeksvraag 3 Wat is de optimale productiegrootte op korte termijn?

Onderzoeksvraag 3 Wat is de optimale productiegrootte op korte termijn? Onderzoeksvraag 3 Wat is de optimale productiegrootte op korte termijn? 1 Intro Een onderneming produceert 3 000 eenheden van haar product en maakt daarbij 27 500 euro kosten. De variabele kosten verlopen

Nadere informatie

Remediëringstaak: Vraag en aanbod

Remediëringstaak: Vraag en aanbod Remediëringstaak: Vraag en aanbod 1. Studeer opnieuw de leerstof van vraag en aanbod in. Tracht steeds zeer inzichtelijk te studeren: ga na dat je alle redeneringen die we in de klas / cursus maakten snapt.

Nadere informatie

Kruislingse prijselasticiteit Complementair aanvullend (negatief) Substituut vervangend (positief)

Kruislingse prijselasticiteit Complementair aanvullend (negatief) Substituut vervangend (positief) Prijs Ev = %Δq / %Δ Ev = Geen reactie volkomen rijsinelastisch Ev tussen en -1 Een beetje inelastisch (rimaire, normale goederen) Ev onder de -1 Veel elastisch (luxe goed) Toeassing inelastisch P stijgt

Nadere informatie

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Sytze Rienstra en Jan van Donkelaar, 15 januari 2010 Er is de laatste tijd bij de beoordeling van projecten voor de binnenvaart veel discussie over

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

UIT accijns en btw

UIT accijns en btw Kostprijsverhogende belastingen. Zowel accijnzen als BTW zijn kostprijsverhogende belastingen. Zowel accijnzen als de BTW zijn indirecte belastingen. Ze worden via de tussenhandel geheven en niet direct

Nadere informatie

ALGEMENE ECONOMIE /03

ALGEMENE ECONOMIE /03 HBO Algemene economie Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R 1 M Productiefactoren: alle middelen die gebruikt worden bij het produceren: NOKIA: natuur, ondernemen, kapitaal,

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

College 3. Opgaven. Opgave 2

College 3. Opgaven. Opgave 2 College 3 Opgaven Opgave 2 Tabel bij opgave 2 Schepen Marg. kosten Totale kosten Tot. opbr. Marg. opbr. Netto opbr. 3 200 600 900 900 300 4 200 800 1600 700 800 5 200 1000 2000 300 1000 6 200 1200 2100

Nadere informatie

Examen januari De productiemogelijkhedencurve in luilekkerland ziet er als volgt uit

Examen januari De productiemogelijkhedencurve in luilekkerland ziet er als volgt uit Examen januari 2006 1. De productiemogelijkhedencurve in luilekkerland ziet er als volgt uit appelen 150 100 peren De alternatieve kost van één peer is A. 1,5 appelen B. 1 appel C. 0,666 appelen D. Onmogelijk

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

PW EXTRA: Remediëringstaak

PW EXTRA: Remediëringstaak Naam: Nummer: Klas: 5 ECMT-ECWI PW EXTR: Remediëringstaak Lkr.: R. De Wever Herfstvakantie 2016 1. Herstudeer eerst de leerstof economie van Thema 1. 2. Hermaak schriftelijk een selectie van de klassikaal

Nadere informatie

Remediëringstaak: Vraag en aanbod

Remediëringstaak: Vraag en aanbod Remediëringstaak: Vraag en aanbod Oefening 1: Verklaar bondig waarom de prijzen in onderstaande tekstjes veranderd zijn door middel van een grafiek met vraag- en aanbod(wijzigingen). a. Stijging olieprijs

Nadere informatie

6 Geaggregeerde vraag en geaggregeerd aanbod

6 Geaggregeerde vraag en geaggregeerd aanbod 6 Geaggregeerde vraag en geaggregeerd aanbod Opgave 1 a Noem vier factoren die bij een gegeven prijsniveau tot een verandering van de Effectieve Vraag kunnen leiden. b Met welke (macro-economische) instrumenten

Nadere informatie

MARKETING / 09A. HBO Marketing / Marketing management. Raymond Reinhardt 3R Business Development.

MARKETING / 09A. HBO Marketing / Marketing management. Raymond Reinhardt 3R Business Development. MARKETING / 09A HBO Marketing / Marketing management Raymond Reinhardt 3R Business Development raymond.reinhardt@3r-bdc.com 3R 1 Aspecten prijsbeleid M Voor ondernemer: F marketinginstrument F tegenprestatie

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 q v = 200 1,25 + 450 = 200 q a

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie