Met dank aan: Jan-Willem Van Gelder en Julia Padberg (Profundo) Marjon Meijer (Netwerk Vlaanderen) BankTrack

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Met dank aan: Jan-Willem Van Gelder en Julia Padberg (Profundo) Marjon Meijer (Netwerk Vlaanderen) BankTrack"
  • Ine Bos
  • 2 jaren geleden
  • Aantal bezoeken:

Transcriptie

1

2 Colofon Auteurs: Murat Kotan, Mathias Bienstman, Luc Weyn, Esther Vandenbroucke (Netwerk Vlaanderen), Sara Van Dyck (Bond Beter Leefmilieu), Eloi Glorieux (Greenpeace België), David Heller (Friends of the Earth Vlaanderen & Brussel) en Sam Van den plas (WWF België) Met dank aan: Jan-Willem Van Gelder en Julia Padberg (Profundo) Marjon Meijer (Netwerk Vlaanderen) BankTrack De cijfers in hoofdstuk 2 omtrent de financiële link tussen de in België actieve banken en verschillende genoemde ondernemingen gedurende 2008 en 2009 zijn afkomstig uit onderzoek van onderzoeksbureau Profundo (auteurs Jan-Willem van Gelder & Julia Padberg) in opdracht van Netwerk Vlaanderen. De aanbevelingen in hoofdstuk 3 zijn gebaseerd op de aanbeveling uit de positiepaper van BankTrack A challenging climate 2.0, verschenen in december BankTrack is een wereldwijd netwerk van maatschappelijke organisaties en individuen die werken rond de private financiële sector en haar effect op mens en milieu. Netwerk Vlaanderen is lid van BankTrack. Ontwerp: Badly Designed Suitcase Janneke Janssen Afbeelding cover: Afreux VU: Kristien Vermeersch, Netwerk Vlaanderen vzw, Vooruitgangstraat 333/9, 103o, Brussel 02

3 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 03 Samenvatting van de belangrijkste bevindingen 05 Aanbevelingen 06 Inleiding 07 Gebruikte methodologie 10 HOOFDSTUK 1 KLIMAATVERANDERING Klimaatopwarming en de gevolgen voor mens en milieu De rol van banken in het klimaatprobleem 15 HOOFDSTUK 2 KLIMAATSCHADELIJKE SECTOREN EN BEDRIJVEN DIE DOOR BELGISCHE BANKEN WORDEN GEFINANCIERD Klimaatoplossing 1: laat steenkool in de grond! Bedrijven die onderdeel zijn van het probleem: mijnbouwbedrijven Banken die steenkoolontginning financieren De sector van steenkoolontginning Arch Coal Klimaatoplossing 2: bouw geen nieuwe steenkoolcentrales! Bedrijven die nieuwe steenkoolcentrales bouwen: RWE, E.ON en Vattenfall Banken die nieuwe steenkoolcentrales financieren E.ON RWE Vattenfall Klimaatoplossing 3: delf geen teerzanden! Bedrijven die onderdeel zijn van het probleem: Shell en Suncor Banken die het probleem financieren Shell Suncor Energy Klimaatoplossing 4: stop ontbossing voor palmplantages! Bedrijf dat deel is van het probleem: Wilmar Banken die het probleem financieren 42 HOOFDSTUK 3 DE FINANCIERINGEN EN INVESTERINGEN IN EEN NOTENDOP Betrokkenheid van Belgische banken in klimaatschadelijke bedrijven AXA BNP Paribas Citigroup Deutsche Bank Dexia ING KBC Grootste Belgische investeerders in klimaatschadelijke bedrijven en in de ontginning van steenkool 48 03

4 3. Conclusie 48 HOOFDSTUK 4 VAN KLIMAATSCHADELIJK NAAR GROEN BANKIEREN Maak een einde aan het ondersteunen van activiteiten die een nefaste invloed hebben op klimaatverandering Verminder de klimaatimpact van alle investeringen Financier de overgang naar een economie met weinig tot geen CO2-uitstoot Investeer niet in en promoot geen valse oplossingen voor het klimaatprobleem Wees transparant en rapporteer 60 HOOFDSTUK 5 WAT GEBEURT ER VANDAAG? Publieke verklaringen Bankproducten die klimaatvriendelijk gedrag belonen 63 HOOFDSTUK 6 DE OVERHEID KAN DE TRANSITIE REGISSEREN 68 Terminologie 73 Bibliografie 74 APPENDIX 1 78 Limitatieve lijst van nieuwe steenkoolcentrales in Europa 79 04

5 Samenvatting van de belangrijkste bevindingen Energie uit steenkool, olie uit teerzand en kaalkap van regenwoud zijn desastreus voor het klimaat De milieuorganisaties Bond Beter Leefmilieu (BBL), WWF, Greenpeace en Friends of the Earth Vlaanderen & Brussel (FOE) wijzen er in dit rapport samen met Netwerk Vlaanderen op dat een aantal activiteiten desastreus is voor het klimaat. Zo is energieopwekking uit steenkool dubbel zo vervuilend als die uit aardgas. Steenkool staat in voor 25% van de totale opgewekte energie in de wereld, maar veroorzaakt 42% van de mondiale CO2-uitstoot bij energieopwekking. Toch groeit de elektriciteitsproductie uit steenkool spectaculair met 5-10% per jaar. Zulke evoluties bedreigen de cruciale inspanningen om minder broeikasgassen uit te stoten en zo ver mogelijk uit de buurt van de 2 C opwarming te blijven. Sommige bedrijven zetten in op klimaatschadelijke praktijken Een aantal bedrijven kiest er bewust voor om in te zetten op klimaatschadelijke activiteiten zoals energie uit steenkool, olie uit teerzand of kaalkap van regenwoud. In dit rapport komen bijvoorbeeld de Duitse energiegiganten E.ON en RWE aan bod die overal in Europa nieuwe steenkoolcentrales plannen en bouwen. Of wat te denken van Shell dat zich op de olieontginning uit teerzand stort in Canada en Wilmar dat massaal regenwoud kapt voor palmolie plantages? Eén constante in het verhaal: die ondernemingen vinden vlot financiering voor de klimaatschadelijke activiteiten bij onze banken. Ons spaar- en beleggingsgeld wordt dus, zonder ons weten, gebruikt voor investeringen die onze toekomst op het spel zetten. Bijna alle onderzochte banken investeren in klimaatschadelijke activiteiten Het onderzoek van de milieuorganisaties en Netwerk Vlaanderen toont dat elke onderzochte grootbank (ING, BNP Paribas, Dexia, Citibank, Deutsche Bank, KBC en AXA) de voorbije twee jaar investeerde in meerdere van de onderzochte klimaatschadelijke bedrijven. In totaal werd voor een bedrag van bijna 25 miljard kredietverlening, vermogensbeheer of investeringen voor de onderzochte bedrijven gevonden. In tegenstelling tot wat vele van hun groene promopraatjes doen vermoeden, investeert elk van de onderzochte banken, 05

6 behalve Triodos, in klimaatschadelijke praktijken. Toch zijn er opmerkelijke verschillen. Van de grootbanken investeren KBC en Dexia beduidend minder dan de andere in de onderzochte klimaatbedreigende activiteiten. Maar zolang er bij die instellingen op groepsniveau geen beleid wordt ingevoerd dat het gebruik van spaar- en beleggingsgeld voor klimaatschadelijke activiteiten uitsluit, is er geen enkele garantie dat die betere klimaatprestaties doorgaan. Tabel 1: Belgische investeerders van klimaatschadelijke bedrijven in (in miljoen )* Investeerder Aandelen in bezit of beheer Obligaties in bezit of beheer Krediet verlening Uitgifte van aandelen Uitgifte van obligaties Totale investering Deutsche Bank 2.445,4 232, , , ,0 BNP Paribas 693,9 126, , , ,1 Citigroup , , ,2 AXA 2.709,2 75, ,0 ING 235,6 122,3 100, , ,9 Dexia 175, ,3 KBC 85,5 25, ,3 Triodos Totaal 6.334,9 582, , , ,8 Aanbevelingen Netwerk Vlaanderen, WWF, Bond Beter Leefmilieu, Friends of the Earth en Greenpeace roepen banken dan ook op om: 1. Een einde te maken aan het ondersteunen van activiteiten die een nefaste invloed hebben op klimaatverandering 2. De klimaatimpact van alle investeringen te verminderen 3. De overgang te financieren naar een economie met weinig tot geen CO2-uitstoot 4. Niet te investeren in valse oplossingen voor het klimaatprobleem en deze niet te promoten 5. Transparantie in de praktijk te brengen * Profundo, Financing of coal mining by Belgian banks, 2010, p

7 Inleiding De klimaatverandering is pijnlijk urgent. Om de opwarming zo ver mogelijk onder de kritische drempelwaarde van 2 C te houden, moeten we nu met zijn allen actie ondernemen. Wereldwijd groeit er een consensus, ook bij heel wat banken, dat de CO2-uitstoot snel naar beneden moet. Deze kennis en intenties leiden echter nog niet tot een drastische ommekeer: er wordt nog steeds ingezet op klimaatschadelijke sectoren en praktijken. Een voorbeeld: ondanks het feit dat de uitstoot van broeikasgassen minstens 80% moet dalen tegen 2050 om zo ver mogelijk onder de 2 C opwarming te blijven, wordt nog steeds massaal ingezet op steenkool, de fossiele brandstof die het meest vervuilt. Alleen al in Europa zijn er 70 nieuwe kolencentrales gepland. Elke nieuwe centrale staat garant voor minstens 30 jaar energie-opwekking en dus minstens 30 jaar torenhoge emissies van CO2 en andere vervuilende gassen. Banken spelen een belangrijke rol in dit verhaal. Door leningen, investeringen en andere financiële dienstverlening bepalen ze welke projecten gefinancierd en dus gerealiseerd worden. Financiële instellingen bevinden zich daarmee in een unieke positie: ze kunnen, via de investeringskeuzes die ze maken, de toepassing van klimaatvriendelijke technologiën versnellen en het verder inzetten op fossiele brandstoffen tegenhouden. Dit is niet alleen vanuit klimaatoogpunt een verstandige keuze, het is ook een slimme bedrijfsstrategie: inzetten op een stabiel klimaat is inzetten op de toekomst. Bedrijven die winst maken op fossiele brandstoffen moeten zich vroeg of laat omvormen tot meer klimaatvriendelijke bedrijven. Banken die vandaag die omschakeling mee financieren en zich daarmee als voorloper op deze markt profileren, kunnen daar in de toekomst mee scoren. Deze banken ruilen een kortetermijnwinst voor een meer duurzame bedrijfsstrategie. De keuze voor klimaatvriendelijke investeringen stelt echter niets voor wanneer dit niet gepaard gaat met het resoluut afwijzen van schadelijke sectoren en bedrijven. Dit rapport onderzoekt of een aantal praktijken die schadelijk zijn voor het klimaat gefinancierd worden door banken actief in België. Meer specifiek worden acht banken in België onderzocht: 7 grote (ING, BNP Paribas, Dexia, Citibank, Deutsche Bank, KBC en AXA) en een 07

8 ethische bank1 (Triodos Bank). Hoofdstuk 2 gaat na of deze banken financiële steun verlenen aan bedrijven die steenkool ontginnen en verbranden, bedrijven die olie ontginnen uit teerzanden of bij bedrijven die hun activiteit grootschalige ontbossing veroorzaken. De onderzochte praktijken zijn duidelijk klimaatschadelijk: ze leveren een aanzienlijke bijdrage aan de klimaatopwarming. Het onderzoek toont dat elke bank, met uitzondering van Triodos, de voorbije twee jaar investeerde in meerdere van de onderzochte bedrijven. In totaal werd voor bijna miljoen euro kredietverlening, vermogensbeheer of investeringen voor de onderzochte bedrijven gevonden. In tegenstelling tot wat vele van hun promopraatjes doen vermoeden, investeert elk van de onderzochte banken, behalve Triodos, in klimaatschadelijke praktijken. Twee banken springen in het oog: KBC en Dexia investeren beduidend minder dan de andere banken in de onderzochte klimaatschadelijke activiteiten. Het kan toeval zijn, of een bewuste keuze, maar doordat KBC en Dexia niet voor alle omstreden praktijken2 ook een bijpassend uitsluitingsbeleid hebben, ontbreekt de garantie dat ze dit soort praktijken bewust uitsluiten en dit ook in de toekomst zullen doen. Door dergelijke investeringen volledig en ook beleidsmatig uit te sluiten zouden Dexia en KBC echt een voortrekkersrol kunnen opnemen, net zoals Triodos dat doet. Wanneer de betrokkenheid van de banken in de onderzochte bedrijven wordt vergeleken, komt BNP Paribas er relatief als de grootste investeerder uit. De bank investeerde in bijna alle onderzochte bedrijven, en investeerde bovendien voor het grootste bedrag in de klimaatschadelijke bedrijven gedurende de laatste twee jaar. Absoluut gezien investeerde Deutsche Bank het meest in de onderzochte bedrijven. Vooral de betrokkenheid van Deutsche Bank in de Duitse energiebedrijven E.ON en RWE speelt hier een grote rol. Triodos is de enige onderzochte bank met een degelijk en afdoend beleid om klimaatschadelijke investeringen tegen te gaan. Een aantal andere banken, ook internationaal, zet stappen richting klimaatvriendelijk bankieren. 1 Ethische banken zijn meestal kleine banken, ontstaan om als een kapitaalverstrekker te dienen voor duurzame projecten en bedrijven. 2 Dexia heeft wel een beperkt uitsluitingsbeleid, waarmee onder andere financiering aan teerzandprojecten in kwetsbare gebieden wordt uitgesloten. 08

9 Ze ontwikkelden een beleid dat het financieren van de meest vernietigende activiteiten uitsluit of dat de CO2-uitstoot van hun portefeuille drastisch moet doen dalen. In hoofdstuk 3 wordt een aantal voorbeelden behandeld van een klimaatvriendelijk bankenbeleid. Hoewel banken op het vlak van algemeen investeringsbeleid nog een lange weg te gaan hebben, zien we bij de banksector een aantal initiatieven ontstaan die haar bezorgdheid over de klimaatopwarming aantonen. Banken bieden op de markt bijvoorbeeld producten aan die groene investeringen en klimaatsparend gedrag bij overheden, ondernemingen en particulieren aansporen. Zo worden meer voordelige autoverzekeringen aangeboden voor wie de auto weinig gebruikt, of goedkope leningen voor groene bedrijfshuisvesting. Hoofdstuk 4 geeft een aantal voorbeelden van groene bankproducten die op de Belgische markt worden aangeboden. Banken hebben een grote rol te spelen, maar ook overheden kunnen en moeten hen daarbij helpen. In de eerste plaats door het goedkeuren van een bindend en ambitieus klimaatakkoord. Een overheid moet de finaliteit van haar klimaatbeleid bewaken en moet dan voldoende krachtige instrumenten inzetten om banken en andere maatschappelijke actoren in de juiste richting te sturen. Dit kan bijvoorbeeld door het creëren van investeringszekerheid voor groene projecten en bedrijven. Hoofdstuk 5 geeft een korte beschouwing met aanbevelingen voor de rol van de overheid. 09

10 Gebruikte methodologie Dit onderzoek wil de volgende vragen beantwoorden: Over welke activiteiten bestaat er wetenschappelijke consensus dat ze een disproportioneel negatieve impact hebben op het klimaat? Welke bedrijven kunnen als voorbeeld dienen van diegenen die ervoor kiezen in te zetten op klimaatschadelijke activiteiten? Welke van de onderzochte banken investeert in deze bedrijven? Wat kan een bank doen om klimaatvriendelijk te bankieren? Welke producten die klimaatvriendelijk gedrag stimuleren worden op de Belgische markt aangeboden? We onderzochten acht banken actief in België: zeven grote (ING, BNP Paribas, Dexia, Citibank, Deutsche Bank, KBC en AXA) en een ethische bank (Triodos). Het onderzoek naar de investeringen van deze banken in klimaatschadelijke bedrijven in de periode werd gedaan door onderzoeksbureau Profundo. 10

11 Hoofdstuk 1 Klimaatverandering

12 Hoofdstuk 1 Klimaatverandering 1. Klimaatopwarming en de gevolgen voor mens en milieu De klimaatverandering is een feit. Tegenover het pre-industriële niveau is onze planeet nu al 0,7 C warmer. Die temperatuurstijging wordt toegeschreven aan menselijke activiteiten. Door de verbranding van fossiele brandstoffen, ontbossing en bepaalde industriële en landbouwactiviteiten is de concentratie aan broeikasgassen in de atmosfeer sterk gestegen sinds Figuur 1 van de International Panel on Climate Change (IPCC) verduidelijkt in grafiek a) het aandeel van fossiele brandstoffen (57%), landbouw (22%) en ontbossing (17%) in de globale klimaatproblematiek. Het taartdiagram (b) geeft het relatieve belang aan van CO2 en andere broeikasgassen, terwijl diagram (c) het relatieve belang van de verschillende sectoren in de uitstoot van alle broeikasgassen verduidelijkt. Figuur 1: sectoren en broeikasgassen die deel uitmaken vanklimaatproblematiek.4 Op basis van modellen voorspellen klimaatwetenschappers een verdere temperatuurstijging tussen 1990 en 2100 van 1,1 C tot 6,4 C. Temperatuurstijgingen van meer dan 2 C zouden dramatische gevolgen hebben voor mens en milieu. Zo zal de zeespiegel stijgen en de kans op overstromingen verhogen, zullen door veranderende neerslagpatronen bepaalde gebieden met droogte en andere met noodweer kampen, vergroot de kans op hongersnoden en grondstoffenconflicten en riskeren we tenslotte tot 3 Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), Climate change 2007: synthesis report. 4 Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), Climate change 2007: synthesis report, hoofdstuk

13 30% van de soortenrijkdom op onze planeet te verliezen.5 Sinds het 4th Assessment Report (2007) van het IPPC verschenen er nieuwe studies die aantonen dat de gevolgen van de klimaatverandering zich sneller voltrekken dan in 2007 vermoed werd.6 Meer en meer wordt aangenomen dat de opwarming van de aarde dient beperkt te worden tot 1,5 C om onomkeerbare klimaatverandering te voorkomen. Om de temperatuur zo ver mogelijk onder 2 C opwarming te houden, moet de emissie van broeikasgassen drastisch gereduceerd worden. Wereldwijd zou de uitstoot van broeikasgassen moeten dalen vanaf 2015 en minstens met 80% gereduceerd moeten worden tegen Industrielanden moeten hun uitstoot verminderen met minstens 40% tegen Hoewel China nu naar uitstoot de grootste vervuiler is, zijn het vooral de rijkere landen in Noord-Amerika en Europa die de historische verantwoordelijkheid dragen voor de uitstoot van broeikasgassen. Bovendien ligt de uitstoot van CO2 equivalent7 per capita in de Westerse landen ver boven het wereldgemiddelde en ook boven het gemiddelde van landen zoals China en India, zoals figuur 2 uit het World Development Report 2010 verduidelijkt. Figuur 2: ongelijke voetafdrukken: uitstoot per capita in landen met lage, midden en hoge inkomens. 8 Ongelijke voetafdrukken: uitstoot per capita in landen met lage, midden en hoge inkomens CO2-uitstoot per capita (in ton) Uitstoot door verandering in landgebruik Alle overige uitstoot Gemiddelden ontwikkelingslanden: Met verandering in landgebruik Zonder verandering in landgebruik 2 0 landen met hoge inkomens landen met midden inkomens Uit: Wereldbank, World Development Report 2010, p.2. landen met lage inkomens 5 WWF, Climate change : faster, sooner, stronger, 2008, pp WWF, Climate change : faster, sooner, stronger, 2008, pp Meeteenheid gebruikt om het opwarmend vermogen van broeikasgassen weer te geven. CO2 is het referentiegas, waartegen andere broeikasgassen gemeten worden. 8 Wereldbank, World Development Report 2010, overzicht p.2. 13

14 In Vlaanderen is meer dan 80% van de broeikasgasuitstoot een direct gevolg van het energiegebruik. De verbranding van fossiele brandstoffen (steenkool, aardolie, aardgas en hun afgeleide producten) levert een belangrijke bijdrage aan de uitstoot van broeikasgassen. CO2 waarvan de emissies praktisch volledig te wijten zijn aan de verbranding van fossiele brandstoffen is met een aandeel van 87% in de uitstoot ook veruit het belangrijkste broeikasgas in Vlaanderen.9 Wereldwijd kunnen we de helft van de benodigde broeikasgas-reducties realiseren door in te zetten op energiebesparing.10 Bij ons kan al zeker 30% van de klimaatinspanning om onder de twee graden opwarming te blijven, bereikt worden door in de eerste plaats efficiënter om te gaan met energie en ons energieverbruik te minderen.11 Daarnaast dient het gebruik van fossiele brandstoffen afgebouwd te worden en moeten we meer en meer overschakelen op hernieuwbare energie. Zo kunnen we de klimaatimpact van het transport en ons voedselpatroon drastisch reduceren, onder andere door minder vlees te eten, minder de wagen te nemen en daarnaast efficiëntere en elektrische voertuigen op basis van hernieuwbare energie te gebruiken. Bovendien dient de ontbossing een halt toegeroepen te worden.12 Het milieuprogramma van de VN riep in deze context op om de economie in de rijke landen te laten draaien met 10 maal minder grondstoffen en energie.13 Anders verwoord: de particulieren, bedrijven en overheden die nu al de nodige investeringen doen om dit te bereiken, bewandelen een duurzaam pad. Duurzaamheid gaat over het consequent en doelmatig nastreven van die factor 10 reductie in één generatie, niet over iets groen doen. De Britse topeconoom Nicholas Stern berekende in 2006 dat een streng klimaatbeleid goedkoper is dan het bestrijden van de gevolgen van klimaatverandering. Volgens Stern zouden mitigatiemaatregelen ons jaarlijks 1 tot 2% van het wereldwijde bruto binnenlands product (BBP) kosten. Als we niets doen, zou de kostprijs om de gevolgen van klimaatverandering te bestrijden kunnen oplopen tot 5 à 20% van het wereldwijde BBP. Het voorkomen van klimaatverandering is dus volgens Sterns rapport ook vanuit economisch oogpunt de beste oplossing.14 9 MIRA-T, Achtergronddocument klimaatverandering, IEA, World Energy Outlook, McKinsey&Company, Naar een energie-efficiëntie van wereldklasse in België, Wereldbank, World Development Report 2010, overzicht p UNEP, Global Environmental Outlook 2000, Stern, Nicholas, Stern Review Report on the Economics of Climate Change, Summary of conclusions, p.2. 14

15 2. De rol van banken in het klimaatprobleem Om ervoor te zorgen dat de mondiale economie de draagkracht van het milieu niet overschrijdt, zijn investeringen nodig. Vanuit die invalshoek bekijken we in dit rapport de investeringskeuzes van banken actief in België. Volgens Netwerk Vlaanderen en milieuorganisaties zal een bank die de klimaatproblematiek serieus neemt het geld van haar klanten niet langer uitlenen aan bedrijfspraktijken die overduidelijk klimaatschadelijk zijn, zoals de winning van olie uit teerzand of de productie van elektriciteit uit steenkolen. De reden daarvoor is simpel. Een nieuwe steenkoolcentrale met een jaarlijkse uitstoot van bijvoorbeeld 6 miljoen ton CO2 dwingt de investeerders en de samenleving voor jaren op een klimaatschadelijk pad. De financiële instelling heeft er alle belang bij dat de verstrekte leningen worden terugbetaald en dat de kolencentrale niet vroegtijdig de operaties staakt. Minstens voor de looptijd van het krediet en hoogstwaarschijnlijk voor de levensduur van de centrale (40 jaar) gaan er miljoenen tonnen CO2 de lucht in die met geen enkele van de bestaande groene investeringen weer ongedaan gemaakt worden. Windmolens en zonnepanelen nemen immers geen broeikasgassen op. Aan gedane emissies valt nog weinig te doen. Groene investeringen zijn belangrijk. Het droogleggen van de geldstromen naar klimaatschadelijke bedrijven evenzeer. Beide stappen zijn onontbeerlijk en onvermijdelijk voor landen en financiële instellingen die de klimaatverandering tegen willen gaan. 15

16 Hoofdstuk 2 Klimaatschadelijke sectoren en bedrijven die door Belgische banken worden gef inancierd

17 Hoofdstuk 2 Klimaatschadelijke sectoren en bedrijven die door Belgische banken worden gef inancierd In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de financiering van een aantal voorbeelden van klimaatschadelijke bedrijfsactiviteiten door Belgische banken. We bekijken meer bepaald de betrokkenheid van acht banken actief in België bij: Steenkoolontginning Steenkoolcentrales Olie uit teerzanden Ontbossing 1. Klimaatoplossing 1: laat steenkool in de grond! Steenkool is allerminst een aflopende zaak. Integendeel, steenkool is zelfs aan een renaissance begonnen. De productie en verbranding van steenkool wereldwijd groeit sinds 2000 tussen de 5 en 10% per jaar, met een spectaculaire groei in China. In 2008 werd wereldwijd 5845 Mt steenkool gedelfd. In 2000 was dat nog minder dan 4000 Mt. Het overgrote deel van die steenkool wordt gebruikt voor energie- en elektriciteitsopwekking. 13% daarvan gaat naar de staalindustrie.15 Volgens de Amerikaanse National Mining Association was 2008 een topjaar voor steenkoolproducenten in Amerika, met een recordhoogte van miljoen short tons16 opgegraven steenkool.17 De VS nam dat jaar 17% van de wereldproductie van steenkool voor haar rekening. Daarmee is de VS de tweede grootste producent na China, dat 47% van de steenkool uit de grond haalt.18 Uit statistieken van het International Energy Agency (IEA) blijkt verder dat de groei in het gebruik van fossiele brandstoffen bijna volledig terug te brengen is op de groei in het gebruik van steenkool, in de eerste plaats in China en India. Nochtans is steenkool net de brandstof die vanuit klimaatoogpunt het eerst moet worden afgebouwd. Ze is in vergelijking met andere fossiele 15 Statistieken op World Coal Institute: en IEA, Key World Energy Statistics, 2009, p short ton = 907 kg 17 National Mining Association (U.S.A.), 2008 Coal Producers Survey, 2009, p Statistieken op World Coal Institute: en IEA, Key World Energy Statistics, 2009, p

18 brandstoffen een stuk vervuilender. Hoewel steenkool slechts instaat voor 25% van de totale opgewekte energie in de wereld, veroorzaakt ze 42% van de mondiale CO2-uitstoot bij energieopwekking.19 Vergeleken met aardgas stoot de verbranding van steenkool per eenheid geproduceerde elektriciteit bijna tweemaal zoveel broeikasgassen uit! Daarnaast is steenkoolontginning in meerdere opzichten een vuile business. In China sterven elk jaar verschillende duizenden kompels in de steenkoolmijnen. Sommige mijnbouwbedrijven zoals Arch Coal toppen hele bergen af bij de ontginning van steenkool, wat ernstige gevolgen heeft voor het leefmilieu. Een recente overzichtsstudie in Science concludeert dat die techniek, mountain top removal, ernstige negatieve gevolgen heeft voor het leefmilieu Bedrijven die onderdeel zijn van het probleem: mijnbouwbedrijven Er zijn nog heel wat ondernemingen die zich toeleggen op het delven van steenkool. Niet alle bedrijven doen dit voor de volle 100%, sommige houden zich ook met andere activiteiten bezig. Tabel 2 toont welke bedrijven werden onderzocht en het aandeel van steenkoolontginning in hun activiteiten. 19 IEA, CO2 emissions from fuel combustion, 2009, p.12. Cijfers voor Palmer M.A. et al., Mountaintop Mining Consequences, Science, 8 januari 2010, Vol. 327, p

19 Tabel 2: onderzochte bedrijven betrokken bij steenkoolontginning en hun aandeel in steenkoolontginning.21 Mijnbouwbedrijven % van aandelen in koolontginning Adaro Energy 85,8 Alpha Natural Resources 100 Anglo American Coal 12,0 Arch Coal 100 BHP Billiton 12,0 Centennial Coal 100 Drummond 60,0 Evraz 6,5 Fushan International Energy 100 Glencore 15,0 Grande Cache Coal 100 International Coal Group 100 Massey Energy 100 Peabody Energy 100 Rio Tinto 5,0 Sherritt International 8,1 Siberian Coal Energy (SUEK) 82,1 Teck Resources 57,0 Vale 4,9 Xstrata 22,4 Tabel 2 toont dat een aantal mijnbouwbedrijven zich uitsluitend bezighoudt met steenkool. Sommigen maken zich schuldig aan verwoestende mijnbouwtechnieken en veroorzaken daarbij andere problemen zoals de kaalkap van oerbossen of de vervuiling van rivieren. Arch Coal is hier een treffend voorbeeld van. 21 Enkel de bedrijven waarbij investeringen van de onderzochte banken werden gevonden, zijn opgenomen. 19

20 Arch Coal Arch Coal, Inc is één van de grootste steenkooldelvers uit de VS, met inkomsten van ongeveer 2,3 miljard euro per jaar.22 Het voorziet met haar twintig actieve mijnen in ongeveer 16% van de totale steenkoolproductie in de Verenigde Staten. Ze bezit er 2,8 miljoen ton bewezen reserves van steenkool. Arch Coal kwam in opspraak met een welbepaalde mijnbouwtechniek: bergtopmijnbouw (mountain top removal). Bergtoppen die veel steenkool bevatten worden volledig opgeblazen, waardoor de steenkool zich ophoopt in de dalen. Deze dalen worden vervolgens afgegraven. Naast de milieuproblemen en de sociale gevolgen die gewone dagbouw met zich meebrengt (oa. drinkwatervervuiling, erosie, stof- en geluidsoverlast), veroorzaakt deze techniek een enorme verwoesting van landschap en biodiversiteit.23 Arch Coal wordt op die manier aansprakelijk gesteld voor het verdwijnen van ha woud Businessweek, Arch Coal INC, Snapshot, Investing Businessweek, geraadpleegd in januari Greenpeace, De wereld achter kolenstroom, pp Platform, Cashing in on caol, 2008, p

21 1.2. Banken die steenkoolontginning financieren De sector van steenkoolontginningsbedrijven Tabel 3 geeft een overzicht van de acht onderzochte banken en hun investeringen in de sector van bedrijven die steenkool ontginnen. Tabel 3: Grootste Belgische investeerders in de productie van steenkool in (in miljoen )25 26 Institutionele investeerder Aandelen in bezit of beheer Obligaties in bezit of beheer Krediet verlening Uitgifte van aandelen Uitgifte van obligaties Bedrag geïnvesteerd in steenkool Deutsche Bank 267,0 21,1 14,1 332,6 410,2 757,5 BNP Paribas 298,2 7,0 98,3 18,9 308,7 731,1 AXA 617,1 61, ,0 ING 161,0 57,9 70,0 309,7 44,9 543,8 Citigroup 48,0 9,3 8,3 90,3 243,3 399,1 Dexia 25, ,0 KBC - 5,7 18, ,0 Triodos Totaal 1.416,3 162,9 208,9 751, , , Arch Coal Aandeelhouders In december 2009 hadden de volgende banken aandelen in bezit of beheer van Arch Coal:27 AXA 2,0% 51,6 mln ING 0,6% 14,9 mln Deutsche Bank 0,5% 13,6 mln Citigroup 0,5% 12,1 mln 25 Profundo, Financing of coal mining by Belgian banks, 2010, hoofdstuk 1, pp Niet alle bedrijven binnen de steenkoolsector zijn enkel en alleen met steenkool bezig. De investeringen van Belgische banken in deze bedrijven werden dan ook verrekend volgens het aandeel dat het bedrijf heeft in de kolenproductie (zie tabel 2). Investeringen die niet gerelateerd zijn aan hun steenkoolmijnbouwactiviteiten werden niet in rekening gebracht. 27 Thomson One Database, geraadpleegd in januari

22 Obligatiehouders In januari 2010 werden volgende banken gevonden die obligaties van Arch Coal in bezit of beheer hebben:28 ING 0,5% 5,9 mln AXA 0,3% 3,7 mln BNP Paribas 0,3% 3,0 mln Kredietverlening In augustus 2009 werd de vervaldatum van een doorlopend krediet met een waarde van US$ 860 miljoen ( 609,4 miljoen) verlengd door Arch Coal. De lening is bedoeld voor het betalen van bankschulden en om het bedrijf van werkingskapitaal te voorzien. Citigroup was één van de vijf banken die deze leningen regelde.29 Uitgifte van aandelen In juli 2009 gaf Arch Coal 19,6 miljoen aandelen uit met een totale waarde van US$ 342,1 miljoen ( 240,1 miljoen). Vier bookrunners en een bankensyndicaat van 13 banken waren betrokken. Citigroup was één van de bookrunners en was zelf ook verantwoordelijk voor het verkopen van 2,9 miljoen aandelen:30 Citigroup 14,7% 35,3 mln Uitgifte van obligaties In juli 2009 gaf Arch Coal 423,4 miljoen obligaties uit die in augustus 2016 zullen vervallen. Citigroup was één van de vier bookrunners en droeg bij voor het volgende bedrag:31 Citigroup 21,3% 90,2 mln 28 Bloomberg Database, geraadpleegd in januari Arch Coal Inc., EX-10.1 op 10Kwizard.com, geraadpleegd in augustus Thomson One Database, geraadpleegd in januari Arch Coal, Purchase Agreement, Arch Coal, 28 juli 2009: Thomson One Database, geraadpleegd in januari

CO2-voetafdruk van beleggingen

CO2-voetafdruk van beleggingen CO2-voetafdruk van beleggingen Waarom meet ACTIAM de CO 2 -voetafdruk van haar beleggingen? Klimaatverandering is één van de grootste uitdagingen van de komende decennia. Daarom steunt ACTIAM het klimaatakkoord

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen. Heleen de Coninck, 13 september 2011

Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen. Heleen de Coninck, 13 september 2011 Onze energievoorziening in feiten: mythes, nieuwtjes en kansen Heleen de Coninck, 13 september 2011 Energieonderzoek Centrum Nederland Grootste energieonderzoekcentrum van Nederland Missing link tussen

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

RWE Power. CCS Werbeagentur 10/07. Energiecentrale Eemshaven. RWE Power AG Essen Keulen (Duitsland) I Dertien vragen

RWE Power. CCS Werbeagentur 10/07. Energiecentrale Eemshaven. RWE Power AG Essen Keulen (Duitsland) I  Dertien vragen RWE Power RWE Power AG Essen Keulen (Duitsland) I www.rwe.com CCS Werbeagentur 10/07 Dertien vragen Een nieuwe elektriciteitscentrale op kolen en biomassa in Eemshaven RWE bouwt van 2008 tot 2013 een elektriciteitscentrale

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen.

Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Open klimaatlezingen 2009 Klimaatverandering en internationaal beleid: de weg van Kyoto naar Kopenhagen. Hans Bruyninckx De eerste stappen in internationaal klimaatbeleid 1979: 1ste World Climate Conference

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

De club van Rome had toch gelijk!

De club van Rome had toch gelijk! De club van Rome had toch gelijk! Bernard Dam MECS, Chemical Engineering, Faculty of Applied Science, Delft University of Technology 11 november 2009 Delft University of Technology Challenge the future

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Klimaat rapport. Investeringen in klimaatverandering door banken actief in België en de 25 grootste banken ter wereld 2004-2014

Klimaat rapport. Investeringen in klimaatverandering door banken actief in België en de 25 grootste banken ter wereld 2004-2014 Investeringen in klimaatverandering door banken actief in België en de 25 grootste banken ter wereld 2004-2014 een rapport van FairFin op basis van onderzoek door Profundo in opdracht van Fair Finance

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet?

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Volkswagen (VW) mag niet langer zijn lobbykracht gebruiken om belangrijke klimaatwetten tegen te houden. Het moet ook zijn retoriek omzetten in daden door standaard

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft

Hernieuwbare Energie na Frans Rooijers - directeur CE Delft Hernieuwbare Energie na 2025 Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Energie en geopolitiek

Energie en geopolitiek Energie en geopolitiek Pieter Boot Groningen, 15 juni 2009 Deze presentatie Introductie Internationale energiemarkt Energie voorzieningszekerheid Energie en beleid 1 Introductie Dalende prijzen na juli

Nadere informatie

[Plaats], [Datum] Aan het College van B & W en de Gemeenteraad van de Gemeente [.] Betreft: Afstoten financiële belangen in de fossiele industrie

[Plaats], [Datum] Aan het College van B & W en de Gemeenteraad van de Gemeente [.] Betreft: Afstoten financiële belangen in de fossiele industrie [Plaats], [Datum] Aan het College van B & W en de Gemeenteraad van de Gemeente [.] Betreft: Afstoten financiële belangen in de fossiele industrie Geachte leden van het College van B & W en de Gemeenteraad,

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne- energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem. Frans Rooijers - directeur CE Delft Energy2050NL Klimaatneutraal energiesysteem Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en

Nadere informatie

PROBLEEM GESTUURD ONDERWIJS. Energieverbruik en milieu

PROBLEEM GESTUURD ONDERWIJS. Energieverbruik en milieu PROBLEEM GESTUURD ONDERWIJS Energieverbruik en milieu http://flood.firetree. net/?ll=51.0759%2c 4.1748&z=8 VRAAG 1: WELKE ENERGIEBRON WORDT VOORSPELD NOG HET LANGST BRUIKBAAR TE ZIJN? a) Steenkool

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Vragen Samengesteld door: visign@hetnet.nl Datum: 31-1-2017 Tijd: 11:10 Samenstelling: Geowijzer Vraag: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19,

Nadere informatie

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot

Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot Impact van efficiënte openbare verlichting op de CO 2 uitstoot CE4 N35N 13.5.29 Samenvatting Drie scenario s om de hoeveelheid CO 2 te berekenen, die niet uitgestoten wordt als er energie bespaard wordt

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N

O R D E O P Z AKE N. Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N O R D E O P Z AKE N Een rechtvaardiging voor meer maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie in woongebouwen S T L L E N E DE VERONTRUSTENDE WAARHEID De mondiale uitdaging Het is verontrustend maar

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

KLIMOS-workshop Brussel, 12 februari 2014. De energietoekomst in het zuiden in het kader van duurzame ontwikkeling

KLIMOS-workshop Brussel, 12 februari 2014. De energietoekomst in het zuiden in het kader van duurzame ontwikkeling KLIMOS-workshop Brussel, 12 februari 2014 De energietoekomst in het zuiden in het kader van duurzame ontwikkeling Aviel Verbruggen Gewoon hoogleraar UAntwerpen IPCC 1997-2014 www.avielverbruggen.be Aviel

Nadere informatie

Klimaat en ontwikkeling

Klimaat en ontwikkeling Klimaat en ontwikkeling Een eerlijk en juridisch bindend klimaatakkoord is van groot belang voor ontwikkelingslanden, omdat deze landen dagelijks de gevolgen ondervinden van klimaatverandering die hoofdzakelijk

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaat en ontwikkeling

Klimaat en ontwikkeling Klimaat en ontwikkeling Een eerlijk en juridisch bindend klimaatakkoord is van groot belang voor ontwikkelingslanden, omdat deze landen dagelijks de gevolgen ondervinden van klimaatverandering die hoofdzakelijk

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Over de crisis niets dan goeds

Over de crisis niets dan goeds Over de crisis niets dan goeds Wat is nodig? 1. Bewustwording en educatie 2. Vaststellen wat we van waarde vinden 3. Persoonlijk leiderschap Inhoud Inleiding Waarom dit boek? Uit de interviews Klankbeeld

Nadere informatie

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie)

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie) Rapport Klimaatvoetafdruk 21 van Van Vessem & Le Patichou (openbare versie) Auteur: drs. Han van Kleef Datum: 4 april 211 Document: 2724RAPP1144 Rapport Klimaatvoetafdruk 21 Van Vessem & Le Patichou 1.

Nadere informatie

Aardgas, elektriciteit en diensten

Aardgas, elektriciteit en diensten Panorama Uitgave 2013 Aardgas, elektriciteit en diensten Enovos, één en al energie Enovos is de belangrijkste energieleverancier in een regio die het hart vormt van industrieel Europa en die zich uitstrekt

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Het aardolietijdperk 1 vat = 159 liter Peak oil drijvende kracht in energiebeleid? Verwachtingen productie goedkope aardolie

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Total Zero Antwoorden op uw vragen

Total Zero Antwoorden op uw vragen Wat is Total Zero? DPD Pakketservice heeft toegezegd om vanaf juli 2012 in zijn zes belangrijkste markten volledig CO 2 -neutraal te werken: dit nieuwe initiatief draagt de naam Total Zero. Als eerste

Nadere informatie

Vereniging AEGON en AEGON N.V. kondigen niet-verwaterende vermogensherstructurering aan

Vereniging AEGON en AEGON N.V. kondigen niet-verwaterende vermogensherstructurering aan Persbericht Vereniging AEGON en AEGON N.V. kondigen niet-verwaterende vermogensherstructurering aan VERENIGING AEGON S FINANCIËLE POSITIE ZAL SUBSTANTIEEL VERSTERKT WORDEN AEGON N.V. S ( AEGON ) EIGEN

Nadere informatie

Waarom loopt de economie nog steeds niet echt lekker? Michiel Verbeek, 2 december 2015

Waarom loopt de economie nog steeds niet echt lekker? Michiel Verbeek, 2 december 2015 Waarom loopt de economie nog steeds niet echt lekker? Michiel Verbeek, 2 december 2015 4 Onderwerpen: 1. De financiële crisis van 2008 2. Geldschepping 3. Hoe staan de landen er economisch voor? 4. De

Nadere informatie

Klimaattentoonstelling Milieudefensie

Klimaattentoonstelling Milieudefensie Klimaattentoonstelling Milieudefensie Milieudefensie heeft met steun van het VSB Fonds een tentoonstelling ontwikkeld over klimaatverandering, en wat je daartegen kunt doen. De tentoonstelling laat zien

Nadere informatie

Nieuwe elektriciteitscentrale op de Maasvlakte. Schone, betrouwbare en betaalbare energie uit kolen en biomassa. Benelux

Nieuwe elektriciteitscentrale op de Maasvlakte. Schone, betrouwbare en betaalbare energie uit kolen en biomassa. Benelux Nieuwe elektriciteitscentrale op de Maasvlakte Schone, betrouwbare en betaalbare energie uit kolen en biomassa Benelux Elektriciteit: behoefte en productie Nederland heeft steeds meer elektriciteit nodig.

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

CO 2 dumpen: daarom niet!

CO 2 dumpen: daarom niet! CO 2 dumpen: daarom niet! www.greenpeace.nl colofon Juli 2010 CO 2 dumpen: daarom niet! Stichting Greenpeace Nederland, Postbus 3946, 1001 AS Amsterdam, telefoon 0800 422 33 44, www.greenpeace.nl Coverbeeld

Nadere informatie

Q&A: Kris Peeters and the Deathly Climate Hallows

Q&A: Kris Peeters and the Deathly Climate Hallows Q&A: Kris Peeters and the Deathly Climate Hallows Waarom wordt deze campagne midden september 2011 gelanceerd? Momenteel wordt volop gediscussieerd over het Belgische en bij uitbreiding het Europese standpunt

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Zanders: Treasury and Finance Solutions 20-Jan-16 8:52 tel.:

Zanders: Treasury and Finance Solutions 20-Jan-16 8:52 tel.: Interest Rate Swap (IRS) tarieven (EUR) Rij: duur van de fixatie. Kolom: storting per ASK Spot Zero 3 maands 6 maands 9 maands 1 jaar 1,5 jaar 2 jaar 3 jaar 4 jaar 22-Jan-16 22-Jan-16 22-Apr-16 22-Jul-16

Nadere informatie

Zanders: Treasury and Finance Solutions 15-Jan-16 8:40 tel.:

Zanders: Treasury and Finance Solutions 15-Jan-16 8:40 tel.: Interest Rate Swap (IRS) tarieven (EUR) Rij: duur van de fixatie. Kolom: storting per ASK Spot Zero 3 maands 6 maands 9 maands 1 jaar 1,5 jaar 2 jaar 3 jaar 4 jaar 19-Jan-16 19-Jan-16 19-Apr-16 19-Jul-16

Nadere informatie

Zanders: Treasury and Finance Solutions 6-Jan-16 8:58 tel.:

Zanders: Treasury and Finance Solutions 6-Jan-16 8:58 tel.: Interest Rate Swap (IRS) tarieven (EUR) Rij: duur van de fixatie. Kolom: storting per ASK Spot Zero 3 maands 6 maands 9 maands 1 jaar 1,5 jaar 2 jaar 3 jaar 4 jaar 8-Jan-16 8-Jan-16 8-Apr-16 8-Jul-16 10-Oct-16

Nadere informatie