Winning en opslag van sperma van zeldzame Nederlandse schapen- en geitenrassen in de genenbank ( )

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Winning en opslag van sperma van zeldzame Nederlandse schapen- en geitenrassen in de genenbank (2001-2012)"

Transcriptie

1 Winning en opslag van sperma van zeldzame Nederlandse schapen- en geitenrassen in de genenbank ( ) Rita Hoving, Henk Sulkers, Kees Zuidberg, Ina Hulsegge, Henri Woelders, Agnes de Wit en Sipke Joost Hiemstra CGN Rapport 29 Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN)

2

3 Winning en opslag van sperma van zeldzame Nederlandse schapen- en geitenrassen in de genenbank ( ) Rita Hoving, Henk Sulkers, Kees Zuidberg, Ina Hulsegge, Henri Woelders, Agnes de Wit en Sipke Joost Hiemstra Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN), Lelystad Wageningen UR (University & Research centre) September 2013 CGN Rapport 29

4 2013 Lelystad, CGN/Stichting DLO Alle rechten voorbehouden. Overname van de inhoud is toegestaan, mits met bronvermelding. Wageningen UR aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen. Dit onderzoek is gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken (WOT Beheer bestaande diercollecties en WOT Cryoconservering) Verantwoording foto s voorpagina: CGN en H. Oudhoff van het Fries Melkschapenstamboek ISSN Centrum voor Genetische Bronnen Nederland Het Centrum voor Genetische Bronnen, Nederland (CGN) voert namens de Nederlandse overheid wettelijke onderzoekstaken (WOT) uit die verband houden met de genetische diversiteit en identiteit van soorten die van belang zijn voor de landbouw en bosbouw. Het CGN is een onafhankelijke onderzoekseenheid binnen de Stichting DLO die de overheid ondersteunt bij de uitvoering van wet- en regelgeving. De cluster dierlijke genetische bronnen van CGN richt zich op behoud en bevordering van duurzaam gebruik van genetische diversiteit in landbouwhuisdieren. Adres : Edelhertweg 15, 8919 PH Lelystad : Postbus 65, 8200 AB Lelystad Tel. : Internet :

5 Inhoudsopgave pagina Voorwoord / dankwoord 1 Samenvatting 3 Summary 5 1. Inleiding 7 2. Prioritering van rassen en selectie van dieren voor de genenbank Status van de zeldzame Nederlandse rassen Raskeuze Kern-collectie Keuze van donoren Spermawinning en verwerking Veterinaire status Winning van ejaculaat sperma Winning van epidydimaal sperma Spermaverwerking: verdunnen en invriezen Bevruchtingsresultaten epididymaal sperma Resultaten: sperma in de genenbank Heideschaaprassen Ejaculaat winning Epididymaal winning Winning epididymaal Nederlandse landgeit Melkschaap Zwartbles schaap Nederlandse Witte en Bonte geit Blauwe Texelaar Totale genenbankcollectie geit en schaap anno Evaluatie, conclusies en toekomst Literatuur 29 Bijlage I. Secretariaten en contactpersonen per rasvereniging 1 p.

6

7 1 Voorwoord / dankwoord Het behoud van rassen vraagt om zorgvuldige fokkerijbeslissingen en een verantwoord genetisch management van de populatie. De genetische diversiteit binnen een ras kan zowel in situ (levend) als ex situ (diepgevroren) in stand worden gehouden. Het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN) van Wageningen UR ondersteunt en stimuleert zowel het in situ als het ex situ behoud van genetische diversiteit bij landbouwhuisdieren. De doelstelling van een genenbank is om door (ex situ) opslag van genetisch materiaal een ras veilig te stellen. Met het beschikbare genenbankmateriaal moet het mogelijk zijn een ras te kunnen reconstrueren in geval van calamiteiten of het materiaal uit de genenbank kan worden gebruikt wanneer de genetische diversiteit binnen een ras te beperkt is. In de periode heeft het CGN in een aantal acties genetisch materiaal van schapen- en geitenrassen veiliggesteld in de genenbank. De activiteiten zijn uitgevoerd in nauwe samenwerking met de stamboekbestuurders van de betreffende schapen- en geitenrassen. Zonder hun inzet om zoveel mogelijk goede en onverwante rammen en bokken beschikbaar te krijgen voor spermawinning, en niet in de laatste plaats de medewerking van individuele fokkers, zou het voor het CGN niet mogelijk zijn geweest om deze genenbankcollecties tot stand te brengen. Hartelijk dank hiervoor. Sipke Joost Hiemstra Clusterleider dierlijke genetische bronnen van CGN

8 2

9 3 Samenvatting Populatiebeheer vraagt om zorgvuldige fokkerijbeslissingen en een verantwoord genetisch management van de populatie. Rassen veranderen in de loop van de tijd en een ras kan bedreigd worden in haar bestaan wanneer er onvoldoende fokdieren over zijn of wanneer de genetische diversiteit binnen een populatie sterk terugloopt. Middels opslag van genetisch materiaal in de genenbank kan de genetische variatie binnen een ras worden veiliggesteld voor de toekomst. In de periode is in een aantal acties genetisch materiaal van Nederlandse schapen- en geitenrassen opgenomen in de genenbank voor landbouwhuisdieren. In totaal zijn er ruim doses rammen- en bokkensperma van 12 rassen opgeslagen in de genenbank. In dit rapport wordt beschreven welke activiteiten CGN in de periode heeft ondernomen om genetisch materiaal van schapen- en geitenrassen veilig te stellen in de genenbank. De eerste actie vond plaats in , net na de MKZ crisis, die duidelijk maakte dat er een reëel gevaar is dat een groot deel van de heideschapen bij een dergelijke dierziekte kan verdwijnen. Na deze eerste actie is het aantal doses sperma van diverse schapen- en geitenrassen verder uitgebreid in de periode Naast de heideschaaprassen zijn het Melkschaap, het Zwartbles schaap, het Blauwe Texelaar schaap, de Nederlandse Landgeit, en de Bonte geit en de Witte geit toegevoegd aan de genenbank. Er is een flinke genenbank collectie aangelegd, nadat eerst spermawinning en invriesprotocollen voor rammen- en bokkensperma zijn vastgesteld. Er is onder andere een kosten-effectieve methode van spermawinning ontwikkeld, door isolatie van epididymaal sperma uit de bijbal na castratie of slacht. Met een inseminatieproef is aangetoond dat epididymaal sperma ook goed bevrucht.

10 4

11 5 Summary The main aim of the Dutch gene bank for farm animals is long term conservation of genetic diversity between and within breeds, in order to be able to re-establish a breed in case of calamities. First initiatives to collect semen of rams of Dutch heath sheep started immediately after the Foot and Mouth Disease crisis (FMD) in The FMD outbreak clearly showed the threats to geographically concentrated, local, endangered breeds in case of diseases and raised awareness about the importance of establishing gene bank collections. In the period a number of activities have been undertaken by CGN to safeguard genetic diversity of a number of sheep and goat breeds, starting with five endangered heath sheep breeds. This work was done in close collaboration with the breed societies and breeders of Dutch sheep and goat breeds. Altogether almost doses of semen of 12 sheep and goat breeds have been stored in the gene bank repository of CGN during the period Besides collection of ejaculated semen of rams and bucks, an alternative cost-effective method was developed and implemented, in order to collect semen from the epididymus after castration or slaughter. An insemination experiment showed that insemination of epididymal semen was succesful. In addition, different freezing protocols and media for cryoconservation of semen of rams and bucks were tested.

12 6

13 7 1. Inleiding Genetische diversiteit kan zowel in situ (levend) als ex situ (diepgevroren) in stand worden gehouden. Het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN) van Wageningen UR ondersteunt en stimuleert zowel het in situ als het ex situ behoud van genetische diversiteit bij landbouwhuisdieren. Voor de lange termijn is het van belang om de genetische diversiteit binnen een ras veilig te stellen door effectieve en efficiënte ex situ conservering van genetische diversiteit in een genenbank. Stamboeken en rasverenigingen kunnen genetisch materiaal uit de genenbank in de toekomst weer nodig hebben. Bovendien bevat de genenbank waardevol (historisch) materiaal dat interessant kan zijn voor onderzoeksdoeleinden. Met de ontwikkeling en de instandhouding van de genenbankcollecties levert CGN een belangrijke bijdrage aan de door Nederland aangegane verplichtingen in het kader van de Conventie inzake Biologische diversiteit en het Global Plan of Action voor dierlijke genetische bronnen van de Wereldvoedselorganisatie van de Verenigde Naties (FAO, 2007). Met de ontwikkeling en het beheer van de nationale genenbank voor landbouwhuisdieren zorgt CGN voor ex situ behoud van rassen en draagt bij aan de instandhouding van de genetische diversiteit binnen rassen. Op twee locaties worden collecties sperma en embryo s opgeslagen in vloeibare stikstof. CGN beheert anno 2013 genenbankcollecties van runderen, varkens, paarden, schapen, geiten, pluimvee, honden en watervogels. Zowel zeldzame rassen als veelgebruikte, commerciële rassen zijn vertegenwoordigd in de genenbank. De belangrijkste doelstelling van de genenbank voor landbouwhuisdieren is om door opslag van genetisch materiaal alle Nederlandse zeldzame rassen veilig te stellen. Met het beschikbare genenbankmateriaal moet het mogelijk zijn een ras te kunnen reconstrueren wanneer dat nodig of wenselijk is. In geval van nood kan door te kruisen in ruim 6 generaties een ras weer opgebouwd worden. Verder verandert een ras in de tijd door selectie of genetic drift. Om die reden is het verstandig steeds na circa drie generaties de genenbankcollecties aan te vullen met de dan aanwezige genetische variatie. Een tweede doel van de genenbank is om het fokkerijbedrijfsleven te stimuleren een back-up op te slaan van nietzeldzame, commerciële populaties in de genenbank. Dit is dan een soort brandverzekering om terug te kunnen grijpen op materiaal uit het verleden. Genenbankmateriaal kan worden ingezet wanneer genetische problemen in populaties vóórkomen, om een ras te reconstrueren, of voor het toevoegen van unieke genen aan bestaande populaties. In dit rapport wordt beschreven welke activiteiten CGN in de periode heeft ondernomen om genetisch materiaal van schapen- en geitenrassen veilig te stellen in de genenbank. De eerste actie vond plaats in , net na de MKZ crisis, die duidelijk maakte dat er een reëel gevaar is dat een groot deel van de heideschapen bij een dergelijke dierziekte kan verdwijnen. Na de eerste actie is de genenbank verder aangevuld met meerdere rassen en meer doses per ras. Tegelijkertijd zijn verschillende media vergeleken om het optimale protocol voor cryoconservering van rammen- of bokkensperma vast te stellen. Er is bovendien een methode ontwikkeld en geïmplementeerd waarbij sperma uit de testikels van rammen wordt geïsoleerd na castratie of na de slacht (epididymaal sperma). Met een inseminatieproef is onderzocht of epididymaal sperma ook goed bevrucht.

14 8

15 9 2. Prioritering van rassen en selectie van dieren voor de genenbank Nederland kent een groot aantal van oorsprong Nederlandse schapen- en geitenrassen. De doelstelling van een genenbank is om door opslag van genetisch materiaal een ras veilig te stellen voor de toekomst. Om financiële en praktische redenen worden prioriteiten gesteld en keuzes gemaakt. Allereerst is een afweging gemaakt welke rassen in de genenbank op te nemen, hoeveel donoren te kiezen en welke hoeveelheid sperma gewenst is per donordier. 2.1 Status van de zeldzame Nederlandse rassen De FAO Guidelines In Vivo Conservation (FAO, 2013) geven aan populaties een risicoclassificatie voor bedreigdheid op basis van het aantal aanwezige vrouwelijke fokdieren en/of inteelttoename binnen een ras of populatie (Tabel 1). Ook wordt een onderscheid gemaakt in voortplantingsvermogen tussen diersoorten, een konijn kan bijvoorbeeld meer en sneller nakomelingen krijgen dan een paard. Tabel 1. Indeling risicoclassificatie van rassen (FAO, 2013). Risicostatus Bedreigdheid Voortplantingsvermogen per ouderdier Hoog (veel nakomelingen per vrouwelijk dier) (gevogelte, hond, varken, konijn) Laag (weinig nakomelingen per vrouwelijk dier) (paard, rund, schaap, geit) Aantal vrouwelijke fokdieren Inteelt toename per generatie Aantal vrouwelijke fokdieren Inteelt toename per generatie Kritiek < 100 > 3 % < 300 > 3 % Bedreigd < % < % Kwetsbaar < ,5 1 % < ,5 1 % In Tabel 2 staat de populatiegrootte en de trend van het afgelopen decennium voor de zeldzame Nederlandse schapen- en geitenrassen weergegeven. Meer gegevens over de rassen is de vinden in de rassendatabase EFABIS:

16 10 Tabel 2. Populatiegrootte en status van de zeldzame Nederlandse schapen- en geitenrassen. Schaap Aantal ooien 2002 Aantal ooien 2007 Aantal ooien 2012 Aantal rammen 2012 Trend Status Blauwe Texelaar (incl. Dassenkop) Groei Kwetsbaar Drents heideschaap Groei Kwetsbaar Flevolander Krimp Bedreigd Kempisch heideschaap Groei Normaal Mergelland schaap Groei Bedreigd Nederlands melkschaap Stabiel Kwetsbaar (Zeeuws en Fries) Noordhollander Krimp Bedreigd Schoonebeeker heideschaap Groei Bedreigd Swifter Krimp Normaal Veluws heideschaap Stabiel Bedreigd Zwartbles Krimp Bedreigd Geit Aantal geiten 2002 Aantal geiten 2007 Aantal geiten 2012 Aantal bokken 2012 Trend Status Nederlandse bonte geit Krimp Bedreigd Nederlandse landgeit * 393 Stabiel Bedreigd Nederlandse Toggenburger geit Krimp Bedreigd Nederlandse witte geit Stabiel Bedreigd *In 2012 zijn slechts 510 landgeiten voor de fok gebruikt, dit is een dalende trend. 2.2 Raskeuze De genenbank heeft als doelstelling om genetisch materiaal van alle Nederlandse zeldzame rassen veilig te stellen. De vijf Nederlandse heideschaaprassen behoren tot de meest kwetsbare zeldzame Nederlandse rassen. De MKZ uitbraak in 2001 heeft de risico s die kleine en regionaal gehouden populaties lopen, pijnlijk aan het licht gebracht. Om die reden is in 2001 gestart met spermawinning van zeldzame heideschapen. In de jaren daarna gevolgd door aanvullingen en opname van genetisch materiaal van een groter aantal zeldzame Nederlandse schapen- of geitenrassen in de genenbank. 2.3 Kern-collectie Het doel van CGN is om van ieder ras ten minste een zogenaamde core collectie ofwel kern-collectie op te slaan in de genenbank. De gehanteerde definitie van het begrip core collectie is de minimale hoeveelheid sperma die nodig is om een ras weer te kunnen opbouwen, mocht deze uitsterven. De omvang die nodig is om een ras te herstellen hangt af van de diersoort en het materiaal (sperma, embryo s of anders) dat in de collectie aanwezig is. Voor het terugfokken is een aantal generaties nodig. In theorie kan een ras gereconstrueerd worden met materiaal van 1 dier. In de praktijk betekent dit echter dat de genetische variatie bijna geheel is verdwenen en dat het ras vervolgens weer gedoemd is uit te sterven. Voor schapen en geiten moet idealiter minimaal 100 doses sperma van goede kwaliteit, van minimaal 25 onverwante donoren worden opgeslagen om een ras terug te kunnen fokken (Conservation Planner, Genetische-Bronnen-Nederland-1/Expertisegebieden/Dierlijke-Genetische-Bronnen/Genenbank.htm ). Het is belangrijk dat de gekozen donoren zo weinig mogelijk aan elkaar verwant zijn. Wanneer het aantal donoren groter is dan 25, dan kan worden volstaan met minder rietjes per donor. Om praktische redenen wordt bij schapen- en geitenrassen gestreefd naar minstens 50 donoren.

17 11 Iedere populatie verandert in de tijd door selectie of genetic drift. Bij een kleine populatie zal de selectie naar verwachting minder scherp zijn, want er zijn niet zo heel veel dieren om uit te kiezen, dus zal de wijziging door selectie ook minder groot zijn. Voor alle rassen is het belangrijk om periodiek, minimaal na ongeveer 3 generaties, de genenbank aan te vullen met nieuw materiaal. Voor een schaap of geit duurt 3 generaties ongeveer een decennium. 2.4 Keuze van donoren De keuze van de juiste donoren is belangrijk vanwege het doel om zoveel mogelijk genetische variatie binnen het ras veilig te stellen. Bij voorkeur worden de donoren gekozen na analyse van de genetische diversiteit in de populatie (verwantschap in de populatie, aantal gebruikte vaders). Een gedetailleerde analyse is in het verleden o.a. voor de Schoonebeeker (Windig e.a., 2006), Mergellander (Windig e.a., 2007), Nederlandse landgeit (Mucha & Windig, 2006), het Nederlandse melkschaap en de Zwartbles (Windig & Hoving, 2009) gedaan. Hoewel populatie-analyse een meerwaarde heeft, wordt ook vaak gekozen voor een meer pragmatische weg door de stamboekbestuurders te vragen een aantal, zoveel mogelijk onverwante, beschikbare dieren te verzamelen die goed de diversiteit in de populatie weerspiegelen. De populatiegeneticus geeft de voorkeur aan dieren die in de populatie relatief onverwant / minder ingezet worden voor de fokkerij en de fokkers willen graag als brandverzekering een afspiegeling van de best verervende fokdieren in de genenbank opnemen. Beide strategieën worden meegenomen in de uiteindelijke keuzes van donoren. Daarnaast is het belangrijk dat de dieren gezond zijn, voldoen aan de eisen van het stamboek en hebben laten zien dat ze kunnen bevruchten. De communicatie tussen CGN en de rasorganisaties en fokkers verliep over het algemeen heel goed. Voor elke winningsperiode is contact gelegd met het bestuur van de rasverenigingen om te komen tot afspraken voor spermawinning van rammen en bokken voor de genenbank. De fokkersvereniging van het Drentse heideschaap en de Schoonebeeker heeft de leden opgeroepen om rammen die zij willen afstaan aan te melden. De Fok Advies Commissie heeft daarna beoordeeld of de rammen inderdaad geschikt waren om op te nemen in de genenbank. Deze rammen en de gegevens van de eigenaren zijn aan CGN doorgeven, waarna het CGN rechtstreeks met de eigenaren afspraken gemaakt heeft voor het ophalen van de rammen voor winning van epididymaal sperma, in tijd aansluitend aan het dekseizoen. Een andere werkwijze werd gevolgd voor de Witte en Bonte bokken en de Zwartbles schapen. Hier werd gecoördineerd door de rasorganisaties - sperma gevangen op een bedrijf waar 7-10 rammen of bokken bijeen waren gebracht. Daarnaast werden ook nog dieren geleverd voor winning van epididymaal sperma na de slacht. Niet alle aangemelde of aangeleverde dieren bleken geschikt voor de genenbank. Sommige dieren waren te jong of hadden geen goede kwaliteit sperma.

18 12

19 13 3. Spermawinning en verwerking Winning van genetisch materiaal voor de genenbank ging hand in hand met onderzoek en methodeontwikkeling gericht op de optimale methode om sperma van rammen en bokken te winnen, te verdunnen en in te vriezen. Voor zowel ram als bok is een zo optimaal mogelijke invriesmethode ontwikkeld. Het doel is om na invriezen en ontdooien zo veel mogelijk zaadcellen te laten overleven. Bovendien is een alternatieve methode voor spermawinning ontwikkeld en geïmplementeerd. 3.1 Veterinaire status Voor de genenbank is het van belang om sperma van gezonde donoren op te slaan en de risico s op dierziekten uit te sluiten. De EU regelgeving voor spermawincentra van schapen en geiten kan daarvoor als leidraad gebruikt worden, hoewel deze regelgeving in Nederland niet op nationaal niveau is geïmplementeerd. Bij het ophalen van de aangemelde dieren of voorafgaand aan spermawinning op een praktijkbedrijf hoort een klinische gezondheidsinspectie van een donordier. Indien aanwezig is een kopie van het gezondheidscertificaat van de bedrijven gearchiveerd. Bij winning van epididymaal sperma na de slacht wordt de gezondheidstatus van de donoren voor het slachten gecontroleerd door de keuringsdierenarts op de slachterij. Van alle dieren is een bloedmonster (heparine en serum) genomen. In de periode dat er een verplicht bestrijdingsprogramma voor scrapie was zijn alle rammen gegenotypeerd op scrapiegenotype. In zijn de bloedmonsters van alle rammen getest op Brucella melitensis, Brucella ovis, Brucella abortus en Zwoegerziekte (Maedi Visna virus). Soms is een MKZ verklaring toegevoegd. In latere jaren is onderzocht op antistoffen tegen Brucella melitensis en Brucella ovis, Maedi Visna en CAE/CL (Caprine arthritis encephalitis / Caseous lymphadenitis). Het scrapiegenotype werd zoveel mogelijk opgevraagd bij de eigenaar van de rammen. In de periode zijn de rammen en bokken op blauwtong getest (zowel PCR als serologie), in 2009 zijn de rammen en bokken op Q- koorts antistoffen (serologie) getest. Vanaf 2012 zijn alleen heparine en serum bloedmonsters ingevroren. Er is geen onderzoek uitgevoerd, maar de mogelijkheid is aanwezig om later nog onderzoek uit te voeren op de aanwezige bloedmonsters. Van iedere ram of bok waarvan sperma in de genenbank is opgenomen is duidelijk of en op welke ziekten de donor is onderzocht. 3.2 Winning van ejaculaat sperma In 2002 is voorafgaand aan het spermavangen een trainingsperiode voor de rammen geweest. Doel hiervan was om de dieren handtam te maken. Dit was belangrijk omdat de betreffende heideschaap rammen uit een kudde kwamen en niet gewend waren aan de hand te dekken. Het wennen hield in dat dieren meerdere keren per week aan een halster geleid werden en op een bronstige ooi moesten springen. Zodra de ram de ooi besprong werd over z n onderbuik gewreven om het uitschachten te stimuleren. In latere jaren werd alleen ejaculaat sperma verzameld van dieren die gewend waren aan de hand te dekken. Een trainingsperiode vooraf was dan niet nodig. Na de traningsperiode vond spermawinning plaats door de ram naar een bronstige ooi te leiden en het dier te laten dekken. Op het moment van uitschachten werd de penis met de kom van de hand tegengehouden en in een kunstschede geleid (Afbeelding 1). Na het binnenleiden in de kunstschede dekte de ram hierin af. De binnenvoering van de kunstschede is gevuld met warm water (40-43 o C) en wordt via een ventiel op druk gebracht. Er zit glijmiddel op en aan het uiteinde een collectorbuisje. Hieromheen zit een beschermhoes. Na het vangen wordt het sperma 1 op 1 doorverdund met spermaverdunner en geplaatst bij 5 C. Daarna werd het sperma in een koelbox naar het laboratorium vervoerd.

20 14 Afbeelding 1. Sperma vangen met behulp van een kunstschede. 3.3 Winning van epidydimaal sperma Omdat sommige rammen van de heideschaaprassen te wild waren voor ejaculaat spermawinning is het idee geboren om sperma uit de bijbal na de slacht te winnen. Veel rammen worden na één of meerdere jaren dekken immers toch afgevoerd. Bij schapen is de hoeveelheid sperma in de bijbal relatief hoog, meer dan 20 miljard zaadcellen in een volwassen ram. Dit zou betekenen dat ruim 100 inseminatiedoses (200 miljoen zaadcellen per dosis) zouden kunnen worden gewonnen. In de bijbal worden de rijpe zaadcellen opgeslagen. Begin 2003 is contact opgenomen met de rasverenigingen van het Drentse heideschaap en het Veluwse heideschaap met het verzoek mee te werken aan de winning van epididymaal sperma van rammen na het slachten. De testikels werden per ram verzameld, gecodeerd en op ijs in een koelbox naar het laboratorium vervoerd. Het voordeel is dat de dieren niet in de buurt van een laboratorium gehuisvest hoeven te worden en dat de dieren niet getraind hoeven te worden. Het enige nadeel is dat de dieren gedood of gecastreerd moeten worden en dat rekening gehouden moet worden met transportverordeningen en eventuele vervoersbeperkingen. Afbeelding 2 laat dieren van verschillende rassen zien in de wachtruimte bij de slachterij. Afbeelding 2. Dieren van verschillende rassen in de wachtruimte bij de slachterij. De procedure op de slachterij was als volgt. Na de levende keuring kan gestart worden met slachten. Na het verdoven is bij het verbloeden een bloedmonster genomen en na het slachten werden per dier de testikels afgenomen, verpakt en gekoeld naar Lelystad getransporteerd. CGN heeft een eenvoudig protocol ontwikkeld om het sperma uit de bijbal te isoleren. Op het lab wordt de epididymus gescheiden van de testikel en in een petrischaal met verdunner gedaan (Afbeelding 3). De epididymus wordt fijn gesneden met behulp van een scalpel. De vrijkomende spermacellen worden direct in de verdunner opgenomen. Per epididymus wordt circa 15 ml. verdunner gebruikt. Na filtreren door een metalen filter (200 µm) wordt de concentratie en de motiliteit bepaald. Het reeds verdunde sperma wordt verder verdund tot 400 miljoen zaadcellen/ml.

21 15 Afbeelding 3. De testikels bij aankomst in het lab en de wijze van prepareren van de bijbal (epididymus). Kostentechnisch komt de winning (isolatie) van epididymaal sperma vaak gunstiger uit dan ejaculaatwinning. Bij epididymaal spermawinning kunnen circa 20 miljard zaadcellen verkregen worden tegen circa 6 miljard bij drie ejaculaten/dag. Dit betekent gemiddeld een factor drie hogere opbrengst per ram. Daarnaast kunnen meestal meer dieren per dag verwerkt worden bij winning van epididymaal sperma. Mits goed georganiseerd (voldoende aantallen rammen) zijn de totale winnings- en verwerkingskosten lager bij winning van epididymaal sperma vergeleken met ejaculaten. Kosten voor transport en spermaverwerking zijn voor beide methoden vergelijkbaar. 3.4 Spermaverwerking: verdunnen en invriezen Om na invriezen en ontdooien zo veel mogelijk zaadcellen te laten overleven, moet het sperma met behulp van een goede verdunner en goede afkoelsnelheid worden ingevroren. Gebruikt werd en wordt Tris-verdunner, deze verdunner bevat eigeel en glycerol als cryoprotectans en is gesteld op ph en osmolariteit. Om tot de meest optimale verdunner voor rammen- en bokkensperma te komen, zijn in 2006 onderzoeken gedaan met modificaties van de Tris-verdunner en daarnaast met enkele andere verdunners. Verdund sperma werd getest op invriesbaarheid van de zaadcellen (motiliteit na invriezen en ontdooien) en de houdbaarheid van de zaadcellen in de verdunners bij 5 C. De conclusie was om Tris-verdunner als standaard verdunner voor rammen te handhaven. Het commerciële Red Ovine medium gaf vergelijkbare resultaten na ontdooien als de Tris-verdunner, echter geen verbetering. Voor bokkensperma is de verdunner wel aangepast door de concentratie van de chemicaliën in de verdunner te wijzigen en door fructose te vervangen door glucose en de verdunner te centrifugeren op 4500 toeren/minuut. Tot 2005 is bokkensperma ingevroren met Tris-verdunner en na het onderzoek in 2006 is de aangepaste Tris-goat verdunner gebruikt. Voor de genenbank wordt sperma verdund tot 400 miljoen zaadcellen/ml en in rietjes van 0,5 ml afgevuld. Een rietje diepvriessperma bevat 200 miljoen spermacellen. De equilibratietijd voor het verdunde sperma, alvorens in te vriezen, bedraagt minimaal 3,5 uren, gerekend vanaf de toevoeging van het eerste verdunningsmedium. De rietjes worden gedurende 10 minuten in een stikstofdamp bij -80 C ingevroren. De gemiddelde effectieve invriessnelheid is ongeveer 30 C / minuut. Voor invriezen en na ontdooien wordt de motiliteit van het sperma beoordeeld. 3.5 Bevruchtingsresultaten epididymaal sperma In een inseminatie-experiment zijn de bevruchtingsresultaten met ingevroren epididymaal en ejaculaat sperma vergeleken. Deze vergelijking is uitgevoerd met twee inseminatiemethoden. Bij vaginale/cervicale inseminatie heeft het diepgevroren sperma moeite de genitaaltractus te passeren om tot bevruchting te komen. Laparoscopische inseminatie ( chirurgische methode ) levert veelal betere resultaten op, maar is niet toegestaan in Nederland. Voor het inseminatie-experiment is toestemming gevraagd en gekregen. In het experiment zijn 4 x 10 gesynchroniseerde Swifter ooien geïnsemineerd (laparoscopisch of cervicaal) met sperma van 4 heideschaaprammen (ejaculaat of epididymaal) (Afbeelding 4). Het sperma was ingevroren in 0,5 ml rietjes met een concentratie van 400 miljoen zaadcellen per ml. Bij laparoscopische inseminatie kan met een kleinere dosis worden volstaan. De bronst van de ooien is gesynchroniseerd met hormoonbehandelingen. De ooien

22 16 zijn 12 dagen gesponsd en kregen prostaglandines, HCG en antibiotica rondom de inseminatie toegediend. In Tabel 3 staan de resultaten van dit experiment. Afbeelding 4. Inbrengen en verwijderen van de spons voor synchronisatie van ooien en vaginale inseminatie. Tabel 3. Sperma kwaliteit na ontdooien en bevruchtingsresultaten van ingevroren en ontdooid sperma. Ejaculaat sperma Epididymaal sperma %beweeglijk % levend % beweeglijk % levend 42.0 ± ± ± ± 5.6 Aantal drachten Aantal lammeren/ooi Aantal drachten Aantal lammeren/ooi Cervicaal 0/ / Laparoscopisch 6/ / Afbeelding 5. Pas geboren lam uit een Swifter ooi geïnsemineerd met diepgevroren epididymaal sperma van een Veluws heideschaapram. In deze inseminatieproef zijn geen drachten verkregen van ejaculaat sperma middels cervicale inseminatie. De verklaring hiervoor ligt mogelijk bij het suboptimale moment van insemineren. Het inseminatie-experiment heeft echter wel aangetoond dat het mogelijk is lammeren middels inseminatie met diepgevroren genenbank sperma te verkrijgen en dat inseminatie van epididymaal sperma positieve resultaten oplevert (Woelders e.a., 2004; Woelders e.a., 2005; Woelders e.a., 2012). In een andere onderzoek (Stutterheim, 2009) is een inseminatieproef uitgevoerd om drie verdunners te testen. Sperma is met behulp van verschillende inseminatietechnieken geïnsemineerd (laparoscopisch, cervicaal en uterien).

23 17 Uit de inseminatieresultaten (drachtigheden) bleek het moment van insemineren belangrijker te zijn dan het gebruik van één van de drie verdunners. Vanaf 2013 wordt onderzoek met een intravaginale inseminatie techniek gestart bij melkschapen (Krohg, 2012).

Genetisch management: inteeltbeheersing en diversiteit bij de Mergellander. Jack J. Windig CGN Livestock Research

Genetisch management: inteeltbeheersing en diversiteit bij de Mergellander. Jack J. Windig CGN Livestock Research Genetisch management: inteeltbeheersing en diversiteit bij de Mergellander Jack J. Windig CGN Livestock Research CGN en Livestock research (Lelystad) Onderdeel Wageningen UR Livestock Research voorheen

Nadere informatie

Tabel 1. Risicostatus 1 van de Nederlandse 2 landbouwhuisdierrassen (peildatum voorjaar 2014) 3

Tabel 1. Risicostatus 1 van de Nederlandse 2 landbouwhuisdierrassen (peildatum voorjaar 2014) 3 Tabel 1. Risicostatus 1 van de Nederlandse 2 landbouwhuisdierrassen (peildatum voorjaar 2014) 3 1 Criteria voor risicostatus (kritiek, bedreigd, kwetsbaar) zijn gebaseerd op de FAO Guidelines In Vivo Conservation

Nadere informatie

Cryoconservering van runderrassen in Nederland

Cryoconservering van runderrassen in Nederland Cryoconservering van runderrassen in Nederland Inleiding Een aantal inheemse Europese runderrassen wordt met uitsterven bedreigd. Het door de EU gefinancierde project EURECA (Towards (self)sustainability

Nadere informatie

Inteelt in de VSS. Erik Schuiling, 28 januari 2011

Inteelt in de VSS. Erik Schuiling, 28 januari 2011 Inteelt in de VSS Erik Schuiling, 28 januari 2011 1. De VSS en de rassen 2. Soort en ras 3. Wat is inteelt 4. Effecten van inteelt 5. Inteelt voorkomen 6. Slot 1 1. Vereniging Speciale Schapenrassen 50

Nadere informatie

Inteeltbeheersing bij rashonden

Inteeltbeheersing bij rashonden Inteeltbeheersing bij rashonden Jack J. Windig CGN CGN en Livestock research (Lelystad) Onderdeel Wageningen UR Livestock Research voorheen ASG, ID-Lelystad, ID- DLO CGN = Centrum Genetische bronnen Nederland

Nadere informatie

Inteelt in kleine populaties. Bart Ducro Animal Breeding and Genomics Centre

Inteelt in kleine populaties. Bart Ducro Animal Breeding and Genomics Centre Inteelt in kleine populaties Bart Ducro Animal Breeding and Genomics Centre Inhoud Inteelt Populatiegrootte Fokbeleid Wat is inteelt? Inteelt: paren van verwanten samenbrengen van genetisch identiek materiaal

Nadere informatie

Fokken en Scrapie resistentie bij de Toggenburger geit

Fokken en Scrapie resistentie bij de Toggenburger geit Fokken en Scrapie resistentie bij de Toggenburger geit Jack Windig, Jan Langeveld, Lucien van eulen, Rita Hoving Oene, 8 november 2014, Ledenvergadering Landelijke Fokgroep Toggenburger CGN, Livestock

Nadere informatie

Genomic revolution : betekenis voor

Genomic revolution : betekenis voor Genomic revolution : betekenis voor karakterisering, behoud en fokkerij van zeldzame rassen? Jack Windig Centre of Genetic Resources, The Netherlands (CGN) Genomic revolution Genoom Het hele DNA Alle chromosomen

Nadere informatie

Betekenis voor de Kip 17-5-2011 DE GENENBANK VOOR LANDBOUWHUISDIEREN DE GENENBANK VOOR LANDBOUWHUISDIEREN. Henk Sulkers en Kees Zuidberg Nijverdal

Betekenis voor de Kip 17-5-2011 DE GENENBANK VOOR LANDBOUWHUISDIEREN DE GENENBANK VOOR LANDBOUWHUISDIEREN. Henk Sulkers en Kees Zuidberg Nijverdal DE GENENBANK VOOR LANDBOUWHUISDIEREN DE GENENBANK VOOR LANDBOUWHUISDIEREN Betekenis voor de Kip Henk Sulkers en Kees Zuidberg Nijverdal 17-5-2011 Programma van mijn verhaal: Genenbank algemeen Principe

Nadere informatie

Fokkerij en Inteelt. Basisprincipes. Piter Bijma Animal Breeding and Genomics Centre Wageningen Universiteit. Animal Breeding & Genomics Centre

Fokkerij en Inteelt. Basisprincipes. Piter Bijma Animal Breeding and Genomics Centre Wageningen Universiteit. Animal Breeding & Genomics Centre Fokkerij en Inteelt Basisprincipes Piter Bijma Animal Breeding and Genomics Centre Wageningen Universiteit Animal Breeding & Genomics Centre De boodschap 1. Enige inteelt is normaal; veel inteelt is riskant

Nadere informatie

Inteelt en verwantschapsbeheer

Inteelt en verwantschapsbeheer Inteelt en verwantschapsbeheer mogelijkheden nieuwe software Jack Windig, Wageningen UR Laura Roest, Raad van Beheer Lelystad 21 januari 2014 Genetisch management Inteelt beheersen kan je alleen samen

Nadere informatie

Themadag. Fokkerij en Vitaliteit Kippenrassen

Themadag. Fokkerij en Vitaliteit Kippenrassen Themadag Fokkerij en Vitaliteit Kippenrassen 18 april 2008, Lelystad 10:00 uur tot 15:30 uur Samenvatting Organisatie: Stichting Zeldzame Huisdierrassen (SZH) en Centrum voor Genetische Bronnen, Nederland

Nadere informatie

Op weg naar een scrapie ongevoelige geitenhouderij 24 februari 2015

Op weg naar een scrapie ongevoelige geitenhouderij 24 februari 2015 Op weg naar een scrapie ongevoelige geitenhouderij 24 februari 2015 Agenda 1.Opening 2.Verslag bijeenkomst 24 april 2014 3.Introductie en stand van zaken van het project. Jan_Langeveld 4.Resultaten scrapietyperingen

Nadere informatie

Levende cultuur in ons landschap. Geert Boink SZH Landgoed Mariënwaerdt Beesd 20-04-2012

Levende cultuur in ons landschap. Geert Boink SZH Landgoed Mariënwaerdt Beesd 20-04-2012 Levende cultuur in ons landschap Geert Boink SZH Landgoed Mariënwaerdt Beesd 20-04-2012 Onderwerpen De levende cultuur Ons landschap Levende cultuur behouden conclusies De levende cultuur Cultuurhistorische

Nadere informatie

Omgaan met inteelt in kleine rassen

Omgaan met inteelt in kleine rassen Omgaan met inteelt in kleine rassen Piter Bijma, Jack Windig en Sipke-Joost Hiemstra Centrum Genetische bronnen Nederland (CGN) Animal Breeding and Genomics Centre (ABGC) 23 april 2008. Traditionele planten-

Nadere informatie

SZH voor levend erfgoed

SZH voor levend erfgoed SZH voor levend erfgoed Verwantschap Kor Oldenbroek en Myrthe Maurice Informatieochtend Drentsche Patrijshonden Woudenberg 15 februari 2014 Programma Wat kunt u vanmorgen verwachten: - Wat is verwantschap?

Nadere informatie

Omgaan met Inteelt in Fokprogramma s

Omgaan met Inteelt in Fokprogramma s Omgaan met Inteelt in Fokprogramma s Piter Bijma Leerstoelgroep Fokkerij en Genetica Animal Breeding Wageningen & Universiteit De boodschap 1. Enige inteelt is normaal; veel inteelt is riskant 2. Inteelt

Nadere informatie

Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op?

Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op? Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op? Expertisecentrum Genetica Gezelschapsdieren Prof. dr. Jan Rothuizen Departement Geneeskunde van Gezelschapsdieren Faculteit Diergeneeskunde

Nadere informatie

Handleiding Proefdekking maken in DAS-Online

Handleiding Proefdekking maken in DAS-Online Handleiding Proefdekking maken in DAS-Online Als de zomer langzaam wegtrekt en het najaar weer in aantocht is begint elke fokker om zich heen te kijken naar een dekram voor het nieuwe seizoen. In sommige

Nadere informatie

Fokkersclub van het Nederlands Landvarken

Fokkersclub van het Nederlands Landvarken concept Fokkerijreglement Fokkersclub van het Nederlands Landvarken Ingangsdatum: april 2015. 1 1: Fokkersclub De leden welke zich mede inzetten voor het behoud van het Nederlands Landvarken zijn lid van

Nadere informatie

Genetische diversiteit in de Shetland Pony populatie

Genetische diversiteit in de Shetland Pony populatie Genetische diversiteit in de Shetland Pony populatie Lezing door Ir. Anouk Schurink, onderzoeker bij Wageningen Universiteit, tijdens ALV van het NSPS op 23 november 2013 Er is door Wageningen Universiteit

Nadere informatie

Handleiding registratie Het Drentse Heideschaap

Handleiding registratie Het Drentse Heideschaap Handleiding registratie Het Drentse Heideschaap 1 Inloggen 2 2 Aanwezige dieren 2 3 Invoeren lammeren 3 3.1 Levensnummer importeren 3 3.2 Invoeren dekkingen 3 3.3 Werkwijze invoeren lammeren 4 4 Invoeren

Nadere informatie

Een gezond fokbeleid voor uw ras? Markiesje informatieavond Verleden-heden-toekomst. Rasblindheid?

Een gezond fokbeleid voor uw ras? Markiesje informatieavond Verleden-heden-toekomst. Rasblindheid? Markiesje informatieavond Verleden-heden-toekomst Een gezond fokbeleid voor uw ras? Fokken met behoud van genetische heterogeniteit - welke regels gelden altijd? Rasvereniging: fokbeleid in de praktijk

Nadere informatie

Aantal directe nakomelingen ingeschreven in het NHSB: 395. 7-8-2015 Dobermann Dia nummer 1

Aantal directe nakomelingen ingeschreven in het NHSB: 395. 7-8-2015 Dobermann Dia nummer 1 Aantal directe nakomelingen ingeschreven in het NHSB: 395 7-8-2015 Dobermann Dia nummer 1 Dobermann: Omgaan met verwantschap en inteelt Drs. Laura Roest Dierenarts en kynologisch medewerker 7-8-2015 Dobermann

Nadere informatie

Ras- en bronvermelding foto s voorpagina vlnr. 1. Nederlands Landvarken. Gert van der Gaag, TOPIGS. 2. Kuiken legras (Lohmann Selected Leghorn),

Ras- en bronvermelding foto s voorpagina vlnr. 1. Nederlands Landvarken. Gert van der Gaag, TOPIGS. 2. Kuiken legras (Lohmann Selected Leghorn), Ras- en bronvermelding foto s voorpagina vlnr. 1. Nederlands Landvarken. Gert van der Gaag, TOPIGS. 2. Kuiken legras (Lohmann Selected Leghorn), 2010. Rita Hoving, CGN. 3. Nederlandse Landgeit. Johannes

Nadere informatie

Erkenningsvoorwaarden voor embryoteams en embryoproductieteams voor paarden VANAF 01/09/2010

Erkenningsvoorwaarden voor embryoteams en embryoproductieteams voor paarden VANAF 01/09/2010 Erkenningsvoorwaarden voor embryoteams en embryoproductieteams voor paarden VANAF 01/09/2010 Bijlage II.9.3 bij het koninklijk besluit van 16 januari 2006 tot vaststelling van de nadere regels van de erkenningen,

Nadere informatie

Omgaan met hondensperma: de dagelijkse praktijk en de toekomst

Omgaan met hondensperma: de dagelijkse praktijk en de toekomst Omgaan met hondensperma: de dagelijkse praktijk en de toekomst Maarten Kappen www.dierenkliniekeersel.nl www.cryolab.nl 12 april 2008 Royal Canin Eindhoven 1 Wat gaan we bespreken? Het onderzoek, houdbaar

Nadere informatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Klonen van dieren. Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie 2 Klonen van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie I: Wat is klonen? Klonen is het ongeslachtelijk voortplanten

Nadere informatie

Erfelijkheidsleer en populatiegenetica

Erfelijkheidsleer en populatiegenetica Erfelijkheidsleer en populatiegenetica Samen Friese paarden fokken Studieclub Fokvereniging Het Friesche Paard Zuid Nederland Gemonde 21 maart 2014 Even voorstellen Wie is Myrthe Maurice Van Eijndhoven

Nadere informatie

Erkenningsvoorwaarden voor spermacentra voor paarden VANAF 01/09/2010

Erkenningsvoorwaarden voor spermacentra voor paarden VANAF 01/09/2010 Erkenningsvoorwaarden voor spermacentra voor paarden VANAF 01/09/2010 Bijlage II.10.4. bij het koninklijk besluit van 16 januari 2006 tot vaststelling van de nadere regels van de erkenningen, toelatingen

Nadere informatie

Diergezondheidszorg midden in de samenleving. 25 jaar melkgeitenhouderij in Nederland Landgoed Heerlijkheid Mariënwaerdt 24.05.

Diergezondheidszorg midden in de samenleving. 25 jaar melkgeitenhouderij in Nederland Landgoed Heerlijkheid Mariënwaerdt 24.05. Diergezondheidszorg midden in de samenleving 25 jaar melkgeitenhouderij in Nederland Landgoed Heerlijkheid Mariënwaerdt 24.05.2011 Geitengezondheidszorg midden in de samenleving 25 jaar melkgeitenhouderij

Nadere informatie

Het ontwikkelen van nieuwe bloedlijnen ook al heeft u maar één ram

Het ontwikkelen van nieuwe bloedlijnen ook al heeft u maar één ram Het ontwikkelen van nieuwe bloedlijnen ook al heeft u maar één ram Door Carol J. Elkins Critterhaven Colorado USA Stamboek Polled Barbados Blackbelly Haarschapen Inleiding Veel kleine schapenhouders denken

Nadere informatie

Mogelijke opzet verwantschaponderzoek van de Noordwest Europese Landgeit

Mogelijke opzet verwantschaponderzoek van de Noordwest Europese Landgeit Mogelijke opzet verwantschaponderzoek van de Noordwest Europese Landgeit Geert Boink Symposium 25 jaar LFNL 9 november 2007 Landgoed Rhederoord Waarom? Blinde vlek in het Europese geitenbestand Onderbouwing

Nadere informatie

Schapen. Inhoud. Benamingen. Geschiedenis. Benamingen

Schapen. Inhoud. Benamingen. Geschiedenis. Benamingen Schapen Inhoud Benamingen Geschiedenis Raskenmerken Lammeren Ziektes Verzorging Omgeving Schapen scheren Wist-je-dat weetjes Benamingen Ooi = vrouwtje Ram = mannetje Lam = schaap t/m 1 jr. Hamel = gecastreerde

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Dijksma (Economische Zaken) (ontvangen 26 maart 2014)

Antwoord van staatssecretaris Dijksma (Economische Zaken) (ontvangen 26 maart 2014) AH 1534 2014Z02723 van staatssecretaris Dijksma (Economische Zaken) (ontvangen 26 maart 2014) 1 Kent u het bericht over de jonge giraf die in een Deense dierentuin is gedood om inteelt te voorkomen? 1

Nadere informatie

1.2. Het Fokreglement geldt voor alle fokkers die zijn aangesloten bij de LSOHV en voor alle leden.

1.2. Het Fokreglement geldt voor alle fokkers die zijn aangesloten bij de LSOHV en voor alle leden. FOKREGLEMENT 1. ALGEMEEN 1.1. Het Fokreglement voor de Oudduitse Herder en de Duitse Herder LangStokhaar is overeenkomstig het beschrevene in de statuten en het huishoudelijk reglement van de rasvereniging

Nadere informatie

Format Verenigingsfokreglement

Format Verenigingsfokreglement Bijlage agendapunt 4a Werkgroep Fokkerij & Gezondheid Format Verenigingsfokreglement naam van de rasvereniging: voor het ras: (invullen door rasvereniging) Conceptversie maart 2012, VERSIE 6.0 Uitgangspunten

Nadere informatie

AGRIBEX 2013 Conditions sanitaires Sanitaire voorwaarden Version/versie 25/09/2013

AGRIBEX 2013 Conditions sanitaires Sanitaire voorwaarden Version/versie 25/09/2013 1. Algemene voorwaarden a. Op de verzameling zijn alleen dieren toegelaten die in orde zijn met de huidige Europese en Belgische wetgeving. b. Transport: i. Elke vervoerder moet een toelating hebben om

Nadere informatie

Basenji Club Nederland

Basenji Club Nederland Basenji Club Nederland Opgericht 13 juni 1999 Verenigingsfokreglement Basenji Club Nederland (BCN) voor het ras: Basenji 1. ALGEMEEN 1.1. Dit reglement voor de Basenji Club Nederland, hierna te noemen

Nadere informatie

Inteelt en genetische diversiteit van de Cavalier King Charles Spaniel op basis van afstammingsgegevens

Inteelt en genetische diversiteit van de Cavalier King Charles Spaniel op basis van afstammingsgegevens Inteelt en genetische diversiteit van de Cavalier King Charles Spaniel op basis van afstammingsgegevens // dr. Steven Janssens, lic. Katrien Wijnrocx en prof. Nadine Buys Livestock Genetics, KULeuven Data

Nadere informatie

Beleidsplan NMPRS 2014-2019

Beleidsplan NMPRS 2014-2019 Beleidsplan NMPRS 2014-2019 Vastgesteld 23 november 2014 Nederlands Mini Paarden Registratie Stamboek De Mulderij 8b, 3831 NV Leusden 1. Inleiding Waarom een beleidsplan? Veel organisaties en stamboeken

Nadere informatie

Advies van de directeur bureau Risicobeoordeling Aan de minister van LNV en de minister van VWS

Advies van de directeur bureau Risicobeoordeling Aan de minister van LNV en de minister van VWS Advies van de directeur bureau Risicobeoordeling Aan de minister van LNV en de minister van VWS onderwerp Advies inzake risico s van introductie van dieren uit een koppel met Q-koorts in een andere koppel

Nadere informatie

Format Verenigingsfokreglement

Format Verenigingsfokreglement Werkgroep Fokkerij & Gezondheid Format Verenigingsfokreglement naam van de rasvereniging: Nederlandse Club voor Dalmatische Honden voor het ras: Dalmatische Hond Uitgangspunten en toelichting bij het VerenigingsFokReglement

Nadere informatie

Jaarrapport 2010 CENTRA VOORTPLANTINGS- TECHNIEKEN PAARD. Vlaamse overheid Beleidsdomein Landbouw en Visserij

Jaarrapport 2010 CENTRA VOORTPLANTINGS- TECHNIEKEN PAARD. Vlaamse overheid Beleidsdomein Landbouw en Visserij Jaarrapport 2010 CENTRA VOORTPLANTINGS- TECHNIEKEN PAARD Jaarrapport 2010 Vlaamse overheid Beleidsdomein Landbouw en Visserij Dit rapport wordt u aangeboden door: Vlaamse overheid Departement Landbouw

Nadere informatie

Het belang van monitoring en vaccinatie in de BVD-aanpak

Het belang van monitoring en vaccinatie in de BVD-aanpak Auteur: Steven Sarrazin Het belang van monitoring en vaccinatie in de BVD-aanpak Veelal wordt de bestrijding van het Boviene Virale Diarree-virus (BVD) enkel geassocieerd met vaccinatie. Echter, met vaccinatie

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE BB minitoets bij opdracht 11

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE BB minitoets bij opdracht 11 landbouw en natuurlijke omgeving 2011 dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE BB minitoets bij opdracht 11 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen - Omcirkel het goede antwoord

Nadere informatie

Vergelijking van het bedrijfseconomisch rendement van verschillende onderdelen

Vergelijking van het bedrijfseconomisch rendement van verschillende onderdelen Vergelijking van het bedrijfseconomisch rendement van verschillende onderdelen Op 15 januari heb ik een lezing mogen geven voor de studieclub Midden Beemster. In mijn lezing had ik verschillende onderdelen

Nadere informatie

Inteelt en genetische diversiteit van hondenrassen in België

Inteelt en genetische diversiteit van hondenrassen in België Inteelt en genetische diversiteit van hondenrassen in België 23 februari 2012 Prof. Nadine Buys, Dr. Steven Janssens en lic. Katrien Wijnrocx Onderzoeksgroep Huisdierengenetica, K.U.Leuven Overzicht Achtergrond:

Nadere informatie

Vademecum voor de stamboekfokker

Vademecum voor de stamboekfokker Kleine Herkauwers Vlaanderen VZW Van Thorenburghlaan 20 9860 Scheldewindeke Tel:09/362.12.87 Fax:09/362.13.05 BTW: BE-0865.752.417 KBC: 734-0124227-76 www.khv.be info@khv.be marc@khv.be Vademecum voor

Nadere informatie

2 Aanwezige dieren / Detail / Afstammingsbewijs 3. 7 Raadplegen stamboek van de actieve leden en dieren 6

2 Aanwezige dieren / Detail / Afstammingsbewijs 3. 7 Raadplegen stamboek van de actieve leden en dieren 6 Handleiding registratie Blauwe Texelaar V1 1 Inloggen 2 2 Aanwezige dieren / Detail / Afstammingsbewijs 3 3 Invoeren lammeren 4 3.1 Levensnummer importeren 4 3.2 Werkwijze 4 4 Invoeren afvoer 5 5 Invoeren

Nadere informatie

Duitse Herder. Club Nederland. Rasspecifiek Fokreglement DHCN. Oudduitse Herder & Duitse Herder Langstokhaar

Duitse Herder. Club Nederland. Rasspecifiek Fokreglement DHCN. Oudduitse Herder & Duitse Herder Langstokhaar Duitse Herder Club Nederland Rasspecifiek Fokreglement DHCN Oudduitse Herder & Duitse Herder Langstokhaar 04 oktober 2010 KvK 51085747 13-04-14 versie 3 pagina 1 1. ALGEMEEN 1.1. Het Rasspecifiek Fokreglement

Nadere informatie

Verenigingsfokreglement

Verenigingsfokreglement Werkgroep Fokkerij & Gezondheid Verenigingsfokreglement Kuvasz Vereniging Nederland voor het ras: Kuvasz Uitgangspunten en toelichting bij het VerenigingsFokReglement (VFR) De artikelen in zwarte tekst

Nadere informatie

Groei (wegen) is belangrijk, maar scannen van spierdikte en vet ook?

Groei (wegen) is belangrijk, maar scannen van spierdikte en vet ook? Groei (wegen) is belangrijk, maar scannen van spierdikte en vet ook? Op de website van het NTS kunnen we het volgende artikel lezen FTC buigt zich over de vleeslamindex De afgelopen maanden hebben de gezamenlijke

Nadere informatie

Paard en Genomisch onderzoek

Paard en Genomisch onderzoek Paard en Genomisch onderzoek Bart Ducro Animal Breeding and Genomics Centre Vlaamse Fokkerijdag, 18 nov 2015 Inhoud Kenmerken in de paardenfokkerij Geschikt voor genomics? Genomics middelen Genomics toegepast

Nadere informatie

Certificaat voor de intracommunautaire handel Deel I: Informatie betreffende de aangeboden zending

Certificaat voor de intracommunautaire handel Deel I: Informatie betreffende de aangeboden zending Certificaat voor de intracommunautaire handel Deel I: Informatie betreffende de aangeboden zending I.1 Verzender I.2 Referentienummer certificaat I.2.a. Locaal referentienummmer: I.3 Bevoegde centrale

Nadere informatie

Aanmeldingsformulier voor proeven met gewervelde dieren.

Aanmeldingsformulier voor proeven met gewervelde dieren. Aanmeldingsformulier voor proeven met gewervelde dieren. Secretariaat DEC Aanvrager: Afdeling: Titel dierproef: Permanente vergunning tot boedafname bij diverse warmbloedige landbouwhuisdieren, 3e verlengingsaanvraag

Nadere informatie

[: gwur.nl] 17-9-2013. Kennis Online Help Desk Question Page 1 of 3. dinsdag 4 december 2012 11:25. Helpdesk VoedselDierEnConsument

[: gwur.nl] 17-9-2013. Kennis Online Help Desk Question Page 1 of 3. dinsdag 4 december 2012 11:25. Helpdesk VoedselDierEnConsument Kennis Online Help Desk Question Page 1 of 3 Van: Verzonden: Aan: [: gwur.nl] dinsdag 4 december 2012 11:25 Helpdesk VoedselDierEnConsument CC: Onderwerp: Bijlagen: RE: Kennisonline: uw kennisvraag Offerte

Nadere informatie

KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE DE VETERINAIRRECHTELIJKE VOORSCHRIFTEN VOOR DE INVOER EN HET VERKEER VAN SCHAPEN EN GEITEN 10.08.2005 (B.S. 25.08.

KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE DE VETERINAIRRECHTELIJKE VOORSCHRIFTEN VOOR DE INVOER EN HET VERKEER VAN SCHAPEN EN GEITEN 10.08.2005 (B.S. 25.08. Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen - 1 - KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE DE VETERINAIRRECHTELIJKE VOORSCHRIFTEN VOOR DE INVOER EN HET VERKEER VAN SCHAPEN EN GEITEN 10.08.2005 (B.S.

Nadere informatie

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niettechnische samenvatting 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Respiratoir Syncytieel Virus (RSV) in kalveren 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) Oktober 2015 oktober 2020

Nadere informatie

Reglement van deelname terugdringing TSE gevoeligheid

Reglement van deelname terugdringing TSE gevoeligheid Reglement van deelname terugdringing TSE gevoeligheid Per 01 januari 2009 is schapenfokvereniging het Nederlands Bonte Schaap door het PVV erkend als instelling volgens de Verordening fokken op terugdringen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, Directie Voedselkwaliteit en Diergezondheid De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 10 september 2008 08-LNV-107

Nadere informatie

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron Niet-technische samenvatting 2015311 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Heeft de kwaliteit van het afweer systeem bij de vader een invloed on de kwetsbaarheid van de kinderen voor moederlijk

Nadere informatie

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Omzendbrief met betrekking tot de vereisten voor als donor fungerende paardachtigen waarvan sperma, embryo s of eicellen in het handelsverkeer

Nadere informatie

Jaarverslag 2013 SZH en projectbureau Behoud van levend erfgoed

Jaarverslag 2013 SZH en projectbureau Behoud van levend erfgoed Jaarverslag 2013 SZH en projectbureau Behoud van levend erfgoed Inleiding: In dit verslag staan de activiteiten van SZH en de projecten die uitgevoerd zijn door het projectbureau. De werkzaamheden voor

Nadere informatie

REGLEMENT PROGRAMMA NSFO BESTRIJDING ZWOEGERZIEKTE, CAE EN CL 2013

REGLEMENT PROGRAMMA NSFO BESTRIJDING ZWOEGERZIEKTE, CAE EN CL 2013 REGLEMENT PROGRAMMA NSFO BESTRIJDING ZWOEGERZIEKTE, CAE EN CL 2013 1. ALGEMEEN Artikel 1.1. Inleiding De programma s van NSFO ter bestrijding van zwoegerziekte en/of CL bij schapen of Caprine arthritis

Nadere informatie

Steunmaatregelen van de Staten/Nederland Steunmaatregel nr. N 33/2002 Subsidieregeling zeldzame landbouwhuisdierrassen

Steunmaatregelen van de Staten/Nederland Steunmaatregel nr. N 33/2002 Subsidieregeling zeldzame landbouwhuisdierrassen EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25-11-2002 C(2002) 4281 Betreft : Steunmaatregelen van de Staten/Nederland Steunmaatregel nr. N 33/2002 Subsidieregeling zeldzame landbouwhuisdierrassen Excellentie, Overeenkomstig

Nadere informatie

Verenigingsfokreglement

Verenigingsfokreglement voor het ras Zwitserse Witte Herder 1. ALGEMEEN 1.1. Dit reglement voor de, hierna te noemen de vereniging, beoogt bij te dragen aan de behartiging van de belangen van het ras Zwitserse Witte Herder zoals

Nadere informatie

Het fokken van een gezonde rashond

Het fokken van een gezonde rashond Het fokken van een gezonde rashond Kor Oldenbroek Centrum Genetische Bronnen Nederland Symposium afsluiting project verwantschap, Lelystad 21 januari 2014 Persoonlijke achtergrond Expertise IVO in Zeist/ASG

Nadere informatie

Factsheet maatregelen Q-koorts 20 mei 2015 (update van versie d.d. 24 november 2011)

Factsheet maatregelen Q-koorts 20 mei 2015 (update van versie d.d. 24 november 2011) Factsheet maatregelen Q-koorts 20 mei 2015 (update van versie d.d. 24 november 2011) Dit is een update van Factsheet maatregelen Q-koorts. Sinds de vorige publicatie op 24 november 2011 hebben er geen

Nadere informatie

TERREINBEGRAZING MET SCHAPEN. Het belang van correcte vergoeding voor terreinbeheer met schapen

TERREINBEGRAZING MET SCHAPEN. Het belang van correcte vergoeding voor terreinbeheer met schapen TERREINBEGRAZING MET SCHAPEN Het belang van correcte vergoeding voor terreinbeheer met schapen Inleiding Technische brochure Terreinbegrazing met schapen Schapenbestand in Vlaanderen Wettelijke verplichtingen

Nadere informatie

Dierenkliniek Oldenzaal-Losser

Dierenkliniek Oldenzaal-Losser Dierenkliniek Oldenzaal-Losser Van eisprong tot veulen Dierenkliniek Oldenzaal-Losser is een dierenartsenprakijk met veel ervaring op paardengebied. Onze paardendierenartsen zijn Jantine van Ginneken,

Nadere informatie

Verbreding genetische basis van het Groninger paard m.b.v. ICSI

Verbreding genetische basis van het Groninger paard m.b.v. ICSI Verbreding genetische basis van het Groninger paard m.b.v. ICSI Kennisdeling in het Praktijknetwerk Merry merries van Groninger bloede Dr.ir. Monica Commandeur, 7 juni 2015 Groninger merrie: Wusiena; Foto:

Nadere informatie

Rasspecifiek Fokreglement (naam van het ras)

Rasspecifiek Fokreglement (naam van het ras) Rasspecifiek Fokreglement (naam van het ras) Certificering Rasverenigingen en Rashondenfokkers Raamwerk voor het rasspecifiek fokreglement voor gecertificeerde rasverengingen en rashondenfokkers onder

Nadere informatie

29 SEPTEMBER 1992. - Ministerieel besluit betreffende de veterinairrechtelijke voorschriften voor de invoer en het verkeer van schapen en geiten.

29 SEPTEMBER 1992. - Ministerieel besluit betreffende de veterinairrechtelijke voorschriften voor de invoer en het verkeer van schapen en geiten. 29 SEPTEMBER 1992. - Ministerieel besluit betreffende de veterinairrechtelijke voorschriften voor de invoer en het verkeer van schapen en geiten. De Minister van Landbouw, Gelet op de Dierengezondheidswet

Nadere informatie

Wat heeft de veehouder aan Genomics

Wat heeft de veehouder aan Genomics 2/1/21 Wat heeft de veehouder aan Genomics Mario Calus en Johan van Arendonk Wageningen UR Livestock Research en Wageningen University Wat wil de veehouder? Een goed inkomen halen van het bedrijf door

Nadere informatie

DE LAATSTE KANS VOOR DE GROENE PAUW (Pavo muticus)? Tekst en foto s: Wolfgang Mennig, WPA Duitsland

DE LAATSTE KANS VOOR DE GROENE PAUW (Pavo muticus)? Tekst en foto s: Wolfgang Mennig, WPA Duitsland DE LAATSTE KANS VOOR DE GROENE PAUW (Pavo muticus)? Tekst en foto s: Wolfgang Mennig, WPA Duitsland Ooit bewoonde de Groene pauw, ook wel Arendrager of Javapauw genaamd, de gehele zuidoostelijke Aziatische

Nadere informatie

Mijn varken. algemene ontwikkelingen en de meerwaarde

Mijn varken. algemene ontwikkelingen en de meerwaarde Mijn varken. algemene ontwikkelingen en de meerwaarde het varken centraal 29 oktober 2014, Geert van der Peet Inhoud Mogelijkheden RFID, maar geen doorbraak - Algemene ontwikkelingen en onderzoek Kansen

Nadere informatie

Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose. Omschrijving

Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose. Omschrijving Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Onvruchtbaarheid is het onvermogen om drachtig te worden. Onvruchtbaarheid bij vrouwelijke honden (teven) en katten (poezen)

Nadere informatie

Vertaling. Overwegende:

Vertaling. Overwegende: Vertaling Protocol van akkoord over de voorwaarden voor de grensoverschrijdende handel in slachtdieren en slachtpluimvee tussen het Koninkrijk België, het Groothertogdom Luxemburg en de Franse Republiek.

Nadere informatie

Fokbeleid van de Gordon Setter Vereniging Nederland

Fokbeleid van de Gordon Setter Vereniging Nederland Fokbeleid van de Gordon Setter Vereniging Nederland Opgericht 10 september 2010 Fokbeleid versie: Leden Vergadering 22 mei 2011 Fokbeleid van de Gordon Setter Vereniging Nederland 1. Doelstelling 1.1.

Nadere informatie

Genetica staat aan de basis van uw resultaat. Roy Strikkeling. Area Sales Manager EXPECT MORE

Genetica staat aan de basis van uw resultaat. Roy Strikkeling. Area Sales Manager EXPECT MORE Genetica staat aan de basis van uw resultaat Roy Strikkeling Area Sales Manager EXPECT MORE 1 Agenda Research & Technology Ontwikkelingen in de fokkerij Resultaten uit het veld Conclusies 2 Hendrix Genetics

Nadere informatie

Tabel 4 Diergebonden normen

Tabel 4 Diergebonden normen Mestbeleid 20102013: tabellen Tabel 4 Diergebonden normen Waarvoor gebruiken? De diergebonden normen gebruikt u voor zowel de berekening van de minimumopslagcapaciteit die u nodig heeft, als de mestproductie

Nadere informatie

Inteelt in kleine populaties

Inteelt in kleine populaties Inteelt in kleine populaties Lezing door Dr. Ir. Bart Ducro, onderzoeker bij Wageningen Universiteit, tijdens ALV van het NSPS op 23 november 2013. Dhr. Ducro zal doorgaan waar mevr. Schurink is gestopt.

Nadere informatie

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN BIJLAGE I SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET DIERGENEESMIDDEL ANTI-TETANUSSERUM 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Kwalitatief is een gezuiverd gemengd antiserum bekomen van

Nadere informatie

L 165/8 Publicatieblad van de Europese Unie 27.6.2007

L 165/8 Publicatieblad van de Europese Unie 27.6.2007 L 165/8 Publicatieblad van de Europese Unie 27.6.2007 VERORDENING (EG) Nr. 727/2007 VAN DE COMMISSIE van 26 juni 2007 tot wijziging van de bijlagen I, III, VII en X bij Verordening (EG) nr. 999/2001 van

Nadere informatie

Gebruikershandleiding DAS-Online

Gebruikershandleiding DAS-Online Gebruikershandleiding DAS-Online Inhoudsopgave Inloggen in DAS-Online... 2 Uitloggen uit DAS-Online... 2 Controlepaneel... 2 Tips... 2 Filter... 2 Bladeren... 2 Meldingen... 3 Stallijst... 3 Stamkaart...

Nadere informatie

24.8.2004 Publicatieblad van de Europese Unie L 274/3

24.8.2004 Publicatieblad van de Europese Unie L 274/3 24.8.2004 Publicatieblad van de Europese Unie L 274/3 VERORDENING (EG) Nr. 1492/2004 VAN DE COMMISSIE van 23 augustus 2004 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 999/2001 van het Europees Parlement en

Nadere informatie

Verenigingsfokreglement. voor het ras: Nederlandse Schapendoes

Verenigingsfokreglement. voor het ras: Nederlandse Schapendoes Verenigingsfokreglement naam van de rasvereniging: Vereniging de Nederlandse Schapendoes voor het ras: Nederlandse Schapendoes 1. ALGEMEEN 1.1. Dit reglement voor de Vereniging de Nederlandse Schapendoes,

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkelen van een eilandjesbron ten behoeve van transplantatie van geëncapsuleerde eilandjes van Langerhans voor behandeling van diabetes 1.2 Looptijd van

Nadere informatie

DNA-afname en afstammingscontrole

DNA-afname en afstammingscontrole verplicht voor elke raspup DNA-afname en afstammingscontrole INFORMATIE VOOR FOKKERS www.houdenvanhonden.nl Verplichte DNA-afname en -afstammingscontrole Sinds 1 juni 2014 krijgen alle rashondenpups een

Nadere informatie

1.2. Dit Verenigingsfokreglement (VFR) geldt voor alle leden van de vereniging voor de Alaska Malamute Club voor Nederland.

1.2. Dit Verenigingsfokreglement (VFR) geldt voor alle leden van de vereniging voor de Alaska Malamute Club voor Nederland. 1. ALGEMEEN 1.1. Dit reglement voor de Alaska Malamute Club voor Nederland, hierna te noemen de vereniging beoogt bij te dragen aan de behartiging van de belangen van het ras Alaskan Malamute zoals deze

Nadere informatie

Kengetallen. E-13 Voortplanting

Kengetallen. E-13 Voortplanting Kengetallen E-13 Voortplanting Inleiding Op melkveebedrijven wordt jaarlijks een aanzienlijke schade geleden als gevolg van een niet optimale tussenkalftijd en een voortijdige afvoer van koeien die niet

Nadere informatie

IERSE SETTER CLUB opgericht 14 november 1915

IERSE SETTER CLUB opgericht 14 november 1915 OUTCROSS PROGRAMMA IERSE SETTER ROOD-WIT De Ierse Setter rood-wit is één van Ierlands negen inheemse rassen. Alle negen rassen behoren tot de werkhonden. Sinds de erkenning van de Ierse Setter rood-wit

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. 800013-1-617b Schapen - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 32 tot en met 48.

Nadere informatie

Erkenningsvoorwaarden voor embryoteams en embryoproductieteams voor runderen

Erkenningsvoorwaarden voor embryoteams en embryoproductieteams voor runderen Erkenningsvoorwaarden voor embryoteams en embryoproductieteams voor runderen Bijlage II. 9.1 (embryoteam) en 9.5 (embryoproductieteam) bij het koninklijk besluit van 16 januari 2006 tot vaststelling van

Nadere informatie

Vleesconsumptie per hoofd van de bevolking in Nederland, 2005-2014. David Verhoog, Hans Wijsman en Ida Terluin

Vleesconsumptie per hoofd van de bevolking in Nederland, 2005-2014. David Verhoog, Hans Wijsman en Ida Terluin Vleesconsumptie per hoofd van de bevolking in Nederland, 2005-2014 David Verhoog, Hans Wijsman en Ida Terluin Vleesconsumptie per hoofd van de bevolking in Nederland, 2005-2014 David Verhoog, Hans Wijsman

Nadere informatie

Mededeling van de Koninklijke Maatschappij Sint-Hubertus aan de DIERENARTS

Mededeling van de Koninklijke Maatschappij Sint-Hubertus aan de DIERENARTS Mededeling van de Koninklijke Maatschappij Sint-Hubertus aan de DIERENARTS Beste Dokter, In overeenkomst met UPV en SAVAB Flanders, wenst de Koninklijke Maatschappij Sint-Hubertus in nauwe samenwerking

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Voortplantingsgeneeskunde. Het invriezen en in bewaring geven van zaad

Voortplantingsgeneeskunde. Het invriezen en in bewaring geven van zaad Voortplantingsgeneeskunde Het invriezen en in bewaring geven van zaad Voortplantingsgeneeskunde Inleiding U heeft met een arts gesproken over de mogelijkheid om uw zaad (sperma) te laten invriezen en

Nadere informatie