EINDRAPPORT. De effectiviteit van werkplekleren in diverse omstandigheden en met verscheiden doelgroepen. Najaar 2008

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EINDRAPPORT. De effectiviteit van werkplekleren in diverse omstandigheden en met verscheiden doelgroepen. Najaar 2008"

Transcriptie

1 SoE-Comité Expertisenetwerk School of Education Associatie K.U.Leuven EINDRAPPORT De effectiviteit van werkplekleren in diverse omstandigheden en met verscheiden doelgroepen Najaar 2008 Wetenschappelijke leiding Geert Kelchtermans, K.U.Leuven Penvoerder John Maes, K.H.Kempen Wetenschappelijke medewerkers Katrijn Ballet Elien Peeters Virginie März Liesbeth Piot Danny Robben

2 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE...2 ALGEMENE INLEIDING...5 DEEL I: DOEL VAN HET RAPPORT EN SAMENSTELLING VAN HET TEAM DOELSTELLINGEN SAMENSTELLING VAN HET TEAM...7 DEEL II: VERSLAG VAN DE WERKZAAMHEDEN OVERZICHT VAN DE ACTIVITEITEN PROBLEEMSTELLING EN CONCEPTUEEL KADER INLEIDING PROFESSIONELE ONTWIKKELING EN REFLECTIE WERKPLEKLEREN: EEN OPLEIDINGSDIDACTISCH VRAAGSTUK DETERMINANTEN EN KRITISCHE FACTOREN VOOR WERKPLEKLEREN Kenmerken van de werkplek Kenmerken van de opleiding Kenmerken van de student BESLUIT: EEN WERKMODEL ONDERZOEKSOPZET EN -VERLOOP INLEIDING STAP 1: ORIËNTERENDE EXPLORATIE STAP 2: CASUSSPECIFIEKE ONDERZOEKSVRAGEN EN DATAVERZAMELING STAP 3: WITHIN-CASE ANALYSE EN TERUGKOPPELING NAAR BETROKKEN INSTELLING STAP 4: CROSS-CASE ANALYSE RESULTATEN INLEIDING HOE VERLOOPT HET WERKPLEKLEREN? CONDITIES EN DETERMINANTEN VOOR HET VERLOOP VAN WERKPLEKLEREN Belang van emotionele rust tijdens het werkplekleren Kenmerken van de opleiding Spanning in het gebruik van het portfolio Begeleiding vanuit het opleidingsinstituut Kenmerken van de werkplek De eigen werkcontext als stageplaats...35 blz. 2/50

3 Rol van mentoren bij de opleiding ALGEMEEN BESLUIT...41 DEEL III: REFLECTIES OVER WERKZAAMHEDEN BELANGRIJKSTE REALISATIES BELANGRIJKSTE PROBLEMEN INHOUD ORGANISATIE...44 DEEL IV: INITIATIEVEN VOOR DOCUMENTATIE EN VERANKERING INITIATIEVEN VOOR DOCUMENTATIE EN BREDERE RAPPORTERING PRESENTATIE PROJECT TIJDENS STUDIEDAG VAN HET ENW SOE VLIEGENDE START ( , AALST) PAPERPRESENTATIE TIJDENS ORD POSTERPRESENTATIE TIJDENS STUDIEDAG OP KOERS PUBLICATIE IN EEN PRAKTIJKGERICHT TIJDSCHRIFT INITIATIEVEN VOOR VERANKERING VAN RESULTATEN...46 DEEL V: GERAADPLEEGDE LITERATUUR...47 LIJST MET TABELLEN Tabel 1: Overzicht werkzaamheden...9 Tabel 2: Overzicht van de bestudeerde varianten van werkplekleren...23 Tabel 3: Casusspecifieke onderzoeksvragen en dataverzamelingsplan...27 LIJST MET FIGUREN Figuur 1: Leren op de werkplek: actoren en agenda s...17 Figuur 2: Leren op de werkplek: actoren, determinanten en kritische factoren...22 Figuur 3: Aangepast model werkplekleren...42 blz. 3/50

4

5 Algemene inleiding Leren op de werkplek is de voorbije jaren een centraal thema geworden in (het beleid rond) de lerarenopleiding. Door opleidingen meer te verbinden met de authentieke beroepspraktijk wil men krachtigere leeromgevingen creëren en dus betere studieresultaten bereiken bij de studenten. Dit impliciete idee achter werkplekleren heeft weliswaar een grote face validity, maar - zowel conceptueel als empirisch - gaat het om een complex fenomeen dat via onderzoek nog maar in beperkte mate inzichtelijk is gemaakt. Daarenboven is het allesbehalve vanzelfsprekend om de ambitie achter de idee van werkplekleren vlot om te zetten in de concrete organisatie van opleidingsactiviteiten en een methodiek van begeleiding. Toch wordt er door vele opleidingsinstituten met veel energie en creativiteit gezocht naar mogelijkheden om werkplekleren gestalte te geven. In het onderzoeks- en ontwikkelingsproject, waarover dit rapport verslag uitbrengt, zijn we vertrokken van concrete pogingen om werkplekleren gestalte te geven door de verschillende partners in het project. Daarbij was het de bedoeling om meer inzicht te krijgen in het feitelijke verloop van de leerprocessen bij verschillende vormen van werkplekleren en in de determinanten van deze leerprocessen (i.c. faciliterende en/of inhiberende voorwaarden). Die inzichten zouden de betrokken partnerinstellingen helpen om op een gefundeerde wijze initiatieven te nemen om hun praktijk te optimaliseren. Tegelijkertijd hadden we met het project een meer theoretische ambitie, namelijk de ontwikkeling en systematisering van empirisch gefundeerde inzichten over (de voorwaarden van) werkplekleren. De doelen van het project waren niet alleen inhoudelijk ambitieus, maar legden de lat ook hoog voor de vereiste samenwerking tussen de partners. Naast de aanzienlijke hoeveelheid werk die gerealiseerd moest worden, was een open, collegiale en zelfkritische ingesteldheid essentieel voor de samenwerking. Die houding is allesbehalve vanzelfsprekend in een klimaat dat in sterke mate bepaald wordt door competitie op de markt van het hoger onderwijs. Toch zijn we er in de stuurgroep in geslaagd om vanuit een inhoudelijke, professionele en open betrokkenheid het gesprek aan te gaan, de eigen praktijken zichtbaar te maken en kritisch tegen het licht te houden om van daaruit te komen tot inzichten die voor een ruimer publiek relevant en bruikbaar zijn. Dat lijkt ons een bijzonder belangrijke realisatie, die we in deze inleiding uitdrukkelijk willen vermelden (ook al omdat ze niet zo gemakkelijk materieel te bewijzen valt). Op deze manier menen we een reële bijdrage geleverd te hebben tot de cultuur van complementaire professionaliteit die ons inziens noodzakelijk is binnen de School of Education als ze haar algemene doelstellingen wil bereiken. blz. 5/50

6 Gezien de complexiteit van het fenomeen werkplekleren én de beperkingen van tijd en financiële middelen kan dit rapport zeker niet het laatste woord spreken over werkplekleren. Integendeel. Door systematischer in kaart te brengen welke factoren en voorwaarden het uiteindelijke verloop van werkplekleren bepalen hebben we een begin gemaakt met een meer gefundeerde probleemstelling en daardoor een meer onderbouwd inzicht waarop concrete initiatieven zich kunnen enten. In bijlage wordt een CD-rom ter beschikking gesteld. Deze bevat alle binnen het kader van het project voorbereide publicaties. Deze zijn voornamelijk te beschouwen als work in progress. Leuven, najaar 2008 Geert Kelchtermans John Maes Katrijn Ballet Elien Peeters Virginie März Liesbeth Piot Danny Robben blz. 6/50

7 DEEL I: Doel van het rapport en samenstelling van het team 1 Doelstellingen Dit onderzoeks- en ontwikkelingproject had tot doelstelling meer inzicht te verwerven in het feitelijke verloop van de leerprocessen bij verschillende vormen van werkplekleren. Bovendien beoogden we meer kennis van de determinanten van deze leerprocessen (i.c. faciliterende en/of inhiberende voorwaarden). Die inzichten zouden de betrokken partnerinstellingen helpen om op een gefundeerde wijze initiatieven te nemen om hun praktijk te optimaliseren. Daarenboven kunnen ze bijdragen tot verdere theorievorming over het verloop en de condities van werkplekleren en uiteindelijk dus tot een kennisbasis waarmee alle partners binnen de School of Education hun voordeel kunnen doen. 2 Samenstelling van het team Promotor - penvoerende instelling: K.H.Kempen, departement Lerarenopleiding Vorselaar, vertegenwoordigd door John Maes; Wetenschappelijke promotor: KULeuven, Centrum voor Onderwijsbeleid en -Vernieuwing, vertegenwoordigd door Geert Kelchtermans; Partners-co-promotoren: KHLeuven, departement lerarenopleiding, vertegenwoordigd door Kristien Carnel; KHLim, departement lerarenopleiding, vertegenwoordigd door Guido Cajot; CVO LimLo, specifieke lerarenopleiding, vertegenwoordigd door Danny Robben; Projectmedewerkers: Elien Peeters (K.H.Kempen), Katrijn Ballet (KULeuven), Danny Robben (CVO LimLo), Virginie März en Liesbeth Piot (KULeuven). De uitvoering van het project werd gesuperviseerd en aangestuurd vanuit een stuurgroep waarin alle betrokken partners en de projectmedewerkers vertegenwoordigd waren. blz. 7/50

8 Deel II: Verslag van de werkzaamheden 1 Overzicht van de activiteiten FASE 1: studie- en exploratieronde: (oktober 2007 januari 2008) 1. Exploratieve literatuurstudie over werkplekleren in het onderwijs; 2. Exploratie en inventarisatie van praktijken i.v.m. werkplekleren in de partnerinstellingen; 3. Vastleggen van onderzoeksopzet Algemene onderzoeksopzet Casusspecifieke onderzoeksopzet: prioriteren en concretiseren van de onderzoeksvragen voor fase 2 SEPTEMBER 2007 Vergaderingen: 5 september 2007: stuurgroep (aanzet tot onderzoeksopzet) OKTOBER 2007 Onderzoeksactiviteiten: Verfijnen van probleemstelling en onderzoeksvragen Uitwerken van voorlopig conceptueel kader Concretisering onderzoeksopzet en methodologische verantwoording Vergaderingen: 3 oktober 2007: stuurgroep (taakverdeling, middelenverdeling, voorbereiding Studie- en informatienamiddag van het expertisenetwerk School of Education Associatie K.U.Leuven op 8 november 2007 te Aalst) NOVEMBER 2007 Onderzoeksactiviteiten: Literatuurstudie Dataverzameling: verkennende interviews in de betrokken instellingen Presentatie project op Studie- en informatienamiddag van het expertisenetwerk School of Education Associatie K.U.Leuven op 8 november 2007 te Aalst Vergaderingen: 8 november 2007: stuurgroep (bespreking van fiches als leidraad voor eerste verkennende dataverzameling) DECEMBER 2007 Onderzoeksactiviteiten: Literatuurstudie Dataverzameling: verkennende interviews met alle betrokken instellingen Analyse van de verkennende interviews Vergaderingen: 18 december 2007: stuurgroep (bespreking voorlopige resultaten n.a.v. verkennend interview en planning fase 2) JANUARI 2008 Onderzoeksactiviteiten: Literatuurstudie Analyse van de verkennende interviews Vastleggen casusspecifieke onderzoeksopzet: prioriteren en concretiseren van de onderzoeksvragen en ontwerp dataverzamelingsplan per instelling/casus blz. 8/50

9 FASE 2: Within-case-analyse: een onderzoek binnen elke partnerinstelling, resulterend in casusrapport Dataverzameling (februari juni 2008) Dataverwerking (juni september 2008) FEBRUARI 2008 MAART 2008 MAART 2008 APRIL 2008 MEI 2008 JUNI AUGUSTUST 2008 Onderzoeksactiviteiten Onderzoek in case 1 Ontwerp van dataverzamelingsplan en -instrumenten Uitvoeren van dataverzameling Start dataverwerking Vergaderingen: 12 februari 2008: stuurgroep (bespreking van de casusspecifieke onderzoeksvragen en ontwerp dataverzamelingsplan per instelling/casus) Onderzoeksactiviteiten Ontwerp van dataverzamelingsplannen voor overige drie cases Vergaderingen: (Voorbereiden) tussentijds verslag 6 maart 2008: coördinatievergadering SoE Onderzoeksactiviteiten Dataverzameling in overige 3 cases Voorbereiden paper ORD over werkplekleren Vergaderingen: 23 april 2008: stuurgroep (onderzoeksverloop per casus) Onderzoeksactiviteiten Dataverwerking van de 4 cases Deelname ORD met paper over werkplekleren (juni 2008) Bijkomende dataverzameling en verwerking voor twee cases Vergaderingen 5 juni 2008: opvolggesprek met Mevr. Leen Joos, School of Education 4 juli 2008: stuurgroep (onderzoeksverloop per casus, voorbereiding aanvraag vervolgproject) FASE 3: Cross-case-analyse: een vergelijking van de verschillende casussen (juli - september 2008) SEPTEMBER 2008 Onderzoeksactiviteiten Terugkoppeling casusrapporten naar de respectievelijke instellingen Cross-case-analyse en -rapportering Redactie van het eindrapport Constructie poster voor studiedag 13/11/2008 Op koers ; deelname studiedag op 13/11/2008 Tabel 1: Overzicht werkzaamheden blz. 9/50

10

11 2 Probleemstelling en conceptueel kader 2.1 Inleiding Leren op de werkplek is de voorbije jaren een centraal thema geworden in (het beleid rond) de lerarenopleiding. Door opleidingen meer te verbinden met de authentieke beroepspraktijk zouden er krachtiger leeromgevingen geschapen kunnen worden. Dit alles gaat samen met pleidooien voor meer praktijkervaringen in de opleiding tot leraar. In het verlengde hiervan én gestimuleerd door de recente regelgeving werden in de lerarenopleidingen verschillende varianten van werkplekleren ingevoerd. Ofschoon deze ontwikkelingen met grote vanzelfsprekendheid plaatsvinden, roepen ze de vraag op: Is werkplekleren een mogelijkheid om de opleidingsdidactische ambities te realiseren? Ofschoon het leren op de werkplek een grote face validity heeft, is het fenomeen zelf behoorlijk complex, zowel conceptueel als empirisch. Daarenboven leert de ervaring dat werkplekleren niet altijd tot de verhoopte leerresultaten leidt. In de concrete Vlaamse (onderwijs)praktijk zijn er heel wat opleidingsactiviteiten die als varianten onder de noemer van werkplekleren vallen. Illustratief is het overzicht dat de Vlaamse Onderwijsraad (VLOR, 2007, p. 3-8) recent maakte: Stage; leerwerkproject; werkplekopleiding; leerstages; werkstages; duale leerroutes; LIO-stages,. Vormen van praktijkoefeningen en stages maken traditioneel als vanzelfsprekend deel uit van de lerarenopleiding. De nieuwste variant van werkplekleren in de context van de Vlaamse lerarenopleiding zijn de LIO-stages. Het gaat om zogenaamde leerwerktrajecten waar de leraar-in-opleiding (LIO) al werkend zijn stage vervult. De LIO wordt als tijdelijke werknemer aangesteld in een onderwijsinstelling en wordt zelfs bezoldigd. Het is de bedoeling dat de LIO wel intensief gevolgd en begeleid wordt door een - hiervoor aangestelde en bezoldigde - mentor. De verschillende varianten van werkplekleren weerspiegelen dus het oude opleidingsdidactische vraagstuk van de afstemming en integratie van theoretische inzichten (vakinhoudelijk, algemeen en vakdidactisch, pedagogisch-didactisch) enerzijds en beoordelings- en handelingsvaardigheden en houding in de praktijk anderzijds (Kelchtermans, 2003). In dit overzicht rapporteren we over de resultaten van het onderzoek naar werkplekleren. We starten met een schets van het conceptueel kader. Vervolgens lichten we ons onderzoeksopzet toe. Tot slot gaan we dieper in op de resultaten en formuleren we een besluit. blz. 11/50

12 2.2 Professionele ontwikkeling en reflectie De opleiding tot leerkracht wordt steeds meer beschouwd als een proces dat gedurende de hele loopbaan verder loopt. Dit proces duiden we aan met de term professionele ontwikkeling, namelijk het levenslange leer- en ontwikkelingsproces dat resulteert uit de betekenisvolle interactie tussen de lerende (= leerkracht) en de context, waarin hij/zij permanent een aantal ervaringen opdoet (Kelchtermans, 2001, p. 14; zie ook Kelchtermans, 1994). Aan deze conceptualisering van professionele ontwikkeling ligt een belangrijke assumptie ten grondslag: de initiële opleiding is slechts één - zij een erg belangrijke - fase in het proces van leerkracht worden dat uiteindelijk de hele loopbaan doorloopt. Om deskundigheid in beroepstaken te verwerven, moet men als leerkracht immers blijven leren en professioneel groeien (zie o.m. Kelchtermans, 2001). In het levenslange professionele leren van leerkrachten wordt het centrale leerproces gevormd door reflectief ervaringsleren (Kelchtermans, 2001). Ervaringen worden actief - door middel van reflectie op zowel het handelen als het denken - geïntegreerd. Reflectie omschrijven we met Kelchtermans (2001, p. 10) als het menselijk vermogen om expliciet terug te blikken op en na te denken over het eigen handelen als leerkracht. Om echt te spreken van professionele ontwikkeling is het dan ook noodzakelijk om de ervaringen reflectief te verbinden met en te integreren in de reeds aanwezige kennis en opvattingen van de lerende (Kelchtermans, 2001; zie ook Korthagen, 2001; Korthagen & Koster, 1996). Daardoor ontwikkelt de betrokkene enerzijds een breder, verfijnder en effectiever repertoire aan handelingsvaardigheden en anderzijds een meer gefundeerde (geldige) kennisbasis over de professionele situaties en opdrachten. In navolging van Kelchtermans (2001, 2007b) stellen we dat - indien reflectie wil bijdragen tot professionele ontwikkeling die recht doet aan de complexiteit van het lerarenberoep - de inhoud van reflectie voldoende breed en diep moet zijn. Deze brede benadering is een kritiek op de tendens om het reflecteren te reduceren tot de technische aspecten van kennis en vaardigheden ( wat moet ik doen om het volgende keer beter - d.w.z. effectiever - te doen als leerkracht? ). Ofschoon we de technische dimensie in professioneel leraarschap niet betwisten, wil onze benadering uitdrukkelijk ook andere wezenlijke dimensies van het leraarschap een plaats geven, namelijk de morele, politieke en emotionele aspecten van het beroep. Handelen als leerkracht impliceert altijd het beoordelen van situaties en het nemen van beslissingen vanuit een waardengebonden opstelling. In die zin hebben professionele, technische beslissingen als leerkracht altijd morele implicaties. De waardengebonden keuzes die men maakt weerspiegelen daarenboven een normatieve idee over goed onderwijs en goed leraarschap. Over die idee bestaat evenwel geen consensus en in die zin wordt het handelen van leerkrachten ook gekenmerkt door een politieke dimensie. Zij verwijst naar de processen van macht en invloed die ervoor zorgen dat een bepaalde idee van goed onderwijs zich op een bepaald moment en in concrete contexten doorzet en de toon aangeeft. Tenslotte vereist leraarschap ook een engagement in een relatie van zorg tegenover de leerling. Die relatie van zorg en verantwoordelijkheid impliceert dat de persoon van de blz. 12/50

13 leerkracht altijd mee in het geding is in de professionele praktijk en dus dat die praktijk altijd gekenmerkt wordt door emotionaliteit (Kelchtermans, 2001, 2007b; Nias, 1996). Naast deze breedte moet reflectie ook diep zijn en dus reiken voorbij het niveau van het handelen en doorstoten tot de onderliggende opvattingen. Het onderscheid dat Argyris en Schön (1978) maken tussen twee soorten leren is in de verband verhelderend: zij spreken over single loop learning versus double loop learning. Bij het verbeteren van het handelen vindt vooral single loop leren plaats. De nadruk ligt dan voornamelijk op het leren van specifieke handelingsrepertoires, het verbeteren van de werkwijze en de resultaten ervan (cf. het goed doen ) (Aelterman & Schepens, 2002). Double loop leren is gericht op het ter discussie stellen van handelingsrepertoires (cf. doen we wel de goede dingen? ) en impliceert dus dat de onderliggende opvattingen in vraag gesteld worden tijdens het leren. Aansluitend bij het teacher thinking - onderzoek (zie o.m. Clark & Peterson, 1986) en op basis van zijn narratief-biografisch onderzoek naar professionele ontwikkeling, heeft Kelchtermans (1994) de opvattingen van leerkrachten geconceptualiseerd in termen van het persoonlijk interpretatiekader. Doorheen hun onderwijsloopbaan ontwikkelen leerkrachten een persoonlijk interpretatiekader, een geheel van cognities dat fungeert als de bril waardoor zij concrete beroepssituaties waarnemen, er betekenis aan geven en erin handelen. De betekenisgeving aan de concrete ervaringen staat hier dus centraal. Dit persoonlijk interpretatiekader vormt de altijd tijdelijke - mentale neerslag van de professionele ontwikkeling doorheen hun loopbaan. Binnen dit persoonlijk interpretatiekader kunnen we volgens Kelchtermans twee belangrijke domeinen onderscheiden: het professioneel zelfverstaan en de subjectieve onderwijstheorie (Kelchtermans, 1994). Het professioneel zelfverstaan verwijst naar het geheel van opvattingen die men heeft over zichzelf als leerkracht. Op basis van onderzoek konden daarbinnen vijf componenten onderscheiden worden: - Zelfbeeld (descriptief): hoe beschrijft de leerkracht zichzelf?; welk beeld heeft hij/zij van zichzelf? - Zelfwaardegevoel (evaluatief): hoe goed vindt de leerkracht dat hij/zij het beroep uitoefent? Hoe evalueert iemand subjectief zijn/haar beroepsfunctioneren? - Beroepsmotivatie (conatief): welke motieven spelen een rol in de keuze van leerkrachten om in het beroep te stappen, erin te blijven of om van beroep te veranderen? Wat zijn voor de betrokkene de belangrijke motiverende factoren in het beroep? - Taakopvatting (normatief): wat ziet de betrokkene als zijn/haar taak om een goede leerkracht te zijn? Wat behoort in zijn/haar opvatting - tot de job en wat niet? Anders gesteld (en ter onderscheiding van de subjectieve onderwijstheorie), het is het persoonlijke antwoord op de vragen: wat moet ik doen en waarom dat? - Toekomstperspectief (prospectief): welke verwachtingen heeft de betrokkene tegenover zijn/haar toekomst in het beroep? Hoe beleeft hij/zij die verwachte toekomst? De subjectieve onderwijstheorie is een persoonlijk geheel van kennis en opvattingen over onderwijzen. Bijvoorbeeld: vakinhoudelijke kennis, opvattingen over effectieve (vak-)didactische strategieën of vuistregels voor goed klassenmanagement en groepsdynamische inzichten. Samengevat gaat het hier om het persoonsgebonden antwoord op de vragen: hoe moet ik het doen en waarom zo?. blz. 13/50

14 Samengevat: professionele ontwikkeling vertaalt zich dan in kwalitatieve veranderingen in zowel het handelen als het denken van de leerkracht die elkaar onderling beïnvloeden (Kelchtermans, 2001). Voor het handelen betekent dit volgens Kelchtermans (2001) dat er een grotere effectiviteit van de professionele activiteiten ontstaat: men kan immers putten uit een breder handelingsrepertoire en dat adequater inzetten. Verandering in het denken impliceert dat de inhoud van het persoonlijk interpretatiekader zich verder verfijnt, getoetst wordt en zo een grotere geldigheid verwerft. Reflectie vormt een sleutelvaardigheid om vanuit concrete ervaringen zich bewust te worden van het eigen persoonlijk interpretatiekader, de inhoud ervan te expliciteren, te toetsen en te optimaliseren indien nodig. 2.3 Werkplekleren: een opleidingsdidactisch vraagstuk Het reflectief ervaringsleren vormt de kern van de diverse varianten van het leren op de werkplek zoals dat de voorbije jaren vorm kreeg in Vlaamse lerarenopleidingen. Een literatuuronderzoek over werkplekleren leert dat er diverse opvattingen bestaan over de relatie tussen leren op de werkplek en de opleiding. Traditioneel werden leren en werken als twee exclusieve en duidelijk gescheiden domeinen beschouwd (Sfard, 1998). Enerzijds ging men uit van de gedachte uit dat men eerst een opleiding moet volgen om het geleerde later te vertalen in de beroepspraktijk (Sfard, 1998). De nadruk ligt hier op het formeel leren: het verwerven van kennis en vaardigheden die later toegepast worden. De omgekeerde relatie kwam ook voor: werken als een middel tot leren. Hiervan was al sprake in het middeleeuwse gildewezen: het meewerken met de meester moest ertoe leiden dat de gezel leerde hoe het betreffende beroep moest worden uitgeoefend (Sociaal Cultureel Planbureau, 2006). Ook hier worden leren en werken als twee exclusieve zaken bekeken. Via een meesterproef kon de gezel de positie van meester verwerven (Streumer & Van der Klink, 2001). Deze visie is tegenwoordig nog steeds aan de orde in het leerlingwezen, waarbij het werken in dienst staat van het leren. Hier geldt echter dat het werken niet uitsluitend op het leren is gericht; er moet ook productieve arbeid worden geleverd. In deze benadering van werkplekleren wordt ook het sociale aspect van leren erkend. Toch dient men zich ervan bewust te zijn dat werken niet automatisch leidt tot leren. Of zoals Hager stelt: participation in itself does not ensure learning. (Hager, 1994, p. 30). Deze exclusieve benaderingen van leren en werken stoten echter steeds meer op kritiek (zie o.m. Sfard, 1998) en steeds meer auteurs bepleiten een nieuwe en geïntegreerde visie op leren en werken. Zij beroepen zich vooral op gewijzigde inzichten uit de leerpsychologie (zie o.m. Vermetten, Daniëls & Ruijs, 2004). De laatste jaren wordt daar uitgegaan van een constructivistische visie op leren, die zich afzet tegen het traditionele informatietransmissie-model over onderwijs en leren (De Corte, 1996). Leren wordt vanuit deze constructivistische visie beschouwd als een actief leerproces waarbij zelfsturing en zelfregulatie van de lerende een centrale plaats innemen (Dochy, Heylen & Van de Mosselaer, 2000) en blz. 14/50

15 waarbij de lerende betekenissen opbouwt. Naar aanleiding van deze verschuivingen verandert niet alleen de opvatting over de manier waarop mensen leren, maar ook over effectieve methodes van onderwijzen (Dochy, Segers & De Rijdt, 2002). Zo is het belangrijk dat leerprocessen ingebed worden in krachtige leeromgevingen waarin leerlingen aangemoedigd worden om dergelijke dispositie te verwerven (De Corte, 1996). De opkomst van en het geloof in werkplekleren moet tegen deze achtergrond begrepen worden. Door leerprocessen in te bedden in authentieke, reële en coöperatieve situaties rekent men op een betere persoonlijke integratie van het geleerde en dus op een grotere transfer-capaciteit naar toepassingen in reële beroepssituaties. Werkplekleren wordt dan ook omschreven als een bewuste opleidingsvorm waarbij er over het algemeen sprake is van een combinatie van on-the-job en off-the-job opleiden, teneinde een goede aansluiting te verkrijgen tussen het geleerde en de werkplek om daarmee de kans op transferproblemen te reduceren. (Kallenberg, 2007, p. 16). De hele beweging rond het competentiedenken heeft het pleidooi om opleiding en beroepspraktijk te koppelen overigens nog bevestigd (Klarus, 1998; Snoek, Van der Wolk, Van Ouden, 2003). Het competentiedenken kan beschouwd worden als een technisch denkkader voor het ontwerpen, organiseren, verantwoorden en implementeren van een opleidingscurriculum. Uit globale doelstellingen (vaak gepresenteerd in exhaustieve lijst van basiscompetenties of eindtermen) worden zo gedetailleerd mogelijke matrices afgeleid van alle vereiste (deel)competenties aan de hand waarvan vervolgens concrete opleidingsinhouden en -activiteiten ontworpen (en achteraf beoordeeld) worden. De matrices moeten toelaten om enerzijds alle belangrijke of vereiste (deel)competenties af te dekken in de opleidingsactiviteiten (geen witte vlekken laten) en anderzijds door middel van het opzet en aanbod van het opleidingsprogramma verantwoording af te leggen tegenover de overheid dat alle decretaal bepaalde basiscompetenties nagestreefd c.q. bereikt werden. De notie competentie weerspiegelt dus de idee dat kennis, handelingen, vaardigheden en attitudes in de beroepspraktijk op geïntegreerde wijze gebruikt moeten worden, dat ze vooraf exhaustief geïdentificeerd en beschreven kunnen worden en vervolgens via doelgerichte activiteiten nagestreefd (bereikt) kunnen worden. Vanuit deze visie bestaat de expertise van de geschoolde leerkracht er dan in dat hij/zij persoonlijk alle competenties verworven en geïntegreerd heeft, zodat ze in zijn/haar handelen tot uiting komen. Ondanks de schijnbare technische en conceptuele helderheid zijn er theoretisch en opleidingspraktisch heel wat problemen met het competentiedenken: - Er is een risico van statisch gebruik van de competenties; - Men moet steeds rekening houden met de complexiteit van concrete situaties en contexten. Het is niet zo makkelijk aan te geven welke competenties in een bepaalde situatie concreet aan de orde zijn; - Professioneel oordelen is een permanente en situatiegebonden opgave en is niet als competentie te omschrijven; blz. 15/50

16 - Men moet aandacht hebben voor de idee van het professionele zelf, van de leerkracht als persoon, waarvan zowel onderzoek (Kelchtermans, 1999a) als praktijkervaring aantonen dat ze zeer cruciaal is voor het verloop van onderwijs- leerprocessen. Dit zelf(verstaan) laat zich niet adequaat operationaliseren in termen van het competentiedenken. Opvoeding en onderwijs zijn fundamenteel relationeel, een tussenmenselijk gebeuren dat andere aspecten en dimensies omvat dan in competentietermen gevat kunnen worden, maar die toch van cruciaal belang zijn voor goed leraarschap: engagement, motivatie (Kelchtermans, 2007b; Simons & Kelchtermans, 2008). Door het competentiedenken worden al deze wezenlijke aspecten genegeerd, niet meegenomen en daardoor feitelijk onbelangrijk, zelfs belachelijk. Men kan er in competentietermen niet betekenisvol over spreken of denken (Masschelein & Simons, 2003). Het moet dus duidelijk zijn dat de visie op professionele ontwikkeling en de rol daarbinnen van reflectief ervaringsleren (zie eerder) een andere is dan die van het competentiedenken. Het actuele spreken en denken over werkplekleren sluit echter helemaal aan bij het competentiedenken. De benadering in ons project wil dan ook ruimer zijn en recht doen aan de eigenheid en complexiteit van het (opleiden tot) leraarschap. Daarom stellen we de notie professionele ontwikkeling centraal als begrip. Wat in onze ogen goede arrangementen zijn voor werkplekleren gaat dus verder dan het verwerven/verdiepen van (technische) competenties. Fundamenteel voor goed leraarschap is het beschikken over theoretische kennis (om situaties te kunnen lezen, interpreteren, duiden) om adequaat te oordelen welke handelingsstrategieën en houdingen in een concrete situatie het meest aangewezen zijn. Theorie zonder praktijk heeft dus geen zin, maar het omgekeerde is even nefast (Kelchtermans, 2003). De opleidingsdidactische uitdaging bestaat er net in om te zorgen dat beide in voortdurende interactie elkaar te laten versterken en uitdagen en dat de betrokken persoon die interactie en integratie actief realiseert (Kelchtermans & Ballet, 2008). De essentie in bovenstaande discussie is dat werkplekleren plaatsvindt in, maar ook kan plaatsvinden dankzij de complexiteit van reële of zo reëel mogelijke beroepscontexten. Het werkplekleren is dus altijd functie van zowel de context (condities) als van de wijze waarop de lerende er betekenis aan geeft en ermee omgaat. Als werkdefinitie voor werkplekleren kunnen we ons best vinden in de omschrijving van Onstenk (2001, p. 135): Een op ervaring gebaseerd leren, een actief en constructief proces dat plaatsvindt in een reële arbeidssituatie als leeromgeving, met de werkelijke problemen uit de (toekomstige) arbeidspraktijk als leerobject. Werkplekleren impliceert dus een specifieke agenda tussen verschillende actoren. Die relatie brengen we in kaart in Figuur 1. De drie actoren zijn de student met zijn/haar educatieve behoeften, de mentor als sleutelfiguur vanuit de stageschool en de stagebegeleider vanuit het opleidingsinstituut. De relatie tussen de drie actoren leidt tot een bepaalde begeleidingsagenda. blz. 16/50

Kader voor opleiding, begeleiding en evaluatie van de leraar in opleiding (LIO) ENW SoE 2008/06

Kader voor opleiding, begeleiding en evaluatie van de leraar in opleiding (LIO) ENW SoE 2008/06 Kader voor opleiding, begeleiding en evaluatie van de leraar in opleiding (LIO) ENW SoE 2008/06 1 Samenstelling van het projectteam van het project Totstandkoming van de leidraad : situering van het LIO-traject

Nadere informatie

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD ILS Nijmegen Mei 2009 Voorwoord: Dit voorstel voor een competentieprofiel van de spd is ontworpen op verzoek van de directies van ILS- HAN en ILS-RU door de productgroep

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Reflectievragen voor het ontwerpen van een traject met werkplekleren

Reflectievragen voor het ontwerpen van een traject met werkplekleren voor het ontwerpen van een traject met werkplekleren Doelstelling Dit instrument is bedoeld voor het management van een opleiding en opleidingsteams. Het reikt reflectievragen aan voor het ontwerpen van

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting Wat? Een ondernemend innovatief partnerschap ( ecosysteem ) binnen een studentenstad wordt door Agentschap

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Een onderzoek naar de kwaliteit van de opleidingsschool

Een onderzoek naar de kwaliteit van de opleidingsschool Werkplekleren Werkplekleren: het han Een onderzoek naar de kwaliteit van de opleidingsschool Miranda Timmermans en Bas van Lanen Beide auteurs zijn verbonden aan de Hogeschool Arnhem en Nijmegen, Faculteit

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing?

Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Goede praktijkvoorbeelden als strategie voor onderwijsvernieuwing? Problematiseren en er voorbij Geert Kelchtermans Praktijkvoorbeelden zijn in PV in de hitparade van populair onderwijsjargon Eenvoudige

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 vormt de algemene inleiding van het proefschrift. In dit hoofdstuk beschrijven wij de achtergronden, het doel, de relevantie en de context van het onderzoek, en de

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie.

De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. ROWF Les op locatie in de beroepsopdracht van de HvA. De ROWF organiseert al vanaf het begin van de opleidingsschool onderdelen vanuit het generieke programma van de HvA Les op Locatie. Het doel is de

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0

Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0 Proefschrift Tjepkema, S. (2002) The learning infrastructure of self-managing work teams. Enschede, Universiteit Twente, 263 pagina s. ISBN 90 3651 852 0 Aanleiding en probleemstelling Zelfsturende teams

Nadere informatie

Effectieve Professionele Ontwikkeling

Effectieve Professionele Ontwikkeling Effectieve Professionele Ontwikkeling EFFECTIEVE Professionele Ontwikkeling resulteert in aantoonbare, wenselijke en duurzame veranderingen bij leraren Kennis Inzicht Vaardigheden Competenties Attitudes

Nadere informatie

De professionele ontwikkeling van docenten: Nascholing of werkplekleren?

De professionele ontwikkeling van docenten: Nascholing of werkplekleren? De professionele ontwikkeling van docenten: Nascholing of werkplekleren? Jan van Driel, POOLL Congres Leren op de werkplek Leuven, 7 januari 2015 Professionele ontwikkeling van docenten Professional development

Nadere informatie

Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen. Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek

Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen. Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek Tijdschema Inleiding Anje (15 minuten) Praktijk casus Anja (10

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Samenvatting / Dutch summary

Samenvatting / Dutch summary Samenvatting / Dutch summary De verantwoordelijkheid die mensen al dan niet nemen voor hun eigen leven is een centraal thema op dit moment, zowel binnen de politieke als de publieke discussie: we gaan

Nadere informatie

Ondernemerschaponderwijs. Kansloze onderneming?

Ondernemerschaponderwijs. Kansloze onderneming? Ondernemerschaponderwijs Kansloze onderneming? Probleemstelling Theoretisch kader Methode van Onderzoek Resultaten Conclusie Discussie Effectiviteit van Ondernemerschaponderwijs Probleemstelling Belang

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012

Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012 Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012 Workshop werkplekleren: opbouw Wat is werkplekleren? Uitgangspunt Waarom werkplekleren? Getuigenissen Wedstrijd Toekomst werkplekleren? Advies SERV

Nadere informatie

11): Uittreksel uit Referentie SLT-APT1 (RITS Brussel)

11): Uittreksel uit Referentie SLT-APT1 (RITS Brussel) BIJLAGE 1 (Zie 11): Uittreksel uit Referentie SLT-APT1 (RITS Brussel) 1 BIJLAGE 2 (Zie 12, 33): Uittreksel uit Specifieke lerarenopleiding. Documenten ter ondersteuning van het assessment. LIO-traject

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Competenties, e-portfolio en lerarenopleiding. Veronique.deroeck@ppw.kuleuven.be, yves.blieck@ppw.kuleuven.be, katrien.struyven@ped.kuleuven.

Competenties, e-portfolio en lerarenopleiding. Veronique.deroeck@ppw.kuleuven.be, yves.blieck@ppw.kuleuven.be, katrien.struyven@ped.kuleuven. Competenties, e-portfolio en lerarenopleiding Veronique.deroeck@ppw.kuleuven.be, yves.blieck@ppw.kuleuven.be, katrien.struyven@ped.kuleuven.be 1. Het e-portfolio (EPF) tijdens de stage van de SLO 2 stagedelen

Nadere informatie

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot GMW Geïntegreerde competentieverwerving 2 AD2 40 n.v.t. 220 JA aanvragen

Nadere informatie

Vakdidactische leergemeenschappen. Een antwoord op professionaliseringsbehoeften bij leraren? Een exploratief onderzoek

Vakdidactische leergemeenschappen. Een antwoord op professionaliseringsbehoeften bij leraren? Een exploratief onderzoek Vakdidactische leergemeenschappen Een antwoord op professionaliseringsbehoeften bij leraren? Een exploratief onderzoek Vakdidactische Leergemeenschappen Een antwoord op professionaliseringsbehoeften bij

Nadere informatie

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden VERSLAG REACTIE 20 Over vermeende tegenstellingen die irrelevant zijn In het stuk van Piet van der Ploeg Pabo s varen blind op constructivisme (zie artikel op pagina 13) worden veel tegenstellingen geschetst.

Nadere informatie

Deze steekkaart maakt deel uit van het boek "Steekkaarten doceerpraktijk" van Mieke Clement en Lies Laga (Eds.), uitgegeven door Garant.

Deze steekkaart maakt deel uit van het boek Steekkaarten doceerpraktijk van Mieke Clement en Lies Laga (Eds.), uitgegeven door Garant. Stage Omschrijving Tijdens een stage komen studenten in contact met het concrete werkveld. Studenten krijgen de kans de verworven kennis te confronteren met de praktijk in het werkveld. Stages laten toe

Nadere informatie

MICROTEACHING: een kort lesfragment door een student gegeven aan medestudenten.

MICROTEACHING: een kort lesfragment door een student gegeven aan medestudenten. Inhouden en doelen van de opdrachten in de praktijkcomponent van de SLO en de GLO van BEO MICROTEACHING: een kort lesfragment door een student gegeven aan medestudenten. de student geeft 10 à 20 minuten

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Inhoudsopgave SAMENVATTING... 3 1. INLEIDING... 4 1.1 Aanleiding... 4 1.2 Doel... 4 2. VISIE OP LEREN EN ONTWIKKELEN... 6 2.1 De relatie tussen leeractiviteiten

Nadere informatie

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs :

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : 2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : Onderzoek in de onderwijspraktijk van Fontys Wat doen we? Hoe gaat het? Wat levert het op? KEY NOTE: ANOUKE BAKX & JOS MONTULET Onderzoek binnen de

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT Meerwaarde voor onderwijs De Pijlers en de Plus van FLOT De vijf Pijlers: Cruciale factoren voor goed leraarschap Wat maakt een leraar tot een goede leraar? Het antwoord op deze vraag is niet objectief

Nadere informatie

Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017

Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017 Kwaliteitscode - Vlaanderen 2015-2017 Situering van de Kwaliteitscode Afstemming op Europese referentiekaders De regie-pilots De uitgebreide instellingsreview In de periode 2015-2017 krijgen de universiteiten

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

Studenten aan de slag met TALENTEN tijdens buitenlandse stages. Kristien Lacluyse, Ann Van Hooste, Hilde Loenders

Studenten aan de slag met TALENTEN tijdens buitenlandse stages. Kristien Lacluyse, Ann Van Hooste, Hilde Loenders Studenten aan de slag met TALENTEN tijdens buitenlandse stages Kristien Lacluyse, Ann Van Hooste, Hilde Loenders Overzicht Even voorstellen Situering onderzoek Grenzen verleggen: Droom of realiteit? Buitenlandse

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

School of Education kernproject. Maximaliseren van stagebegeleiding in contexten met minimale fysieke aanwezigheid op de stagescholen

School of Education kernproject. Maximaliseren van stagebegeleiding in contexten met minimale fysieke aanwezigheid op de stagescholen School of Education kernproject Maximaliseren van stagebegeleiding in contexten met minimale fysieke aanwezigheid op de stagescholen SoE studiedag, dd. 04-10-2013 Betrokken bij stagebegeleiding in lerarenopleiding?

Nadere informatie

Action learning als retentiemaatregel voor high potentials

Action learning als retentiemaatregel voor high potentials Action learning als retentiemaatregel voor high potentials Sinds het einde van de jaren 90 is een talent war aan de gang in de bedrijfswereld. Organisaties concurreren met elkaar om de meest getalenteerde

Nadere informatie

PROJECTPLAN REGISTRATIESYSTEEM PRIVATE VOORZIENINGEN BIJZONDERE JEUGDZORG

PROJECTPLAN REGISTRATIESYSTEEM PRIVATE VOORZIENINGEN BIJZONDERE JEUGDZORG PROJECTPLAN REGISTRATIESYSTEEM PRIVATE VOORZIENINGEN BIJZONDERE JEUGDZORG Stefaan VIAENE Johan PEETERS 30 maart 2007 1 A. CONTEXT VAN HET PROJECT - Doelstelling 32 van het Globaal Plan bepaalt: We geven

Nadere informatie

Papersessie 3.1 Statistiekonderwijs nader bekeken

Papersessie 3.1 Statistiekonderwijs nader bekeken Papersessie 3.1 Statistiekonderwijs nader bekeken Paper 3.1.1 Paper 3.1.2 Paper 3.1.3 Virginie März Centrum voor Onderwijsbeleid en vernieuwing K.U.Leuven Stijn Vanhoof Centrum voor Methodologie van het

Nadere informatie

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben?

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? Inhoud Voorwoord 4 Leeswijzer 6 Inleiding 8 1. Focus op leren: een helder en overtuigend doel 13 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? 29 3. Wat

Nadere informatie

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5 Leerstijlen Leren volgens Kolb Kolb vat leren op als een proces dat, steeds weer, vier stadia doorloopt: fase 1: concreet ervaren fase 2: waarnemen en overdenken (reflecteren) fase 3: abstracte begripsvorming

Nadere informatie

De specifieke lerarenopleiding

De specifieke lerarenopleiding geëngageerd onderzoekend communicatief talent ontwikkelend vakdeskundig leerling gericht samenwerkend De specifieke lerarenopleiding dynamisch leergierig master Jij bent... inspirerend creatief toekomstgericht

Nadere informatie

OPINIE. Betrokken, voorbeeldig, proactief: ICT-integratie in de lerarenopleiding. Samenvatting. Aanleiding

OPINIE. Betrokken, voorbeeldig, proactief: ICT-integratie in de lerarenopleiding. Samenvatting. Aanleiding Betrokken, voorbeeldig, proactief: ICT-integratie in de lerarenopleiding Jan Elen, KU Leuven, Fac.Psychologie & Pedagogische Wetenschappen Bram Pynoo, Associatie UGent, Expertisenetwerk lerarenopleidingen

Nadere informatie

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend.

Competentie 1 Ondernemerschap Initiëren en/of creëren van producten en/of diensten, zelfstandig en ondernemend. Naam student: Studentnummer: Evaluatieformulier meewerkstage CE In te vullen door de bedrijfsbegeleider van de stage biedende organisatie voorafgaand aan het eindgesprek met de stagedocent. De stagiair

Nadere informatie

Overzicht curriculum VU

Overzicht curriculum VU Overzicht curriculum VU Opbouw van de opleiding Ter realisatie van de gedefinieerde eindkwalificaties biedt de VU een daarbij passend samenhangend onderwijsprogramma aan. Het onderwijsprogramma bestaat

Nadere informatie

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg.

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Vzw Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg info@osbj.be - www.osbj.be Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Deel 2: aandachtspunten voor organisaties Naar aanleiding van het

Nadere informatie

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren Nu beslissen De motieven om te starten met leerlingenparticipatie kunnen zeer uiteenlopend zijn, alsook de wijze waarop je dit in de klas of de school invoert. Ondanks de bereidheid, de openheid en de

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Gedifferentieerde leertrajecten

Gedifferentieerde leertrajecten Studiedag: Het volwassenenonderwijs en levenslang leren: een krachtige synergie VERSLAG WORKSHOP PCA / 4 februari 2015 Gedifferentieerde leertrajecten Dit verslag is een beknopte weergave van de gevoerde

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3 Code Ad3 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale 120 studiebelasting (in uren)

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Elly de Bruijn. Beroepsonderwijs maken: van dossier naar leren & begeleiden. Zaal 3 Tijdstip 11.00

Elly de Bruijn. Beroepsonderwijs maken: van dossier naar leren & begeleiden. Zaal 3 Tijdstip 11.00 Elly de Bruijn Beroepsonderwijs maken: van dossier naar leren & begeleiden Zaal 3 Tijdstip 11.00 Warming up De docent in het beroepsonderwijs opent de deuren naar de kennis, zienswijzen, vaardigheid, opvattingen

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Pleincollege Sint Joris PRO PRO

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Pleincollege Sint Joris PRO PRO RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK Pleincollege Sint Joris PRO PRO Plaats : Eindhoven BRIN nummer : 20AT C6 BRIN nummer : 20AT 05 PRO Onderzoeksnummer : 273588 Datum onderzoek : 16 april 2014

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

Aan het einde van het tweede semester vier werkdagen voor het driehoeksgesprek in mei of juni.

Aan het einde van het tweede semester vier werkdagen voor het driehoeksgesprek in mei of juni. HOE WORDT DE STUDENT BEGELEID EN BEOORDEELD? Studenten doen clusters van onderzoeksdagen en eindigen met een langere stage. Tijdens het praktijktraject worden studenten begeleid door de mentor, de leergroepbegeleider

Nadere informatie

Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen

Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen Voorstelling resultaten ENW SoE 2008/7 Aanleiding/ Algemeen doel Aanleiding/

Nadere informatie

De speerpunten van de SPCO-scholen

De speerpunten van de SPCO-scholen Meerjaren Plan 2012-2015 De speerpunten van de SPCO-scholen Inleiding Strategische speerpunten Hart voor kinderen Met veel genoegen presenteren wij de samenvatting van ons strategisch meerjarenplan Hart

Nadere informatie

Competentieontwikkeling werkt!? De impact op inzetbaarheid en loopbaantevredenheid van medewerkers

Competentieontwikkeling werkt!? De impact op inzetbaarheid en loopbaantevredenheid van medewerkers Competentieontwikkeling werkt!? De impact op inzetbaarheid en loopbaantevredenheid van medewerkers Introductie Wat we (denken te) weten over competentieontwikkeling Middel tot het versterken van inzetbaarheid

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

INFO - Alternatieve stage - Over de grenzen. 3 BaKO 2015-2016

INFO - Alternatieve stage - Over de grenzen. 3 BaKO 2015-2016 INFO - Alternatieve stage - Over de grenzen 3 BaKO 2015-2016 Overzicht 1. Alternatieve stage/ Over de grenzen Wat is dit? Het competentieprofiel Mogelijkheden alternatieve stage Mogelijkheden over de grenzen

Nadere informatie

Toelichting. REGISTRATIEAANVRAAG (pilot-versie 1 juni 2015)

Toelichting. REGISTRATIEAANVRAAG (pilot-versie 1 juni 2015) REGISTRATIEAANVRAAG (pilot-versie 1 juni 2015) Toelichting Met dit formulier kan de lerarenopleider een registratieaanvraag indienen volgens de pilotafspraken met de VELON. Meer informatie over de doorontwikkeling

Nadere informatie

Kader voor opleiding, begeleiding en evaluatie van het LIO-traject

Kader voor opleiding, begeleiding en evaluatie van het LIO-traject IMPULS, 42e JG., NR. 1, JULI-SEPTEMBER 2011, 31-38 Kader voor opleiding, begeleiding en evaluatie van het LIO-traject Succesfactoren voor stagescholen Ann Adriaenssen Bieke De Fraine Inleiding Voor heel

Nadere informatie

Visie en eindtermen voor jobcoachopleidingen

Visie en eindtermen voor jobcoachopleidingen Visie en eindtermen voor jobcoachopleidingen Versie 1.0 12 april 2012 Inhoudsopgave blz. Voorwoord 2 Algemeen -Visie 3 -Methodiek 4 Intake/assessment 5 Jobfinding 6 Coaching on the job 7 Definitielijst

Nadere informatie

Onderwijs-seminar. De Leraar van de Toekomst. Bestaat De leraar van De Toekomst wel?

Onderwijs-seminar. De Leraar van de Toekomst. Bestaat De leraar van De Toekomst wel? Onderwijs-seminar De Leraar van de Toekomst Bestaat De leraar van De Toekomst wel? Even voorstellen Anne Looijenga, directeur Centrum voor Ontwikkeling Katholieke Pabo Zwolle En jullie zijn.? 2 De of een

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Gids voor de praktijkschool (GPS) schoolversie Bachelor in het onderwijs: buitengewoon onderwijs Bachelor in het onderwijs: zorgverbreding en

Gids voor de praktijkschool (GPS) schoolversie Bachelor in het onderwijs: buitengewoon onderwijs Bachelor in het onderwijs: zorgverbreding en Gids voor de praktijkschool (GPS) schoolversie Bachelor in het onderwijs: buitengewoon onderwijs Bachelor in het onderwijs: zorgverbreding en remediërend leren avondtraject 1. Welk doel heeft deze gids?

Nadere informatie

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen?

Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Gaan we professionaliseren of aan onderzoek (mee)doen? Sanneke Bolhuis emeritus lector Fontys Lerarenopleiding senior onderzoeker Radboudumc zetel praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek Stuurgroep

Nadere informatie

Visie Op Stage Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs (avondonderwijs)

Visie Op Stage Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs (avondonderwijs) Visie Op Stage Bachelor in het onderwijs: lager onderwijs (avondonderwijs) Opbouw van de stageleerlijn We schreven in onze visie op de opleiding dat we enerzijds willen vertrekken vanuit de student en

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL EN COMPETENTIEPROFIEL

DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL EN COMPETENTIEPROFIEL Huis voor Gezondheid vzw Lakensestraat 76 bus 7 1000 Brussel t. 02 412 31 6 f. 02 412 31 69 info@huisvoorgezondheid.be www.huisvoorgezondheid.be ond. nr. 821.4.683 DEFINITIE VAN DE BEGRIPPEN FUNCTIEPROFIEL

Nadere informatie

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: niet

Nadere informatie

Voorstelnota Steunpunt GOK begeleiding en onderzoek Brusselse proefprojecten Brede School. 25 augustus 2006

Voorstelnota Steunpunt GOK begeleiding en onderzoek Brusselse proefprojecten Brede School. 25 augustus 2006 BIJLAGE Bijlage nr. 2 Voorstelnota Steunpunt GOK begeleiding en onderzoek Brusselse proefprojecten Brede School BRREEDDEE SCCHOOLL BEGELEIDING EN ONDERZOEK BRUSSELSE PROEFPROJECTEN 25 augustus 2006 1.

Nadere informatie

Werkplekleren voor werk(plek)studenten

Werkplekleren voor werk(plek)studenten Werkplekleren voor werk(plek)studenten Om de werkplekleerbox te kaderen, omschrijven we wat werkplekleren is en geven enkele modellen die het vertrekpunt vormden. Nadien staan we stil bij de doelgroep

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Beoordelen van competenties

Beoordelen van competenties Beoordelen van competenties Jos Geerligs Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding 7 Deel I Beoordelen van niveau van competenties 2. Theorieën aan de basis van cgo 9 3. Leervragen centraal in cgo 13 4. De

Nadere informatie

Management, Consulting & Research

Management, Consulting & Research Het rendement van leiderschapsopleidingen verhogen Jos, 42 jaar, is altijd al onze sterke man geweest op het financieel departement. Hij weet zeer goed waar hij mee bezig is en heeft een vlot contact met

Nadere informatie

Ontwikkelscan Opleiden in de school Partnerschap Opleiden in de school Marc Cobben en Anje Ros

Ontwikkelscan Opleiden in de school Partnerschap Opleiden in de school Marc Cobben en Anje Ros Ontwikkelscan Opleiden in de school Partnerschap Opleiden in de school Marc Cobben en Anje Ros Functioneren als een professionele leergemeenschap Fase 1 (condities) Alle betrokkenen in de OLS zijn bereid

Nadere informatie

me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started

me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started me nse nkennis Competentiegericht opleiden in de BIG opleidingen Getting started Inhoud Competentiegericht opleiden 3 Doel van praktijktoetsen 4 Wijze van evalueren en beoordelen 4 Rollen 5 Getting started

Nadere informatie