Vries uw creditcard in DE KEUZEVRIJHEID VAN DE BURGER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vries uw creditcard in DE KEUZEVRIJHEID VAN DE BURGER"

Transcriptie

1 De Groene Amsterdammer, 27 mei 2009 Vries uw creditcard in DE KEUZEVRIJHEID VAN DE BURGER Het Amerika van Obama wil het gedrag van burgers sturen zonder hun autonomie aan te tasten. De voordelen van dit libertair paternalisme zijn evident. Maar waar ligt de grens tussen duwen en dwang? HENRIËTTE PRAST EN CASPER THOMAS WIE IN TIJDEN van economische crisis nog geld wil lenen is gewaarschuwd. Om te voorkomen dat consumenten zich te diep in de schulden steken, worden reclames voor leningen voortaan voorzien van de waarschuwing geld lenen kost geld, het financieel equivalent van roken is dodelijk op pakjes sigaretten. Hoewel dit ongetwijfeld goed bedoeld is, zijn de verwachtingen van dit soort waarschuwingscampagnes te hoog gespannen. Mensen zijn namelijk geneigd tot wat psychologen en gedragseconomen asymmetrische informatiefiltering noemen: we horen graag informatie die bevestigt wat we toch al denken en we sluiten de oren voor informatie die daartegen indruist. Grote kans dat een waarschuwing dus helemaal niet aankomt. Erger nog: er zijn aanwijzingen dat de tekst roken is dodelijk sommige groepen juist aanzet tot roken. Pubers willen stoer zijn. De kredietwaarschuwingscampagne toont de hedendaagse visie op de burger: die van het rationele individu dat optimaal zal kiezen zolang het goed geïnformeerd is. Het is een aanname die jarenlang beleid van liberalisering en deregulering legitimeerde. In werkelijkheid was het een bedrieglijk simpel antwoord op complexe problemen: maximaliseer de keuzevrijheid en eis van de burger dat deze zelf kiest uit het marktaanbod. Het gevolg is een maatschappij die wat keuzevrijheid betreft haar weerga niet kent. Nooit eerder was er voor een individueel mens zo veel te kiezen. Of het nou gaat om mobiele telefonie, ziektekostenverzekering of een energieleverancier het idee van de koele en berekenende homo economicus geeft de maat aan voor beleidsmakers. Al past daarbij de kanttekening dat er inmiddels, na de invoering van marktwerking in de zorg, door verregaande fusering nog maar vier ziektekostenverzekeraars over zijn. Blijkbaar stelt de markt zelf ook grenzen aan keuzevrijheid. Overigens is voor het huidige kabinet naast informeren ook verbieden weer een populair beleidsalternatief. Daarom zijn kredietreclames nu niet alleen voorzien van een waarschuwingslabel, maar worden zij ook verboden tussen zes uur s ochtends en negen uur s avonds. Het is het zoveelste verbod op rij: terrasverwarmers, gloeilampen, roken, paddo s, seksreclames; het aantal zaken dat voor een verbod in aanmerking komt lijkt oneindig. Met dit paardenmiddel probeert Balkenende IV grenzen te stellen aan de vrijheid om zelf te kiezen. DE KEUZEMAATSCHAPPIJ heeft diepe historische wortels die teruggaan tot Adam Smith. In zijn beroemde Inquiry into the Nature and Causes of The Wealth of Nations stelde de Schotse econoom dat het gedrag van de mens wordt gedreven door gecalculeerd eigenbelang. Het is dan ook niet vreemd dat meestal wordt verwezen naar Smith wanneer wordt gesteld dat zo veel mogelijk keuzevrijheid het beste is voor de mens. Vaak wordt dan vergeten dat diezelfde Adam Smith in zijn eerste werk een heel ander mensbeeld propageerde. In zijn Theory of Moral Sentiments stelde hij dat keuzes het product zijn van een samenspel tussen de passies en een onpartijdige toeschouwer die binnen het 1

2 menselijk brein rationeel tegenwicht biedt tegen ongecontroleerde emoties. Voor Smith stonden gevoel en ratio dus op gelijke voet. Dat Smith oorspronkelijke idee goeddeels is vergeten, mag worden toegeschreven aan asymmetrische informatiefiltering. Onderzoek naar menselijk keuzegedrag toont het grote gelijk van Smith Theory of Moral Sentiments is. Het is duidelijk dat keuze en gedrag worden gestuurd door allerlei onbewuste psychologische processen. Niet voor niets kreeg psycholoog (!) Daniel Kahneman in 2002 de Nobelprijs voor de economie, de wetenschap die het sterkst leunde op het rationele keuzemodel. Hij kreeg de onderscheiding voor zijn vele onderzoeken die inzichtelijk maken hoe beïnvloedbaar mensen zijn bij het maken van keuzes (zie kadertekst). Recent onderzoek naar neurologische processen bij het maken van keuzes biedt nader bewijs voor dit soort gedragswetenschappelijke bevindingen. Dit rechtvaardigt de conclusie dat de keuzemaatschappij gebaseerd is op een mythe: de onfeilbaarheid van de ratio. Niet alleen bij het lenen van geld, maar ook bij veel andere keuzes is er eerder sprake van begrensde rationaliteit. Zo hebben mensen naast een neiging tot asymmetrische informatiefiltering last van een irrationele voorkeur voor de middenweg, ongeacht wat deze is. Verder zijn mensen sterk geneigd tot de standaard. Wat lijkt op een vrije keuze kan dus ook gewoon behoudzucht van de psyche zijn. Het opvallende is dat irrationaliteit bij kiezen even sterke patronen vertoont als de veronderstelde rationaliteit. Zoals Polonius over Hamlet zegt: al is dit waanzin, er zit methode in. Juist vanwege deze systematiek biedt menselijk keuzegedrag aanknopingspunten voor doelgerichte gedragsbeïnvloeding vanuit de overheid. HET LIBERTAIR PATERNALISME, een term gemunt door de Amerikaanse wetenschappers Richard Thaler en Cass Sunstein, is de meest invloedrijke denkwijze die de gedragswetenschappen koppelt aan beleid. Dit duo acht het voor een overheid legitiem het keuzeklimaat zó in te richten dat het gewenst gedrag bevordert. Waarbij gewenst kan worden geïnterpreteerd als: aansluitend bij wat het individu zelf wil, maar waar het om allerlei redenen, voornamelijk psychologische, niet toe komt. Daarbij kan de overheid haar voordeel doen met kennis uit de gedragswetenschappen. Zijn mensen gevoelig voor framing? Formuleer je keuze zo dat mensen eerder kiezen wat goed voor ze is. Zolang dit soort trucs maar gebruikt worden voor het welzijn van de burgers is het volgens Thaler en Sunstein geoorloofd. Zij noemen het nudging: zachte duwtjes in de goede richting geven. Deze manier van politiek bedrijven is paternalistisch omdat de overheid zich bemoeit met keuzegedrag en libertair omdat de uiteindelijke keuze bij het individu ligt. Vertrekpunt van het libertair paternalisme is dat veel vrije keuzes op korte of lange termijn onvoordelig uitpakken voor de kiezer zelf. Riskant leengedrag is een goed voorbeeld. Mensen bezwijken nu eenmaal voor de makkelijke verleiding van snel geld. Zorgen over terugbetalen komen later pas. Overgewicht is een ander probleem. Veel mensen willen graag gezond eten en meer bewegen ze betalen zelfs grif voor dieetproducten en de sportschool maar het lukt ze niet om naar hun eigen voorkeur te handelen. Een overheid kan mensen stimuleren dit wel te doen. Een ander onderdeel van het libertair paternalisme is het bevorderen van zelfbinding. Zoals Odysseus zich liet vastbinden aan de mast om de lokroep der sirenen te weerstaan, moeten volgens Thaler en Sunstein burgers mogelijkheden hebben om hun eigen keuzegedrag te beperken. Een bekende huis-, tuin- en keukentruc op dit gebied: leg je creditcard in een bakje water in de vriezer. Zo help je impulsieve aankopen te 2

3 voorkomen. Of vergelijk het met cafés in Brabant waar bezoekers zichzelf mogen aanmelden voor een systeem waarbij ze het hele jaar door geld in een spaarpot doen die alleen mag worden geleegd met carnaval. Wie zich heeft aangemeld kan niet meer terug en krijgt zelfs een boete als hij zijn wekelijkse bijdrage niet levert. Libertair paternalistisch beleid kan vergelijkbare arrangementen aanbieden. In plaats te worden vergeleken met een duwtje kan het libertair paternalisme dus ook worden beschouwd als een uitgestoken hand: die kun je grijpen als je wilt, maar het hoeft niet. Aan dit soort gedragsbeïnvloeding ligt de overtuiging ten grondslag dat het begrip vrije keuze uiterst bescheiden moet worden begrepen. Keuzevrijheid wordt vaak gelijkgesteld aan een neutrale of afwezige overheid. In werkelijkheid is de overheid nooit geheel neutraal. Ook daar waar de overheid denkt een keuze vrij te laten, treedt onbewuste sturing op. Neem de eeuwenoude standaard dat de vrouw automatisch de naam van haar man krijgt, maar daar onderuit kan door dat actief met een formulier aan te geven. Met de kennis dat tachtig procent voor de standaardoptie gaat, welke deze ook is, is dit wel degelijk sturend. Bovendien beïnvloeden commerciële partijen keuze en gedrag via reclame en marketing. Ook de fysieke en sociale omgeving is van grote invloed. Inzetten op keuzevrijheid betekent dus ruim baan maken voor andere invloeden. Dit soort partijen hebben, in tegenstelling tot wat je van een overheid mag verwachten, níet altijd de beste bedoelingen, maar worden gedreven door bijvoorbeeld winstbejag. Conclusie: een keuze die geheel vrij is van externe invloeden bestaat niet. Verder zijn er belangrijke verschillen in de mate waarin mensen willen en kunnen kiezen. Kennis, opleidingsniveau, sociaal netwerk, welvaart en cognitieve vaardigheden zijn allemaal van invloed op de mogelijkheid van een weloverwogen beslissing. En die zaken zijn niet gelijk verdeeld. Het is dus niet voor iedereen even makkelijk een weg te vinden in de keuzemaatschappij, iets waar binnen de politiek van keuzevrijheid vaak weinig aandacht voor is. Overigens komen de gedragswetenschappen met paradoxale verschillen in keuzecapaciteit. Juist experts lijden aan zelfoverschatting en zullen dus eerder verkeerd kiezen. Professionele beleggers maken soms makkelijker financiële blunders dan leken. DE VRAAG IS NU hoe de overheid moet omgaan met krakkemikkige keuzes. De verbiedende toer laat van zelfbeschikking weinig over. Maar niks doen betekent het individu overlaten aan een mogelijk destructief keuzeklimaat. Precies vanwege dit dilemma is de libertair paternalistische visie aantrekkelijk: deze is gespeend van de pretentie dat de overheid het laatste woord heeft bij het oordelen over verstandige en onverstandige keuzes, maar biedt méér dan een onverschillig laat-maar-waaien. Volgens het libertair paternalisme heeft de overheid de taak mensen te helpen hun eigen voorkeuren te verwezenlijken. Mocht de burger het met de overheid oneens zijn, dan moet de burger naar eigen goeddunken kunnen handelen. Het libertair paternalisme heeft iets van een politiek verzoeningsmodel: zowel het liberale gedachtegoed als het verheffingsdenken komt erin terug. Dit betekent niet dat nudging vrij is van problemen. Het is eenvoudig te stellen dat de overheid de juiste keuzes moet bevorderen, maar hoe wordt bepaald welke dat zijn? Bovendien is het belangrijk om te onderkennen dat verkeerde keuzes ook hun waarde hebben. Blunderen hoort nu eenmaal bij het leven en van fouten kun je leren. Het libertair paternalisme is geen wondermiddel dat alle keuzeproblematiek oplost. Het is aan de wetenschap om uit te zoeken bij wat voor soort keuzes de libertair paternalistische 3

4 aanpak toepasbaar is en een goed alternatief vormt voor waarschuwingsboodschappen en verboden. Het belangrijkste bezwaar tegen het libertair paternalisme is het risico van manipulatie. Nudging duwtjes in een bepaalde richting betekent immers dat gewerkt wordt op de psyche. Het gevaar daarbij is dat de burger niet eens weet hoe hij wordt gestuurd. Om manipulatie te voorkomen is het daarom belangrijk dat libertair paternalistisch beleid tegemoet komt aan de eis van verregaande transparantie. Als nudges worden bedacht in politieke achterkamertjes en heimelijk worden ingezet, is er al snel sprake van manipulatie. Dit probleem kan worden opgelost met wat politiek filosoof John Rawls het publiciteitsprincipe noemde: voer alleen beleid uit dat je publiekelijk zou willen verdedigen. Dan de vraag welke keuze zou moeten worden bevorderd. Dit is een heikel punt: het dwingt de overheid te bepalen welke keuze het beste aansluit bij de voorkeuren van het individu. Daarmee gaat de deur op een kier voor een situatie waarbij de overheid bepaalt wat goed is en de burger dit te slikken heeft. Aanhangers van het libertair paternalisme lossen dit probleem op door te wijzen op de mogelijkheid een bepaalde overheidsbeslissing te omzeilen of ongedaan te maken. Daarbij is wel de vraag hoe reëel het is om tegengesteld aan wat de overheid wil te kunnen kiezen. Als de uitgangopties te duur, lastig of onbekend zijn, is de keuzevrijheid de facto nul en is het gedaan met de zelfbeschikking. Dat schijn-keuzevrijheid weerstand oproept was duidelijk te zien bij het invoeren van het Elektronisch Patiëntdossier. De vele bezwaren waren niet enkel het gevolg van de ondeugdelijkheden in het patiëntensysteem zelf. Ook de wijze waarop het EPD werd ingevoerd met weinig informatie omkleed en zeer beperkte mogelijkheden tot uitschrijven was een reden tot verzet. DE NORMATIEVE bezwaren bij het libertair paternalisme kunnen worden samengevat met de vraag of deze sturingsfilosofie niet simpelweg te technocratisch is. De wijze waarop Thaler en Sunstein hun filosofie presenteren is bijvoorbeeld erg doelgericht. Ze constateren problemen bijvoorbeeld financieel riskant gedrag en bedenken vervolgens een manier om dit gedrag bij te sturen. Daarbij gaan ze weliswaar niet dwingend te werk, maar ze tonen weinig interesse voor individuele verschillen. Mensen willen als individuen beschouwd en behandeld worden, en niet enkel als gedragseenheden. Gedrag is namelijk geen wiskundige variabele die kan worden gemodelleerd met het oog op een gewenste uitkomst. Het is daarom belangrijk om individualiteit onder te brengen in de keuzearchitectuur van het libertair paternalisme. Er is al heel wat gewonnen als hierover een discussie wordt gevoerd: waarom wordt er voor deze manier van sturing gekozen en wat bieden de reële uitgangsmogelijkheden? Goed libertair paternalisme is dus geen versneld middel om overheidsdoelstellingen te bereiken en ook geen panacee dat verder beleid overbodig maakt. De belangrijkste les die uit libertair paternalisme te trekken valt is dat keuzevrijheid versus overheidsbemoeienis een valse tegenstelling is. We leven in een tijd van keuzeovervloed en de gedragswetenschappen leren ons dat we soms behoorlijk gebrekkig kiezen. Het is al te simpel om keuzevrijheid te roemen. Want hoe vrij is een keuze in een omgeving waarin goedkoop calorierijk voedsel zich agressief opdringt of waarin met sluwe reclamecampagnes ondeugdelijke financiële producten worden verkocht? Nietbemoeien met keuzegedrag betekent dus een beïnvloedbaar en manipuleerbaar individu loslaten in een keuzejungle waaruit het soms moeilijk is te ontsnappen zonder kleerscheuren. 4

5 Goed beleid houdt rekening met beperkte keuzecapaciteit. Bovendien is elke mogelijkheid om verschillen in keuzecapaciteit recht te trekken de moeite van het overwegen waard. Juist de zwakkeren in de samenleving zijn het eerste slachtoffer van een doorgedraaide keuzemaatschappij. Het huidige keuzeklimaat in stand houden betekent een onrechtvaardig voordeel voor degenen die de mogelijkheden hebben zichzelf wegwijs te maken in de keuzejungle. De politieke uitdaging waar we in deze tijd voor staan is mensen te helpen de negatieve consequenties van hun eigen keuzegedrag te vermijden, zonder daarbij een grote concessie te doen aan hun zelfbeschikking. Voor een overheid die het voornamelijk moet hebben van voorlichten en verbieden is het libertair paternalisme daarom een uitdagend alternatief. Henriëtte Prast is bijzonder hoogleraar persoonlijke financiële planning aan de Universiteit van Tilburg en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Casper Thomas was redacteur bij De Groene Amsterdammer en schrijft nu als freelancer voor dit blad. Hij is als wetenschappelijk medewerker verbonden aan de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Samen met de projectgroep Keuze, Gedrag en Beleid bereiden zij een advies voor aan de regering over sturingsvraagstukken 5

Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie. Kind of minivolwassene?

Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie. Kind of minivolwassene? Filosofie 3 Postmoderne mediaconsumptie Kind of minivolwassene? Marlou Kemperman Klas Com3b S1007734 Juni 2009 Mark Eckhart Korte samenvatting Kinderen worden steeds meer blootgesteld aan reclame en marketing

Nadere informatie

Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking

Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking DC 72 Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking Dit thema is een bewerking van het krantenartikel uit NRC Handelsblad Vroeger een debiel, nu een delinquent. In dit artikel zegt

Nadere informatie

ARMOEDE EN WONEN: SCHULDEN EN (HUUR)INCASSO

ARMOEDE EN WONEN: SCHULDEN EN (HUUR)INCASSO ARMOEDE EN WONEN: SCHULDEN EN (HUUR)INCASSO Roeland van Geuns Lector armoede en participatie Hogeschool van Amsterdam Den Haag, 24 juni 2015 1 INHOUD 1. Enkele cijfertjes 2. Gedrag: enkele recente inzichten

Nadere informatie

Oefening 3: Keuzes maken

Oefening 3: Keuzes maken Oefening 3: Keuzes maken In oefening 2 heeft u gezien dat keuzes gemaakt kunnen worden op basis van belangrijkheid en urgentie. Wat belangrijk is wordt deels extern bepaald en is deels persoonlijk. De

Nadere informatie

OvD-Bz: nuchter omgaan met risico s?!? Vandaag. Wat ziet u? Nederland: Schat het aantal dodelijke slachtoffers

OvD-Bz: nuchter omgaan met risico s?!? Vandaag. Wat ziet u? Nederland: Schat het aantal dodelijke slachtoffers Wat ziet u? OvD-Bz: nuchter omgaan met risico s?!? Jop Groeneweg Universiteit Leiden Landelijke netwerkdag OvD-Bz Rotterdam, 24 september 2015 Vandaag Nederland: Schat het aantal dodelijke slachtoffers

Nadere informatie

Motivatie. Even voorstellen 11-11-14. Gedragsverandering bij schulden Waarom en hoe?

Motivatie. Even voorstellen 11-11-14. Gedragsverandering bij schulden Waarom en hoe? Gedragsverandering bij schulden Waarom en hoe? Gejo Duinkerken Motivatie 0 10 Op een schaal van 1 tot 10, hoe belangrijk vindt u het om uw achterstand in te lopen? Even voorstellen Wat is de rol van motivatie

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum. 20 april 2010 Kamervragen Van Dijk (SP)

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum. 20 april 2010 Kamervragen Van Dijk (SP) a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

De crisis regeert: over vertrouwen

De crisis regeert: over vertrouwen De crisis regeert: over vertrouwen Henriëtte Prast Lid Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid Hoogleraar Persoonlijke Financiële Planning, Universiteit van Tilburg Lid Raad van Advies, Actuarieel

Nadere informatie

Kinderen leren omgaan met geld

Kinderen leren omgaan met geld Kinderen leren omgaan met geld Een onderzoek onder ouders van kinderen in groep 7 en 8 Rapportage November 2012 Samenvatting (1/4) 1.Negen op de tien kinderen in groep zeven en acht krijgen zakgeld Het

Nadere informatie

Management Coaching. Driessen Management Coaching

Management Coaching. Driessen Management Coaching Management Coaching Coaches die u diepe inzichten, grootse veranderingen en opwindende spirituele verschuivingen in het vooruitzicht stellen zijn er genoeg. Bij Driessen Management Coaching bent u daarvoor

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Het circumambulerende proces naar natuurlijk spreken

Het circumambulerende proces naar natuurlijk spreken Het circumambulerende proces naar natuurlijk spreken In de loop der jaren heb je een sensitieve gevoelstoestand 1 opgebouwd op het gebied van spraak. Nu wil je een neutrale gevoelstoestand 2 bereiken met

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Bewustere aankopen door aanduiding voedingswaarden op voorzijde verpakking? Koos Janssens Rotterdam, 2 februari 2013

Bewustere aankopen door aanduiding voedingswaarden op voorzijde verpakking? Koos Janssens Rotterdam, 2 februari 2013 Bewustere aankopen door aanduiding voedingswaarden op voorzijde verpakking? Koos Janssens Rotterdam, 2 februari 2013 Bachelorthesis Behavioral Economics 333499 k.janssens@student.eur.nl 1 Samenvatting

Nadere informatie

De enveloppenparadox

De enveloppenparadox De enveloppenparadox Mats Vermeeren Berlin Mathematical School) 6 april 013 1 Inleiding Een spel gaat als volgt. Je krijgt twee identiek uitziende enveloppen aangeboden, waarvan je er één moet kiezen.

Nadere informatie

Antwerpen Centraal Station

Antwerpen Centraal Station Prof.dr. Johan Polder Maatschappelijk perspectief op de gezondheidseconomie van preventie VGE-NVTAG congres Gezondheidseconomie van preventie - Antwerpen, 21 mei 2010 Antwerpen Centraal Station 1 Utrecht

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Toon Vandevelde. Economische en menselijke rationaliteit

Toon Vandevelde. Economische en menselijke rationaliteit Toon Vandevelde Economische en menselijke rationaliteit uit: F. Verbeure en L. Apostel (reds), Verwijdering of ontmoeting? Pelckmans, 1994, 88-105 Inleidende beschouwingen: geen consensus over wat de economische

Nadere informatie

Workshop gedragstoezicht BES

Workshop gedragstoezicht BES Workshop gedragstoezicht BES Hans Wolters 30 maart 2010 Agenda 1. Taken AFM en inhoud gedragstoezicht 2. Zorgplicht 3. Transparantietoezicht 4. Voorkomen overkreditering 2 1. Taak: wat doet de AFM? De

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

Leiderschap & het paradigma dat de manager expert moet zijn

Leiderschap & het paradigma dat de manager expert moet zijn Leiderschap & het paradigma dat de manager expert moet zijn door Mari Plooij Een aanzet tot anders denken Het volle potentieel uit de medewerkers halen is een opdracht en streven van iedere organisatie.

Nadere informatie

Jong en oud door dezelfde trend gegrepen. Siegwart Lindenberg en René Veenstra

Jong en oud door dezelfde trend gegrepen. Siegwart Lindenberg en René Veenstra Jong en oud door dezelfde trend gegrepen Siegwart Lindenberg en René Veenstra Jongeren jagen steeds meer materiële genoegens na zonder dat ouders ingrijpen. Om de lieve vrede in huis te bewaren, zwichten

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Muizenval. Financieel analfabetisme. Collectief falen. Lessen trekken? SOK-congres "Wat is kwaliteit in onderwijs?" - 5 december 2014 1

Muizenval. Financieel analfabetisme. Collectief falen. Lessen trekken? SOK-congres Wat is kwaliteit in onderwijs? - 5 december 2014 1 Muizenval Collectief falen Financieel analfabetisme Lessen trekken? onderwijs?" - 5 december 2014 1 Collectief falen onderwijs?" - 5 december 2014 2 Belgische huizenprijzen Bron: Damen, Vastmans en Buyst

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Workshop Risico Communicatie Pharmacovigilantie Platform Nederland GONDA DUIVENVOORDEN

Workshop Risico Communicatie Pharmacovigilantie Platform Nederland GONDA DUIVENVOORDEN Workshop Risico Communicatie Pharmacovigilantie Platform Nederland GONDA DUIVENVOORDEN De omgeving dicteert! Ebola Korte termijn: besmetting in Nederland? Lange termijn: Ebola synoniem voor ziekte zonder

Nadere informatie

Onze kijk op mobiliteit?

Onze kijk op mobiliteit? organization Reint Jan Renes Gedragswetenschapper Onze kijk op mobiliteit? het lijkt wel een gedragsstoornis Wat we vinden en zeggen over mobiliteit, staat vaak haaks op wat we doen. Gedragswetenschapper

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Counseling opleiding, lesmaand 6

Counseling opleiding, lesmaand 6 Counseling opleiding, lesmaand 6 Inhoudsopgave Les 6a Doordringen tot de kern Socrates Les 6b Functioneren Functioneringsschema De filosoof De machine als metafoor In beweging zijn Het bewuste functioneren

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-MAVO-C

Examenopgaven VMBO-MAVO-C Examenopgaven VMBO-MAVO-C 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID C Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een samenvattingsopdracht.

Nadere informatie

Marktonderzoek GDI maart 2016

Marktonderzoek GDI maart 2016 Uitgevoerd 8 t/m 31 maart 2016, onder ruim 2200 bij ons bekende adressen. Marktonderzoek GDI maart 2016 Respons: 18%, volgens deskundigen een prima respons voor dit onderzoek. 1 De resultaten samengevat:

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter Afsluitende les Leerlingenhandleiding De Reizende DNA Rechter Dossier HER2 cellijn Achtergrond informatie Mevrouw X is een borstkankerpatiënt. Voor onderzoek zijn bij haar tumorcellen afgenomen en op kweek

Nadere informatie

I m p a c t A c a d e m y Gedragspsychologie in de praktijk

I m p a c t A c a d e m y Gedragspsychologie in de praktijk Gedragspsychologie in de praktijk voor marketing- en communicatieprofessionals die (willen) werken aan duurzaamheid Marketing en communicatie: hefbomen voor duurzaam gedrag Als marketing- en communicatieprofessional

Nadere informatie

Studiedag Duurzame Ontwikkeling

Studiedag Duurzame Ontwikkeling Studiedag Duurzame Ontwikkeling Wanneer je een schip wilt bouwen, breng dan geen mensen bij elkaar om hout aan te slepen, werktekeningen te maken, taken te verdelen en werk te plannen, maar leer de mensen

Nadere informatie

21 augustus 2015. Onderzoek: Een naaste met dementie

21 augustus 2015. Onderzoek: Een naaste met dementie 21 augustus 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

de kracht van goede keuzearchitectuur

de kracht van goede keuzearchitectuur de kracht van goede keuzearchitectuur INHOUDSOPGAVE VOORWOORD PAG. 4 INTERVIEWS: KIRSTEN ROHDE, ERASMUS UNIVERSITEIT ROTTERDAM PAG. 6 ANJO TRAVAILLE, BUREAU BOVENKAMERS PAG.10 DANIËL MAGER, TNS NIPO PAG.14

Nadere informatie

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma:

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma: Dilemmamethode (zie: Jacques Graste, Omgaan met dilemma s. Een methode voor ethische reflectie hoofdstuk 2 in Henk Manschot en Hans van Dartel In gesprek over goede zorg. Overlegmethoden voor ethiek in

Nadere informatie

Met kennis van gedrag beleid maken

Met kennis van gedrag beleid maken Met kennis van gedrag beleid maken synopsis van wrr-rapport 92 WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID Met kennis van gedrag beleid maken De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid werd

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

1.1 Omgaan met verschillen

1.1 Omgaan met verschillen 12 1 Verantwoording Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw besteedt het onderwijs in toenemende mate structureel aandacht aan faalangst. Nadat het begrip faalangst gedefinieerd en uitgewerkt was, volgden

Nadere informatie

Makelaar kan juist in deze zware tijden zijn meerwaarde bewijzen

Makelaar kan juist in deze zware tijden zijn meerwaarde bewijzen 02 december 2008 Ger Hukker, voorzitter NVM: Makelaar kan juist in deze zware tijden zijn meerwaarde bewijzen Dagelijks staan de kranten bol van zorgwekkende berichten over de gevolgen van de kredietcrisis

Nadere informatie

Introductie stakeholdermanagement. SYSQA B.V. Almere

Introductie stakeholdermanagement. SYSQA B.V. Almere Introductie stakeholdermanagement SYSQA B.V. Almere Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 14 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Hoe herken je stakeholders?... 4 3. Drie kenmerken... 5 3.1 Macht... 5 3.2

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Actueel en fundamenteel De tijd dat politici kiezers wonnen met redevoeringen in achterzaaltjes

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Mensen die als afwijkend worden gezien zijn vaak het slachtoffer van vooroordelen, sociale uitsluiting, en discriminatie.

Nadere informatie

Jongeren & hun financiële verwachtingen

Jongeren & hun financiële verwachtingen Nibud, februari Jongeren & hun financiële verwachtingen Anna van der Schors Daisy van der Burg Nibud in samenwerking met het 1V Jongerenpanel van EenVandaag Inhoudsopgave 1 Onderzoeksopzet Het Nibud doet

Nadere informatie

Wie zichzelf overwint, is.. Jaap Koelewijn

Wie zichzelf overwint, is.. Jaap Koelewijn Wie zichzelf overwint, is.. Jaap Koelewijn Agenda 1. Wat is nu eigenlijk het probleem? 2. Waarom lossen we dat niet op? 3. Hoe zouden we het kunnen oplossen? 4. Voeg waarde toe, maar neem de tijd Even

Nadere informatie

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Spinoza over de vrije wil Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Benedictus de Spinoza 1632 (Amsterdam) 1677 (Den Haag) Spinoza is als tweede generatie allochtoon in Amsterdam

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

WWW.VANDESANDEINLEZINGEN.NL DE KIEZENDE PATIENT. SYMPOSIUM ZorgVallei

WWW.VANDESANDEINLEZINGEN.NL DE KIEZENDE PATIENT. SYMPOSIUM ZorgVallei WWW.VANDESANDEINLEZINGEN.NL DE KIEZENDE PATIENT SYMPOSIUM ZorgVallei 30 october 2008 GEFELICITEERD! Het webportal ZorgVallei is af Hierdoor wordt het mogelijk een rationelere keuze te doen uit een breed

Nadere informatie

Deel 10/12. Angst is de motor van ineffectief gedrag. ecourse; Moeiteloos leren leidinggeven

Deel 10/12. Angst is de motor van ineffectief gedrag. ecourse; Moeiteloos leren leidinggeven Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

CASI MODEL (Pag 122) Stappen. Antwoorden

CASI MODEL (Pag 122) Stappen. Antwoorden CASI MODEL (Pag 122) HOE KANSRIJK IS UW CAMPAGNE? Het Campagne Strategie Instrument (CASI) is een hulpmiddel om tot onderbouwde keuzes te komen voor het opzetten van een campagne. Het gaat hierbij om campagnes

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Armoede, schulden en schaarste

Armoede, schulden en schaarste Armoede, schulden en schaarste Wat doet armoede met ons en hoe daarop in te spelen? Roeland van Geuns Lector armoede en participatie, Hogeschool van Amsterdam INHOUD 1. Wat weten we al? 2. Armoede in Nederland

Nadere informatie

studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen

studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen studiekiezers Cilia Witteman Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen Een studie (of iets anders) kiezen: Hoe doen mensen dat - snel, op gevoel of na goed nadenken? Wat is beter? Hoe

Nadere informatie

Jochem Nauw - Specialisatie Concept. Hoe word jij tijdens je supermarktaankopen beïnvloed?

Jochem Nauw - Specialisatie Concept. Hoe word jij tijdens je supermarktaankopen beïnvloed? Jochem Nauw - Specialisatie Concept Hoe word jij tijdens je supermarktaankopen beïnvloed? Hoofdvraag Welke psychologische methodes worden er gebruikt voor het beïnvloeden van het aankoopgedrag van consumenten

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN?

WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? WIE IS DE BAAS IN ONS BREIN? EMOTIE EN INTUÏTIE ZIJN MEER DE BAAS DAN ONS VERSTAND WIL TOEGEVEN. NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK (deel 2 uit een serie van 6 whitepapers)

Nadere informatie

Rapportage ontwikkelassessment [NAAM KANDIDAAT]

Rapportage ontwikkelassessment [NAAM KANDIDAAT] Rapportage ontwikkelassessment Uitgevoerd door : Voor: [NAAM ORGANISATIE] 1 van 5 Rapport Ontwikkelassessment [NAAM ORGANISATIE] Persoonlijk en vertrouwelijk Naam : Functie : Doelstelling : Ontwikkelassessment

Nadere informatie

JE KUNT BETER EEN FLITSPAAL STELEN DAN GEFLITST WORDEN ALS JE DOOR ROOD RIJDT

JE KUNT BETER EEN FLITSPAAL STELEN DAN GEFLITST WORDEN ALS JE DOOR ROOD RIJDT AGENTEN OVER DE VERHOGING VAN DE BOETES JE KUNT BETER EEN FLITSPAAL STELEN DAN GEFLITST WORDEN ALS JE DOOR ROOD RIJDT Meldweek van de Meldkamer van de SP, 16-24 februari 2012 Nine Kooiman, lid van de Tweede

Nadere informatie

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt:

?Hoe Zo! >> Werken bij de gemeente betekent je inzetten voor burgers en bedrijven. En daarbij geldt: Wabo effectief ?Hoe Zo! >> Het toepassen van de Wabo is meer dan alleen de IT-structuur aanpassen, de procedures herzien en/of de processen opnieuw beschrijven en herinrichten. Het zijn de medewerkers

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor Q3 2009 Kredietwaarschuwingszin

AFM Consumentenmonitor Q3 2009 Kredietwaarschuwingszin AFM Consumentenmonitor Q3 009 Kredietwaarschuwingszin GfK Michel van der List Marcel Cools/ Niek Damen Indeling Rapportage Kredietwaarschuwingszin 1 Onderzoeksverantwoording Kennisvragen Kredietwaarschuwingszin

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Wij willen u inspireren.

Wij willen u inspireren. FITCH Wij willen u inspireren. Mensen die energie krijgen van wat ze doen. Dat zijn de medewerkers die het verschil maken in uw organisatie. Fitch gelooft in het succes van geïnspireerde bedrijven. Dat

Nadere informatie

Februari 2012 Workshop Eviont

Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE...2 LEESWIJZER...3 INLEIDING...4 STAP 1: HET KADER...5 STAP 2: STATE, GEDRAG EN

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

AFM Consumentenmonitor voorjaar 2013 Roodstand

AFM Consumentenmonitor voorjaar 2013 Roodstand AFM Consumentenmonitor voorjaar 20 Roodstand Juni 20 GfK 20 AFM Consumentenmonitor Juni 20 1 Management Summary Bijna de helft van alle Nederlanders staat wel eens rood. Diegenen die niet rood kunnen staan,

Nadere informatie

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Personeelsgesprekken Het personeelsgesprek (ook wel functioneringsgesprek) is een belangrijk instrument dat ingezet kan worden voor een heldere arbeidsverhouding

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

Uitslag enquête Consumentenvertrouwen en kredietcrisis EénVandaag Opiniepanel 17-6-2008 22 000 deelnemers

Uitslag enquête Consumentenvertrouwen en kredietcrisis EénVandaag Opiniepanel 17-6-2008 22 000 deelnemers Uitslag enquête Consumentenvertrouwen en kredietcrisis EénVandaag Opiniepanel 17-6-2008 22 000 deelnemers Staat de Nederlandse economie er volgens u beter, slechter of ongeveer hetzelfde voor als 12 maanden

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 3: Praktijkkern b: Thema: 3 1. Introles De leerling kan een aantal bekende genotsmiddelen benoemen Mens, Natuur & Techniek

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1 zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Veel jongeren experimenteren in de puberteit met roken, alcohol en drugs en een deel laat zich verleiden tot risicovol gedrag. Jongeren zijn extra

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Toolbox-meeting Ongevallen voorkomen

Toolbox-meeting Ongevallen voorkomen Toolbox-meeting Ongevallen voorkomen Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding Ingewikkelde en tijdrovende veiligheidsprocedures, persoonlijke

Nadere informatie

Financieel bewustzijn kun je leren

Financieel bewustzijn kun je leren Financieel bewustzijn kun je leren prinses máxima 10 VERZEKERD! nummer 2, december 2010 Ze zet zich al jarenlang in voor een toegankelijke financiële sector. Sinds kort heeft ze er een nieuwe functie

Nadere informatie

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES?

HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? HOE WERKEN ONZE HERSENEN IN HET KOOPPROCES? EN WAT KUNNEN WE DAARVAN LEREN? Algemene inleiding (deel 1 uit een serie van 6) NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE NIEUWE KANSEN IN HET VERKOOPGESPREK We are

Nadere informatie

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties Het zorgen voor een goede basis. Elk bedrijf wil een goed resultaat halen. Dat lukt beter als u regelmatig met uw medewerkers bespreekt hoe het gaat, hoe dingen beter zouden kunnen en wat daarvoor nodig

Nadere informatie

Nooit meer gestresst. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl

Nooit meer gestresst. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl Nooit meer gestresst Nooit meer nerveus of opgejaagd? Volgens de Amerikaan Robert Epstein kan het, als we onszelf vier vaardigheden aanleren om stress te vermijden. José van der Sman (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl

Nadere informatie

Jongeren blijken vaak wel te weten wat gezond is, maar het ook uitvoeren is een volgende stap. We maken namelijk de hele dag door keuzes en worden

Jongeren blijken vaak wel te weten wat gezond is, maar het ook uitvoeren is een volgende stap. We maken namelijk de hele dag door keuzes en worden Jongeren blijken vaak wel te weten wat gezond is, maar het ook uitvoeren is een volgende stap. We maken namelijk de hele dag door keuzes en worden continue verleid om iets te eten. Met wat slimme trucs

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Impulsieve keuzes voor aantrekkelijke opties zijn doorgaans geen verstandige keuzes op de lange termijn (Hofmann, Friese, & Wiers, 2008; Metcalfe & Mischel, 1999). Wanneer mensen zich

Nadere informatie

Armoede, schulden en schaarste

Armoede, schulden en schaarste Armoede, schulden en schaarste Wat doet armoede met ons en hoe daarop in te spelen? Roeland van Geuns Lector armoede en participatie, Hogeschool van Amsterdam INHOUD 1. Wat weten we al? 2. Armoede in Nederland

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie