Rommy Schaap, Pyt Nauta, Stefan Bogaerts & Marinus Spreen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rommy Schaap, Pyt Nauta, Stefan Bogaerts & Marinus Spreen"

Transcriptie

1 Rommy Schaap, Pyt Nauta, Stefan Bogaerts & Marinus Spreen Persoonlijke effectiviteit van pubers in beeld Over het meten van persoonlijke effectiviteit bij leerlingen in het Voortgezet Onderwijs en in Reboundvoorzieningen SAMENVATTING Speelt persoonlijke effectiviteit een rol bij schoolsucces van jongeren? En leggen leerlingen in Rebounds dan minder persoonlijke effectiviteit aan de dag dan reguliere leerlingen in het voortgezet onderwijs? Vanuit deze onderzoeksvraag wordt in dit artikel beschreven hoe persoonlijke effectiviteit wordt gemeten en ontwikkeld bij leerlingen in het voortgezet onderwijs en in Reboundvoorzieningen. Theorieën over persoonlijke effectiviteit (van o.a. Bandura en Covey) zijn vertaald in een meetinstrument (Schaap Personal Effectiveness Scale) en een methodiekprogramma voor leerlingen en hun netwerkleden. Met dit instrument zijn significante verschillen in persoonlijke effectiviteit tussen reguliere leerlingen en leerlingen in Reboundvoorzieningen aangetoond, waarbij de volgende factoren een rol blijken te spelen: de wil tot verandering en zelfvernieuwing, sociale vaardigheden, het vermogen om vooruit te kunnen denken (intentionaliteit) en impulscontrole, binnen de sociale context waarin de leerling functioneert. De lijst blijkt niet alleen te discrimineren tussen de leerlingen op school en in Rebounds, maar geeft ook significante verschillen in beoordeling tussen ouders in de verschillende settings te zien. In de Rebounds in Friesland worden de vragenlijsten dubbel ingezet: enerzijds als meetinstrument om effecten van interventies te meten, anderzijds als feedbackinstrument om reflectie op het eigen functioneren te bevorderen. Daarbij wordt 360 graden feedback vanuit het sociale netwerk van de leerling als uitgangspunt genomen voor een rapportage aan de leerling. In de Rebounds krijgen leerlingen met gedragsproblemen een schoolvervangend programma aangeboden met als doel om binnen een afgebakende periode van enkele maanden een nieuwe start te kunnen maken 1 Rebound, nieuwe kans voor leerlingen met ernstige gedragsproblematiek Na een geweldsincident tegen een leraar in het Terra College in 2004 heeft het Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap een Plan van Aanpak Veiligheid op School aan de Tweede Kamer gepresenteerd. Onderdeel van het pakket aan voorgenomen beleidsmaatregelen vormde het oprichten van tijdelijke opvangvoorzieningen voor leerlingen met ernstige gedragsproblemen, de zogenaamde Rebounds. In Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 52 (2013)

2 is vervolgens de Regeling Regionaal Zorgbudget geëffectueerd, die er in voorziet dat samenwerkingsverbanden van scholen voor Voortgezet Onderwijs deze tijdelijke onderwijs-opvang-voorzieningen organiseren. In de Rebounds krijgen leerlingen met gedragsproblemen een schoolvervangend programma aangeboden met als doel om binnen een afgebakende periode van enkele maanden een nieuwe start te kunnen maken. Deze nieuwe start bestaat idealiter uit het vervolgen van de loopbaan binnen het reguliere onderwijs (Dijksma, 2007; Messing & Wienke, 2011; Van Veen & van der Steenhoven, 2009). Het gaat hier om leerlingen die door hun gedragsproblemen de veiligheid op de school negatief beïnvloeden (Inspectie voor het Onderwijs, 2008) en waarvoor de leerlingenzorg binnen de school ontoereikend is (Ministerie van OC&W, 2006). Het merendeel van de leerlingen is afkomstig van het vmbo (83%), een minderheid komt van havo/vwo (12%) en het Praktijkonderwijs (5%) (Van der Steenhoven & Van Veen, 2010). Het doel van de Rebound is tweeledig (Van Veen & Wienke, 2005): 1 Op schoolniveau moeten scholen ontlast worden van gedragsmoeilijke leerlingen, wanneer het veilige schoolklimaat in het geding is. 2 Op het niveau van de leerling krijgt de leerling een nieuwe, maar niet vrijblijvende kans aangeboden om binnen een afgebakende periode te bewijzen dat hij/zij binnen het reguliere onderwijs aan zijn/haar toekomst kan en wil werken. De term Rebound (hernieuwde kans om te scoren) verwijst naar dit laatste doel. Jongeren die naar Rebounds worden verwezen, vertonen (veelal externaliserend) probleemgedrag in de vorm van storend gedrag in de les, motivatieproblemen, een slechte werkhouding, vaak te laat komen, spijbelen en vaak uit de les gezet worden. Traumatische gebeurtenissen School Schoolbeleving Schooluitval Schooloptreden Schoolkenmerken Probleemgedrag Gezin Opvoedingsstijl Gezinsinteracties Gezinsfunctioneren Problemen ouders Persoonlijkheid Zelfhandhaving Zelfbeeld Zelfbeschikking Zelfcontrole Internatliserende problematieken, zoals angst en depressie Vrije tijd Vrijetijdsbesteding Leefstijl Riskant gedrag Vrienden Externaliserende problematieken, zoals agressie en hyperactiviteit Sociale steun Figuur 1 Meervoudig risicomodel naar Van der Ploeg,

3 De relatie met leraren is dikwijls problematisch omdat deze leerlingen het gezag van de leraar ondermijnen en niet met kritiek kunnen omgaan (Kuyvenhoven, 2007). De handelingsverlegenheid bij leraren om met dit type jongeren om te gaan is groot, gezien de omvang en de complexiteit van de problemen van deze leerlingen (Schaap, 2008a; Van Veen, in: Doorduijn et al., 2002). In veel gevallen is er ook sprake van problemen in de thuissituatie (Inspectie van het onderwijs, 2008). Het Rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid Vertrouwen in de school (2009), spreekt in dit kader van overbelaste jongeren. Hiermee is het meervoudig risicomodel van Van der Ploeg (1997) op de doelgroep van toepassing, dat er uitziet zoals in het schema van Figuur 1. In dit schema wordt een aantal vaardigheden van de jongere (zelfhandhaving, zelfbeeld, zelfbeschikking en zelfcontrole) als kritische succesfactoren tussen de omgevingsinvloeden en de eigen gedragsproblematiek geplaatst. Ook in zwakke sociale omstandigheden kan een jongere, die over een juist zelfbeeld beschikt en zichzelf goed kan reguleren en handhaven, succesvol zijn. 2 Werkwijze in Rebounds Tijdens een verblijf in de Rebound krijgt een leerling een schoolvervangend programma aangeboden om binnen enkele maanden een nieuwe start te kunnen maken, zo mogelijk binnen het reguliere voortgezet onderwijs (Messing & Wienke, 2011). In deze periode wordt gewerkt aan motivatie- en gedragsverandering van een leerling, herstel van de verhoudingen, verbetering van de leerattitude, het inhalen van leerachterstanden en het continueren van het eigen onderwijsprogramma. Dit om terugkeer naar de eigen school mogelijk te maken (Ministerie van OC&W, 2006). In de lijn van de uitlatingen van Stevens in Patternotte (2003, 2-4), dat leerlingen meer dan een denkend hoofd zijn, wordt aandacht aan meerdere ontwikkelingsdomeinen van jeugdigen besteed (Van Hoorik, 2011). Rebounds verschillen in de wijze waarop zij methodieken inzetten om resultaten te bereiken. Messing en Wienke (2011) noemen een aantal leidende principes die in ieder aanbod terug te vinden zijn. Het gaat hierbij o.a. om gefaseerd aanbod, eigen verantwoordelijkheid van de jongere voor het eigen leerproces, een intensieve pedagogische relatie tussen professional en jongere en werken in de driehoek tussen ouders, leerling en school van herkomst. Dit sluit aan bij het bovengenoemde meervoudig risicomodel van Van der Ploeg (1997) en de door Mulligen, Gieles en Nieuwenbroek (2001) bepleite systeemgerichte en contextuele benadering van leerlingen in problematische opvoedingssituaties. Effectieve programma s richten zich meer op schoolsucces dan op schooluitval, en verbinden daarbij de inzet van school, ouders en peers als een netwerk om de leerling heen (Christenson, Sinclair, Lehr & Godber, 2001; Van der Steeg, 2012). Programma s als Equip (www.equipnederland.com/default.htm), Rots en Water (www.rotsenwater.nl) en Goldstein (www.goldstein.nl ), worden aangeboden om weerbaarheid en sociale vaardigheden van jongeren te vergroten. Werken met portfolio (persoonlijk dossier van leerervaringen in de Rebound) maakt volgens het Nederlands Jeugdinstituut eveneens opgang (Messing & Wienke, 2011). 301

4 3 Persoonlijke effectiviteit, kader voor methodiekontwikkeling Sinds 2008 wordt bij de methodiekontwikkeling in Friese Reboundvoorzieningen persoonlijke effectiviteit centraal gesteld. Vanuit de visie dat de leerling in een omgeving met meervoudige risico s (Van der Ploeg, 1997) verkeert, en daarbij in een wederzijdse afhankelijkheid met zijn sociale omgeving acteert (Christenson et al., 2001; Mulligen et al., 2001), is het concept Persoonlijke effectiviteit theoretisch ontwikkeld. Dit concept is primair gebaseerd op inzichten van Covey (2007), die betoogt dat het aanleren van zeven eigenschappen jongeren succesvol kan maken: wees proactief, begin met het eind in gedachten, doe belangrijke dingen eerst, denk win-win, eerst begrijpen dan begrepen worden, synergie en houd de zaag scherp. Hatch en Collinwood (2010) toonden aan, dat schoolsucces gunstig kan worden beïnvloed wanneer leerlingen tijdens hun schoolperiode worden getraind in de zeven gewoontes van Covey. Het toepassen van het concept Seven habits of highly succesfull teens mag dan volgens de auteurs leiden tot schoolsucces, het mist een theoretische en wetenschappelijke onderbouwing. Daarom wordt het concept Persoonlijke effectiviteit volgens Covey hier met bevindingen van andere auteurs verbonden. Persoonlijke effectiviteit wordt hier in navolging van Bandura (2005) gedefinieerd als: het vermogen om sturing te kunnen geven aan de effecten van het eigen gedrag, zodanig dat op basis van morele principes samen met anderen gewenste resultaten worden bereikt. Persoonlijke effectiviteit omvat verschillende deelcompetenties, zoals pro-activiteit (Covey, 2007), oftewel het kunnen reflecteren op de eigen inbreng in een ontstane situatie (Goleman, 1995; Rotter, 1982; Trenholm & Jensen, 2007) het vermogen om vooruit te kunnen denken (Bandura, 2005; Covey, 2007) het vermogen tot prioriteitsstelling, zelfregulering en met name het kunnen controleren van emoties (Bandura 2005; Covey, 2007) het vermogen om constructief met conflictsituaties om te gaan (Bandura, 2004; Covey, 2007; Graziano, 1997; Van Maanen, 2001) het vermogen tot empathie, decentrering en role-taking (Covey, 2007; Goleman, 1995; Vonk, 2007) het respecteren en waarderen van verschillen (Covey, 2007) de wil tot verandering en zelfvernieuwing (Covey, 2007; Dweck, 2006; McCombs & Marzano, 1990). De laatstgenoemde auteurs betogen dat persoonlijke effectiviteit niet alleen gebaseerd is op vaardigheden, maar ook - en vooral - op de wil of de wens van de leerling om zichzelf te kunnen reguleren en vernieuwen. De wens tot zelfvernieuwing is dus noodzakelijk voor persoonlijke effectiviteit. Weliswaar is het vermogen om vooruit te denken door pubers nog in ontwikkeling omdat de hersenontwikkeling nog in ontwikkeling is (Crone, 2008; Nelis & Van Sark, 2010) Toch lijkt prikkeling van de jongere om met doelen aan de slag te gaan een positieve invloed te hebben op de ontwikkeling van het doelgerichte denken (Crone & Dahl, 2012; Jolles & Crone, 2012). Om in de Rebound schoolsucces te bevorderen en schooluitval te voorkomen, ziet het gebruik van het concept Persoonlijke Effectiviteit er als volgt uit. 302

5 Traumatische ervaringen Schoolfactoren Schoolbeleving Conflicten met leraren Schooloptreden empathisch vermogen win-win denken pro-activiteit Internaliserende problematiek Gezin Gezinsinteracties Omgeving zoals angst en depressie Problemen ouders waarderen van verschillen Ik doelgerichtheid Vrije tijd Vrienden Leefstijl Sociale steun prioriteiten kunnen stellen wens en bereidheid tot verandering en zelfvernieuwing Externatliserende Problematiek zoals agressie en hyperactiviteit Figuur 2 Persoonlijke effectiviteit in een meervoudig risicomodel 4 Rol van sociale netwerk Bandura (2005) en Covey (2007) wijzen erop dat persoonlijke effectiviteit niet een individueel gebeuren is, maar dat effectief functioneren alleen mogelijk is door een wederzijds afhankelijke inspanning met anderen. Covey spreekt van win-win en synergie-denken, Bandura gebruikt hiervoor de term collective agency (2000, 2001) om aan te geven dat er sprake is van een grotere effectiviteit indien mensen hun kennis, vaardigheden en bronnen met elkaar delen, elkaar wederzijds steunen, bondgenootschappen vormen en samenwerken om veilig te stellen wat zij alleen niet tot stand kunnen brengen. Jongeren hebben daarvoor een sociale omgeving nodig die hen daartoe uitnodigt en stimuleert (Eccles et al., 1993; Mulligen et al., 2001). De rol van gezinssystemen en met name de invloed van persoonlijke effectiviteit van ouders op hun kinderen is veel onderzocht en bewezen geacht. Ford (1992) betoogt dat effectief functioneren (het ontwikkelen van een competentie, iets bereiken) een resultante is van een samenspel van volgende effectieve factoren: motivatie, vaardigheden en een responsieve omgeving. De individueel ervaren persoonlijke effectiviteit van de gezinsleden draagt op deze wijze bij aan het gevoel (of gemis) van collectieve effectiviteit (Bandura, Caprara, Regalia, Scabini & Barbaranelli, 2003). Als ouders positief betrokken zijn, verhoogt dit de kans op succes van hun kind (Christenson & Thurlow, 2004; Bouffard & Stephen, 2007; Hair, 2008; Hogeboom, 1994; Jeynes, 2011). De invloed van de peergroup neemt in de adolescentieperiode toe. Het is een periode waarin het experimenteren met grensoverschrijdend gedrag tot op zekere hoogte normaal is. De mate waarin jongeren daadwerkelijk grenzen blijven overschrijden wordt volgens Bandura (2005) beïnvloed door de dominante sociale invloeden en door het zelfregulerend vermogen van het individu. De invloed van vrienden vindt niet vanzelfsprekend plaats, maar is het gevolg van het selectieproces van de jon- 303

6 gere: adolescenten kiezen hun vrienden op basis van gedeeld gedrag of dezelfde mening (Knegt, 2008; Knegt, Snijders, Baerveldt, Steglich & Raub, 2010). Bij een goed begeleid opvoedingsproces met als gevolg een zekere mate van persoonlijke effectiviteit, zullen jongeren binnen de grenzen blijven (Bandura, 2005), maar als het zelfregulerend vermogen zwak is, is grensoverschrijdend gedrag voorspelbaar (Bandura, 2005; Knegt, 2008; Knegt et al., 2010). Een aantal interventies is ontworpen om persoonlijke effectiviteit bij leerlingen te bevorderen. Zo leren de leerlingen bijvoorbeeld hun pauzeknop te hanteren, zodat een impulsieve reactie wordt vervangen door een bewuste keuze volgens het stopdenk na- kies je gedrag -principe. Daarnaast is een vragenlijst ontwikkeld die op twee manieren wordt ingezet 5 Toepassing van theoretisch kader: Methodiek persoonlijke effectiviteit De Rebounds in Friesland en (deels) in Groningen hebben het bovengenoemde theoretische kader overgenomen. De professionals van alle Rebounds hebben - samen met mentoren en zorgcoördinatoren van de verwijzende scholen - in 2010 en 2011 een scholing gevolgd in het ontwikkelen van de eigen persoonlijke effectiviteit, zodat zij modelgedrag voor de leerlingen en ouders konden vertonen. Een aantal interventies is vervolgens ontworpen om persoonlijke effectiviteit bij leerlingen te bevorderen. Zo leren de leerlingen bijvoorbeeld hun pauzeknop (Covey, 2007) te hanteren, zodat een impulsieve reactie wordt vervangen door een bewuste keuze volgens het stopdenk na- kies je gedrag -principe. Daarnaast is een vragenlijst ontwikkeld, de Schaap Personal Effectiveness Scale die op twee manieren wordt ingezet: als evaluatie-instrument om de verandering in persoonlijke effectiviteit van leerlingen meetbaar te maken, en als interventiemiddel om leerlingen bewust te maken van en te laten reflecteren op de eigen persoonlijke effectiviteit. De vragenlijst bestaat uit 21 items (zie Bijlage 1) die door de leerling over zichzelf wordt ingevuld. Daarnaast zijn er versies voor de leden van het sociale netwerk van de leerling die dezelfde items bevatten, maar waarbij de vragen worden gescoord vanuit het perspectief van de ouder(s), een leraar en een vriend(in). De afname van de vragenlijst vindt als volgt plaats. Bij binnenkomst in de Rebound vult de leerling de vragenlijst over zichzelf in. De ouder(s), de mentor van de school van herkomst en een vriend of vriendin geven hun oordeel over de persoonlijke effectiviteit van de leerling. Het resultaat is een rapportage in de vorm van 360 graden feedback, die naar leerling en ouders wordt teruggekoppeld. Dit gebeurt zowel met een grafische weergave van de uitslagen alsook met een geschreven rapport aan de leerling (NB niet over, maar aan de leerling om hem of haar duidelijk te adresseren en eigenaar van zijn of haar leerproces te maken). Het doel hiervan is de leerling (en zo mogelijk de ouder(s)) met een professional van de Rebound te laten reflecteren op de uitkomsten van de feedback, en hem of haar uit te nodigen hierop een persoonlijk ontwikkelingsplan (POP) te baseren. Daartoe wordt de leerling begeleid. 304

7 De interventies van de professionals richten zich vervolgens primair op het tot stand komen van het POP. Het handelingsplan dat zij maken heeft dan ook als eerste aandachtsgebied: wat gaat de leerling zelf doen?, vervolgens: hoe kan het sociale netwerk dat ondersteunen? en ten slotte: hoe kunnen wij dit proces ondersteunen? In de methodische handelwijze ligt besloten, dat de leerling uitgenodigd wordt zelfsturing aan te brengen door een zelfanalyse te maken en feedback van anderen te aanvaarden, en vervolgens intentioneel te gaan handelen (een POP maken, naar ander gedrag sturen). De resultaten van de vragenlijst aan begin en eind van de Reboundperiode bieden hiervoor een kompas. De vragenlijst wordt opnieuw afgenomen 3 maanden én 1 jaar na het verlaten van de Rebound, om te onderzoeken of de effecten een duurzaam karakter dragen. Daarbij worden schoolresultaten en verzuimgedrag als afhankelijke variabelen in kaart gebracht. De vragenlijst wordt in de meeste Rebounds in combinatie met de bovengenoemde methodiek aangeboden. In één Rebound wordt daarnaast het sociale netwerk actief bij de interventies betrokken en ten slotte fungeert één Rebound als controlegroep, doordat er geen extra interventies m.b.t. persoonlijke effectiviteit worden aangeboden. 6 Constructie van de Schaap Personal Effectiveness Scale Op basis van het in paragraaf 3 behandelde conceptuele kader van persoonlijke effectiviteit is een instrument ontwikkeld, waarmee persoonlijke effectiviteit meetbaar gemaakt kan worden: de Schaap Personal Effectiveness Scale (SPES). De SPES is ontwikkeld volgens de prototyping-methode, waarbij een basisversie wordt bijgesteld op basis van proefversies. In deze paragraaf wordt achtereenvolgens behandeld de keuze van de testitems de keuze van de beoordelaren de psychometrische kwaliteit van de testversie de bijgestelde versie de psychometrische kwaliteit van de bijgestelde versie. 6.1 Keuze van testitems De eerste testversie van de SPES bestond uit 21 items, die waren geordend naar de in paragraaf 3 genoemde deelcompetenties (proactiviteit en zelfregulering, het vermogen om vooruit te kunnen denken, het vermogen tot prioriteitsstelling, het vermogen om constructief met conflictsituaties om te gaan, het vermogen tot empathie, decentrering en role-taking en de wil en bereidheid tot zelfvernieuwing. De items waren allemaal positief geformuleerd en konden op een vijfpuntschaal beantwoord worden (van volledig mee eens tot volledig mee oneens). Een aantal voorbeelden van items: Ik denk na voordat ik iets doe; Ik houd er rekening mee dat wat ik nu doe gevolgen heeft voor later; Ik doe belangrijke dingen eerst, ik geniet van het succes van anderen; Ik maak op een rustige manier duidelijk wat ik ergens van vind; Ik kan iets leren van mensen die anders zijn dan ik; Ik zorg goed voor mijn lichaam. 6.2 Keuze van beoordelaren De testversie is in 2009 aan 400 leerlingen in het voortgezet onderwijs (onderbouw 305

8 vmbo en havo) van het Dockinga College in Dokkum voorgelegd. Ook aan de ouders is gevraagd de lijst voor hun kinderen in te vullen. 6.3 Psychometrische kwaliteit van testversie De testversie bleek een geringe betrouwbaarheid te bezitten. Cronbach s Alpha was voor geen enkel item op of boven het gewenste niveau (0.70) en ook de factoranalyse leverde nauwelijks bruikbare informatie op. Er waren aanwijzingen voor de hypothese dat de leerlingen de vragenlijst sterk sociaal wenselijk hadden ingevuld, waardoor deze nauwelijks tussen individuen differentieerde. De vragenlijst is op grond van deze resultaten bijgesteld. 6.4 Bijgestelde versie De belangrijkste wijziging bestond uit het spiegelen van de items: van een positieve naar een negatieve formulering. Daarbij zijn de richtlijnen van Oosterveld en Vorst (1998) voor de constructie van de 21 items zoveel mogelijk aangehouden. Het viel echter nauwelijks te voorkomen dat er soms een dubbele ontkenning in het item optrad, mede omdat de taal van de vragenlijst zoveel mogelijk aan de doelgroep is aangepast. De vragenlijst is in 2009 opnieuw aan 160 leerlingen en hun ouders in het Dockinga College voorgelegd, ditmaal in de vestiging Ferwert. Tevens is de vragenlijst door 125 leerlingen in de Rebounds in Leeuwarden, Drachten, Zwaagwesteinde, Sneek en Groningen ingevuld. Ook de ouders, een leraar en een vriendje hebben een vragenlijst over een Reboundleerling ingevuld. Hierna is de psychometrische kwaliteit opnieuw bepaald. De vragenlijst is in Bijlage 2 opgenomen. De volgende onderzoeksvragen hebben bij de validering van de vragenlijst centraal gestaan. Zijn er verschillen in de persoonlijke effectiviteit tussen leerlingen in Rebounds en leerlingen in het regulier onderwijs? de persoonlijke effectiviteit van jongens en meisjes, zowel in het reguliere onderwijs als in Rebounds? beoordeling van persoonlijke effectiviteit van hun kinderen, tussen ouders van reguliere leerlingen en ouders van leerlingen in Rebounds? de overeenstemming tussen ouders en kinderen bij de beoordeling van de persoonlijke effectiviteit van de kinderen, wanneer reguliere leerlingen met Reboundleerlingen worden vergeleken? persoonlijke effectiviteit van leerlingen bij aanvang van de Reboundperiode, wanneer de Rebounds met elkaar worden vergeleken? 6.5 Onderzoeksvragen De volgende onderzoeksvragen hebben bij de validering van de vragenlijst centraal gestaan Zijn er verschillen in de persoonlijke effectiviteit tussen leerlingen in Rebounds en leerlingen in het regulier onderwijs? Indien een toename van persoonlijke effectiviteit bijdraagt tot schoolsucces, dan kan voorspeld worden dat de ladingen op de factoren tussen leerlingen in het reguliere onderwijs en in Rebounds van elkaar verschillen, in die zin dat reguliere leerlingen hoger scoren op persoonlijke effectiviteit dan hun Reboundmedeleerlingen. 306

9 Zijn er verschillen in de persoonlijke effectiviteit van jongens en meisjes, zowel in het reguliere onderwijs als in Rebounds? Feingold (1994) concludeert dat ego-ontwikkeling bij meisjes vroeger plaatsvindt, met als gevolg dat meisjes op jonge leeftijd verder in hun ego-ontwikkeling zijn dan jongens. De verschillen vervagen echter met het stijgen van de leeftijd. Verwacht kan worden, dat meisjes in het reguliere onderwijs persoonlijk effectiever zijn dan jongens. Tevens wordt verwacht, dat jongens en meisjes in Rebounds geen verschil in persoonlijke effectiviteit zullen laten zien, aangezien Fergusson, Boden en Horwood (2010) aantoonden dat de gevolgen van Conduct Disorder (CD), Oppositional Defiant Disorder (ODD) en Attention Distraction Hyperactivity Disorder (ADHD) voor de ontwikkeling niet verschillen voor jongens en meisjes. Zijn er verschillen in beoordeling van persoonlijke effectiviteit van hun kinderen, tussen ouders van reguliere leerlingen en ouders van leerlingen in Rebounds? Op basis van de resultaten van onderzoeken over de betrokkenheid van ouders bij de schoolcarrière van hun kind (Bouffard & Stephen, 2007; Hair, 2008; Hogeboom, 1994; Jeynes, 2011) wordt verwacht, dat ouders van reguliere leerlingen hun kinderen positiever zullen beoordelen dan ouders van Reboundleerlingen. Zijn er verschillen in de overeenstemming tussen ouders en kinderen bij de beoordeling van de persoonlijke effectiviteit van de kinderen, wanneer reguliere leerlingen met Reboundleerlingen worden vergeleken? Als ouders het belang van onderwijs inzien, hun kinderen steunen bij het schoolwerk en positieve verwachtingen hebben ten aanzien van de schoolresultaten van hun kind, wordt de kans op schooluitval verkleind (Christenson & Thurlow, 2004). Omgekeerd wordt in het kader van dit onderzoek verwacht, dat ouders en kinderen in Rebounds een minder grote of negatieve betrokkenheid op elkaar hebben en daarmee een grotere discrepantie in hun oordeel zullen vertonen dan ouders en kinderen in het reguliere onderwijs. Zijn er verschillen in persoonlijke effectiviteit van leerlingen bij aanvang van de Reboundperiode, wanneer de Rebounds met elkaar worden vergeleken? Er is geen aanwijzing, dat de populatie van de Rebound grote verschillen vertoont, aangezien de verwijzingsprocedures en de intakecriteria voor Rebounds uniform zijn. Verwacht wordt, dat de verschillen in persoonlijke effectiviteit bij aanvang van het Reboundverblijf minimaal zullen zijn. 7 Psychometrische kwaliteit van bijgestelde versie Van de bijgestelde versie van de vragenlijsten zijn de interne betrouwbaarheid en de validiteit in beeld gebracht. 7.1 Interne betrouwbaarheid De interne consistentie-betrouwbaarheid van de vragenlijsten is bepaald door Cronbach s Alpha te berekenen. Cronbach s Alpha dient volgens George and Mallery (2003) 0,70 te zijn, wil de interne consistentie-betrouwbaarheid als voldoende worden beschouwd. Boven.80 is deze goed, en een Cronbach s Alpha van.90 betekent dat de interne consistentie-betrouwbaarheid excellent is. Voor de doelgroep leerlingen en ouders in het reguliere onderwijs ligt de betrouwbaarheid op een goed niveau van respectievelijk.82 en.83. De betrouwbaarheid voor de Reboundleerlingen bedraagt.84. De betrouwbaarheid van de lijsten voor de doelgroep ouders, lera- 307

10 ren, vriendjes van Reboundleerlingen ligt op een excellent niveau, deze ligt boven de.90. nl. respectievelijk.94,.93 en Factoranalyse Er is exploratieve factoranalyse (axing) toegepast op de resultaten van de vragenlijsten, na invulling door de reguliere groep jongeren en hun ouders. Als extractiemethode is gebruikt Principal Component Analysis, rotatiemethode Varimax met Kaiser Normalization. Voor jongeren kunnen 7 factoren worden onderscheiden, met de volgende ladingen 1 Wil tot verandering en zelfvernieuwing (7 items met ladingen van.68 tot.56). 2 Het vermogen om vooruit te kunnen denken (intentionaliteit) (4 items met ladingen van.82 tot.39). 3 Constructief met (belangen) verschillen kunnen omgaan (2 items.76 en.75). 4 Empathie (2 items.86 en.70). 5 Prosociaal gedrag (2 items.78, en.40). 6 Role-taking en discipline (2 items.81 en.59). 7 Locus of control en impulscontrole (3 items respectievelijk.82,.52 en.35). In verband met de relatieve zwakte van de factoren 5 en 7 is besloten het aantal factoren naar 4 terug te brengen. Dit levert de volgende factoren met bijbehorende ladingen op. Tabel 1 Factoren, factorladingen en eigen values vragenlijst leerlingen Factoren leerlingen Item Eigen values Totaal Variantie% Cumulatief Wil tot verandering en zelfvernieuwing Sociale Vaardigheden Intentionaliteit Impulscontrole 17,65,03,08,10 20,65,14,18 -,29 19,65,35,13,15 16,60,20 -,05,19 21,57,05,33,05 18,53,37 -,05,04 8,45 -,07,31 -,04 11,11,68,05,19 2 -,02,67,08,12 10,07,59,20 -,17 7,24,56,34 -,04 14,22,39 -,14,34 12,20,35,07 -,05 5 -,03,05,73,12 4,20,20,65,04 6,19,16,51,15 9,10,34,45,19 1,07,01,36 -,27 15,03 -,08,14,66 3,01,19,04,64 13,27 -,03,42,57 4,61 21,97 21,97 1,58 7,52 29,49 1,49 7,10 36,58 1,35 6,41 42,99 Extraction method Principal Component Analysis / Rotation Varimax with Kaiser Normalization 308

11 7.3 Constructvaliditeit In deze paragraaf zullen de onderzoeksvragen worden beantwoord. De lijst is in de periode van afgenomen bij leerlingen in de onderbouw van het Dockinga College in Dokkum en Ferwert (N=162) en bij leerlingen aan het begin van hun verblijf in een van de Rebounds in Friesland (N=125). De vragenlijst is ingevuld in Rebounds in Leeuwarden, Zwaagwesteinde, Sneek, Groningen en Drachten-Heerenveen. Onderzoeksvraag 1: Zijn er verschillen in de zelfbeoordeling van persoonlijke effectiviteit tussen leerlingen in het reguliere onderwijs en leerlingen in Rebounds? Om verschillen in beantwoording van de vragenlijst tussen leerlingen in het reguliere onderwijs (N=162) en leerlingen in Rebounds (N=125) te toetsen zijn de somscores per factor voor de beide groepen met elkaar vergeleken door middel van een Independent Samples T-test. Dit levert het volgende resultaat op (Tabel 2). Tabel 2 Zelfbeoordeling leerlingen regulier onderwijs vergeleken met zelfbeoordeling leerlingen in Rebounds Regulier onderwijs Rebounds Mean diff T Df N M (SD) N M (SD) Wil tot verandering en zelfvernieuwing ,13 (5,72) ,00 (5,99) 2,13 ** 2, Sociale vaardigheden ,70 (5,12) ,66 (5,45) 3,05 *** 4, Intentionaliteit ,38 (4,44) ,82 (4,75) 2,55 *** 4, Impulscontrole 158 9,04 (2,89) 119 7,90 (3,27) 1,15 ** 3, * = p < 0.05 / ** = p < 0.01 / *** = p < Geconcludeerd kan worden, dat leerlingen in het reguliere onderwijs zichzelf op alle factoren significant positiever beoordelen dan leerlingen in Rebounds. Onderzoeksvraag 2: Zijn er verschillen in de zelfbeoordeling van persoonlijke effectiviteit tussen jongens en meisjes, zowel in het regulier onderwijs als in Rebounds? Om deze vraag te beantwoorden zijn Independent Samples T-Tests uitgevoerd, de resultaten zijn in Tabel 3 opgenomen. 309

12 Tabel 3 Zelfbeoordeling jongens vergeleken met zelfbeoordeling meisjes in regulier onderwijs en in Rebounds Regulier onderwijs Rebounds Factor Jongens N=79 M (SD) Meisjes N=77 M (SD) µ t df Jongens N= M (SD) Meisjes N= 51 M (SD) µ T df Wil tot verandering en zelfvernieuwing Sociale vaardigheden 33,92 (6,13) 24,10 (4,85) 36,38 (4,99) 27,30 (4,87) ** -2,46-2, *** -3,20-4, ,00 (5,00) 22,73 (4,47) 33,00 (7,14),00, ,56 (6,56),17, Intentionaliteit 20,00 (4,82) 20,84 (3,92) -,84-1, ,01 (4,25) 17,56 (5,40),45, Impulscontrole 8,57 (2,67) 9,56 (3,04) * -,99-2, ,13 (3,14) 7,58 (3,45),54, * = p < 0.05 / ** = p < 0.01 / *** = p < Bij leerlingen in het reguliere onderwijs wordt volgens verwachting - op basis van het onderzoek van Feingold (1994) - gevonden, dat meisjes zichzelf op alle factoren van persoonlijke effectiviteit hoger inschatten dan jongens dat doen. Voor drie van de vier factoren gaat het om significante verschillen. Bij leerlingen die in Rebounds verblijven worden er - eveneens volgens verwachting - geen significante verschillen in zelfbeoordeling tussen jongens en meisjes gevonden. De resultaten bevestigen de bevindingen van Fergusson, Boden en Horwood (2010), namelijk dat de gevolgen van gedragsstoornissen voor de ontwikkeling niet verschillen voor jongens en meisjes. Onderzoekvraag 3: Verschillen ouders van reguliere leerlingen van ouders van leerlingen in Rebound in de beoordeling van de persoonlijke effectiviteit van hun kinderen? Volgens verwachting kan uit de Independent T Test geconcludeerd worden, dat ouders van leerlingen die het reguliere onderwijs bezoeken (N=77) de persoonlijke effectiviteit van hun kind hoger inschatten dan de ouders van leerlingen die in een Rebound verblijven (N=123). Op factor 1 (de wil tot verandering en zelfvernieuwing) zijn de respectievelijke scores M=36,05, SD=5,05 voor ouders van reguliere leerlingen, terwijl de ouders van Reboundleerlingen de volgende scores te zien geven: M=28,18, SD=7,91 (µ=7,87, t=8.53, df=195, sig 2 tailed =0,00). Voor factor 2 (sociale vaardigheden) worden de volgende scores gevonden: ouders van reguliere leerlingen M=26,27, SD=22,04 en ouders van Reboundleerlingen M=22,04, SD=6,60 (µ=4,23, t=5,44, df=200, sig 2 tailed=0,00). Factor 3 (intentionaliteit) laat voor ouders van reguliere leerlingen M=19,93, SD=4,86 zien, terwijl ouders van Reboundleerlingen M=15,43, SD=6,13 scoren (µ=4,49, t=5,83, df=203, sig 2 tailed=,00). Op factor 4 (impulscontrole) zijn de beoordelingen van ouders van reguliere en Reboundleerlingen respectievelijk M=10,77, SD=3,21 en M=7,93, SD=3,34 (µ=2,84, t=6,104, df=173,53, sig (2-tailed)=,00). Deze resultaten bevestigen die van Hogeboom (1994), Bouffard en Stephen (2007), Hair (2008) en Jeynes (2011), die allen een relatie vonden tussen positieve betrokkenheid van ouders bij de schoolcarrière van hun kind en het schoolsucces van dit kind. 310

13 Onderzoeksvraag 4: Zitten kinderen en ouders in hun beoordeling van de persoonlijke effectiviteit van het kind op één lijn? Zijn er verschillen aan te wijzen tussen de mate van overeenstemming tussen kinderen en ouders, in het regulier onderwijs en in de Rebounds? Om deze vraag te beantwoorden zijn de verschillen in beoordeling door kinderen en ouders in respectievelijk regulier onderwijs en Rebounds middels een Independent Samples Test met elkaar vergeleken. Zoals verwacht blijkt uit de analyses dat van overeenstemming tussen kinderen en ouders voor de meeste factoren sprake is als het kind het reguliere onderwijs bezoekt (N=122), maar veel minder van toepassing is wanneer het kind in de Rebound verblijft (N=84). Ouders van kinderen in de Rebounds staan dus verder van hun kind af in de beoordeling van de persoonlijke effectiviteit van het kind dan ouders van reguliere leerlingen. Voor factor 1 (de wil tot verandering en zelfvernieuwing) geldt dat het gemiddelde verschil tussen de score van kinderen en ouders in het reguliere onderwijs er als volgt uitziet: M=-,608, SD=6,12, terwijl voor het verschil tussen kinderen en ouders in de Rebounds M=5,00, SD=7,58 geldt (µ=-5,61, df=188, sig (2 tailed)=,00). Voor factor 2 (sociale vaardigheden) zijn geen significante verschillen gevonden, dus de kinderen en ouders zitten in gelijke mate op één lijn in het reguliere onderwijs als in de Rebounds. Het gemiddelde verschil tussen kinderen en ouders is voor regulier onderwijs M=-,35, SD=6,25 en voor Rebounds M=,70, SD=6,45 (µ=-1,06, t=- 1,15, df=197, sig (2-tailed)=,250). Voor factor 3 (intentionaliteit) zijn de verschillen wel zeer significant (t=-2,68, df=150,389, sig (2-tailed)=0,11), het verschil tussen kinderen en ouders is respectievelijk M=45, SD=5,23 voor het reguliere onderwijs en M=2,66, SD=6,42 voor de Rebounds (µ=-2,21, t=-2,68, df=199, sig (2 tailed=,008). Dit geldt eveneens voor factor 4 (impulscontrole), waar de gemiddelde verschillen tussen kinderen en ouders voor regulier onderwijs M=-1,71, SD=3,25 bedragen en voor Rebounds M=,01, SD=3,98. (µ=-1,73, t=- 3,4, df=204, sig (2 tailed)=,001). De resultaten zijn in lijn met de bevindingen van Christenson en Thurlow (2004), die vonden dat de kans op schooluitval wordt verkleind, als ouders hun kind steunen en positieve verwachtingen hebben ten aanzien van de schoolresultaten van hun kind. Onderzoeksvraag 5: Maakt het voor de zelfbeoordeling van persoonlijke effectiviteit uit, welke Rebound de leerling bezoekt? Zijn er verschillen tussen leerlingen in alle Rebounds? Ten slotte is door middel van Bonferroni-analyse onderzocht of scores van leerlingen in de verschillende Rebounds van elkaar verschillen. Met inachtneming van het betrekkelijk geringe aantal leerlingen per Rebound (totaal N=125) kan geconstateerd worden dat er geen significante verschillen in de beantwoording van de vragenlijsten per Rebound kunnen worden aangetoond. Gezien de uniformiteit in verwijzingscriteria en -procedures voor Rebounds is dit een te verwachten resultaat. Metingen die aan het begin van de Reboundperiode in verschillende Rebounds zijn afgenomen tonen aan, dat de leerlingen in de onderzoekspopulatie van een redelijk homogeen karakter zijn, wat met de vragenlijst in beeld kan worden gebracht 311

14 8 Discussie De vragenlijst Schaap Personal Effectiveness Scale, die beoogt bij jongeren in de adolescentie eigenschappen te meten die verband houden met persoonlijke effectiviteit, heeft bewezen voldoende psychometrische kwaliteit te bezitten. De betrouwbaarheid en begripsvaliditeit liggen op een voldoende niveau. De factoren die uit de factoranalyse naar voren komen, bieden de mogelijkheid om de beoordeling door verschillende respondenten (jongeren zelf, vriend(in), ouders, leraren) met elkaar te vergelijken en daaruit conclusies te trekken. In dit artikel worden alleen de beoordelingen van de jongeren zelf en die door de ouders in aanmerking genomen. De vragenlijst brengt op alle factoren van persoonlijke effectiviteit significante verschillen tussen reguliere leerlingen en Reboundleerlingen aan het licht, in die zin, dat reguliere jongeren zichzelf hierbij hoger inschatten dan de jongeren in de Rebounds. Dit verschil wordt ook zichtbaar in de beoordeling door ouders, zij geven eveneens hun kind een hogere score wanneer dit het reguliere onderwijs bezoekt, dan wanneer het een leerling van een Rebound betreft. Wanneer de zelfbeoordeling van jongens en meisjes met elkaar wordt vergeleken, schatten meisjes in het reguliere onderwijs hun persoonlijke effectiviteit significant hoger in dan jongens dat doen. Bij leerlingen in Rebounds zijn deze genderverschillen niet waar te nemen. Ouders en kinderen zitten meer op één lijn in hun beoordeling van de persoonlijke effectiviteit van het kind, wanneer het kind het regulier onderwijs volgt, dan wanneer het kind in een Rebound verblijft. Metingen die aan het begin van de Reboundperiode in verschillende Rebounds zijn afgenomen tonen aan, dat de leerlingen in de onderzoekspopulatie van een redelijk homogeen karakter zijn, wat met de vragenlijst in beeld kan worden gebracht. Eindconclusie is, dat de Personal Effectiveness Scale verder kan worden ingezet om nulmetingen en voortgangsmetingen van persoonlijke effectiviteit van leerlingen in de middelbare schoolperiode te verrichten. In samenwerking met de Rebounds in Friesland in Groningen wordt momenteel onderzocht, in hoeverre de effecten die met de schaal worden gemeten, een voorspeller zijn van succesvolle terugkeer in het reguliere systeem. NOTEN 1 Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap, Brief aan de Tweede kamer 13 juni 2004, Plan van Aanpak Veiligheid op School. Tweede Kamer, vergaderjaar , , nr Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (2006). Regeling regionaal zorgbudget, subsidie regionale verwijzingscommissies voortgezet onderwijs 2006 en Reboundvoorzieningen. Staatscourant, 29 maart 2006, nr. 63, p. 23. BIJLAGE 1 EN 2: Zie hiervoor juni Artikelen, Columns, Mededelingen. GERAADPLEEGDE LITERATUUR EN WEBLINKS Zie hiervoor juni Artikelen, Columns, Mededelingen. 312

15 OVER DE AUTEURS Hoofdauteur Medeauteurs Drs. Rommy Schaap is als Onderzoeker en Research Lecturer werkzaam bij Stenden Hogeschool in Leeuwarden. Zij verricht vanuit het Lectoraat Social Work & Arts Therapies een promotieonderzoek naar de ontwikkeling van persoonlijke effectiviteit van leerlingen in Rebounds. Hiertoe is een samenwerkingsverband met alle Friese Rebounds voor VO en MBO opgericht. Daarnaast verzorgt zij onderwijs aan de opleidingen Sociaal Pedagogische Hulpverlening en Creatieve Therapie van Stenden Hogeschool. Studenten van deze opleidingen participeren in het onderzoek in de Rebounds. Drs. Pyt Nauta is orthopedagoog en Coördinator Leerlingenzorg van het Samenwerkingsverband Voortgezet Onderwijs Noord-Oost Friesland. Hij is als zodanig verantwoordelijk voor de Rebound N.O. Friesland in Zwaagwesteinde. Prof. dr. Stefan Bogaerts is als Full Professor of Forensic Psychology and Victimology verbonden aan de Universiteit van Tilburg, alsmede aan de Katholieke Universiteit van Leuven. Stefan Bogaerts fungeert als promotor bij het onderzoek van Rommy Schaap. - Dr. Marinus Spreen is als Lector verbonden aan het Lectoraat Social Work & Arts Therapies van Stenden Hogeschool. Daarnaast is hij Hoofd Afdeling Onderzoek van Forensisch Psychiatrisch Centrum Dr. S. van Mesdag. Marinus Spreen is copromotor bij het onderzoek van Rommy Schaap

Elke jongere. telt... ONDERWIJS EN COACHING OP MAAT

Elke jongere. telt... ONDERWIJS EN COACHING OP MAAT Elke jongere telt... ONDERWIJS EN COACHING OP MAAT Big Picture Learning Rebound Waalwijk heeft een bijzonder concept met een tiental uitgangspunten: Leren in de echte wereld Persoonlijk Leerplan Authentieke

Nadere informatie

REC-profiel VSO de Korenaer, locatie Deurne

REC-profiel VSO de Korenaer, locatie Deurne Bijlage 1, raadsvoorstel 91-2010: REC-profiel VSO de Korenaer, locatie Deurne DOELGROEP De Korenaer Deurne verzorgt onderwijs voor jongens en meisjes met ernstige gedragsproblemen die residentieel geplaatst

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Tussenmeting 2015 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, oktober

Nadere informatie

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60)

Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Informatiebrochure gebruik van de Flexibiliteits Index Test (FIT-60) Auteurs: T. Batink, G. Jansen & H.R.A. De Mey. 1. Introductie De Flexibiliteits Index Test (FIT-60) is een zelfrapportage-vragenlijst

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Reboundvoorzieningen in het voortgezet onderwijs

Reboundvoorzieningen in het voortgezet onderwijs Factsheet Januari 2012, nummer 22 Monitor 2010 Reboundvoorzieningen in het voortgezet onderwijs In toenemende mate zijn de reboundvoorzieningen bedoeld als tijdelijke voorzieningen voor opvang en onderzoek

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

Naar een nieuw perspectief. M.A.Gelsing GZ-psycholoog behandelcoördinator

Naar een nieuw perspectief. M.A.Gelsing GZ-psycholoog behandelcoördinator Naar een nieuw perspectief M.A.Gelsing GZ-psycholoog behandelcoördinator Naar een nieuw perspectief Vragen naar aanleiding van Casus Omar Behandelvisie: perspectief van de jongere en doelrealisatie Doelgroeponderzoek

Nadere informatie

Toelichting ontwikkelingsperspectief

Toelichting ontwikkelingsperspectief Toelichting ontwikkelingsperspectief Dit document is bedoeld als achtergrond informatie voor de scholen, maar kan ook (in delen, zo gewenst) gebruikt worden als informatie aan ouders, externe partners

Nadere informatie

Beschrijving van de gegevens: hoeveel scholen en hoeveel leerlingen deden mee?

Beschrijving van de gegevens: hoeveel scholen en hoeveel leerlingen deden mee? Technische rapportage Leesmotivatie scholen van schoolbestuur Surplus Noord-Holland Afstudeerkring Begrijpend lezen 2011-2012, Inholland, Pabo-Alkmaar Marianne Boogaard en Yvonne van Rijk (Lectoraat Ontwikkelingsgericht

Nadere informatie

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding

SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding SWPBS en HGW in curriculum lerarenopleiding Inleiding Het LEOZ (Landelijk Expertisecentrum Onderwijs en Zorg) is een samenwerkingsproject van: Fontys Hogescholen, Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg,

Nadere informatie

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009 EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP - eindrapport - dr. Marga de Weerd Amsterdam, november 2009 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam Tel.: +31 (0)20-5315315

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs Ronde 5 Hilde Hacquebord Rijksuniversiteit Groningen Contact: H.I.Hacquebord@rug.nl Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs 1. Inleiding De onderwijsinspectie stelt in haar verslag van

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak 1 Achtergrond van het onderzoek Bedrijven vertrouwen meer en meer op social media om klanten te betrekken

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Minder zorgleerlingen door leerlingen met ASS? De Bijsluiter en de SchoolBijsluiter

Minder zorgleerlingen door leerlingen met ASS? De Bijsluiter en de SchoolBijsluiter Minder zorgleerlingen door leerlingen met ASS? De Bijsluiter en de SchoolBijsluiter Drs. Leo van t Spijker De Goudse Waarden, Gouda Mariska Jansen MSc CSO De Zonnehoek, Radboud Universiteit 5 e Nationale

Nadere informatie

Passend Perspectief. Samenvatting en conclusies. mei 2007

Passend Perspectief. Samenvatting en conclusies. mei 2007 Passend Perspectief een onderzoek naar de toekomstige ontwikkeling van de zorgexpertise van het regulier voortgezet onderwijs in Voorne-Putten/Rozenburg mei 2007 Samenvatting en conclusies In het najaar

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem

Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties: zó geef je studenten een stem Docentevaluaties worden gebruikt om studenten feedback te laten geven op de kwaliteit van de docenten. In dit artikel wordt ingegaan op de randvoorwaarden

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Protocol De overstap naar het voortgezet onderwijs. versie 1.7

Protocol De overstap naar het voortgezet onderwijs. versie 1.7 Protocol De overstap naar het voortgezet onderwijs. versie 1.7 Voor leerlingen en ouders is de overstap naar het voortgezet onderwijs een grote stap. Goede voorlichting en een goede voorbereiding zijn

Nadere informatie

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven Onderzoek werkstress, herstel en cultuur De rol van vrijetijdsbesteding 6 februari 2015 Technische Universiteit Eindhoven Human Performance Management Group ir. P.J.R. van Gool prof. dr. E. Demerouti /hpm

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Impulsklasonderzoek. Koen de Jonge Lectoraat Passend Onderwijs Hogeschool Leiden 06-25016157

Impulsklasonderzoek. Koen de Jonge Lectoraat Passend Onderwijs Hogeschool Leiden 06-25016157 Impulsklasonderzoek Koen de Jonge Lectoraat Passend Onderwijs Hogeschool Leiden 06-25016157 jonge.de.k@hsleiden.nl Inhoud 1. Aanleiding 2. Onderzoeksvragen 3. Methode 4. Resultaten 5. Conclusie 6. Discussie

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

Werkt Gedragswerk? Evaluatie project Gedragswerk Juni 2009

Werkt Gedragswerk? Evaluatie project Gedragswerk Juni 2009 Werkt Gedragswerk? Evaluatie project Gedragswerk Juni 29 Evaluatieonderzoek Gedragswerk, juni 29 1 Inleiding Met het Ministerie van OCW is afgesproken dat in het schooljaar 28 29 een evaluatie zou worden

Nadere informatie

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM 7--3 Sociaal-emotioneel functioneren van kinderen met een auditieve/ communicatieve beperking Emotieherkenning bij kinderen en kinderen met Rosanne van der Zee Meinou de Vries Lizet Ketelaar Rosanne van

Nadere informatie

Onderzoek naar de ervaren tevredenheid en de zelfgerapporteerde levenstevredenheid bij ZelfKonfrontatieMethode cliënten

Onderzoek naar de ervaren tevredenheid en de zelfgerapporteerde levenstevredenheid bij ZelfKonfrontatieMethode cliënten Onderzoek naar de ervaren tevredenheid en de zelfgerapporteerde levenstevredenheid bij ZelfKonfrontatieMethode cliënten Onderzoek door Anke Abels in opdracht van de VvZB Onder gebegeleiding van Commissie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf. Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente

Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf. Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente Wie ben ik? MIJN LEVENSVERHAAL Een ontdekkingsreis naar mezelf Janny Beernink, GZ-Psycholoog VGGNet In samenwerking met Universiteit Twente Aanleiding Behoefte aan effectieve behandelprogramma s Reguliere

Nadere informatie

HULPVRAAG Doelgroepen Doelstellingen

HULPVRAAG Doelgroepen Doelstellingen Zorgmodule Fasehuis Zorgaanspraak: Zorgaanbieder: Verblijf met behandeling Entréa HULPVRAAG Doelgroepen De doelgroep bestaat uit normaal begaafde jeugdigen van 16-18 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Midden

Nadere informatie

Dockinga College Ferwert

Dockinga College Ferwert Dockinga College Ferwert [1] Inleiding Voor de invoering van Passend Onderwijs zijn de scholen verplicht om de mogelijkheden binnen hun leerlingenzorg te beschrijven in een zgn. ondersteuningsprofiel.

Nadere informatie

ENQUÊTE: toetsing op maat

ENQUÊTE: toetsing op maat ENQUÊTE: toetsing op maat Bezoekers van de website van de PO-Raad konden hun mening geven over toetsing op maat. Tussen 22 januari en 6 februari 2013 hebben 201 mensen de enquête volledig ingevuld. De

Nadere informatie

Vragenlijst Sociale Veiligheid (lln)

Vragenlijst Sociale Veiligheid (lln) Vragenlijst Sociale Veiligheid (lln) Uitslagen Vragenlijst De Bakelgeert Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 De vragenlijst... 3 Gegevens... 3 Schoolgegevens... 4 Periode van afname... 4 Aantal

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding

Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013. Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nationale Dyslexie Conferentie 3 april 2013 Dyslexie, Emotioneel welbevinden en Schoolverzuim handvatten voor signalering, diagnostiek en begeleiding Nouchka Tick 1 Thea Vogelaar 2 1 Senior Onderzoeker,

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

Werkinstructie voor de CQI Naasten op de IC

Werkinstructie voor de CQI Naasten op de IC Werkinstructie voor de CQI Naasten op de IC 1. De vragenlijst Waarvoor is de CQI Naasten op de IC bedoeld? De CQI Naasten op de IC is bedoeld is bedoeld om de kwaliteit van de begeleiding en opvang van

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Het Atrium PRO

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Het Atrium PRO RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK Het Atrium PRO Plaats : Zoetermeer BRIN nummer : 21KM C1 BRIN nummer : 21KM 00 PRO Onderzoeksnummer : 277364 Datum onderzoek : 1 oktober 2014 Datum vaststelling

Nadere informatie

LEOZ Generiek competentieprofiel leraar Passend Onderwijs: de ontwikkelscan

LEOZ Generiek competentieprofiel leraar Passend Onderwijs: de ontwikkelscan LEOZ Generiek competentieprofiel leraar Passend Onderwijs: de ontwikkelscan Juni 2013 Erica de Bruïne (Hogeschool Windesheim) Hans van Huijgevoort (Fontys OSO) Hettie Siemons (Hogeschool Utrecht, Seminarium

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen. Arjan Clijsen, Wout Schafrat en Suzanne Beek. Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs

Doorlopende leerlijnen. Arjan Clijsen, Wout Schafrat en Suzanne Beek. Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs 8 Doorlopende leerlijnen Arjan Clijsen, Wout Schafrat en Suzanne Beek Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 6 Dit proefschrift gaat over de ontwikkeling van een instrument om sociale competentie van basisschoolleerlingen te meten. Het doel van die meting is om aanknopingspunten te bieden voor het bevorderen

Nadere informatie

Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie

Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie Lumina Life is een uniek instrument dat medewerkers in de zakelijke markt helpt om duurzaam gezond en vitaal te kunnen blijven

Nadere informatie

Doelgroep Het instrument analyseert de zorg op het niveau van: met name geschikt voor Individuele basisschool Ja O O Speciale basisschool 0 Ja O

Doelgroep Het instrument analyseert de zorg op het niveau van: met name geschikt voor Individuele basisschool Ja O O Speciale basisschool 0 Ja O Volledige naam van het instrument De Zorgmeter Afkorting Doelgroep Het instrument analyseert de zorg op het niveau van: met name geschikt voor ook geschikt voor Individuele basisschool Ja O O Speciale

Nadere informatie

Sportdeelname van jongeren met gedragsproblemen

Sportdeelname van jongeren met gedragsproblemen Sportdeelname van jongeren met gedragsproblemen ONDERZOEK DREMPELS BETEKENIS VOORWAARDEN Remo Mombarg en Jan Willem Bruining (RUG/HIS) Koen Breedveld en Wouter Nootebos (Mulier Instituut) Saskia van Doorsselaer

Nadere informatie

Specialisatie VO/MBO. Beschrijving van de onderwijseenheden

Specialisatie VO/MBO. Beschrijving van de onderwijseenheden Jongeren op weg naar de volwassenheid maken een boeiende en soms ook verwarrende levensfase door. Je bent nog geen volwassene maar je wordt wel geacht je te gedragen naar de regels die de maatschappij

Nadere informatie

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE

BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE BEPERKING ONDERWIJSPARTICIPATIE GOOD PRACTICES De onderbouwing van de beperking van de onderwijsparticipatie blijkt uit het VO Aanmeldformulier Amsterdam 2009-2010, niet ouder dan een half jaar, plus diagnostische

Nadere informatie

Kennis en rolopvatting van professionals gedurende Alcohol mij n zorg?!

Kennis en rolopvatting van professionals gedurende Alcohol mij n zorg?! Kennis en rolopvatting van professionals gedurende Alcohol mij n zorg?! Integrale aanpak vroegsignalering alcoholgebruik bij ouderen in de eerstelijn Drs. Myrna Keurhorst Dr. Miranda Laurant Dr. Rob Bovens

Nadere informatie

Ervaren problemen door professionals

Ervaren problemen door professionals LVG en Verslaving Lectoraat GGZ-Verpleegkunde Ervaren problemen door professionals Kennisdeling 11 november 2010, Koos de Haan, deel 2 1 Wat komt aan bod? Onderzoek naar problemen door professionals ervaren

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING. Almende College, locatie Isala voor havo en vwo HAVO

ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING. Almende College, locatie Isala voor havo en vwo HAVO ONDERZOEK NAAR KWALITEITSVERBETERING Almende College, locatie Isala voor havo en vwo HAVO Plaats : Silvolde BRIN nummer : 14UM C1 BRIN nummer : 14UM 00 HAVO Onderzoeksnummer : 276258 Datum onderzoek :

Nadere informatie

Uitwerking berekening Risicomodel sector SO 2014

Uitwerking berekening Risicomodel sector SO 2014 Uitwerking berekening Risicomodel sector SO 2014 INHOUD 1. Inleiding... 1 2. Data... 1 3. Uitgangspunten bij het risicomodel... 1 3.1 Bepaling van groepen binnen het so en vso... 1 3.2 Scores op de indicatoren...

Nadere informatie

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 14 Geslacht Normgroep Sociale wenselijkeheid man jongens 12 t/m 15 jaar

Nadere informatie

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 4: Oplossingsgerichte gesprekken voeren, Aandachtsemmers vullen in jouw klas

Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 4: Oplossingsgerichte gesprekken voeren, Aandachtsemmers vullen in jouw klas Leerlijn Omgaan met ongewenst gedrag Workshop 4: Oplossingsgerichte gesprekken voeren, Aandachtsemmers vullen in jouw klas 17 juni 2015 13.30 16.00 uur Madeleine Vreeburg Miranda Noom Leerlijn Omgaan met

Nadere informatie

De Groeifabriek! 3-11-2015. Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie hebben om te veranderen!

De Groeifabriek! 3-11-2015. Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie hebben om te veranderen! De Groeifabriek! Het ontwikkelen van een groeimindset Dr. Petra Helmond, UvA & Pluryn Fenneke Verberg, MSc, Pluryn Doel De Groeifabriek! Korte online interventie om jongeren te leren dat ze de potentie

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK BIJ. CSG Het Noordik, locatie Vriezenveen

RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK BIJ. CSG Het Noordik, locatie Vriezenveen RAPPORT VAN BEVINDINGEN ONDERZOEK BIJ CSG Het Noordik, locatie Vriezenveen School/instelling : CSG Het Noordik Plaats : Vriezenveen BRIN-nummer : 0DO Onderzoeksnummer : HB756654 Onderzoek uitgevoerd :

Nadere informatie

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005)

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) Inleiding De manier waarop data georganiseerd, gecodeerd en gescoord (getallen toekennen aan observaties) worden en welke technieken daarvoor nodig zijn, dient in het ideale

Nadere informatie

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands Proefschrift Marieke Heers (gepromoveerd 3 oktober in Maastricht; promotoren prof.dr. W.N.J. Groot en prof.dr. H. Maassen van den Brink)

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie Boek : Auteur : Bespreker : Jo Dauwen Datum : juni 2010 Gedragsproblemen in scholen Het denken en handelen van leraren Kees van der Wolf en Tanja van Beukering, Acco ISBN: 9 789033 474989. In een notendop

Nadere informatie

JAARVERSLAG School Maatschappelijk Werk De Brug 2011

JAARVERSLAG School Maatschappelijk Werk De Brug 2011 JAARVERSLAG School Maatschappelijk Werk De Brug 2011 Stichting Thuiszorg en Maatschappelijk werk Rivierenland Rien van der Loeff en Willy van Mil Februari 2012 INHOUDSOPGAVE Algemene inleiding: 3 Doelstelling,

Nadere informatie

SWPBS: meer dan behaviorisme? W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

SWPBS: meer dan behaviorisme? W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g SWPBS: meer dan behaviorisme? Programma Welkom & intro: de kern Pedagogische kwaliteit: de opdracht & keuzes in de uitvoering Theoretische kaders De functie & kwaliteit van feedback Belonen/ erkennen/

Nadere informatie

Sport en de persoonlijke ontwikkeling van kwetsbare jongeren

Sport en de persoonlijke ontwikkeling van kwetsbare jongeren Sport en de persoonlijke ontwikkeling van kwetsbare jongeren Verslag van de eerste vragenlijstronde Jeugd, Zorg en Sport Auteur: Sabina Super, Niels Hermens, Kirsten Verkooijen Datum: 19 april 2016 Inleiding

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren:

We berekenen nog de effectgrootte aan de hand van formule 4.2 en rapporteren: INDUCTIEVE STATISTIEK VOOR DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN OPLOSSINGEN BIJ HOOFDSTUK 4 1. Toets met behulp van SPSS de hypothese van Evelien in verband met de baardlengte van metalfans. Ga na of je dezelfde conclusies

Nadere informatie

Professionele hulp voor kinderen en jongeren

Professionele hulp voor kinderen en jongeren Professionele hulp voor kinderen en jongeren Ik heb het leuker en gezelliger met mama. Lijn5 is er voor kinderen, jongeren en jongvolwassenen die hulp nodig hebben in moeilijke fases van hun leven. Door

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands

MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands Taal op koers 29 oktober 2014 Cindy Poortman en Kim Schildkamp Uitdagingen in de onderwijspraktijk Voortijdige schooluitval Gebrek aan praktische

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoaching op faalangst bij middelbare scholieren in de bovenbouw

Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoaching op faalangst bij middelbare scholieren in de bovenbouw Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoaching op faalangst bij middelbare scholieren in de bovenbouw Voorwoord Walter Franssen; Projectleider MatriXmethode Instituut Het onderzoek naar faalangst heeft

Nadere informatie

De mediawijze adolescent

De mediawijze adolescent De mediawijze adolescent Amber Walraven, 12 november 2014 ITS, Radboud Universiteit Nijmegen 1 Inhoud Wat kunnen adolescenten wel op het gebied van mediawijsheid? Wat kunnen adolescenten niet op het gebied

Nadere informatie

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Naam jeugdige: Geboortedatum: Sekse jeugdige: Man Vrouw Datum van invullen: Ingevuld door: Over dit instrument Dit instrument is een hulpmiddel

Nadere informatie

Van speciaal naar regulier onderwijs: een hele overstap! Het Congres 29 november 2013

Van speciaal naar regulier onderwijs: een hele overstap! Het Congres 29 november 2013 Van speciaal naar regulier onderwijs: een hele overstap! Het Congres 29 november 2013 #speciaalgewoon Wie bent u? Wie zijn wij? Aleid Schipper Maartje Reitsma Jos Vinders en Kees Verweij Van terugplaatsen

Nadere informatie

In hoeverre verschillen de testsscores van laaggeschoolden (tm vmbo tl niveau)van die van hoger geschoolden.

In hoeverre verschillen de testsscores van laaggeschoolden (tm vmbo tl niveau)van die van hoger geschoolden. In hoeverre verschillen de testsscores van laaggeschoolden (tm vmbo tl niveau)van die van hoger geschoolden. Houding ten aanzien van arbeid (WAV) De wav onderscheidt de volgende persoonlijkheidstrekken

Nadere informatie

De Groeifabriek. Denken met een groeimindset!

De Groeifabriek. Denken met een groeimindset! De Groeifabriek Denken met een groeimindset! Dr. Petra Helmond & Fenneke Verberg, MSc: Pluryn Research & Development & Universiteit van Amsterdam Prof. Dr. Geertjan Overbeek: Universiteit van Amsterdam

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success. september 2012

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success. september 2012 Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success september 2012 Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success september 2012 Opdrachtgever: KPC Groep Utrecht, oktober 2012

Nadere informatie

General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis

General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis SAMENVATTING General Personality Disorder H. Berghuis Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift.

Nadere informatie

T MENUKAAR 2013-2014

T MENUKAAR 2013-2014 MENUKAART 2013-2014 Pagina 2 Pagina 15 MENUKAART Met welke vragen kan een beroep worden gedaan op de diensten van Aandacht+? Keuze uit: observatie dossieranalyse gesprek Leerlingen die aangemeld zijn bij

Nadere informatie

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg Spelen in het groen Effecten van een bezoek aan een natuurspeeltuin op het speelgedrag, de lichamelijke activiteit, de concentratie en de stemming van kinderen Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena

Nadere informatie

Dockinga College Vmbo- Vakschool, DOKKUM

Dockinga College Vmbo- Vakschool, DOKKUM Dockinga College Vmbo- Vakschool, DOKKUM [1] Inleiding Voor de invoering van Passend Onderwijs zijn de scholen verplicht om de mogelijkheden binnen hun leerlingenzorg te beschrijven in een zgn. ondersteuningsprofiel.

Nadere informatie

notitie Opbrengsten onderzoeken naar aanleiding van advies van

notitie Opbrengsten onderzoeken naar aanleiding van advies van notitie Opbrengsten onderzoeken naar aanleiding van advies van commissie Bosker Bureau van het CvTE Muntstraat 7 3512 ET Utrecht Postbus 315 3500 AH Utrecht Nederland www.hetcvte.nl Datum 10 juni 2015

Nadere informatie

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012

Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Cliënttevredenheid verslavingskliniek SolutionS Center in Voorthuizen 2012 Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, oktober 2012 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen en Verslaving

Nadere informatie

Factsheet Pilotstudie Tools4School April 2014

Factsheet Pilotstudie Tools4School April 2014 Factsheet Pilotstudie Tools4School April 214 Tools4School is een gedragsinterventie voor jongeren die vanwege hun gedrag dreigen uit te vallen in het VO en VSO 1. De interventie is gebaseerd op de effectieve

Nadere informatie

TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS

TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS TOELAATBAARHEIDSCRITERIA VOOR HET VOORTGEZET SPECIAAL ONDERWIJS Inleiding Passend Onderwijs wil de omslag maken van diagnosegericht naar handelingsgericht: niet het probleem van de leerling staat centraal,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Dockinga College, Havo/Vwo o.b., DOKKUM. Inleiding [1]

Dockinga College, Havo/Vwo o.b., DOKKUM. Inleiding [1] Dockinga College, Havo/Vwo o.b., DOKKUM Inleiding [1] Voor de invoering van Passend Onderwijs zijn de scholen verplicht om de mogelijkheden binnen hun leerlingenzorg te beschrijven in een zgn. ondersteuningsprofiel.

Nadere informatie

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind Lectoraat natuurbeleving & ontwikkeling kind 1 Aanleiding Als kinderen van vijf tot twaalf jaar hun speelplek mogen kiezen, gaat de voorkeur voornamelijk uit naar braakliggende terreinen. Daarbij kijken

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

Lange termijn functioneren en participatie bij jongeren met chronische pijn en vermoeidheid. Tessa Westendorp

Lange termijn functioneren en participatie bij jongeren met chronische pijn en vermoeidheid. Tessa Westendorp Lange termijn functioneren en participatie bij jongeren met chronische pijn en vermoeidheid Tessa Westendorp 24 januari 2014 Hoofdthema s binnen mijn onderzoek: Revalidatiebehandeling Jongeren met chronisch

Nadere informatie

Ondersteuningsprofiel. rsg Simon Vestdijk Harlingen/Franeker

Ondersteuningsprofiel. rsg Simon Vestdijk Harlingen/Franeker Ondersteuningsprofiel rsg Simon Vestdijk Harlingen/Franeker Inhoud Voorwoord... 3 0. De doelgroep van onze school/locatie... 4 1. Organisatie onderwijsondersteuning... 4 2. Interne ondersteuning... 5 3.

Nadere informatie