PROGRAMMERINGSTUDIE OVERGEWICHT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PROGRAMMERINGSTUDIE OVERGEWICHT"

Transcriptie

1 PROGRAMMERINGSTUDIE OVERGEWICHT ResCon Universiteit Maastricht Stef Kremers Marloes Martens Astrid Reubsaet Inge de Weerdt Nanne de Vries Ruud Jonkers

2 Inhoudsopgave Voorwoord en leeswijzer Auteurs, adviescommissie en geconsulteerde experts Samenvatting Achtergrond en onderzoeksopzet Belangrijkste conclusies Onderzoeksprogrammering Aanbevelingen Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Onderzoek naar preventie van overgewicht en obesitas in Nederland 1.2 Opzet Vraagstelling Afbakening van het onderwerp 1.3 De reviewstudies Zoekstrategie en inclusiecriteria Analytisch kader onderzoek Classificatie en ordening van interventies Methode 1.4 De draagvlak- en implementatiestudie Adviescommissie Expertmeeting Consultatiestudie Chapter 2. Prevention of overweight and obesity in children and adolescents: Intervention development, implementation and effectiveness 2.1 Introduction 2.2 Methods Analytic framework Classification of interventions Search strategy Systematic evaluation 2.3 Results Pre school School Family/home Counselling Community 2.4 Discussion Tables References 2

3 Chapter 3. Prevention of overweight and obesity in adults: Intervention development, implementation and effectiveness 3.1 Introduction 3.2 Methods Analytic framework Classification of interventions Search strategy Systematic evaluation 3.3 Results Workplace interventions Community-based interventions Interventions in health care setting Interventions for ethnic minorities Interventions for pregnant women Interventions for women in (pre)menopausal transition Interventions for people who quit smoking Interventions for people with intellectual disabilities 3.4 Discussion Tables References Hoofdstuk 4. Effectieve en veelbelovende interventie-elementen, methodieken en implementatiestrategieën 4.1 Effectieve en veelbelovende elementen, methodieken en implementatiestrategieën 4.2 Lacunes in bewezen effectieve interventies en imlpementatievraagstukken Hoofdstuk 5. Inventarisatie behoeften en draagvlak 5.1 Inventarisatie behoeften onderzoek 5.2 Inventarisatie behoeften praktijk en beleid 5.3 Voorgestelde prioriteiten door deelnemers expertmeeting 5.4 Belangrijke additionele overwegingen 5.5 Draagvlak voorgestelde prioriteiten Hoofdstuk 6. Onderzoeksprogrammering Hoofdstuk 7. Conclusie en aanbevelingen 7.1 Belangrijkste conclusies 7.2 Aanbevelingen 7.3 Draagvlak en behoeften in onderzoek en praktijk Referenties Bijlagen Bijlage 1. Inventarisatie projecten overgewicht Fonds OGZ en ZonMw Bijlage 2. Stroomdiagram voor volwassenen met obesitas (Bron: CBO, 2007) Bijlage 3. Richtlijnen voor Gewichtsbeheersing in Nederland (Visscher et al., 2007) 3

4 Voorwoord en leeswijzer Dit rapport is het resultaat van een programmeringstudie naar de preventie van overgewicht en obesitas, geïnitieerd en gefinancierd door ZonMw. De prevalentie van overgewicht en obesitas neemt toe en op het terrein van preventie van overgewicht en obesitas liggen nog veel onbeantwoorde vragen. Dit heeft ertoe geleid dat ZonMw een programmeringstudie heeft laten uitvoeren om nader inzicht te verkrijgen in de wijze waarop onderzoek naar preventie van overgewicht en obesitas in Nederland gestalte dient te krijgen. Het rapport bestaat uit een deelstudie waarin de empirie op het gebied van preventie van overgewicht en obesitas in kaart wordt gebracht voor de doelgroep kinderen en adolescenten (Hoofdstuk 2), en een deelstudie specifiek gericht op personen van 18 jaar en ouder (Hoofdstuk 3). Elk van deze hoofdstukken is geschreven als een afzonderlijk, Engelstalig, wetenschappelijk manuscript en kan dus als een opzichzelfstaand hoofdstuk worden gelezen. Aangezien in beide hoofdstukken dezelfde review methodieken worden toegepast, zal de lezer die beide hoofdstukken na elkaar leest daarom ook enige overlap in de tekst ontdekken. De belangrijkste resultaten uit de deelstudies (Hoofdstuk 4) hebben de input gevormd voor een draagvlak- en implementatiestudie ter vaststelling van het draagvlak en de ingeschatte wenselijkheid van toekomstig onderzoek en implementatie van interventies in de praktijk (Hoofdstuk 5). Deze kennis heeft uiteindelijk geleid tot een prioritering in onderzoek naar de effectiviteit c.q. implementatie van interventies (Hoofdstuk 6), die ten slotte wordt toegelicht en voorzien van aanvullende aanbevelingen (Hoofdstuk 7). Een gezamenlijke inspanning van ResCon research & consultancy en de vakgroep Gezondheidsvoorlichting en bevordering van de Universiteit Maastricht heeft tot dit eindresultaat geleid. De auteurs willen uitdrukkelijk Babs Franssen (Universiteit Maastricht) bedanken voor haar ondersteunende werkzaamheden. Daarnaast een woord van dank voor Marten Dooper en Vincent Cox voor het maken van de notulen bij de expertmeeting, en voor Jeanet Bruil en Rosemarie van Ruiten (ZonMw) voor hun ondersteuning bij de totstandkoming van dit rapport en het samenstellen van het overzicht van lopende en afgesloten projecten. Een lijst van alle andere personen die 4

5 hebben bijgedragen aan de totstandkoming van dit rapport volgt op dit voorwoord. Ook deze personen worden hartelijk bedankt voor hun belangrijke bijdragen. 5

6 Auteurs, adviescommissie en geconsulteerde experts Auteurs Ruud Jonkers - ResCon Stef Kremers Universiteit Maastricht Marloes Martens - ResCon Astrid Reubsaet Universiteit Maastricht Nanne de Vries Universiteit Maastricht Inge de Weerdt - ResCon Adviescommissie Hans Brug Vrije Universiteit Medical Centre Hein Raat - Erasmus Universiteit Rotterdam Tommy Visscher Vrije Universiteit / Windesheim Geconsulteerde experts Cora Aarsen Nederlandse Diabetes Federatie Patricia van Assema Universiteit Maastricht Marleen van Baak Universiteit Maastricht Olga van der Baan Heideheuvel Wanda Bemelmans RIVM Magda Boere - TNO Matty Crone TNO Kwaliteit van Leven Carin Cuijpers VWS Djoeke van Dale RIVM Colleen Doak - Vrije Universiteit Ton Drenthen Nederlands Huisartsen Genootschap Marian ter Haar - NISB Michel van Hagen Van Hagen in beweging Jessie Hermans GGD Utrecht Remy Hira Sing - Vrije Universiteit Medical Centre Doreth van den Heuvel- Nederlandse Vereniging van Diëtisten Karin Hosper AMC Universiteit van Amsterdam Jan Huurman NIGZ 6

7 Kees de Jong Haagse Hogeschool Denise van Kesteren GGDHM Maarten Koornneef VWS Bert Kuipers Nederlandse Diabetes Federatie Frank van Lenthe Erasmus Universiteit Rotterdam Mariken Leurs ZonMw Monique L'Hoir TNO Kwaliteit van Leven Irene van der Meer GGD Den Haag Rosanne Metaal - VWS Marijke Mootz ZonMw Jascha de Nooijer - Universiteit Maastricht Anke Oenema Erasmus Universiteit Rotterdam Rob Oudkerk Haagse Hogeschool Karen van Reenen Nederlandse Hartstichting Carry Renders Vrije Universiteit Medical Centre Willem de Regt ZonMw Jaap Seidell Vrije Universiteit / Vrije Universiteit Medical Centre Amika Singh Vrije Universiteit Medical Centre, Amsterdam Annette Stafleu TNO Kwaliteit van Leven Mieke Steenbakkers GGD Zuid-Limburg Andrea Werkman Voedingscentrum 7

8 Samenvatting Achtergrond en onderzoeksopzet De toename van overgewicht en obesitas dreigt één van de lastigste volksgezondheidsproblemen in ons land te veroorzaken. Op het terrein van preventie van overgewicht en obesitas liggen nog veel onbeantwoorde vragen. Het doel van deze programmeringstudie is om nader inzicht te verkrijgen over de wijze waarop onderzoek naar preventie van overgewicht en obesitas in Nederland gestalte dient te krijgen, en valt in drie delen uiteen: 1. Een deelstudie / programmeringstudie, waarin bovengenoemde onderdelen worden onderzocht voor de doelgroep kinderen en adolescenten (tot 18 jaar), met speciale aandacht voor moeilijk bereikbare groepen (allochtonen en lage SES). 2. Een deelstudie / programmeringstudie specifiek gericht op personen van 18 jaar en ouder, met speciale aandacht voor moeilijk bereikbare groepen (allochtonen en lage SES). 3. Een deelproject waarin speciale aandacht wordt gegeven aan het draagvlak met betrekking tot de voorgestelde prioritering bij experts / onderzoekers en sleutelfiguren op het terrein van implementatie in de praktijk. Door middel van literatuurstudie, een expertmeeting en aanvullende consultaties is systematisch in kaart te gebracht wat bekend is over veelbelovende en / of effectieve strategieën die ingrijpen op (determinanten van) overgewicht en obesitas. Op basis daarvan is vastgesteld wat belangrijke lacunes in kennis zijn en worden aanbevelingen gedaan voor (te stellen prioriteiten aan) onderzoek en implementatieactiviteiten. Hieronder vindt u de belangrijkste conclusies van de studie, de prioriteiten ten aanzien van de onderzoeksprogrammering, en aanbevelingen voor de invulling en uitwerking hiervan. 8

9 Belangrijkste conclusies In het kader van deze programmeringstudie is inzicht verkregen in de huidige stand van de kennis omtrent effectieve en veelbelovende elementen, methodieken en implementatiestrategieën ten aanzien van de preventie van overgewicht en obesitas. Hieronder volgt een korte samenvatting daarvan; een uitgebreide en specifiekere opsomming is weergegeven in Hoofdstuk 4. Selectie van de doelgroep. Kennis omtrent het effectief en efficiënt bereiken van specifieke doelgroepen is beperkt tot kinderen en adolescenten op scholen en volwassenen op de werkplek. Over preventieve interventies bij andere doelgroepen (allochtonen, populaties met lage sociaal economische status, jonge kinderen, ouderen) of in andere settings (wijk, thuis, eerstelijnsgezondheidszorg) zijn wel aanwijzingen voor effectieve interventie-elementen (zie methodieken en strategieën), maar bestaan nog teveel lacunes in de literatuur om definitieve conclusies te trekken. Gedragsdoelen. Geschikte gedragsdoelen van interventies betreffen relatief kleine veranderingen in voedings- en bewegingsgedrag. Hierbij dient het te gaan om gedrag dat in het dagelijkse leefpatroon kan worden ingebouwd. Voorbeelden zijn het verminderen van televisiekijken en computeren bij kinderen, het vervangen van vezelarme producten door vezelrijke producten, en het verhogen van frequentie en duur van wandelen en fietsen voor transport. Methodieken en strategieën. Hoewel veel van de bestudeerde interventies effectief zijn geweest in het behalen van het programmadoel, is er geen interventie die kan worden aangewezen als model of best practice. Toch zijn er in algemene zin effectieve methodieken en strategieën aan te wijzen. De effectiviteit van interventies neemt toe naarmate deze meer planmatig zijn opgezet en zijn gebaseerd op een duidelijk omschreven theoretisch kader. Daarnaast lijkt de effectiviteit toe te nemen wanneer er gebruik wordt gemaakt van advies-op-maat en veranderingen in de obesogene omgeving. Interventies gericht op jonge kinderen zijn met name effectief wanneer in de uitvoering ervan de ouders intensief worden betrokken. Er bestaan evenwel nog veel lacunes in de kennis op dit gebied. Het is bijvoorbeeld niet duidelijk welk type omgevingsveranderingen het meest effectief zijn, en hoe effectieve interventies in de 9

10 thuissituatie of wijkgerichte ( community ) interventies vormgegeven moeten worden. Daarnaast bestaat nog weinig kennis omtrent de effectiviteit van langdurige interventies, interventies die zich primair richten op gewoontevorming, of interventies waarbij in de ontwikkeling rekening is gehouden met de culturele achtergrond van etnische minderheden. Adoptie en implementatie. Er is een gebrek aan studies die specifiek en a-priori gericht zijn op implementatievraagstukken. Als gevolg daarvan bestaat er relatief weinig kennis op het gebied van factoren die implementatie, acceptatie, haalbaarheid en bestendiging van interventies ter preventie van overgewicht en obesitas bevorderen. Het is bijvoorbeeld onduidelijk hoe in dit kader integraal gezondheidsbeleid optimaal zou moeten worden uitgevoerd. Er is bewijs, ofschoon beperkt, voor het essentiële belang van het betrekken van sleutelfiguren bij iedere stap in de ontwikkeling, implementatie en evaluatie van interventies. Succesvolle implementatie lijkt grotendeels te kunnen worden toegeschreven aan de kwaliteit, het enthousiasme en de toewijding van degenen die de implementatie uitvoeren. Evaluatie. Geïdentificeerde studies zijn veelal gecontroleerde experimenten op basis van specifieke ontwikkelde interventies. Uitkomstmaten zoals vetmassa en middelomtrek, naast veranderingen in gewicht, worden niet altijd meegenomen. Ook intermediaire uitkomstmaten (verandering in determinanten van gedrag) en informatie over interventie-inhoud en implementatie maken vaak geen deel uit van de (rapportage van) evaluatiestudies. Er is een gebrek aan effect- en implementatiestudies die aansluiten bij interventies die reeds in de praktijk worden geïmplementeerd en aan zogenaamde natuurlijke experimenten (bv. invloed van komst van een nieuwe supermarkt, of aanleg van een speelveld in een wijk). Voor dit type studies is het gerandomiseerde gecontroleerde experiment (RCT) vaak niet het geëigende onderzoeksdesign. Het ontbreekt in de literatuur aan studies die de bestendiging en effectiviteit van interventies volgen over een lange termijn. 10

11 Onderzoeksprogrammering Hieronder volgt de prioritering in onderzoek naar de effectiviteit c.q. implementatie van overgewichtinterventies. De prioritering heeft plaatsgevonden op basis van aangetoonde effectiviteit (evidence based / best practice) én op draagvlak bij en ingeschatte mogelijkheden tot toepassing in de praktijk. Er zijn 5 onderwerpen geselecteerd die met zeer hoge prioriteit onderzocht moeten worden: - Effect- en implementatiestudies die aansluiten bij interventies die voldoen aan algemene Best Practice -richtlijnen en reeds in de Nederlandse praktijk worden geïmplementeerd. - Studies die gericht zijn op de evaluatie van (politieke, economische, sociale of fysieke) omgevingsinterventies ter vermindering van de obesogeniciteit van de omgeving. - Interventiestudies met een lange-termijn follow-up, zodat inzicht gekregen kan worden in de lange-termijn impact van de interventie op (excessieve) gewichtsstijging. - (Gezins)interventies gericht op 0-4 jarige kinderen, waarbij de ouders intensief in de interventie worden betrokken. - Interventies die specifiek zijn ontwikkeld voor kinderen van ouders met een lage sociaal-economische positie. Er zijn 4 onderwerpen geselecteerd die met hoge prioriteit onderzocht moeten worden: - Interventies waarbij in de ontwikkeling rekening is gehouden met de culturele achtergrond van etnische minderheden. 11

12 - Studies die, naast aandacht voor bereik en adoptie, specifiek gericht zijn op bestendiging van interventies. - Interventies die gebruik maken van vernieuwende en relevante theoretische inzichten op het gebied van motivatiebevordering (zoals zelfregulatietheorieën, self-determination theory en motivational interviewing). - Studies naar de effectiviteit van interventies bij mensen met lage sociaal-economische status. Tot slot zijn er 4 onderwerpen geselecteerd die met prioriteit onderzocht moeten worden: - De uitvoering van natuurlijke experimenten naar de impact van omgevingsveranderingen. - Interventies die zich primair richten op de rol van niet-beredeneerde determinanten (bv. emotie, automaticiteit, gewoonte) van voedings- en bewegingsgedrag. - Multi-component schoolinterventies gericht op adolescenten waarbij naast een lesprogramma veranderingen in de schoolomgeving worden aangebracht. - Onderzoek naar de meest effectieve strategieën om sleutelfiguren (schoolbestuur, leraren, ouders) intensief en blijvend te betrekken bij de opzet en uitvoering van schoolinterventies ter preventie van excessieve gewichtsstijging. 12

13 Aanbevelingen De projectgroep adviseert om bovenstaande prioriteiten te hanteren in de onderzoeksprogrammering van ZonMw. In deze paragraaf worden aanbevelingen gedaan met betrekking tot de invulling van de prioriteiten en de vormgeving van de onderzoeksprogrammering op het gebied van preventie van overgewicht en obesitas. Het onderzoek op het gebied van preventie van overgewicht en obesitas is momenteel erg versnipperd. Samenwerking en bijeenvoegen van bestaande initiatieven is derhalve noodzakelijk, waarbij ook meer zou moeten worden samengewerkt tussen onderzoekers en mensen uit de praktijk. Samenwerking tussen praktijk en onderzoek kan worden bevorderd door gebruik te maken van reeds bestaande preventie- of zorggerelateerde structuren, zoals het Centrum Gezond Leven, Academische Werkplaatsen, Centra voor Jeugd en Gezin, Partnerschap Overgewicht of het Convenant Overgewicht. Om versnippering te voorkomen en samenwerking te bevorderen zou het onderzoek in het kader van de preventie van overgewicht en obesitas grootschaliger moeten worden opgezet. Naast de huidige competitiestructuur waarin onderzoek op dit gebied met name is ondergebracht, zou onderzoek in de toekomst ook top-down gestuurd moeten zijn, waarbij meerdere onderzoeksinstituten gezamenlijk, gestructureerd en gecoördineerd onderzoek uitvoeren. Deze projecten zouden een langdurig karakter moeten hebben, zodat ook langere termijn effecten kunnen worden bestudeerd, evenals effecten van lange termijn interventies. Naast het uitvoeren van effectiviteitsonderzoek is een belangrijke aanbeveling voor de onderzoeksprogrammering om meer kennis te vergaren over hoe effectieve interventies in de praktijk kunnen worden ingevoerd en bestendigd. Onderzoek waarbij gebruik wordt gemaakt van geïntegreerde ( Practice based ) initiatieven (bijvoorbeeld op basis van reeds uitgevoerde interventies in de praktijk) zou vaker gehonoreerd moeten worden, in plaats van gerandomiseerde experimenten, die vaak in dergelijke praktijksettings niet mogelijk zijn. Daarbij is het onder andere van belang dat wordt onderzocht hoe groot het bereik en de mate van bestendiging van de interventie is. Dat betekent dat meer gebruik gemaakt zou moeten worden van kennis over effectieve methoden en strategieën en het 13

14 onderzoek moet worden gericht op de wijze waarop deze kennis zo goed mogelijk kan worden geoptimaliseerd in het invoeringsproces. Jonge kinderen (0-4 jaar), mensen met een lage sociaal economische status en allochtonen dienen als doelgroepen met hoge prioriteit te worden aangemerkt. Hierbij zouden de programma s gericht op jonge kinderen de ouders intensief bij de interventie moeten betrekken. De interventies voor mensen met een lage sociaal economische status en allochtonen zouden specifiek gericht kunnen zijn op deze subgroepen, maar zouden ook geïntegreerd kunnen zijn in bredere interventies waarbij rekening wordt gehouden met sociaal economische positie of met de culturele achtergrond van etnische minderheden. Het is belangrijk dat er inzicht komt in de effectiviteit van omgevingsinterventies ter preventie van overgewicht. Een aantal prioriteiten heeft direct of indirect betrekking op de evaluatie van omgevingsinterventies ter vermindering van de obesogeniciteit van de omgeving. Hierbij gaat het niet alleen om de invloed van veranderingen in fysieke omgevingskenmerken zoals de aanleg van aantrekkelijke speelveldjes, maar ook om interventies die de politieke, economische of sociale omgeving minder obesogeen maken. Hierbij valt te denken aan beleid om beweeggedrag op scholen te bevorderen, financiële prikkels om gezonde voedingskeuze te beïnvloeden, of interventies die ouders bewust maken van het belang van gezond voorbeeldgedrag. Bij dit type onderzoek dient aandacht te zijn voor persoon-omgevingsinteracties. Met andere woorden, onderzoek moet zijn gericht op hoe, voor wie en wanneer (omgevings)interventies effectief zijn. Interventies gericht op motivatiebevordering dienen gebruik te maken van vernieuwende en relevante theoretische inzichten. Het gaat hier bijvoorbeeld om counselinginterventies die gebruik maken van inzichten uit zelfregulatietheorieën, of om interventies die de selfdetermination theory operationaliseren door middel van motivational interviewing. Ook op dit gebied is studie naar de interactie met specifieke omgevingsveranderingen nodig. Ondanks het feit dat het niet binnen het kader van de programmeringstudie valt, werd in de expertmeeting ook relatief vaak het uitvoeren van determinantenstudies genoemd als prioriteit, met name gericht op de invloed van omgevingsdeterminanten. Observationeel onderzoek naar met name de rol van omgevingsdeterminanten zou een essentiële 14

15 aanvullende waarde kunnen hebben op de kennis die in interventiestudies wordt vergaard. 15

16 Hoofdstuk 1. Inleiding De toename van overgewicht en obesitas, gekoppeld aan de ernst van de hieraan gerelateerde aandoeningen, dreigt één van de lastigste volksgezondheidsproblemen in ons land te worden. In de Volksgezondheid Toekomstverkenningen (RIVM, 2006) wordt gesteld dat overgewicht 10% bijdrage levert aan ziektelast. In dezelfde rapportage wordt gesteld dat er in 25 jaar sprake is van een stijging van 33% naar 50% voor overgewicht in de Nederlandse bevolking en een stijging van 5% naar 11% voor obesitas. De omvang van de overgewichtepidemie wordt ook duidelijk uit de toegenomen prevalentie van overgewicht op kinderleeftijd (Schokker et al., 2006). Het percentage kinderen met overgewicht is in Nederland in de periode meer dan verdubbeld: in 1980 had 3-5% van de 5 tot 11-jarige jongens te maken met overgewicht in 1997 was dit 7-12% (Hirasing, 2001). Sinds 1997 is het percentage 4 t/m 15 jarige jongens met overgewicht gestegen van gemiddeld 8% naar bijna 14% in , en bij meisjes was een stijging van 11% in 1997 naar 17% in te zien (Van den Hurk, 2007). In het in 2003 uitgebrachte advies van de Gezondheidsraad Overgewicht en obesitas (Gezondheidsraad, 2003) wordt aangegeven dat indien de huidige ontwikkeling zich voortzet in 2015 naar schatting 15-20% van de volwassenen in Nederland obees zal zijn. Overgewicht en obesitas komen vaker voor in bevolkingsgroepen met een laag opleidingsniveau en bij bevolkingsgroepen met Turkse en Marokkaanse afkomst (Visscher et al., 2002; Fredriks et al., 2005). Hoewel genetische factoren een rol spelen bij het ontstaan van overgewicht en obesitas, wordt aangenomen dat de invloed van leefstijl- en omgevingsfactoren, zich uitend in toenemende bewegingsarmoede en relatieve overconsumptie, van doorslaggevende betekenis zijn bij (excessieve) gewichtsstijging. 1.1 Onderzoek naar preventie van overgewicht en obesitas in Nederland Uit een analyse van het door ZonMw samengestelde overzicht van lopende en afgesloten projecten uit de programma s Preventie, Gezond Leven, Landelijke Leefstijlcampagnes en projecten van het fonds OGZ (Zie Bijlage 1) blijkt dat er nog weinig samenhang is tussen de projecten en de daarin opgedane kennis en ervaring. In het afgelopen decennium zijn er 69 studies gefinancierd die gerelateerd zijn aan 16

17 preventie van overgewicht en obesitas. Dertien daarvan hebben zich uitsluitend gericht op voedingsgedrag, 22 op beweeggedrag en 34 op zowel voeding als bewegen. De meerderheid van de studies is gericht op volwassenen (n=40), 26 studies zijn gericht op jeugd en 3 studies op zowel jongeren als volwassenen. Verder kan op basis van dit overzicht geconcludeerd worden dat de meeste projecten zich richten op verandering van individueel beredeneerd (voedings- en beweeg) gedrag en weinig of niet op vormen van niet-beredeneerd gewoontegedrag, de invloed van emoties of omgevingsfactoren. Het doel van de hier gerapporteerde programmeringstudie is om nader inzicht te verkrijgen over de wijze waarop onderzoek naar preventie van overgewicht en obesitas in Nederland gestalte dient te krijgen. Daartoe is het noodzakelijk om: - systematisch in kaart te brengen wat bekend is over veelbelovende en / of effectieve strategieën die ingrijpen op (determinanten van) overgewicht en obesitas, om vervolgens op basis daarvan: - vast te stellen wat lacunes in kennis zijn, en - aanbevelingen te doen voor (te stellen prioriteiten aan) onderzoek en implementatieactiviteiten Opzet Vraagstelling Het programmakader Preventie van ZonMw zet zich actief in om thematisch kennis en ervaring te bundelen en te analyseren. Op basis daarvan kan worden aangegeven waar nog lacunes in kennis zijn en wordt inzicht geboden in welke kennis en ervaring toegepast kan worden. Om deze en bovengenoemde redenen heeft ZonMw besloten een programmeringstudie naar de preventie van overgewicht en obesitas uit te laten voeren. Deze studie dient in elk geval op te leveren: - een nadere schets van de onderhavige problematiek (prevalentie en gevolgen) - een overzicht van effectieve en veelbelovende elementen dan wel methodieken in primaire en secundaire preventie van overgewicht en obesitas op basis van de literatuur (reviewstudies), niet beperkt tot uitsluitend voeding en bewegen, maar ook gericht op omgeving, emotie en mogelijke andere determinanten - een overzicht van lacunes in bewezen effectieve interventies en implementatievraagstukken 17

18 - een prioritering in onderzoek naar de effectiviteit cq implementatie van overgewichtinterventies die (potentieel) effectief zijn. De prioritering vindt plaats op basis van aangetoonde effectiviteit (evidence based / best practice) én op draagvlak bij en ingeschatte mogelijkheden tot toepassing in de praktijk. In deze rapportage wordt antwoord gegeven op deze vragen. De programmeringstudie valt in drie delen uiteen: 1. Een deelstudie / programmeringstudie, waarin bovengenoemde onderdelen worden onderzocht voor de doelgroep kinderen en adolescenten (tot 18 jaar), met speciale aandacht voor moeilijk bereikbare groepen (allochtonen en lage SES). 2. Een deelstudie / programmeringstudie specifiek gericht op personen van 18 jaar en ouder, met speciale aandacht voor moeilijk bereikbare groepen (allochtonen en lage SES). Deelstudie 1 en 2 zijn vooral uitgevoerd op basis van desk research en literatuurstudie, en hebben geleid tot prioritering met betrekking tot onderzoek en implementatie. 3. Een deelproject waarin speciale aandacht wordt gegeven aan het draagvlak met betrekking tot de voorgestelde prioritering bij experts / onderzoekers en sleutelfiguren op het terrein van implementatie in de praktijk Afbakening van het onderwerp Gezien de complexiteit van overgewicht en de onderliggende gedragsdeterminanten (voeding en bewegen) dient het onderwerp duidelijk te worden afgebakend. Met betrekking tot gewichtsbeïnvloedende interventies kunnen grofweg twee typen interventies worden onderscheiden: interventies gericht op succesvol gewichtsverlies en interventies ter preventie van gewichtsstijging. De recent gepubliceerde richtlijn van het Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO (2007) richt zich bij volwassenen op de diagnostiek en interventies in de zorg bij obesitas (BMI 30 kg/m²). De diagnostiek spitst zich in dat geval voornamelijk toe op de eerste lijn (huisartsenpraktijk, bedrijfsarts); de top van de piramide, zoals weergegeven in Figuur 1 (zie ook Bijlage 2). Overgewicht en obesitas worden vastgesteld bij patiënten 18

19 die een hulpvraag hebben rondom gewichtsbeheersing of wanneer aan overgewicht en obesitas gerelateerde aandoeningen zijn vastgesteld. Het doel van de behandeling zal gericht zijn op gewichtsverlies, waarbij een verlies tot 10 kilogram wordt gezien als matig succesvol en het verlies van 15 kilo of meer wordt beschouwd als zeer succesvol (CBO, 2007). Dit is niet het type interventiedoelen dat in deze programmeringstudie zal worden meegenomen. De huidige empirie en Best Practice richtlijnen op dit gebied worden beschreven in het CBO rapport. Figuur 1 Preventie versus behandeling van obesitas (bron: CBO, 2007) De huidige programmeringstudie is gericht op het overige deel van de piramide. Dat betekent dus dat leefstijlinterventies ter preventie van obesitas zullen worden bestudeerd bij zowel jeugd als volwassenen. Gewichtsbeheersing, preventie van gewichtsstijging of matig gewichtsverlies is veelal het doel van dit type interventies. Hierbij moet in ogenschouw genomen worden dat bij kinderen en pubers in dit kader sprake kan zijn van secundaire preventie van overgewicht en obesitas. Immers, bij jeugdigen die in de groei zijn, kan vroegtijdige opsporing van overgewicht en geslaagde 19

20 preventie van (excessieve) gewichtsstijging leiden tot de transitie van de diagnose van overgewicht of obesitas naar een normaal gewicht. Naast de CBO richtlijnen voor de behandeling van obesitas, bestaan er in Nederland ook algemene richtlijnen voor gewichtsbeheersing (Visscher et al., 2007). De richtlijnen komen voort uit de ervaringen binnen het Nederlandse NHS-NRG programma (Nederlands Researchprogramma Gewichtsbeheersing; Kremers et al., 2005), gefinancierd door de Nederlandse Hartstichting, en uit resultaten van ander onderzoek, gesprekken met (inter)nationale experts en de internationale literatuur. De richtlijnen bestaan uit algemene Best Practice richtlijnen voor de preventie van gewichtsstijging in Nederland en er zijn specifieke richtlijnen opgesteld voor interventies gericht op VMBObrugklassers, jongvolwassenen op de werkplek en pasgepensioneerden (zie Bijlage 3). Lokale en nationale instanties wordt geadviseerd alleen interventies uit te voeren als deze voldoen aan de algemene Best Practice richtlijnen De Reviewstudies Zoekstrategie en inclusiecriteria De relatief grote belangstelling voor preventie van overgewicht en obesitas heeft geleid tot een aantal recente en kwalitatief goede reviews van interventies op dat gebied (Campbell et al., 2008; Summerbell et al., 2005; Doak et al., 2007; NICE, 2006; Winnett et al., 2005; Hardeman et al., 2000). Hoewel ze de specifieke insteek en benaderingswijze van de reviews in de huidige programmeringstudie missen, hebben ze een belangrijke bron gevormd in de zoektocht naar uitgevoerde interventies. Daarnaast zijn relevante elektronische databases gebruikt om de reeds bestaande reviews aan te vullen met studies die in zijn gepubliceerd. In onze review werden alle studies geanalyseerd die: a) opgenomen zijn in één of meerdere van de hierboven weergegeven reviews, b) gepubliceerd zijn na 1990, c) primaire onderzoeken zijn en d) één of meer antropometrische maten (zoals lichaamsgewicht, huidplooien of middelomtrek) als uitkomstmaat hebben. In de zoekstrategie naar aanvullende relevante studies werden dezelfde inclusiecriteria gebruikt, met een speciale aandacht voor studies die: a) werden uitgevoerd in Europa, 20

Nederland in Beweging!-televisie: Onderzoek naar de gebruikswaarde

Nederland in Beweging!-televisie: Onderzoek naar de gebruikswaarde Gepubliceerd in TSG: Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen Jaargang 82/2004 nummer 5 forum pg. 332-333. Nederland in Beweging!-televisie: Onderzoek naar de gebruikswaarde Dr. S. P. J. Kremers 1 Dr.

Nadere informatie

Projectbeschrijvingen en resultaten CEPHIR onderzoek jeugd en overgewicht

Projectbeschrijvingen en resultaten CEPHIR onderzoek jeugd en overgewicht Projectbeschrijvingen en resultaten CEPHIR onderzoek jeugd en overgewicht Determinantenstudies ENDORSE Environmental determinants of overweight in Rotterdam schoolchildren Proefschrift Klazine van der

Nadere informatie

Hoe benader je mensen met een (hoog) risico op diabetes? Gerjo Kok Universiteit Maastricht

Hoe benader je mensen met een (hoog) risico op diabetes? Gerjo Kok Universiteit Maastricht Hoe benader je mensen met een (hoog) risico op diabetes? Gerjo Kok Universiteit Maastricht Interventie-ontwikkeling op basis van theorie en onderzoek Proces Probleem, c.q. vraag Empirische gegevens: eerder

Nadere informatie

CIAO overzicht. Marije van Koperen Programmacoordinator CIAO Vrije Universiteit Amsterdam,Gezondheidswetenschappen. Utrecht, 14 juni 2012

CIAO overzicht. Marije van Koperen Programmacoordinator CIAO Vrije Universiteit Amsterdam,Gezondheidswetenschappen. Utrecht, 14 juni 2012 CIAO overzicht Marije van Koperen Programmacoordinator CIAO Vrije Universiteit Amsterdam,Gezondheidswetenschappen Utrecht, 14 juni 2012 Maastricht Leiden/Den Haag Rotterdam Nijmegen Amsterdam 2 Academische

Nadere informatie

Samenvatting. Epidemie

Samenvatting. Epidemie Samenvatting Met dit advies voldoet de Gezondheidsraad aan het verzoek van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een inventarisatie op te stellen van nieuwe inzichten en te verwachten wetenschappelijke

Nadere informatie

Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector

Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector Bevorderen van leefgewoonten bij werknemers in de bouwsector Els Wouters, senior stafmedewerker 1 Intro Voorstelling VIGeZ I. Invloed van (fysieke) leefgewoonten op gezondheid- en arbeidsgerelateerde problemen

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie?

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Maartje van Stralen: Mine Yildirim: Femke van Nassau: Mia Kösters: Hoe evalueer ik hoe mijn interventie werkt? Analyse van mediatoren Hoe evalueer

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht

ambitieakkoord stichting jongeren op gezond gewicht akkoord stichting jongeren op gezond gewicht De stichting Jongeren Op Gezond Gewicht en haar partners verbinden zich met dit akkoord gezamenlijk, elk vanuit de eigen verantwoordelijkheid, in de periode

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Oud gedaan is jong geleerd. Stef Kremers Professor Preventie van Obesitas Vakgroep Gezondheidsbevordering Universiteit Maastricht

Oud gedaan is jong geleerd. Stef Kremers Professor Preventie van Obesitas Vakgroep Gezondheidsbevordering Universiteit Maastricht Oud gedaan is jong geleerd Stef Kremers Professor Preventie van Obesitas Vakgroep Gezondheidsbevordering Universiteit Maastricht Beweeggedrag van kinderen De rol van gewoontes De rol van de ouder Interventies

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen Samenvatting 217 218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongens en 14.8% van de meisjes overgewicht,

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd oinleiding 1 c Gewichtsstijging ontstaat wanneer de energie-inneming (via de voeding) hoger is dan het energieverbruik (door lichamelijke activiteit). De laatste decennia zijn er veranderingen opgetreden

Nadere informatie

Lokale integrale aanpak overgewicht. Jaap Seidell Universiteitshoogleraar VU

Lokale integrale aanpak overgewicht. Jaap Seidell Universiteitshoogleraar VU Lokale integrale aanpak overgewicht Jaap Seidell Universiteitshoogleraar VU Huang TT et al, CDC, 2009 Food marketing to children: the evidence kindermarketing Sarphati Instituut Samuel Sarphati 1813-1866

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

VIGeZ, 2014. De evaluatiematrix: Een planningsmodel voor de evaluatie van projecten binnen de gezondheidsbevordering, geïntegreerd met RE-AIM.

VIGeZ, 2014. De evaluatiematrix: Een planningsmodel voor de evaluatie van projecten binnen de gezondheidsbevordering, geïntegreerd met RE-AIM. VIGeZ, 2014 De evaluatiematrix: Een planningsmodel voor de evaluatie van projecten binnen de gezondheidsbevordering, geïntegreerd met RE-AIM. PROJECT- DOELSTELLINGEN? Welke projectdoelstellingen staan

Nadere informatie

Overgewicht, obesitas, sedentair gedrag en afname van de lichamelijke

Overgewicht, obesitas, sedentair gedrag en afname van de lichamelijke SAMENVATTING 209 Preventie van diabetes en hart-en vaatziekten in de eerstelijns gezondheidzorg -- het Leefstijl Onderzoek West-Friesland -- Type 2 diabetes (suikerziekte) en hart-en vaatziekten zijn gezondheidsproblemen

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Nulmeting Zwolle Gezonde Stad 2009. Ingrid van Aart, Silvia de Roos en Tommy Visscher 13 september 2012, CIAO bijeenkomst

Nulmeting Zwolle Gezonde Stad 2009. Ingrid van Aart, Silvia de Roos en Tommy Visscher 13 september 2012, CIAO bijeenkomst Nulmeting Zwolle Gezonde Stad 2009 Ingrid van Aart, Silvia de Roos en Tommy Visscher 13 september 2012, CIAO bijeenkomst Inhoud - Doelstellingen - Indicatoren - Gebruikte bronnen/ meetinstrumenten - Ervaringen/

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1 Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Fysieke Activiteit bij Ouderen Main Effects and Mediators of a

Nadere informatie

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Opleiden voor Public Health Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Public Health = alles wat we doen om de volksgezondheid te verbeteren Cellen > individuen -> maatschappij Preventie Effectiviteit

Nadere informatie

Een stakeholder analyse of stakeholder assessment kan een onderdeel zijn van de community analyse, evenals de netwerk analyse.

Een stakeholder analyse of stakeholder assessment kan een onderdeel zijn van de community analyse, evenals de netwerk analyse. Community analyse Een community wordt doorgaans gedefinieerd als: een groep mensen die bepaalde gemeenschappelijke aspecten hebben in hun leven. Deze aspecten kunnen bijvoorbeeld de woonomgeving, interesses,

Nadere informatie

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Resultaten van een systematisch review en een toepassing voor de praktijk Lyan Blikman, MSc. Bewegingswetenschapper PhD

Nadere informatie

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa NCVGZ April 2013 Andrea de Winter EU-FP7-IROHLA Jaap Koot & Menno Reijneveld Omvang en aard van problemen met gezondheidsvaardigheden Doelen

Nadere informatie

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games.

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. 2015 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel

Nadere informatie

COACH methode EEN EVIDENCE BASED METHODE OM MENSEN MET BEWEGINGSARMOEDE TE STIMULEREN OM MEER TE BEWEGEN

COACH methode EEN EVIDENCE BASED METHODE OM MENSEN MET BEWEGINGSARMOEDE TE STIMULEREN OM MEER TE BEWEGEN COACH methode EEN EVIDENCE BASED METHODE OM MENSEN MET BEWEGINGSARMOEDE TE STIMULEREN OM MEER TE BEWEGEN - wetenschappelijke eindrapportage SAMENVATTING Dr. M.H.G. de Greef Interfacultair Centrum Bewegingswetenschappen,

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten Hart- en vaatziekten vormen een grote bedreiging voor de volksgezondheid.

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag?

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? TNO-rapport TNO/LS 2012 R10218 Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? Behavioural and Societal Sciences Wassenaarseweg 56 2333 AL

Nadere informatie

Handhygiene en gedrag: wat werkt wel en wat werkt niet? Ed van Beeck Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Handhygiene en gedrag: wat werkt wel en wat werkt niet? Ed van Beeck Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Handhygiene en gedrag: wat werkt wel en wat werkt niet? Ed van Beeck Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC De handen: bron en verspreider van microorganismen Met indicatie voor isolatie

Nadere informatie

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 SAMENVATTING MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 ALIFE@WORK DE EFFECTEN VAN EEN LEEFSTIJLPROGRAMMA MET BEGELEIDING OP AFSTAND VOOR GEWICHTSCONTROLE BIJ WERKNEMERS ACHTERGROND Overgewicht, waarvan

Nadere informatie

Handhygiëne in Nederlandse ziekenhuizen

Handhygiëne in Nederlandse ziekenhuizen Handhygiëne in Nederlandse ziekenhuizen Elise van Beeck Maatschappelijke Gezondheidszorg & Medische Microbiologie en Infectieziekten Erasmus MC Rotterdam Overzicht presentatie Introductie: waar is het

Nadere informatie

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld.

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld. 155 Sport- en spelactiviteiten bevorderen over het algemeen de gezondheid. Deze fysieke activiteiten kunnen echter ook leiden tot blessures. Het proefschrift beschrijft de ontwikkeling en evaluatie van

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Figuur 1 Precede/Proceed Model

Figuur 1 Precede/Proceed Model Nederlandse samenvatting Benzodiazepinen zijn geneesmiddelen die vooral bij angstklachten en slaapstoornissen worden voorgeschreven. Ze vormen de op één na meest voorgeschreven middelen in Nederland. Tien

Nadere informatie

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Improving Mental Health by Sharing Knowledge Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Alcohol en opvoeding 15 Ouders rond 2008 onderschatten alcoholgebruik van hun kinderen

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

De Rol van Sociale Identiteit in de Effectiviteit van Angstcommunicaties: Invloed op Kwetsbaarheid en Moderatie bij Roken en Alcoholgebruik

De Rol van Sociale Identiteit in de Effectiviteit van Angstcommunicaties: Invloed op Kwetsbaarheid en Moderatie bij Roken en Alcoholgebruik SOCIALE IDENTITEIT IN ANGSTCOMMUNICATIES 1 De Rol van Sociale Identiteit in de Effectiviteit van Angstcommunicaties: Invloed op Kwetsbaarheid en Moderatie bij Roken en Alcoholgebruik The Role of Social

Nadere informatie

Vragenlijsten kwaliteit van leven

Vragenlijsten kwaliteit van leven Click for the English version Vragenlijsten kwaliteit van leven TNO heeft een aantal vragenlijsten ontwikkeld om de gezondheidsrelateerde kwaliteit van leven te meten van kinderen, jongeren en jong-volwassenen.

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

impact from intervention strategies A case example from the baking industry

impact from intervention strategies A case example from the baking industry Prospective evaluation of the health impact from intervention strategies A case example from the baking industry Samenwerking Nick Warren, Health and Safety Laboratory Dick Heederik, IRAS, Utrecht University

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Lea Maes, PhD Universiteit Gent Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde Health literacy health literacy represents

Nadere informatie

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF SANNE NIEMER & EMMA VAN DEN EYNDE FEBRUARI 2015 Introductie In het najaar van 2014 is in 8 steden, op 10 locaties de pilot LEFF uitgevoerd. In deze factsheet worden

Nadere informatie

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven

Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Verslag regionale werkconferenties kiezen voor gezond leven Aanleiding voor de werkconferenties Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) brengt in het najaar van 2006 een tweede Preventienota

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Presentatie Onderzoek MijnCOPD Coach

Presentatie Onderzoek MijnCOPD Coach Presentatie Onderzoek MijnCOPD Coach ONLINE WERKEN AAN VERBETERD ZELFMANAGEMENT VOOR COPD PATIENTEN Chantal Hillebregt Onderzoeker Jan van Es Instituut 1 Toename ziektelast van COPD 3 de plaats ranglijst

Nadere informatie

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF SANNE NIEMER & EMMA VAN DEN EYNDE FEBRUARI 2015 Introductie In het najaar van 2014 is in 8 steden, op 10 locaties de pilot LEFF uitgevoerd. In deze factsheet worden

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

In vogelvlucht. Verschillende onderzoeksmethodieken. Gezondheid? Cijfers zeggen niet alles. Of is gezondheid.

In vogelvlucht. Verschillende onderzoeksmethodieken. Gezondheid? Cijfers zeggen niet alles. Of is gezondheid. Lokale strategie voor gezond ouder worden Voor Elkaar in de Buurt Jeanette Lezwijn J.Lezwijn@ggdgelre-ijssel.nl tel 088-443 3251) In vogelvlucht. Epidemiologie en gezondheidsbevordering Gezond ouder worden

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

E- health: state of the art inzake leefs2jlverandering. Dr. Rik Crutzen Universiteit Maastricht rik.crutzen@maastrichtuniversity.

E- health: state of the art inzake leefs2jlverandering. Dr. Rik Crutzen Universiteit Maastricht rik.crutzen@maastrichtuniversity. E- health: state of the art inzake leefs2jlverandering Dr. Rik Crutzen Universiteit Maastricht rik.crutzen@maastrichtuniversity.nl Disclosure belangen spreker (poten2ële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN 1 OVERZICHT 2 INLEIDING: GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1 VERBAND GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1.1 Ziekte- en sterftecijfers 2.1.2 Belangrijkste doodsoorzaken 2.1.3 Ontwikkelingen in de geneeskunde 2.1.4 Ontwikkelingen

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Projectaanvraag Achterstandsfonds. Naam Project (voluit): Een patiëntgerichte multidisciplinaire aanpak van overgewicht in Maastricht.

Projectaanvraag Achterstandsfonds. Naam Project (voluit): Een patiëntgerichte multidisciplinaire aanpak van overgewicht in Maastricht. Projectaanvraag Achterstandsfonds Naam Project (voluit): Een patiëntgerichte multidisciplinaire aanpak van overgewicht in Maastricht. Korte omschrijving van het project (eventueel vervolgen op achterzijde)

Nadere informatie

Implementatie Gezonde Leefstijl bij mensen met een verstandelijke beperking

Implementatie Gezonde Leefstijl bij mensen met een verstandelijke beperking Implementatie Gezonde Leefstijl bij mensen met een verstandelijke beperking Aly Waninge Fysiotherapeute Koninklijke Visio De Brink Lector Participatie en gezondheid van mensen met een visuele en verstandelijke

Nadere informatie

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM EEN GEDEELDE ONDERZOEKSAGENDA VOOR BIPOLAIRE STOORNISSEN DR. BARBARA REGEER ATHENA INSTITUUT VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM PROGRAMMA Relatie onderzoek - praktijk Een gedeelde onderzoeksagenda Methoden Resultaten

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Wat werkt voor de oudere werknemers?

Wat werkt voor de oudere werknemers? Wat werkt voor de oudere werknemers? Hoe houdenwe mensenlangergezondaanhet werk Drs Wendy Koolhaas Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) Disciplinegroep Gezondheidswetenschappen, Sociale Geneeskunde

Nadere informatie

FIT en GEZOND op het WERK

FIT en GEZOND op het WERK FIT en GEZOND op het WERK Katrien Bruyninx Prevent Lummen 18 september 2013 Prevent Prevent-Factory A solutions provider Tailor made support of companies and organisations Prevent-Academy Training centre

Nadere informatie

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Titel interventie Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie Contactpersoon Adres Postcode Plaats E-mail

Nadere informatie

Gewoontes en het bevorderen van gezond gedrag. Nanne de Vries Gezondheidsvoorlichting en -bevordering

Gewoontes en het bevorderen van gezond gedrag. Nanne de Vries Gezondheidsvoorlichting en -bevordering Gewoontes en het bevorderen van gezond gedrag Nanne de Vries Gezondheidsvoorlichting en -bevordering Gezondheidsgedrag Alle gedragingen met effect op gezondheid Soms is dat gezond gedrag, meestal ongezond

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd: Samenvatting In Westerse landen vormen niet-westerse migranten een steeds groter deel van de bevolking. In Nederland vertegenwoordigen Surinaamse, Turkse en Marokkaanse migranten samen 6% van de bevolking.

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effects of Locus of Control, Coping and the Mediation of Personal Initiative

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Het doel van deze studie is (Enige Jaren Communities That Care. Leren van een sociaal experiment)

Het doel van deze studie is (Enige Jaren Communities That Care. Leren van een sociaal experiment) 226 / SOME YEARS OF COMMUNITIES THAT CARE Samenvatting Het doel van deze studie is (Enige Jaren Communities That Care. Leren van een sociaal experiment) onderzoek van preventie van probleemgedragingen

Nadere informatie

8 Samenvatting Samenvatting Het is alom bekend dat te weinig bewegen schadelijk is voor de gezondheid van zowel kinderen als volwassenen. Ondanks dat de positieve effecten van een actieve jeugd talrijk

Nadere informatie