Redactie en lay-out: Imke Debecker, IMEC Outreach Communications Coordinator,

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Redactie en lay-out: Imke Debecker, IMEC Outreach Communications Coordinator, expo@imec.be"

Transcriptie

1 nanotechnologie

2 IMEC is het grootste onafhankelijk onderzoekscentrum in Europa in nanotechnologie en nano-elektronica. Meer dan 1600 medewerkers van over heel de wereld werken samen in het Leuvense bedrijf. IMEC s onderzoek vindt zijn toepassing in o.a. een betere gezondheidszorg, slimme elektronica, hernieuwbare energie en veilig vervoer. Alle rechten voorbehouden. Niet uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopiëren, opnamen, of enig andere manier, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Redactie en lay-out: Imke Debecker, IMEC Outreach Communications Coordinator,

3 Net zoals bij elke technologische ontwikkeling uit het verleden zal ook nanotechnologie onze wereld veranderen. In bedrijven, universiteiten en onderzoekscentra, overal ter wereld, houden wetenschappers zich bezig met het onderzoeken van de nanowereld en de ontwikkeling van nieuwe technologieën en applicaties. Vandaag is het al duidelijk dat deze nieuwe technologie een oneindig rits nieuwe materialen, producten, medische behandelingen en manieren om energie te besparen en te produceren zal mogelijk maken. Daarnaast bestaat er echter nog steeds veel onzekerheid over deze nieuwe technologie. Onderzoeksgroepen, NGO s en organisaties wereldwijd houden zich bezig met de impact van nanotechnologie op onze gezondheid, het milieu en de samenleving. Er bestaat dus al een - enigzins beperkt - debat. Toch merken we dat heel wat meer mensen geïnteresseerd zijn in deze nieuwe wereld en er meer over willen weten. Als onafhankelijk onderzoekscentrum wil ook IMEC hiertoe bijdragen. Deze brochure is een eerste stap ernaartoe. Uiteraard is het niet de bedoeling dat deze brochure nanotechnologie in al zijn complexiteit behandelt. Eerder willen we op een toegankelijke, inspirerende manier een aantal concepten, inzichten en huidige en toekomstige toepassingen van nanotechnologie introduceren. Voor wie meer wil weten verwijzen we graag door naar tal van boeken, rapporten en studies die al deze aspecten meer in detail benaderen. Achteraan in deze brochure vind je een heleboel referenties en verwijzingen naar websites waar je nog meer te weten zal komen.

4 Klein - kleiner - nano We bestaan allemaal uit sterrenstof. Deze uitspraak hoor je soms. En het klopt! Wat hiermee eigenlijk bedoeld wordt is dat mensen en alles wat ons omringt, of het nu gaat om gebouwen, bomen of voertuigen, opgebouwd zijn uit dezelfde kleine deeltjes: atomen. Deze vaststelling is natuurlijk niet nieuw. Wat wel nieuw is, is dat het technologisch onderzoek vandaag zo ver gevorderd is dat we die deeltjes niet enkel kunnen bekijken, maar ook kunnen manipuleren en verplaatsen. Zo kunnen we volledig nieuwe materialen en toestelletjes maken die niet enkel bijzonder klein zijn, maar ook over unieke eigenschappen beschikken, eigenschappen die radicaal verschillen van wat we vandaag al kennen. Dit is mogelijk omdat stoffen en materialen zich op atomair niveau anders gedragen. Het Griekse voorvoegsel nano betekent dwerg. Wanneer we over nanotechnologie spreken, hebben we het over technologie op een extreem kleine schaal. Een nanometer is een miljardste van een meter, ofwel 10 waterstofatomen op een rij. Het is de eenheidsmaat van atomen en moleculen. Maar wat is er nu zo speciaal aan de nanoschaal? Ten eerste wijzigen de fysische eigenschappen van materialen wanneer we dit op de nanoschaal observeren. De fysische eigenschappen van een bepaalde stof zijn ondermeer de geleidbaarheid, de temperatuur, het smeltpunt, de kleur, de kracht,... Een klomp goud beschikt over heel specifieke eigenschappen: goud blinkt, is geleidend en geelkleurig. Wanneer we deze klomp goud achtereenvolgens verzagen tot steeds kleinere klompjes, verandert er niets aan. Maar met een klompje goud dat door het achtereenvolgens zagen kleiner is geworden dan 100 nanometer, gebeurt er iets heel merkwaardigs. De eigenschappen van het goud veranderen. Zo is het goud niet meer geelkleurig maar rood-bruinkleurig. Ook nanodeeltjes van zilver ondergaan dergelijke transformatie. Terwijl een zilveren ring smelt bij 960 C, smelten zilvernanodeeltjes al op 160 C. Een metaal kan in onze wereld geleidend zijn, terwijl het in de nanowereld een isolator wordt. Deze bijzondere nano-eigenschappen zijn een direct gevolg van wat fysici kwantumeffecten noemen. Zoals reeds gezegd bestaat alles rondom ons uit atomen. Deze atomen zijn met elkaar verbonden op een bepaalde manier. Grafiet en diamant zijn een bijzondere illustratie van de impact die de atomaire structuur heeft op de bulkeigenschappen van het materiaal. Grafiet gebruiken we dagelijks. Het is het zwarte vulsel dat je onder meer terugvindt in je potlood. Grafiet is zacht (het laat een spoor na wanneer je ermee over een papier gaat), licht, flexibel en geleidend. Diamant daarentegen is hard, stevig en niet-geleidend. Toch zijn deze twee stoffen, grafiet en diamant, opgebouwd uit dezelfde atomen: koolstof. De verschillende eigenschappen van grafiet en diamant zijn toe te schrijven aan de verschillende manier waarop de atomen met elkaar zijn verbonden (de atomaire structuur). Bij diamant is één koolstofatoom verbonden met vier andere koolstofatomen, wat zorgt voor een solide structuur. Grafiet bestaat uit verschillende op elkaar liggende lagen koolstofatomen. Deze lagen schuiven makkelijk van elkaar af. Dit is wat er gebeurt wanneer je met een potlood een lijn trekt: je laat enkele lagen koolstofatomen achter. Hoe worden die kleine structuren nu gemaakt? Hiervoor grijpt men terug naar twee benaderingen: de top-down en de bottom-up approach. De eerste techniek, die we bij IMEC onder meer gebruiken voor het maken van steeds kleinere transistoren, de bouwstenen van een chip, vertrekt van een grote structuur om die steeds te verkleinen. De tweede techniek, de bottom-up approach, bouwt nieuwe materialen op, atoom-per-atoom, net zoals ons lichaam groeit of zich herstelt na een wonde.

5 Evolutie of revolutie? Nanotechnologie wordt vaak voorgesteld als een nieuwe industriële revolutie. Door deze nieuwe technologische ontwikkelingen zal de wereld volledig veranderen. Toch is het belangrijk te weten dat nanotechnologie geen plotselinge ontwikkeling of ontdekking is. Reeds vanaf de ontwikkeling van de eerste transistor in de jaren vijftig is de trend van schaling (transistoren kleiner maken zodat er meer op één chip kunnen) ingezet. Deze schaling verloopt sinds 1965 volgens de Wet van Moore. Die stelt dat het aantal transistoren op een computerchip dankzij de technologische vooruitgang elke 24 maanden verdubbelt. Later stelde Gordon Moore, één van de oprichters van chipfabrikant Intel, deze voorspelling bij tot een verdubbeling om de 18 maanden. Tot vandaag, tientallen jaren later, blijft deze wet nog steeds gelden. Terwijl de eerste chip slechts enkele transistoren bevatte, vind je vandaag op eenzelfde chipoppervlakte miljarden transistoren terug. Zonder verkleining van de transistorstructuur (van centimeters naar millimeters, micrometers en uiteindelijk nanometers) was dit uiteraard niet mogelijk. Het onderzoek dat vandaag bij IMEC gebeurt richt zich op de ontwikkelingen van transistoren kleiner dan 32 nanometer. zichtbaar konden maken. Dankzij de Scanning Tunneling Microscope (1982) en de Atomic Force Microscope (1986) werd het mogelijk een oppervlak weer te geven op atomair niveau. Deze supergeavanceerde microscopen laten bovendien ook toe individuele atomen of moleculen op te nemen en te verplaatsen. Vanuit deze historische context is nanotechnologie dus niets revolutionairs dat plotseling ontdekt werd. De revolutie waar vaak naar verwezen wordt, houdt eerder verband met de ogenschijnlijk oneindige rits van toepassingen die mogelijk worden door nanotechnologie. Immers door het controleren en manipuleren van de atomaire structuur beschikt men over de mogelijkheid elektronische componenten op nanoschaal te maken en structuren en systemen met nieuwe eigenschappen te ontwikkelen. Een belangrijke stap voorwaarts in de verkenning van de wereld van de nanotechnologie is de uitvinding van een aantal microscopen die het onzichtbare

6 Nano: niets nieuws? Ondanks het feit dat de wereld van de nanotechnologie heel revolutionair en synthetisch lijkt, is Moeder Natuur nog steeds de grootste expert. Overal rondom ons zweven constant kleine nanodeeltjes rond en in de natuur vinden we enorm veel voorbeelden terug van natuurlijke nanotechnologie-systemen en -materialen. Deze natuurlijke bron van nanotechnologie wordt dan ook veelvuldig bestudeerd door wetenschappers en onderzoekers. blad. Dit fantastische systeem probeert de mens vandaag te kopiëren. Zo ontwikkelde BASF reeds een lotusspray die oppervlakken waterafstotend maakt. In de collecties van Gap en Dockers vind je hemden, broeken en T-shirts met het lotuseffect terug. Dankzij nanotechnologie kunnen gekko s elke muur beklimmen, ondersteboven op een plafond rennen en daar met één poot blijven hangen. De poot van de gekko is voorzien van heel fijne haartjes die het oppervlak tot op enkele nanometers kunnen naderen. Hierdoor komen er speciale krachten in werking waardoor de gekko zich als het ware vasthecht aan het oppervlak waar hij op loopt of hangt. Materiaalwetenschappers proberen dit natuurlijke principe te kopiëren om zo ultrasterke gekkotape te maken. De lotus is een ander voorbeeld van natuurlijke nanotechnologie. Wereldwijd is de lotus gekend als symbool van reinheid. Dankzij een ingenieus systeem slaagt de lotus er namelijk in haar bladeren steeds zuiver te houden. Wanneer je het blad van de lotus op nanoniveau bekijkt, merk je dat het gehele bladoppervlak bezet is met kleine heuveltjes. Hierdoor kunnen vuildeeltjes zich niet vasthechten. Wanneer het regent nemen de waterdruppels het vuil mee, waardoor het blad zichzelf reinigt. Noch het vuil, noch het water kan zich dus vasthechten aan het

7 Duik in de nanowereld Koolstofnanobuizen zijn holle, cilindervormige moleculen opgebouwd uit koolstofatomen. De eerste koolstofnanobuizen werden ontdekt in 1991 door Sumio Iijima in schoorsteenroet. Koolstofnanobuizen beschikken over merkwaardige magnetische, mechanisch en elektronische eigenschappen. Ze zijn zeker 100 keer sterker dan staal, zijn veel lichter en enorm buigbaar. Koolstofnanobuizen kunnen materialen dus veel sterker maken dan vandaag mogelijk is. Er bestaan twee soorten koolstofnanobuizen: enkelwandige en meerwandige. Terwijl enkelwandige steeds geleidend zijn, kunnen de meerwandige, afhankelijk van hun precieze structuur, isolerend of geleidend zijn. Als ze geleidend zijn, geleiden ze ongeveer 1000 keer beter dan koper. Vooral in de wereld van de informatie- en communicatietechnologie kijkt men reikhalzend uit naar deze kleine buisjes. Omwille van hun bijzondere mechanische en elektronische eigenschappen wordt er wereldwijd enorm veel onderzoek gedaan naar koolstofnanobuizen. Ze zullen een ware revolutie teweeg brengen voor beeldschermen, sensoren en vooral voor het ontwikkelen van meer geavanceerde chips. Ook IMEC doet onderzoek naar koolstofnanobuizen. IMEC s onderzoek richt zich vooral op het gebruik van koolstofnanobuisjes als geleidende verbindingen in chips. Traditioneel wordt koper gebruikt om verschillende transistoren of zelfs chips met elkaar te verbinden. Als deze koperdraadjes vervangen kunnen worden door koolstofnanobuisjes, kunnen chips nog kleiner, krachtiger en sneller worden. koolstof werd ontdekt, dacht men dat koolstof in de natuur enkel voorkwam als diamant of grafiet. De buckyball ziet er uit als een holle voetbal en is opgebouwd uit zestig koolstofatomen (C60). De buckyball werd genoemd naar de Amerikaanse architect Buckminster Fuller die de eerste geodetische koepels ontwierp. Dankzij hun specifieke structuur zijn deze koepels enorm stevig en licht. Ook de buckyball staat hierom bekend. Wanneer ze met een snelheid van mijl per uur op een stalen plaat worden geschoten, spatten ze niet uit elkaar, maar springen ze er eenvoudigweg af. Zowel buckyballs als koolstofnanobuisjes kunnen worden gebruikt als bouwelementen in nanostructuren en -systemen. Nanopartikels zijn kleine deeltjes (bolletjes, staafjes, sterretjes, kubusjes,...) kleiner dan 100 nanometer. Vele eeuwen geleden werden nanopartikels al gebruikt voor het bekomen van prachtige kleurenvariaties in glasramen. Vandaag wordt er intensief onderzoek gedaan naar de eigenschappen van deze bijzonder kleine deeltjes. Deze eigenschappen kunnen nuttig zijn voor een hele reeks van applicaties, van nieuwe geneesmiddelen en behandelingen tot nieuwe materialen en efficiëntere zonnecellen. De buckyball werd in 1985 ontdekt door Nobelprijswinnaars R. Curl, H. Kroto en R. Smalley. Tot deze zuivere vorm van

8 Nano: vandaag Vandaag worden al heel wat producten verkocht onder de noemer nano. In de nano-productinventaris van het Project on Emerging Nanotechnologies bevinden zich nu (september 2008) meer dan 600 producten gebaseerd op nanotechnologie. Natuurlijk is het belangrijk in het achterhoofd te houden dat nanotechnologie ook een zaak van marketing is geworden waarbij men het product tracht te positioneren als een revolutionair, wetenschappelijk onderbouwd product met unieke eigenschappen, onvergelijkbaar met zijn concurrenten. Veel van de nanoproducten die je kan kopen, maken gebruik van passieve nanostructuren zoals bijvoorbeeld speciale coatings. Voor het maken van echte, revolutionaire toepassingen dienen we nog wat langer te wachten. Een kleine greep uit het huidige aanbod nanotech-producten: Antibacterieel bestek en keukengerei: In vele nanotechnologieproducten wordt gebruik gemaakt van een coating (een dunne film) van zilver-nanodeeltjes. Zilver nanodeeltjes worden vooral ingeschakeld omwille van hun antibacteriële eigenschappen. De makers van dit keukenmateriaal stellen dat hun keukengerei dankzij de nanocoating vrij blijft van bacteriën. zonnecrèmes verleden tijd. Tennisrackets en fietsen Koolstofnanobuisjes zijn extreem sterk en superlicht. Ze worden vandaag gebruikt in allerlei materialen die sterk, maar niet te zwaar mogen zijn. In de Tour de France van 2005 werd voor het eerst gereden met fietsen met koolstofnanobuizen verwerkt in het frame. Ook in de tenniswereld zijn koolstofnanobuizen schering en inslag. Tennisrackets zijn krachtiger, sterker én lichter, de droom van elke tennisspeler. Skimutsen met D30-technologie D30 materiaal bestaat uit intelligente moleculen. Deze moleculen volgen de vorm van het lichaam onder normale omstandigheden. Bij een plotse schok of val klitten de moleculen razendsnel samen tot een sterke, hechte barrière die het lichaam beschermt. Dit materiaal wordt onder meer gebruikt in handschoenen, skipakken en skimutsen. De skimutsen zijn dus even zacht en soepel als hun normale tegenhangers, maar wanneer de skiër valt wordt de muts even hard als een beschermende helm. Chips in allerhande elektronica Door transistoren te verkleinen, kunnen er meer op eenzelfde chip worden geplaatst waardoor deze steeds sneller en krachtiger worden. De chipindustrie is dus één van de voornaamste stuwkrachten achter het nanotechnologieonderzoek. IMEC s onderzoek concentreert zich vandaag op de 22nm technologie en kleiner. Zonnecrème In heel wat zonnecrèmes worden zinkoxidenanopartikels gebruikt. Zinkoxide in bulk is wit. Zinkoxide-nanopartikels zijn echter kleurloos. Hierdoor zijn de dikke, moeilijk uitsmeerbare

9 Nano: geneeskunde Ondanks het feit dat er vandaag al heel wat op nanotechnologie gebaseerde producten worden verkocht, zal het nog tientallen jaren duren vooraleer de echt innovatieve toepassingen gebaseerd op actieve nanostructuren mogelijk worden. Vanuit de medische wereld wordt met veel interesse gekeken naar nanotechnologie. Die creëert namelijk heel wat nieuwe mogelijkheden voor diagnose, behandeling en preventie van ziekte. Zo probeert men nieuwe materialen en technieken te ontwikkelen om de diagnose en behandeling van ziektes effectiever, gerichter en sneller te verrichten. Diagnose: Lab-on-chip Om op een correcte manier een diagnose te kunnen stellen zijn vandaag heel wat toestellen nodig. Vandaag wordt een bloedstaal doorgestuurd naar een labo waar het aan een heleboel metingen en testen wordt onderworpen vooraleer de diagnose kan worden bepaald. Dit duurt doorgaans van enkele dagen tot enkele weken. Beeld je nu eens in dat je al deze apparaten zou kunnen verkleinen en ze op 1 chip zou kunnen plaatsen. Dit noemen we een lab-on-chip. Met zo n klein handig toestel zouden tests veel sneller en ter plaatse kunnen gebeuren, bv. naast het bed van een patiënt, in afgelegen gebieden of in het dokterskabinet. IMEC ontwikkelde zo n labon-chip voor het opsporen van tumorcellen in bloed. Het bloedstaal loopt in een klein kanaaltje op de chip doorheen verschillende modules. In het eerste deel worden kleine magnetische nanodeeltjes gebruikt die zich aan de tumorcellen binden. De magnetische nanodeeltjes worden over een magnetische sensor geleid om zo het aantal tumorcellen in het bloed te meten. Hierna worden de tumorcellen opengebroken, waardoor de genetische inhoud vrijkomt en vermenigvuldigd wordt. In het laatste deel kan men tenslotte vaststellen of het wel degelijk om tumorcellen gaat (een extra controle dus) en om welk type tumor het gaat. Behandeling : Nanopartikels in de strijd tegen kanker Sommige nanopartikels warmen op als je ze bestraalt met een laser. Die nanopartikels kunnen worden ingeschakeld in de strijd tegen kanker. De bedoeling is ze zo dicht mogelijk in de buurt van de tumorcellen te krijgen. Wanneer de partikels vervolgens worden opgewarmd wordt de tumor eveneens verbrand. Door de selectieve behandeling van enkel de slechte cellen kan kanker op een meer effectieve en minder schadelijke manier worden behandeld. Behandeling: smart implants Soms valt een ziekte enkel te behandelen door het zieke orgaan weg te nemen of soms functioneert een orgaan niet meer naar behoren, denk maar aan doven of diabetespatiënten. De verdere evolutie van de nanotechnologie zal de functionaliteit van huidige diagnose en therapeutische systemen sterk doen toenemen. Onderzoek gaat vooral uit naar geslotenlus systemen waarbij het systeem een bepaalde diagnose stelt en automatisch de juiste therapie geeft bvb. een juiste hoeveelheid medicatie toedient. Een mooi voorbeeld is de evolutie van technologie voor diabetici. Implanteerbare insulinepompen zijn vandaag al op de markt. Bedrijven en onderzoeksinstellingen zijn echter op zoek naar een implanteerbare glucosebiosensor die in staat zal zijn om de glucosespiegel continu te meten en deze te combineren met een insulinepomp. Zo zal een continue bloedsuikerspiegel gegarandeerd worden bij diabetespatiënten. Neuronen op chip Alzheimer, Parkinson en andere hersengerelateerde ziektes zijn nog steeds een mysterie voor de geneeskunde. Vandaag is nog steeds niet geweten wat er gebeurt op hersen- en neuronniveau wanneer deze ziektes toeslaan. IMEC s onderzoek in dit domein spitst zich toe op de ontwikkeling van elektronische toestellen die werken als een interface tussen het brein en hardware. Met zo n systeem hoopt de geneeskundige wereld meer te weten te komen over hoe neuronen interageren met elkaar, wat er precies gebeurt wanneer de communicatie tussen neuronen stilvalt en hoe ze hersteld kan worden.

10 Nano: energie Volgens recente schattingen zullen we tegen 2050 dubbel zoveel energie verbruiken als vandaag. Met de nefaste impact van fossiele brandstoffen in het achterhoofd moeten we dus op zoek naar een alternatief. Hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie en geothermische energie kunnen hier een uitweg bieden op voorwaarde dat ze op een goedkope en efficiënte manier onze energie kunnen voorzien. Om het energieprobleem op te lossen moeten er niet enkel alternatieven worden ontwikkeld om te voorzien in ons energieverbruik. Ook de producten die we gebruiken moeten energiebewust ontworpen worden. Energie produceren Elke dag straalt de zon zo n Terrawatt aan energie op onze aarde. Aan zonne-energie geen gebrek dus. De vraag waar onderzoekers hun hoofd over breken is: Hoe kunnen we deze energie op een milieuvriendelijke en economisch leefbare manier capteren, opslaan en omvormen tot elektrische stroom?. Zonnecellen kunnen dit. Het probleem is echter dat hun kostprijs nog vrij hoog is en hun omzettingscoëfficiënt nog te laag is. Ter illustratie: een zonnepaneel gemaakt met zonnecellen van IMEC spin-off Photovoltech heeft momenteel een omzettingscoëfficiënt van 16%. Slechts 16% van de opgenomen energie wordt omgezet in elektriciteit. Het materiaal dat vandaag gebruikt wordt voor de productie van zonnecellen is kristallijn silicium. Er wordt reikhalzend uitgekeken naar de introductie van nieuwe materialen die de productieprijs van zonnecellen kunnen verlagen. Organische zonnecellen komen hiervoor in aanmerking. Om deze zonnecellen te maken worden geen siliciumschijven gebruikt maar organische nanodeeltjes. Ondanks het feit dat ze nu nog niet even efficiënt zijn als siliciumzonnecellen, zijn ze veel goedkoper te produceren. Zo ontwikkelde IMEC recentelijk een techniek om met nanodeeltjes flexibele organische zonnecellen te spuiten. Dankzij deze techniek wordt het produceren van organische zonnecellen niet enkel goedkoper. Het laat ook toe om zonnecellen te maken op niet-rigide oppervlakken, zoals bv. dakpannen, golfplaten daken, kledij enzovoort. We kunnen niet alleen elektriciteit produceren uit zonneenergie, ook ons eigen lichaam of onze omgeving is een mogelijke bron van elektriciteit. Energy harvesters zijn kleine toestelletjes die elektriciteit genereren uit onze lichaamswarmte of omgeving. De harvesters die IMEC ontwikkelt worden gebruikt om sensoren te voorzien van energie. Energie sparen Onze energieconsumptie beperken kan op verschillende manieren. We moeten onze huizen beter isoleren, meer efficiënte lichtbronnen gebruiken, sterkere en lichtere materialen gebruiken in de bouwindustrie. De eerste isolerende nanotechnologie-gels zijn reeds in ontwikkeling. Deze nanogels worden gesneden zoals normaal textiel, maar zijn veel lichter en je hebt er minder van nodig dan van de traditionele isolatiematerialen. Bovendien stoten ze water af waardoor ze veel langer meegaan. Wereldwijd wordt 19 % van de geproduceerde elektriciteit verbruikt voor verlichting. Ook op het gebied van onze lichtconsumptie kan nanotechnologie oplossingen bieden. De lampen die we gebruiken zijn niet echt efficiënt. Heel veel energie gaat immers verloren aan warmte. Light Emitting Diodes zijn hiervoor een alternatief. Een LED is een halfgeleiderdiode die licht uitzendt als er een elektrische stroom wordt doorgestuurd. LED s kunnen gebruikt worden als alternatief voor onze traditionele gloeilamp. Ze gaan langer mee, zijn steviger, verbruiken minder stroom en ze geven minder warmte af, waardoor ze efficiënter omgaan met energie. LED s bestaan al, maar dankzij nanotechnologie kan de toepassing van LED s in onze huishoudelijke verlichting ook uitgebreid worden. Zo vonden onderzoekers dat LED s gebaseerd op nanofosfor een wit licht uitstralen met hoog rendement. Minder energieverspilling dus.

11 Nanopartikels & nieuwsgierigheid Randy De Palma deed een doctoraat bij IMEC naar biosensoren en nanopartikels. Hij vertelt over zijn passie voor het onderzoek, de wondere wereld van nanopartikels en zijn onderzoekstopic biosensoren. Als kind was ik niet echt geïnteresseerd in wetenschappen op zich, maar ik was wel heel nieuwsgierig en speelde graag met dingen waaruit je nieuwe zaken kon ontdekken. Toen ik op mijn 18de besloot verder te studeren wou ik ook wel iets in die richting doen. Ik heb scheikunde gestudeerd aan de KULeuven. Na mijn studies wou ik onderzoek doen om terug wat afstand te nemen van de theorie waar ik me vier jaar mee had bezig gehouden. Op een bepaald moment zit je dan echt middenin dat onderzoek en dan is het razend interessant. Omdat je dingen kan ontdekken. Ook al is dat op zich niet echt superbelangrijk. Je gaat er niet de Nobelprijs mee winnen als doctoraatsstudent, maar je wordt er toch door gebeten. Ik denk dat een onderzoeker maar over één eigenschap moet beschikken en dat is dat hij of zij leergierig moet zijn. Als je wil bijleren en je wil vooruitgang boeken in wat je doet dan ga je automatisch een goeie onderzoeker zijn. Nanopartikels Nanopartikels kan je onderverdelen naargelang het materiaal. Bij IMEC werken we vooral met nanopartikels die gemaakt zijn van metalen, zoals bijvoorbeeld goud. Daar kan je dan kleine bolletjes van maken en omdat die zo klein zijn hebben ze speciale optische eigenschappen. Doordat ze licht van een bepaalde golflengte. absorberen, krijgen ze een specifieke kleur. Een rode oplossing van nanopartikels zijn bv. bolletjes, een blauwe oplossing zijn dan weer staafjes. Een tweede soort nanopartikels zijn magnetisch, bijvoorbeeld ijzeroxidedeeltjes, zoals roest op je fiets. Als je die kleine deeltjes tegen een magneet houdt, worden ze magnetisch geladen. Die magnetische en optische eigenschappen kunnen we gebruiken voor allerhande toepassingen. Het onderzoek dat wij bij IMEC doen, richt zich vooral naar de gezondheidssector. Een belangrijke toepassing is het gebruik van nanopartikels in kankertherapie. We kunnen die deeltjes intelligent maken waardoor ze in staat zijn een kankercel te herkennen. De bedoeling is dat die intelligente nanopartikels ingespoten worden in de bloedbaan. Wanneer ze in aanraking komen met een kankercel herkennen ze die en hechten ze zich daaraan vast. Dankzij de speciale eigenschappen van nanopartikels kunnen ze opgewarmd worden om zo ook de kankercel weg te branden. Aan het gezonde weefsel, dat je natuurlijk niet wil vernietigen hechten de deeltjes zich niet. Zo kan je dus heel selectief de kanker kapot maken en de patiënt zelf gezond houden. Het probleem met kankerbehandeling vandaag is dat je niet enkel de kanker kapot maakt, maar ook het hele lichaam van de patiënt. Biosensoren Iedereen kent het woord biologie, bio is datgene waaruit de mens zelf is opgebouwd. Zo n biosensor zal lijken op de chip die in je pc zit maar natuurlijk met andere eigenschappen. Het oppervlak van die chip proberen we een biologische functie mee te geven. Dat gebeurt door biologische moleculen op het oppervlak te plaatsen, waardoor de sensor biologisch intelligent wordt. Die sensor kan dus bepaalde kenmerken herkennen. Wij werken vooral op het gebruik van sensoren voor de detectie van hersenbloedingen. Bij een herseninfarct komen er bepaalde biomoleculen vrij in het bloed. Als je die moleculen nu heel snel kan detecteren, gewoon door een druppeltje bloed op een biosensor te doen, dan weet je heel snel of iemand een hersenbloeding heeft gehad. Het probleem met de huidige methodes is dat dat vaak veel te lang duurt, waardoor de therapie niet meer succesvol is.

12 Voor wie meer wil weten Vooral op het internet vind je een schat aan informatie terug over nanotechnologie in het algemeen, de toepassingsgebieden en de impact ervan op onze samenleving. Om toch enigszins de bomen door het bos te zien, hier alvast enkele interessante websites en boeken die het ideale vertrekpunt zijn om meer te weten te komen over nanotechnologie. Internet cordis.europa.eu/nanotechnology Boeken Nanotechnology: A gentle introduction to the next big idea (Mark A. Ratner and Daniel Ratner) Understanding nanotechnology (Scientific American) Nanotechnology: health and environment risks. (Jo Anne Shatkin) An introduction to nanosciences and nanoetchnology (Alain Nouailhat) Soft machines: Nanotechnology and life (Richard A. L. Jones) Nanotechnology demystified (Williams L. & Adams W.)

Bert Gyselinckx, Programmadirecteur draadloze autonome sensorsystemen Katrien Marent, Corporate Communications Director

Bert Gyselinckx, Programmadirecteur draadloze autonome sensorsystemen Katrien Marent, Corporate Communications Director Genezen met chips Bert Gyselinckx, Programmadirecteur draadloze autonome sensorsystemen Katrien Marent, Corporate Communications Director Chips zijn ook in de geneeskunde niet meer weg te denken. Pacemakers,

Nadere informatie

De chip: hoe iets piepkleins een ware wereldrevolutie veroorzaakte

De chip: hoe iets piepkleins een ware wereldrevolutie veroorzaakte De chip: hoe iets piepkleins een ware wereldrevolutie veroorzaakte Gilbert Declerck, CEO IMEC Imke Debecker, Outreach Communications Katrien Marent, Corporate Communications Director Zonder de uitvinding

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Factsheet Nanopodium

Factsheet Nanopodium Factsheet Nanopodium Omschrijving nanotechnologie Over Nanotechnologie Nanotechnologie is een verzamelnaam voor technieken die het mogelijk maken te werken met deeltjes die een omvang hebben van nanometers.

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting De wereldpopulatie verbruikt steeds meer energie. Momenteel wordt deze energie vooral geleverd door fossiele brandstoffen. Een groot nadeel van fossiele brandstoffen is dat hun aanwezigheid

Nadere informatie

POWER LINE. Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit. Een lespakket van Zoleerjemeer

POWER LINE. Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit. Een lespakket van Zoleerjemeer POWER LINE Lesmateriaal plus proeven over elektriciteit Een lespakket van Zoleerjemeer POWER LINE Colofon Zoleerjemeer Een uitgave van Zoleerjemeer www.zoleerjemeer.nl 2013 A. Elsinga, alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean Orange Nano Met minder inspanning langer schoon Orange Nano reinigingsmiddelen, easy to clean en selfclean coatings maken oppervlakken minder vatbaar voor vervuiling en eenvoudiger te reinigen. Productlijnen

Nadere informatie

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien.

Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. DE ENERGIECOACH Wat doet een energiecoach Deze dame of heer vertelt over hoe het mogelijk is om het energie verbruik te verminderen en laat energie besparende manieren zien. Een opmerking vooraf : Het

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen

Een Rivusol zonneboiler voor iedereen Een Rivusol zonneboiler voor iedereen De makkelijkste manier om over te stappen op zonne-energie Rivusol heeft zich ten doel gesteld om de zonneboiler bereikbaar te maken voor iedereen. Met de Rivusol

Nadere informatie

Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting

Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting Een beginnershandleiding voor energiezuinige verlichting Waarom leren over energiezuinige verlichting in je huis? Het is uitgewezen dat we ongeveer 90% van ons leven binnenshuis doorbrengen. Een goed verlichte

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Alstublieft Uw plat dak zal 50 jaar later nog even waterdicht zijn als de eerste dag

Alstublieft Uw plat dak zal 50 jaar later nog even waterdicht zijn als de eerste dag Daken Zonne-energie Goten Terrassen Daktuinen Alstublieft Uw plat dak zal 50 jaar later nog even waterdicht zijn als de eerste dag MASTERSYSTEMS Rubber met dampdrukverdelende onderlaag 08/2527 Wie ruim

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff

www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff Zonnecellen www.jouwenergievanmorgen.nl Tekst: Mirthe Niehoff Energie en elektriciteit Wat is energie? Energie maakt het mogelijk dingen te laten bewegen of te veranderen. Zonder energie werkt niets en

Nadere informatie

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower

Maak optimaal gebruik van uw dak. lnvesteer in zonne-energie met SunPower Maak optimaal gebruik van uw dak lnvesteer in zonne-energie met SunPower Hoe werkt het? Verhoog uw inkomsten met zonne-energie 1 SunPower-zonnepanelen Tot voor enkele jaren was een investering met het

Nadere informatie

Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d

Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d 1 Onderwerp: Bladzijde nummer: Geschiedenis 3 Hoe werkt het? 4 Soorten magnetrons 5 Magnetron ongezond? 6 Evaluatie 7 Bronvermelding 8 2 De magnetron is

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie Hoofdstuk 4: Arbeid en energie 4.1 Energiebronnen Arbeid: W =............. Energie:............................................................................... Potentiële energie: E p =.............

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20925 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Tabak, F.C. Title: Towards high-speed scanning tunneling microscopy Issue Date:

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Visionair Scenario PV

Visionair Scenario PV Visionair Scenario PV Nanotechnologie &PV:een toekomstvisie Jean V. Manca Universiteit Hasselt-IMEC./IMOMEC jean.manca@uhasselt.be Heusden-Zolder, 11 mei 2012 De toekomst van zonnecellen De Tera-Watt uitdaging

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

3KSplus. Het uitstekende systeem voor optimale beveiliging

3KSplus. Het uitstekende systeem voor optimale beveiliging 3KSplus Het uitstekende systeem voor optimale beveiliging 3KSplus gepatenteerde technologie & gebruik onder de zwaarste omstandigheden 3KSplus is het mechanische sluitsysteem met de hoogste weerstand.

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

HET RECYCLEN VAN EEN DIGITAAL

HET RECYCLEN VAN EEN DIGITAAL Module Massaproduct blok 1.1 ONDERZOEKS RAPPORT HET RECYCLEN VAN EEN DIGITAAL FOTOLIJSTJE Rick van Dam, studentnummer: 09004610 26 oktober 2009 Voorwoord In het eerste jaar van de studie Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

Samenvatting Vrij vertaald luidt de titel van dit proefschrift: "Ladingstransport in dunne- lm transistoren gebaseerd op geordende organische halfgeleiders". Alvorens in te gaan op de specieke resultaten

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22238 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verbiest, Gerard Jan Title: Unravelling heterodyne force microscopy Issue Date:

Nadere informatie

Vuil- en Waterafstotende coatings

Vuil- en Waterafstotende coatings Vuil- en Waterafstotende coatings Eco Green Coatings Onze EcoGreenCoatings zijn gebaseerd op hoogwaardige Nanotechnology. Alle onze coatings zijn gebaseerd op natuurlijke grondstoffen. Zo is de basis van

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Kris Luyten Karin coninx 17 januari 2002 Samenvatting De informatica kende een ware revolutie voordat men tot de desktop PC gekomen is. 20 jaar

Nadere informatie

Infrarood verwarming van ThermIQ

Infrarood verwarming van ThermIQ De panelen zijn getest en 100% veilig Technische gegevens Bij ThermIQ gaat elk paneel door onze handen, zo blijven we kwaliteit leveren Artikelnummer TH1060 * TH1030 TH06060 * Afmeting 1.193 x 593 x 35

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower

Warmtekrachtkoppeling. Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Warmtekrachtkoppeling Waarom Vaillant? Om eenvoudigweg dubbel gebruik te maken van energie. ecopower Waarom ecopower? Eenvoudigweg omdat het de moeite waard is! Bij een traditionele productie van energie

Nadere informatie

Titel. Tekst. Orange Nano introductie

Titel. Tekst. Orange Nano introductie Titel Tekst Orange Nano introductie Orange Nanotech Orange Nanotech biedt oplossingen die: de levensduur van kapitaalgoederen verlengen het gebruik van grondstoffen verlagen Dit doen we om onze klanten

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

1. Materiaal Onderzoek

1. Materiaal Onderzoek 1 1. Materiaal Onderzoek In dit onderdeel gaan we de eigenschappen van de materialen onderzoeken. We gaan dit doen aan de hand van een paar simpele proefjes. Proefje 1: Magnetisch of niet? In dit proefje

Nadere informatie

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes

Atomen met impact. Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015. Arjan Bos Head of Stable Isotopes Atomen met impact Wat is de rol van URENCO bij de bestrijding van kanker? St. Vechtgenoten 20 februari 2015 Arjan Bos Head of Stable Isotopes Introductie Wat zijn stabiele isotopen en wat is verrijking?

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Elementen Thema 5 Wonen

Elementen Thema 5 Wonen Toetstermen Energiebronnen Energieopwekking en transport Elektromagnetisme Drie energiebronnen noemen voor het verwarmen van een stoomketel (elektriciteitscentrale) Twee energiebronnen noemen voor het

Nadere informatie

een schoon geweten 78 * Innovatie en wetenschap

een schoon geweten 78 * Innovatie en wetenschap 075-750 3262 Witte Vlinderweg 38b 1521PS Wormerveer www.nuvoh2o.nl Duidelijk innovatief Wij spreken niet van evolutie, maar van innovatie. De tijd van waterontharders met zout ligt achter ons. Welkom in

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Alles wat je moet weten: - Hoe de juiste beslissing te nemen bij de aankoop van energie zuinige apparatuur. INHOUD 1. Introductie

Nadere informatie

INSUL-TUBE SOLAR NT. insulation technologies

INSUL-TUBE SOLAR NT. insulation technologies INSUL-TUBE SOLAR NT insulation technologies 2 3 INSUL-TUBE SOLAR NT Nanotechnologie voor zonne-energiesystemen De gratis verkrijgbare en oneindige kracht van de zon gebruiken om al het benodigde warmwater

Nadere informatie

MCS. Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid

MCS. Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid MCS Het baanbrekende systeem voor ongeëvenaarde veiligheid MCS unieke technologie & complexe toepassingen Magn De veiligheidstechniek van MCS werd in nauwe samenwerking met technische universiteiten ontwikkeld

Nadere informatie

Schakelingen Hoofdstuk 6

Schakelingen Hoofdstuk 6 Schakelingen Hoofdstuk 6 Een schakeling... I = 0,1 A = 100 ma U = 6 V Geen grote stroom door de lamp. Dit komt door de weerstand van die lamp. De weerstand kunnen we berekenen. Presentatie H6 1 De weerstand

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie

3 Elektrische teller. Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Waarom zonne-energie? Hoe werkt het? SunPower-zonnepanelen Verhoog uw inkomsten met zonne-energie Tot voor enkele jaren was een investering met het beste rendement nog onverzoenbaar met respect voor het

Nadere informatie

DW-CLEANING TURNHOUT

DW-CLEANING TURNHOUT SPECIALIST IN REINIGEN VAN: - ZONNEPANELEN, - DAKEN, - DAKGOTEN, - OPRITTEN, - PANELEN, - DAKGOTEN - GEVELS - SCHOORSTENEN COATING VAN DAKEN,.. DW-CLEANING TURNHOUT VOOR VRIJBLIJVENDE OFFERTE TEL: 0497/O7.65.02

Nadere informatie

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen

Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen Het gebruik van zonne-energie in Vlaanderen Leuvens Onderzoekscentrum Duurzame Aarde Thema: Zonnig Vlaanderen www.kuleuven.be/lsue Coördinator: Gerard Govers Contactpersoon: Sofie Bruneel K.U.Leuven Energie-instituut: http://www.kuleuven.be/ei/

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Energie : elektriciteit : stroomkringen

Energie : elektriciteit : stroomkringen Energie : elektriciteit : stroomkringen De netspanning is uitgevallen! Pas dan merk je wat elektriciteit voor ons betekent. Geen licht, geen computer, geen playstation, het eten op het elektrisch fornuis

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar

Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Coaxial Plasmonic Metamaterials for Visible Light M.A. van de Haar Samenvatting Optische metamaterialen zijn kunstmatige materialen opgebouwd uit elementen die typisch kleiner zijn dan de golflengte van

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Samenvatting voor de leek

Samenvatting voor de leek Samenvatting voor de leek Niet-vluchtig geheugen (NVG), computergeheugen dat informatie bewaart zelfs als er geen spanning op de chip staat, wordt steeds belangrijker in elektronische apparatuur. De meest

Nadere informatie

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer belofte Onze belofte aan mensen met MS Al meer dan drie decennia neemt Biogen Idec het voortouw in de strijd tegen multiple sclerose.

Nadere informatie

Astronaut van de toekomst

Astronaut van de toekomst Astronaut van de toekomst INHOUD WORKSHOP 1. BOUW DE SAPI-RAKET IN LEGO Aan de hand van een bouwschema bouw je een unieke raket in Lego. 2. LAAT DE LEDJES BRANDEN Door gebruik te maken van zonne-energie

Nadere informatie

Is uw verbruik normaal?

Is uw verbruik normaal? Is uw verbruik normaal? Maar dit mag ons niet doen vergeten wat zijn kostprijs en effecten op het milieu zijn. Ook al hebben we geen vat op de prijzen, ons verbruik kunnen we wel zelf beïnvloeden. Deze

Nadere informatie

Een borstafwijking: het stellen van een diagnose

Een borstafwijking: het stellen van een diagnose Een borstafwijking: het stellen van een diagnose Als u een verdachte knobbel voelt, moeten verdere onderzoeken uitgevoerd worden om meer informatie te krijgen over de soort en de ernst van het gezwel.

Nadere informatie

Geniet uw hele leven van milieuvriendelijk zacht water

Geniet uw hele leven van milieuvriendelijk zacht water Geniet uw hele leven van milieuvriendelijk zacht water Geniet van heerlijk zuiver en zacht water, dat niet alleen de opbouw van kalk voorkomt, maar ook bestaande kalkaanslag verwijdert. Kalkaanslag verstopt

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Elektra. Retail Trainingen. alles over elektriciteit, strijkijzers, stofzuigers, klokken en ventilatoren

Elektra. Retail Trainingen. alles over elektriciteit, strijkijzers, stofzuigers, klokken en ventilatoren alles over elektriciteit, strijkijzers, stofzuigers, klokken en ventilatoren Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde Branche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek is een uitgave van: Vereniging

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

Jerometer activiteit Meet de impact van je activiteit op het milieu

Jerometer activiteit Meet de impact van je activiteit op het milieu Jerometer activiteit Meet de impact van je activiteit op het milieu Aan de hand van deze vragenlijst kan je op voorhand je huiswerk doen. Eenmaal de gegevens zijn ingevuld zal het makkelijker en sneller

Nadere informatie

Welcome to the North. TEMPUR North slaapsysteem

Welcome to the North. TEMPUR North slaapsysteem Welcome to the North TEMPUR North slaapsysteem North slaapsysteem Het TEMPUR North slaapsysteem is geïnspireerd op de uitgestrekte landschappen en de ongerepte natuur van het Noorden. Door de ronde vormen

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Ik ben Bianca van Dalen, Ik help vrouwen met weinig budget overzicht te krijgen in hun financiën. Ik laat ze zien welke mogelijkheden er zijn met hun

Ik ben Bianca van Dalen, Ik help vrouwen met weinig budget overzicht te krijgen in hun financiën. Ik laat ze zien welke mogelijkheden er zijn met hun Ik ben Bianca van Dalen, Ik help vrouwen met weinig budget overzicht te krijgen in hun financiën. Ik laat ze zien welke mogelijkheden er zijn met hun budget zodat ze tijd en geld overhouden. Zo ervaren

Nadere informatie

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG

Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! SMA Solar Technology AG Energiebeheer en opslag: de kern van de energierevolutie! Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag in het netwerk 3 Oplossingen van SMA 2 Inhoud 1 Motivatie 2 Lokaal energiebeheer en opslag

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen

Introductie eco2heat. Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling. Gezond, duurzaam en voordelig verwarmen Introductie eco2heat Duurzaam verwarmen op basis van natuurlijke straling Wie is Eco2heat? Eco2heat kiest voor duurzame, groene warmte. Aangezien ongeveer 30% van het wereld energie verbruik verwarming

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

SOLESIA ZONNEDAKEN. Vind uw ideale zonnedakoplossing. de Solesia calculator. Landen - TECHN!K Architectuur & Energie (Merksem)

SOLESIA ZONNEDAKEN. Vind uw ideale zonnedakoplossing. de Solesia calculator. Landen - TECHN!K Architectuur & Energie (Merksem) SOLESIA ZONNEDAKEN Landen - TECHN!K Architectuur & Energie (Merksem) Vind uw ideale zonnedakoplossing via de Solesia calculator SOLESIA BOUWEN MET ZICHT OP EEN ZONNIGE TOEKOMST Wanze Arch. Emile Verhaegen

Nadere informatie

FabricAir Verdeelsystemen

FabricAir Verdeelsystemen FabricAir Verdeelsystemen Lichtgewicht Geen condensatie Aantrekkelijke prijzen geluidsloze ventilatie snelle en eenvoudige installatie tochtvrij binnenklimaat wasbaar en hygiënisch brede kleurselecties

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Bibliotheek Mysterie

Bibliotheek Mysterie Bibliotheek Mysterie Eerste druk, 2014 2014 Nicole van Oudheusden isbn: 9789048432257 nur: 284 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

NANO. Vraag 1. Crazy little things called. Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm)

NANO. Vraag 1. Crazy little things called. Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm) Crazy little things called NANO Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm) Vraag 1 /Eureka!Cup Docentendag, Eindhoven 2012 31-1-2012 1 Vraag 2 /Eureka!Cup Docentendag,

Nadere informatie

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013

Zonnecellen 2.0. Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Zonnecellen 2.0 Oktober 2013 Beurs Elektrotechniek 2013 Innovatiereis 0-energieomgeving De toekomst van zonne-energie Oktober 2013 3 Inhoud Commerciële haalbaarheid Zonne-cellen 2.0 Smart grid Rexel Nederland

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

Digitaal borduren doen we al járen..

Digitaal borduren doen we al járen.. Digitaal borduren doen we al járen....en daarin hebben we een reputatie opgebouwd als punctuele, snelle leverancier van kwaliteitsborduurwerk. Maar we merkten dat we met onze productie in Nederland soms

Nadere informatie

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! de zonne-energiesystemen van Centrosolar Gratis energie van de zon Word uw eigen elektriciteitsleverancier De energie van de zon

Nadere informatie

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR

Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR Zonne-energie goedkoper dan reguliere stroom? Daar worden we opgewekt van! DE ZONNE-ENERGIESYSTEMEN VAN CENTROSOLAR GRATIS ENERGIE VAN DE ZON Word uw eigen elektriciteitsleverancier De energie van de zon

Nadere informatie

INLEIDING. Veel succes

INLEIDING. Veel succes INLEIDING In de eerste hoofdstukken van de cursus meettechnieken verklaren we de oorsprong van elektrische verschijnselen vanuit de bouw van de stof. Zo leer je o.a. wat elektrische stroom en spanning

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser

Medische Toepassingen van pixel detectors. Jan Visser Medische Toepassingen van pixel detectors Courtesy ATLAS collaboration Jan Visser Viva Fysica, Amsterdam January 2015 Courtesy Linda B. Glaser Foto s maken in Hoge Energie Fysica Vertex resolutie ~ 15

Nadere informatie

MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN?

MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN? MONO-, POLY-, OF DUNNE FILM PANELEN? LEER ALLES OVER DE VERSCHILLEN. BNRG Distribution. Paul van Deursen Zonnepanelen zetten (zon)licht om in elektriciteit. Het zonnepaneel is dus een onmisbaar onderdeel

Nadere informatie

Samenvatting. Figuur 2

Samenvatting. Figuur 2 Cellen, de bouwstenen van ons lichaam, zijn verassend goed georganiseerde systemen. Verrassend, aangezien cellen erg klein zijn. Een typische cel in ons lichaam is tientallen micrometer in doorsnede, duizend

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie