Samenwerken en ontmoeten op kantoor

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Samenwerken en ontmoeten op kantoor"

Transcriptie

1 Samenwerken en ontmoeten op kantoor Een visuele weergave van de fysieke elementen van ontmoeting Colofon Deze publicatie is tot stand gekomen door een samenwerking tussen de Belastingdienst/ Centrum voor facilitaire dienstverlening, Rijksgebouwendienst en het Center for People and Buildings. Auteurs Fien Thoolen, MSc Drs. Anca Gosselink Center for People and Buildings T: E: W: Stichting Kenniscentrum Center for People and Buildings Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Fien Thoolen, Anca Gosselink; Februari 2012 De stichting Kenniscentrum Center for People and Buildings is in 2001 opgericht met steun van de founding partners Rijksgebouwendienst, TU Delft en de ABNAmro. Anno 2012 zijn de TU Delft, de Belastingdienst, het Ministerie van Binnenlandse Zaken en het Ministerie van Defensie belangrijke partners van het CfPB.

2 Samenwerken Titel en ontmoeten Het stimuleren van samenwerken en ontmoeten is een veel genoemde organisatiedoelstelling. In deze uitgave laten we zien hoe de kantoorhuisvesting kan bijdragen aan samenwerken en ontmoeten. We beginnen met een korte introductie op samenwerken en ontmoeten en de invloed van de gebouwde omgeving hierop, gevolgd door een visuele weergave van de belangrijkste huisvestingsaspecten. De inhoudsopgave is vervat in een overzichtstekening, gebaseerd op het huisves tingskeuzemodel [1]. De hoofdstukken zijn niet genummerd, de pagina s wel. Daarna volgt een detaillering van elementen die bijdragen aan het samenwerken en ontmoeten op kantoor. Als er een groter detailniveau nodig is, wordt in de tekening weergegeven op welke pagina dit aspect verder is uitgewerkt. Voor meer informatie over een bepaald onderwerp, kan de referentielijst achterin geraadpleegd worden. Hier wordt in de tekst naar verwezen door middel van [nummer]. Samenwerken Beperkingen in tijd, fysieke capaciteit of cognitieve capaciteit van individuen maken het zinvol en vaak noodzakelijk om samen te werken. Hoewel samenwerking impliceert dat men gezamenlijk werkt, bestaat effectieve samenwerking uit zowel individueel als interactief groepswerk [2]. Onderstaande figuur toont welke activiteiten Streitz, et al. [3] benoemen in teamwerk. Samenwerken wordt hierin verder uitgesplitst in individueel werk, bewustzijn, korte interactie en actief samenwerken. 1. Presentatie van het doel Organisatie niveau 1. Presentatie van het doel Team niveau Bewustzijn Actief samenwerken 3. Samenwerken Individueel werk Korte interactie 4. Presentatie resultaat Organisatie niveau Individueel werk Iemand trekt zich voor een bepaalde periode terug uit de groep, om zelfstandig te werken. Bewustzijn Door luisteren en kijken naar collega s houden mensen bij wat er om hen heen gebeurt en waar anderen mee bezig zijn. Het is een min of meer onbewust proces, tot informatie voorbij komt die voor de meekijker/luisteraar interessant is, dan kan de informatie actief worden. Om het proces van bewustwording mogelijk te maken, is het noodzakelijk dat mensen hun collega s kunnen zien en/of horen [4]. Korte interactie Korte interactie duurt over het algemeen minder dan een minuut. Het kan zowel bestaan uit functionele communicatie (het uitwisselen van informatie, verifiëren van gegevens of vragen stellen) als uit sociale communicatie (het maken van een grapje, plagen of persoonlijke gesprekjes). Actief samenwerken Twee of meer mensen werken over een langere periode samen aan een gezamenlijk product of doel. Hierbij treffen ze elkaar voor langere sessies van een paar uur (bijvoorbeeld om problemen op te lossen) of in korte momenten van een paar minuten. Bij deze laatste drie vormen van samenwerken is het belangrijk dat mensen elkaar ontmoeten. Bij bewustzijn en korte interactie zal dit meer ongepland plaatsvinden, terwijl bij actieve samenwerking de plaats en tijd van de ontmoeting vaker afgesproken zullen worden. Invloed op samenwerking Er zijn veel verschillende factoren die een invloed hebben op samenwerken en ontmoeten, waarvan de fysieke context er één is. Durmiševic [5] beschrijft de interactie tussen de gebouwde omgeving (stations) en de acties en reacties van stationsgebruikers, zowel op de omgeving als op elkaar. Als we de modellen van Durmiševic vertalen naar de kantooromgeving komen we tot het volgende schema: (Inter)Actie Kijken Bewegen Samenwerken Sociale context Organisatie Management Vakgebied (Bedrijfs)cultuur Personen Individuele kenmerken Kenmerken team Ervaring Gemoedstoestand Fysieke context Gebouw Omgeving Ruimte Objecten Samenwerken (de interactie) is een complex proces, waar zowel de sociale context als de personen en de fysieke context invloed op uitoefenen. Daarnaast hebben al deze factoren ook invloed op elkaar. Als u de samenwerking in een organisatie wilt verbeteren, is het belangrijk dat met al deze aspecten rekening wordt gehouden. Al ondersteunt de fysieke context de samenwerking nog zo goed, als bijvoorbeeld het management niet meewerkt, zal een goede samenwerking niet van de grond komen. Op de volgende pagina s tonen wij u hoe de kantoorhuisvesting (fysieke context) kan bijdragen aan het ontmoeten en samenwerken. Plekken voor samenwerken en ontmoeten 3

3 Inhoudsopgave Voorzieningen, diensten en middelen: P 12 Techniek en esthetiek: P 20 Overlegplekken: P14 Werkplekconcept: P10 ICT: P16 Locatie en gebouw: P 6 Lay-out gebouw: P 8 Koffiehoek: P18 Plekken voor samenwerken en ontmoeten 5

4 Locatie en gebouwconcept 6. Centraal kantoor 1. Lunchplekken Locatie en gebouw 1. Lunchplekken: Om sociale contacten te stimuleren, vinden sommige mensen het fijn om uit te wijken naar verschillende lunchplekken in de stad. Dit versterkt de band met collega s en mensen kunnen er na het werk nog even borrelen [6]. 2. Afgebakend gebied per organisatie: Een eigen territorium, waarin alle voorzieningen aanwezig zijn (pantry, printers, etc.) draagt bij aan het face-to-face contact tussen collega s [7]. 3. Weinig etages: Mensen die op dezelfde etage zitten, komen elkaar vaker tegen dan mensen die op verschillende etages zitten. Met mensen op dezelfde etage zal er dus meer interactie plaatsvinden. Dit pleit voor een gebouw met weinig verdiepingen en voor het situeren op dezelfde verdieping van mensen die veel moeten samenwerken [6]. 2. Afgebakend gebied per organisatie 4. Korte afstanden: Mensen die op grote afstand van elkaar zitten, zullen minder geneigd zijn om elkaar op te zoeken en met elkaar samen te werken. Mensen die op 30 meter uit elkaar zitten, werken net zo weinig samen als mensen die in verschillende gebouwen werken. Een gebouw met lange gangen, is dus minder gunstig voor de samenwerking dan een meer compacte variant. Mensen die veel moeten samenwerken, moeten bij elkaar in de buurt zitten [8, 9]. 5. Bereikbaarheid 5. Bereikbaarheid: Door goed bereikbaar te zijn met het openbaar vervoer en de auto (inclusief voldoende parkeergelegenheid), is het gemakkelijker voor externen om op bezoek te komen. Ook de eigen medewerkers kunnen gemakkelijker even weg voor een externe afspraak [6]. 3. Weinig etages 6. Centraal kantoor: Werken in een centraal en fysiek kantoor draagt bij aan de samenwerking. Ten opzichte van een centraal kantoor ervaren mensen die mobiel (thuis, bij klanten of op een telewerkkantoor) werken een verslechtering in zowel de formele als de informele communicatie met collega s. Er ontstaat meer miscommunicatie en de communicatie verloopt trager [6, 10-12]. 4. Korte afstanden Plekken voor samenwerken en ontmoeten 7

5 Lay-out gebouw Lay-out gebouw en samenwerking 1. Clustering: Door het bij elkaar plaatsen van kantoorruimten, ontspanningsruimten, lunchruimten, etc. worden ongeplande ontmoetingen gestimuleerd [13]. 2. Open verbindingen tussen afdelingen: Een scheiding tussen twee afdelingen (bijvoorbeeld in de vorm van deuren, vloeren of een centrale kern) wordt als barrière ervaren voor de communicatie tussen deze twee afdelingen [6]. 1. Clustering 3. Centrale trappen en liften: Als alle werknemers van dezelfde verticale circulatieroutes gebruik maken, is de kans groter dat ze elkaar tegen komen [6]. 4. Vergadercentrum en grand-café: Dit is een centrale setting waar mensen uit het hele gebouw elkaar kunnen ontmoeten. Het biedt ook de mogelijkheid om op onpartijdig gebied te overleggen met mensen uit verschillende afdelingen [6,14]. 5. Kleinschalige afdelingen: Je weet wie waar zit en kunt gemakkelijk contact leggen. Het zorgt ook voor saamhorigheidsgevoel binnen een afdeling [6]. 6: Gecentreerde faciliteiten 6. Gecentreerde faciliteiten: Plaatsing van de pantry en andere faciliteiten op een centrale plek en bij elkaar, zorgt voor meer ontmoetingen. Als mensen richting dezelfde plek gaan voor koffie, printen, de post en het toilet vergroot dit de kans dat ze collega s tegen komen [2, 6, 13, 14]. Valkuilen 3. Mensen die op verschillende verdiepingen werken zijn minder geneigd om elkaar op te zoeken en met elkaar samen te werken. 5: Kleinschalige afdelingen 2: Open verbinding tussen afdelingen 4: Vergadercentrum en grand-café 3: Centrale trappen en liften Plekken voor samenwerken en ontmoeten 9

6 Werkplekconcept 4. M2 per werkplek 3. Mix van plekken 5. Looproutes 6. Ontmoeten staat centraal 1. Flexibel werkplekgebruik Werkplekconcept en samenwerking 1. Flexibel werkplekgebruik: Het flexibel gebruik van plekken zorgt voor meer gelijkheid in een organisatie en in de communicatie [11]. 2. Open werkomgeving: Draagt bij aan de (snelheid van) communicatie. Doordat je mensen ziet en zelf wordt gezien, weet je wanneer je mensen kan storen. In open ruimten wordt meer, maar korter gecommuniceerd en in gesloten ruimten minder, maar langer [6, 11, 15-18]. 3. Mix van plekken: Een goede afstemming van de hoeveelheid, de diversiteit en de functionaliteit van plekken op het werkproces draagt bij aan de tevredenheid over communicatiemogelijkheden. De verhouding tussen overleg- en concentratieplekken is hierbij vooral belangrijk [6, 19]. 4. M 2 per werkplek: De afmetingen en het type plek hebben invloed op de status van de gebruiker en daardoor op de communicatie. Door gelijke werkplekken en meubilair voor iedereen ontstaat er een meer gelijke voet voor sociale interactie [14, 20]. 5. Looproutes: Vooral drukke verkeersaders waar veel mensen lopen zijn belangrijk voor ongeplande ontmoetingen, daar vinden de meeste spontane interacties plaats. Doordat mensen langs werk- en ontmoetingsplekken lopen, zien ze wie wel en niet aanspreekbaar zijn. Andersom zien mensen van achter hun bureau welke wandelaars benaderd kunnen worden [2, 6, 14] 6. Ruimten voor ontmoeting en samenwerking worden steeds meer de ruggengraat van kantoorconcepten. De bureauwerkplekken worden daar omheen gesitueerd [21]. Pas op voor 2. Open werkomgevingen zorgen voor minder persoonlijke gesprekken. Daarnaast is aandacht voor concentratie en privacy belangrijk in open kantooromgevingen [6, 11]. 2. Open werkomgeving 3. De meningen over het flexibel gebruik van plekken zijn verdeeld. In een combikantoor met vaste plekken zijn mensen het meest tevreden over de communicatiemogelijkheden [6]. Plekken voor samenwerken en ontmoeten 11

7 Voorzieningen, diensten en middelen Voorzieningen, diensten, middelen die samenwerking ondersteunen 1. Rookruimten: Doordat alle rokers naar dezelfde centrale plek gaan en elkaar daar ontmoeten, stimuleren rookruimten de communicatie tussen rokers [6]. Overlegplekken: p 14 ICT: p 16 Koffiehoek: p Schotten tussen werkplekken: Schotten kunnen, als ze de juiste hoogte hebben, er voor zorgen dat mensen wel een gevoel van privacy hebben maar elkaar nog voldoende waarnemen om tot interactie en samenwerking over te gaan [6]. 3. Ontmoetingsruimten in het zicht: Men zal meer geneigd zijn om uit te wijken naar een ontmoetingsruimte als te zien is of deze beschikbaar is. Hierdoor zullen ontmoetingsruimten die goed in het zicht liggen eerder gebruikt worden dan ontmoetingsruimten die minder goed in het zicht liggen [22]. 1. Rookruimten 4. Faciliteiten dicht bij de werkplek: Een afstand van meer dan 25 meter, deuren, trappen en overgangen naar een ander gebouwdeel vormen een belemmering om gebruik te maken van faciliteiten [6, 14]. 5. Telefoonplekken: Er moeten voldoende en afzonderlijke plekken zijn om te telefoneren, om te voorkomen dat anderen gestoord worden door telefoongesprekken en zodat men privacy heeft om persoonlijke gesprekken te voeren. Zeker in open werkomgevingen is dit belangrijk [6]. 5. Telefoonplekken 2. Schotten tussen werkplekken Overlegplekken: Zie pagina 14. Informatie en communicatie technologie: Zie pagina 16. Koffiehoek: Zie pagina 18. Let op 2. Als rookruimten ver weg of buiten zijn, ontstaat er een grotere scheiding tussen rokers en niet-rokers [6]. 4. Faciliteiten dicht bij de werkplek 3. Ontmoetingsruimten in het zicht Plekken voor samenwerken en ontmoeten 13

8 Overlegplekken Overlegplekken 1. Flexibel gebruik: Verschillende ruimten, zoals een bibliotheek of restaurant, kunnen gebruikt worden voor overleg [6]. 2. Representatieve ruimte: Voor overleg met externen is een representatieve ruimte gewenst [14]. 1. Flexibel gebruik 3. Diversiteit aan meubilair: Afhankelijk van het soort overleg hebben mensen een andere behoefte aan meubilair: als een laptop of schrijfwaren nodig zijn, is een hoge tafel met stoelen meer geschikt; voor telefoneren of informele en persoonlijke gesprekken comfortabele zitplekken; en voor een korte vraag een statafel [14, 23]. 7. Teamruimte 4. Voldoende en divers: Het aantal, de soorten en afmetingen van overlegruimten dienen afgestemd te zijn op het werkproces. Vooral in open werkomgevingen willen mensen hun collega s niet storen en moeten ze dicht bij de werkplek kunnen uitwijken naar overlegplekken om met elkaar te praten. Voor vertrouwelijke gesprekken is behoefte aan ruimten met auditieve en visuele privacy [6]. 6. Voldoende faciliteiten 5. Afscheiding 2. Representatieve ruimte 5. Afscheiding: Enige afscheiding met drukke aanliggende ruimten is gewenst om geen last te hebben van anderen tijdens overleg en zodat anderen niet gestoord worden door het overleg [14]. 6. Voldoende faciliteiten: Om het overleg beter te ondersteunen is het belangrijk dat de juiste faciliteiten aanwezig zijn: zoals een aansluiting voor de laptop, draadloos internet, whiteboards en schrijfwaren [14]. 7. Teamruimte: Bij teamwerk is het belangrijk dat zowel groepswerk als individueel werk ondersteund wordt. Daarvoor zijn individuele computers of laptops nodig én een medium waarop informatie voor alle aanwezigen getoond kan worden [24]. Pas op voor 4. Het is belangrijk om voldoende overlegruimten te hebben, maar dit mag niet ten koste gaan van het aantal werkplekken. 4. Let vooral op voldoende ruimten voor één op één gesprekken, deze komen het meest voor [6]. 4. Voldoende en divers 3. Diversiteit aan meubilair Plekken voor samenwerken en ontmoeten 15

9 Informatie en Communicatie Technologie 8. Bereikbare documenten 1. Informatieschermen Informatie en communicatie technologie 1. Informatieschermen: Schermen die tonen waar mensen mee bezig zijn, dragen bij aan het gezamenlijk bewustzijn binnen een organisatie. Doordat kenniswerk veelal cognitief is en weinig fysieke sporen nalaat, kunnen informatieschermen bijdragen aan coördinatie, onthouden en begrijpen van het werk van een team. Informatieschermen kunnen ook bijdragen aan de vindbaarheid van mensen [2]. 2. Agenda open voor anderen: Voor de vindbaarheid en aanspreekbaarheid van collega s is het belangrijk dat collega s toegang tot elkaars agenda hebben. 3. Video conference room: Een ruimte waar je met meerdere mensen op afstand kunt vergaderen, elkaar kunt zien en elkaar met één druk op de knop allerlei informatie kunt toesturen helpt bij de samenwerking [2]. 4. Mobiele telefoon: Een mobiele telefoon zorgt er voor dat je bereikbaar bent indien je op andere locaties werkt. Het geeft ook de mogelijkheid om tijdens een telefoongesprek weg te lopen uit een werkomgeving, voor de eigen privacy en om anderen niet te storen. 5. Laptop: Door middel van een laptop kunnen mensen snel even op andere plekken samenwerken, maar ook onderweg met elkaar in contact blijven. 7. Skype en chat 5. Laptop 6. Draadloos internet 2. Agenda open voor anderen 6. Draadloos internet: Om ook op andere plekken samen te kunnen werken achter een (draadloze) computer moet internet overal beschikbaar zijn (ook in de koffiehoek en op overlegplekken). 7. Skype en chat: Dragen bij aan de communicatie met collega s op andere locaties, bijvoorbeeld tijdens het thuiswerken. 8. Bereikbare documenten: Als documenten op ieder moment en op iedere plaats bereikbaar zijn (dus ook buiten kantoor) kan je vanuit verschillende plekken aan hetzelfde dossier werken. Houdt rekening met 7. Communicatie via de computer wordt als minder persoonlijk ervaren en duurt vaak langer dan face-to-face communicatie [6]. 8. Veel mensen hebben de behoefte om nog veel papieren documenten te gebruiken (lezen, corrigeren, denken) en hebben graag stapels papier op het bureau liggen of beschreven vellen aan de muur hangen om zich er aan te herinneren waar ze mee bezig zijn [2]. 4. Mobiele telefoon 3. Video conference room Plekken voor samenwerken en ontmoeten 17

10 Koffiehoek Samenwerking in de koffiehoek: 1. Gezelligheid: Bij een gezellige koffiehoek blijven mensen even hangen, met een grotere kans om anderen te ontmoeten [21]. 2. Flexibel gebruik: doordat meerdere activiteiten plaats kunnen vinden in de koffiehoek (zoals iets lezen, overleggen of werken) zullen mensen met verschillende doelen naar de koffiehoek gaan en daar langer blijven [6]. 10. Personalisatie 1. Gezelligheid 2. Flexibel gebruik 3. Draadloos internet 4. Nieuws Om het flexibele gebruik te stimuleren is behoefte aan [6]: 3. Draadloos internet: Zodat mensen op meerdere plaatsen kunnen werken, snel iets opzoeken of laten zien aan een collega. 4. Nieuws: Als er iets te lezen is, zoals nieuws en informatie over de organisatie en daar buiten, zullen mensen eerder geneigd zijn om even in de ruimte te blijven. Dit kan zowel een papieren krant of informatieblad zijn als schermen waar informatie op gepresenteerd wordt. 5. Goede koffie: Mensen lopen graag een stukje verder als er goede koffie te halen valt. 6. Eten: In de vorm van koekjes zorgt er voor dat mensen even blijven hangen. Ook kan de koffiehoek als lunchplek gebruikt worden. 7. Comfortabele zitjes en sta-tafels: Veel mensen zitten al de hele dag en willen in hun pauze graag even staan. Anderen hebben juist de behoefte om even ontspannen te zitten. 9. Wachten 5. Goede koffie 6. Eten 8. Semi-transparante wanden: Zorgen er voor dat je wel kan zien of er mensen in de koffieruimte zijn, zonder dat mensen het idee hebben bekeken te worden terwijl ze er in zitten [14]. 9. Wachten: Bijvoorbeeld bij de printer of het koffiezetapparaat zal er voor zorgen dat mensen langer op de ontmoetingsplek aanwezig zijn. Dit vergroot de kans anderen te ontmoeten. Daarnaast ontstaan tijdens het wachten vaak spontane gesprekken [6]. 10. Personalisatie: Mogelijkheden tot personaliseren (bijvoorbeeld een prikbord)zorgen er voor dat een ruimte echt van de gebruikers wordt. Hierdoor zullen ze zich meer thuis voelen en er graag gebruik van maken. Het kan ook bijdragen aan het uitdragen van de identiteit van een team [6]. 7. Comfortabele zitjes en sta-tafels Risico s bij het invoeren van deze eigenschappen: Voor het stimuleren van het gebruik van de koffiehoek is de houding van de leidinggevenden erg belangrijk. Medewerkers moeten het gevoel hebben dat ze er mogen zijn en dat dit niet gezien wordt als lanterfanten [14]. 9. Als de wachttijd te lang wordt, kan dit er toe leiden dat mensen de faciliteiten helemaal niet meer gebruiken, waardoor mensen elkaar minder tegen komen. 8. Semi-transparante wanden Plekken voor samenwerken en ontmoeten 19

11 Technische en esthetische basiskwaliteit Techniek en esthetiek 1. Verlichting: Licht heeft invloed op de toon en lengte van communicatie. Daarnaast is voldoende verlichting belangrijk voor ontmoetingsruimten, zeker als deze niet aan de buitengevel grenzen [14]. 2. Thuisgevoel: Op een ontmoetingsplek moeten mensen zich thuis voelen. Mensen voelen zich thuis in een omgeving waarin een goed evenwicht is tussen orde en variatie: er moet genoeg te zien zijn maar het mag geen kakafonie aan kleuren en vormen worden [22]. 1. Verlichting 3. Kleur: Kleur beïnvloedt de gemoedstoestand van mensen en daarmee de samenwerking en creativiteit [25]. 5. Sfeer 4. Akoestiek: Een goede akoestiek kan er voor zorgen dat open ruimten niet als lawaaiig ervaren worden en mensen hun aandacht beter bij het werk kunnen houden. Daarnaast zorgt een goede akoestek er voor dat mensen gesprekken kunnen voeren zonder dat iedereen het kan horen [6]. 5. Sfeer: De sfeer en uitstraling van een ruimte hebben invloed op de gebruikers en daarmee op de communicatie die er plaats vindt. Als de sfeer voor een gevoel van verbondenheid en identiteit zorgt, zal dit de samenwerking ten goede komen [6]. Risico s 4. Geluid (en dan vooral spraak) kan mensen afleiden. Om gesprekken te maskeren kan muziek gebruikt worden, dit leidt vaak minder af dan gesprekken [26]. 4. Akoestiek 2. Thuisgevoel 3. Kleur Plekken voor samenwerken en ontmoeten 21

12 Literatuur Dit document is tot stand gekomen aan de hand van studies uitgevoerd door het Center for People and Buildings [6, 11, 14], een bijeenkomst over Sfeer en samenwerking [21] en een literatuurstudie naar samenwerking [27]. 1. Ikiz-Koppejan, Y.D.M., T.J.M. van der Voordt, and A. M. Gosselink (2009), Het huisvestingskeuzemodel. Center for People and Buildings. 2. Heerwagen, J. H., K. Kampschroer, et al. (2004). Collaborative knowledge work environments. Building Research and Information 32(6): Streitz, N. A., J. Geißler, et al. (1998). Roomware for Cooperative Buildings: Integrated Design of Architectural Spaces and Information Spaces. In N. Streitz, S. Konomi, and H. Burkhardt (Eds.), Proceedings of the First International Workshop on Cooperative Buildings (CoBuild 98), Rognin, L., P. Salembier, et al. (1998). Cooperation, interactions and socio-technical reliability: the case of air-traffic control. Comparing French and Irish settings. ECCE Durmiševic, S. (2002). Perception aspects in underground spaces using intelligent knowledge modeling. Delft, DUP Science. 6. Beijer, M. and I. de Been (2011). Communicatie mogelijkheden en sociale interactie. Van Rood naar Groen. Delft, Center for People and Buildings. 7. Toker, U. and D. O. Gray (2008). Innovation spaces: Workspace planning and innovation in US university research centers. Research Policy 37(2): Kraut, R. E., S. R. Fussel, et al. (2002). Understanding Effects of Proximity on Collaboration : Implications for Technologies to Support Remote Collaborative Work. Distributed work. P. Hinds and S. Kiesler. Cambridge, MIT Press. 9. Allen, T. and W. Henn (2007). The organization and architecture of innovation. Burlington, Elsevier Reference 10. Becker, F., K. L. Quinn, et al. (1995). The Ecology of the Mobile Worker. Workscape 21: The Ecology of New Ways of Working. International Workplace Studies Program. Ithaca, NY, Cornell University. 11. Pelzer, M. (2011). The physical office environment and the quality of internal communication. European Master Real Estate Management, the University of Greenwich. 12. Van den Dobbelsteen, A. A. J. F. (2004). The Sustainable Office. An exploration of the potential for factor 20 environmental improvement of office accommodation. Architecture, Delft University of Technology. 13. Keller, R. T. and W. E. Holland (1983). Communicators and Innovators in Research and Development Organizations. The Academy of Management Journal 26(4): De Wit, L. K. (2004). Het gebruik van ontmoetingsruimten in de kantooromgeving. Faculty of Architecture, Delft University of Technology. 15. Bodin Danielsson, C. and L. Bodin (2008). Office Type in Relation to Health, Well- Being, and Job Satisfaction Among Employees. Environment and Behavior 40(5): Hillier, B. and J. Hanson (1984). The social logic of space. Cambridge, Cambridge University Press. 17. Rieck, A. and J. Kelter (2005). The empirical OFFICE 21 study Soft Success Factors. HCI International. 1- Engineering Psychology. 18. Becker, F. and W. Sims (2000). Offices That Work: Balancing Cost, Flexibility, and Communication. Workplace Studies Program. New York Cornell University International. 19. Penn, A., J. Desyllas, et al. (1999). The space of innovation: interaction and communication in the work environment. Environment and Planning B-Planning & Design 26(2): Allen, T. J. and P. G. Gerstberger (1973). A field experiment to improve communications in a product engineering department: the non-territorial office, Massachusetts Institute of Technology (MIT), Sloan School of Management. 21. D Ancona, M. (2011). Sfeer en Samenwerking. Delft, Center for People and Buildings. 22. Ponsen, B. and S. Rippen (2010). Ontmoetingsplaatsen in een organisatie. Het nieuwe werken - Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Facility Management Magazine. Amsterdam, WEKA Uitgeverij BV. 23. Gifford, R. (1988). Light, decor, arousal, comfort and communications. Journal of environmental psychology 8: Streitz, N. A., P. Rexroth, et al. (1997). Does roomware matter?: investigating the role of personal and public information devices and their combination in meeting room collaboration. Proceedings of the fifth conference on European Conference on Computer-Supported Cooperative Work. Lancaster, UK, Kluwer Academic Publishers. 25. De Korte, E., L. Kuijt, et al. (2011). Effects of Meeting Room Interior Design on Team Performance in a Creativity Task Ergonomics and Health Aspects of Work with Computers. M. Robertson, Springer Berlin / Heidelberg. 6779: Groot, L. (2005). Muziek een oplossing voor geluidshinder. Technische Universiteit Eindhoven. 27. Thoolen, F. (2010). Samenwerking: Hoe de huisvesting de samenwerking beïnvloedt. Delft, Center for People and Buildings. Plekken voor samenwerken en ontmoeten 23

Samenwerken en ontmoeten op kantoor

Samenwerken en ontmoeten op kantoor Samenwerken en ontmoeten op kantoor Colofon Deze publicatie is tot stand gekomen door een samenwerking tussen de Belastingdienst/ Centrum voor facilitaire dienstverlening, Rijksgebouwendienst en het Center

Nadere informatie

Spelen voor een gedragen huisvesting

Spelen voor een gedragen huisvesting Spelen voor een gedragen huisvesting Het werkplekspel - Rapportage TU Delft, bibliotheek Sandra Brunia Marion Beijer Dit onderzoek is uitgevoerd door: Sandra Brunia MSc Marion Beijer MSc Center for People

Nadere informatie

Ruimte voor de Rechterlijke Organisatie Breda

Ruimte voor de Rechterlijke Organisatie Breda Ruimte voor de Rechterlijke Organisatie Breda Naar een passende en geschikte werkomgeving; een onderzoek over specificaties voor diversiteit en functionaliteit van ruimten Evi De Bruyne, Sandra Brunia

Nadere informatie

WS 5 Werkplek en productiviteit: feiten en mythes. Sprekers: Iris de Been, Fien Thoolen WELKOM!

WS 5 Werkplek en productiviteit: feiten en mythes. Sprekers: Iris de Been, Fien Thoolen WELKOM! WS 5 Werkplek en productiviteit: feiten en mythes. Sprekers: Iris de Been, Fien Thoolen WELKOM! WERKPLEK EN PRODUCTIVITEIT: FEITEN EN MYTHES Iris de Been Fien Thoolen 3 december 2015 CENTER FOR PEOPLE

Nadere informatie

Ruimtenormen voor vergaderen

Ruimtenormen voor vergaderen Ruimtenormen voor vergaderen Onderzoek naar de bepaling van normen voor vergaderplekken en vergadercentra voor de FWR Evi De Bruyne Center for People and Buildings mei 2013 colofon Onderzoeker CfPB Evi

Nadere informatie

BELEVING EN TRENDS IN DE WERKOMGEVING Presentatie stakeholdersbijeenkomst revisie NPR 1813

BELEVING EN TRENDS IN DE WERKOMGEVING Presentatie stakeholdersbijeenkomst revisie NPR 1813 BELEVING EN TRENDS IN DE WERKOMGEVING Presentatie stakeholdersbijeenkomst revisie NPR 1813 Anca Gosselink 6 november 2014 0 INHOUD Kantoren door de jaren heen Beleving Functionaliteit en comfort van de

Nadere informatie

HNW Er wordt veel over geschreven HNW Feiten en Cijfers. Het Nieuwe Werken. Integrale Vormgeving. Probleemstelling. efficiëntie

HNW Er wordt veel over geschreven HNW Feiten en Cijfers. Het Nieuwe Werken. Integrale Vormgeving. Probleemstelling. efficiëntie Het Nieuwe Werken Effecten op bedrijfsdoelstellingen HNW Er wordt veel over geschreven HNW Feiten en Cijfers Merle Blok Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken is een visie op een manier van werken die optimaal

Nadere informatie

Het Nieuwe Samen Werken

Het Nieuwe Samen Werken Het Nieuwe Samen Werken Even voorstellen! Wij zijn Steelcase Wij ontwikkelen, produceren en leveren kantoormeubilair. Om voor u effectieve, duurzame en inspirerende werkomgevingen te creëren, waar ook

Nadere informatie

Rust en ruimte op de werkplek

Rust en ruimte op de werkplek Rust en ruimte op de werkplek Regiobijeenkomst over Rust en Ruimte Iris de Been 7 december 2011 2 Drie centrale vragen 1. Hoe belangrijk zijn Rust en Ruimte op de werkvloer? 2. Hoe verhouden Rust en Ruimte

Nadere informatie

De beleving en het gebruik van zes Kadasterlocaties

De beleving en het gebruik van zes Kadasterlocaties De beleving en het gebruik van zes Kadasterlocaties Dataverzameling Samenvatting van de resultaten Iris de Been MSc Marion Beijer MSc Sandra Brunia MSc Center for People and Buildings Delft, januari 2010

Nadere informatie

Sandra Brunia Evi De Bruyne Marion Beijer Anca Gosselink

Sandra Brunia Evi De Bruyne Marion Beijer Anca Gosselink Bouwstenen voor Organisatiegerichte Huisvesting van de Belastingdienst Sandra Brunia Evi De Bruyne Marion Beijer Anca Gosselink Inhoudsopgave 0 Inleiding 1 0.1 Waarom dit boekje? 1 0.2 Totstandkoming 1

Nadere informatie

!pet projectinrichters. binnenkomer. enexis den bosch

!pet projectinrichters. binnenkomer. enexis den bosch !pet projectinrichters binnenkomer enexis den bosch Het Nieuwe Werken... Het centrale kantoor van Enexis staat aan het Paleis Kwartier in Den Bosch. In het nieuwe onderkomen werkt Enexis volgens het principe

Nadere informatie

Bèta Sciences & Technology Zuyd Hogeschool

Bèta Sciences & Technology Zuyd Hogeschool wonderful day design architectuur met de focus op interieurontwerp Bèta Sciences & Technology Zuyd Hogeschool Het nieuwe werken en het nieuwe onderwijs Het onderwijs verandert, de huisvesting verandert

Nadere informatie

Ontmoeten Concentreren Communiceren Faciliteren

Ontmoeten Concentreren Communiceren Faciliteren Ontmoeten Concentreren Communiceren Faciliteren Waterschap Rivierenland heeft niet zomaar een nieuw kantoorgebouw. Naast de fraaie architectuur en de duurzame bouw is het interieur precies toegesneden

Nadere informatie

Minder verhuisbewegingen wordt ook gewenst door de directeuren en medewerkers, maar de

Minder verhuisbewegingen wordt ook gewenst door de directeuren en medewerkers, maar de Renovatie en innovatie? Een onderzoek naar het gebruik en de beleving van twee Haagse locaties van het ministerie van LNV Auteurs: M. Maarleveld, D.J.M. van der Voordt Center for People and Buildings Samenvatting

Nadere informatie

Indicator meet tevredenheid

Indicator meet tevredenheid HUISVESTING INDICATOR Benchmarken op waardering huisvesting Indicator meet Om adequaat te kunnen sturen op de huisvesting heeft een organisatie goede informatie nodig. Onderzoeksresultaten over gebruik

Nadere informatie

Samenwerken in de werkomgeving. Voorstel voor een interactieve studie met praktische resultaten 2010-2011

Samenwerken in de werkomgeving. Voorstel voor een interactieve studie met praktische resultaten 2010-2011 Samenwerken in de werkomgeving Voorstel voor een interactieve studie met praktische resultaten 2010-2011 De uitdaging Samenwerking bestaat uit communicatie en concentratie. Het is een uitdaging om deze

Nadere informatie

Werken in de Fysieke Werkomgeving Rijk

Werken in de Fysieke Werkomgeving Rijk Werken in de Fysieke Werkomgeving Rijk Fysieke Werkomgeving Rijk (FWR) Vanaf 2020 werken alle rijksmedewerkers in een rijkskantoor dat volledig of gedeeltelijk volgens de FWR-kaders is ingericht. Kantoren

Nadere informatie

Van B tot Z De beleving van de huisvesting van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag geëvalueerd

Van B tot Z De beleving van de huisvesting van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag geëvalueerd Van B tot Z De beleving van de huisvesting van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag geëvalueerd L. Groot, ir. L.E.M. Mascini & ir. L. Volker Center for People and Buildings, Delft - februari

Nadere informatie

WELKOM! WORKSHOP OHNW2016 Investeren in de werkomgeving, wat levert dat nu écht op? Inleiding door: Wim Pullen

WELKOM! WORKSHOP OHNW2016 Investeren in de werkomgeving, wat levert dat nu écht op? Inleiding door: Wim Pullen WELKOM! WORKSHOP OHNW2016 Investeren in de werkomgeving, wat levert dat nu écht op? Inleiding door: Wim Pullen ,want de eigenaar beslist Het moet lonen om te investeren Waarvoor, voor wie moet het lonen?

Nadere informatie

GELUID ONDER CONTROLE PRESENTATIE ERGO DIRECT - 22 MEI 2015

GELUID ONDER CONTROLE PRESENTATIE ERGO DIRECT - 22 MEI 2015 GELUID ONDER CONTROLE PRESENTATIE ERGO DIRECT - 22 MEI 2015 Rekening houden met akoestiek Waarom? Net als licht, lucht en warmte is akoestiek onderdeel van bouwfysica Bouwfysica wordt in ontwerp geregeld'

Nadere informatie

METROPOOL Workspace WIGO4IT

METROPOOL Workspace WIGO4IT METROPOOL Workspace WIGO4IT AN OFFICE IS A LIVING SPACE WITH A COMPLEX INFRASTRUCTURE MUCH LIKE A CITY WIGO4IT THE HAGUE Relocation Workspace for ICT Service Provider Social Services CLIENT Dutch Government

Nadere informatie

Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens

Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens Creativiteit: een issue voor de Facility Manager?! Een zoektocht naar de werkomgeving voor de creatieve mens Auteurs: Karianne van Gielen, afgestudeerd Facility Management Haagse Hogeschool en drs Maartje

Nadere informatie

Aangetoonde effecten van het kantoorinterieur

Aangetoonde effecten van het kantoorinterieur Aangetoonde effecten van het kantoorinterieur Er gebeurt veel nieuwe stoelen, milieuvriendelijke inrichting, scheidingswanden, licht/kleurconcepten, intelligente omgevingen, tafels met temperatuurregeling

Nadere informatie

drs. M. Maarleveld Werkzaam als onderzoeker bij het Center for People and Buildings te Delft.

drs. M. Maarleveld Werkzaam als onderzoeker bij het Center for People and Buildings te Delft. drs. M. Maarleveld Werkzaam als onderzoeker bij het Center for People and Buildings te Delft. Kantoorinnovatie: En wat gebeurt er met mijn privacy? In: Facility management Magazine, oktober 2005 Veel gehoorde

Nadere informatie

Informatiseringscentrum en Bureau Onderwijs Logistiek Onderwijszaal van de toekomst UvA

Informatiseringscentrum en Bureau Onderwijs Logistiek Onderwijszaal van de toekomst UvA Informatiseringscentrum en Bureau Onderwijs Logistiek Onderwijszaal van de toekomst UvA SURFacademy seminar 21 juni 2013 Presentator Marij Veugelers ICTO consultant Informatiseringscentrum UvA projectleider

Nadere informatie

Onderzoek naar arbeidsbeleving in combinatie met Het Nieuwe Werken gerelateerd aan nadere krapte op de arbeidsmarkt

Onderzoek naar arbeidsbeleving in combinatie met Het Nieuwe Werken gerelateerd aan nadere krapte op de arbeidsmarkt Onderzoek naar arbeidsbeleving in combinatie met Het Nieuwe Werken gerelateerd aan nadere krapte op de arbeidsmarkt ALGEMENE INFORMATIE Ik ben een man / vrouw Mijn leeftijd is tussen 20 30 jr / 30 40 jr

Nadere informatie

A r n h e m i n t e r n at i o n a l s c h o o l

A r n h e m i n t e r n at i o n a l s c h o o l A r n h e m i n t e r n at i o n a l s c h o o l Interieur Voorlopig Ontwerp oktober 2015 Zoveel landen, zoveel gebruiken. Op de gevels van de Arnhem International School zijn de kleuren en patronen van

Nadere informatie

Ergonomie in een vernieuwde kantooromgeving

Ergonomie in een vernieuwde kantooromgeving Ergonomie in een vernieuwde kantooromgeving freddy Willems www..be Drie thema s Flexplek, Het Nieuwe Werken en thuiswerken Het landschapskantoor 1 1 Flexplek, HNW en thuis werken Standpunten - geschiedenis

Nadere informatie

9 locaties voor flexibel werken in Nederland

9 locaties voor flexibel werken in Nederland 9 locaties voor flexibel werken in Nederland 1. Zaamen in Haarlem www.zaamen.nl Een inspirerend flexwerkkantoor voor ondernemers en bedrijven met een luxe lounge als sociaal hart, eigen bar en bedrijfsrestaurant.

Nadere informatie

!mpulse. Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus

!mpulse. Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus !mpulse Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus !mpulse Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus Inspiratie Centraal op Wageningen Campus ligt een bijzonder

Nadere informatie

Verhalen, feiten en bewijzen

Verhalen, feiten en bewijzen Verhalen, feiten en bewijzen over Evidence Based Werkplekmanagement 1e Lustrum Symposium Center for People and Buildings Delft, 19 september 2006 Volkskrant 15 september VERHALEN 1 Volkskrant 15 september

Nadere informatie

Samenvatting Doel en werkwijze Respondenten

Samenvatting Doel en werkwijze Respondenten Sporen naar de nieuwe huisvesting Een onderzoek naar het gebruik en beleving van drie locaties van de belastingdienst-oost. Auteurs: L. Groot, A.M. Hartjes, M. Maarleveld Center for People and Buildings,

Nadere informatie

Werken in een nieuwe werkomgeving

Werken in een nieuwe werkomgeving Werken in een nieuwe werkomgeving Werken in de 21 ste eeuw Best Practice user group 09 januari 2013 Pieter Ketting De werkstijl Unplugged: waarom doen we het? De wensen van klanten en medewerkers veranderen

Nadere informatie

Kantoor Waterschap Scheldestromen

Kantoor Waterschap Scheldestromen Schets Ontwerp Inhoudsopgave 2 inhoudsopgave 2 opdrachtomschrijving 3 analyse interieur 4 concept 5 vlekkenplannen indeling 6 vlekkenplannen indeling 7 vlekkenplannen indeling 8 vlekkenplannen indeling

Nadere informatie

DOELSTELLINGEN YELLO. ABN AMRO wil een optimale werkomgeving creëren waar het talent van nu en van de toekomst duurzaam kan excelleren.

DOELSTELLINGEN YELLO. ABN AMRO wil een optimale werkomgeving creëren waar het talent van nu en van de toekomst duurzaam kan excelleren. 1 WAT IS YELLO? 2 DOELSTELLINGEN YELLO ABN AMRO wil een optimale werkomgeving creëren waar het talent van nu en van de toekomst duurzaam kan excelleren. Een uitnodigende werkomgeving die zowel fysiek als

Nadere informatie

FLEXIBEL WERKEN, ONTVANGEN, CREËREN, NETWERKEN EN ZAKEN DOEN

FLEXIBEL WERKEN, ONTVANGEN, CREËREN, NETWERKEN EN ZAKEN DOEN FLEXIBEL WERKEN, ONTVANGEN, CREËREN, NETWERKEN EN ZAKEN DOEN Youwork is er voor kleine bedrijven met torenhoge ambities. Voor ondernemers die willen werken volgens het Nieuwe Werken. Voor het boutique

Nadere informatie

Over de informatie en participatie tijdens de voorbereiding en implementatie van het concept is de meerderheid tevreden. Tweederde is goed bekend met

Over de informatie en participatie tijdens de voorbereiding en implementatie van het concept is de meerderheid tevreden. Tweederde is goed bekend met Flexen in Forum Flex Een onderzoek naar de beleving van een innovatief kantoorconcept voor het Centrum voor Facilitaire Dienstverlening van de Belastingsdienst in Utrecht Auteurs: L. Volker, D.J.M. van

Nadere informatie

Nikhef in het nieuw: (Renoveren terwijl het onderzoek doorgaat) Kick-off bijeenkomst 28 mei 2015, Stan Bentvelsen

Nikhef in het nieuw: (Renoveren terwijl het onderzoek doorgaat) Kick-off bijeenkomst 28 mei 2015, Stan Bentvelsen Nikhef in het nieuw: (Renoveren terwijl het onderzoek doorgaat) Kick-off bijeenkomst 28 mei 2015, Stan Bentvelsen 1 Renovatie N & H 2 Onze gebouwen N & H 3 Onze gebouwen N & H Nikhef Amsterdam Science

Nadere informatie

Hoe kun je als facility manager gezond gedrag van medewerkers stimuleren? Door: Peter Bekkering

Hoe kun je als facility manager gezond gedrag van medewerkers stimuleren? Door: Peter Bekkering Inhoud Inleiding... 3 Hoe kun je als facility manager gezond gedrag van medewerkers stimuleren?... 4 Meetbaar beter presteren door werkinnovatie... 7 Winning Workplace... 10 HR en inzetbaarheid van personeel...

Nadere informatie

Locatie: Push en pull factoren bij verhuizing Hilde Remøy TU Delft

Locatie: Push en pull factoren bij verhuizing Hilde Remøy TU Delft Locatie: Push en pull factoren bij verhuizing Hilde Remøy TU Delft De kantoorgebruiker bestaat niet maar wel verschillende types Sector (profit/non profit; publiek/privaat; handel, industrie, diensten

Nadere informatie

Blauwdruk Servicecentra - Rotterdam. 24 juli 2014

Blauwdruk Servicecentra - Rotterdam. 24 juli 2014 Blauwdruk Servicecentra - Rotterdam 24 juli 2014 2 Concept en thema werken diensten producten - flexibel - transparant - sprankelend - open - helder - groen park - actief in rustige omgeving - thuis, ontspannen

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

Methodology for Workplace Innovation in Long-term Care

Methodology for Workplace Innovation in Long-term Care Methodology for Workplace Innovation in Long-term Care Research Centre for Social Innovation Utrecht University of Applied Science, Netherlands Anneke Offereins, MA Istanbul, 4 October 2013 Inaugural International

Nadere informatie

De Lync naar Het Nieuwe Werken. Utrecht - 25 januari 2011

De Lync naar Het Nieuwe Werken. Utrecht - 25 januari 2011 De Lync naar Het Nieuwe Werken Utrecht - 25 januari 2011 Agenda 25 januari 14:30 tot + 17.00 uur 14:30 15:15 Lync 2010 - What s New? 15:15 15:30 Pauze 15:30 16:15 Lync 2010 Architectuur en Case 16:15 17:00

Nadere informatie

De verbinding gelegd

De verbinding gelegd De verbinding gelegd Evaluatieonderzoek naar de activiteitgerelateerde werkomgeving van de Staforganisatie Dienstverlening BelastingTelefoon Sandra Brunia MSc Iris de Been MSc Center for People and Buildings

Nadere informatie

Het organiseren van ontmoetingen

Het organiseren van ontmoetingen Het organiseren van ontmoetingen Als communicatieadviseur kijk je hoe de onderlinge informatie-uitwisseling beter kan. Dit is een extra uitdaging als Het Nieuwe Werken binnen je organisatie wordt ingevoerd.

Nadere informatie

Digitalisering van de voedselketen

Digitalisering van de voedselketen Digitalisering van de voedselketen Patrick Roelandt Director Strategy, Technology & Business Innovation @PatrickRoelandt 26/11/2014 http://nl.linkedin.com/in/patrickroelandt Version: [###] Classification:

Nadere informatie

Van buiten naar binnen denken

Van buiten naar binnen denken Van buiten naar binnen denken Even voorstellen Naam: Ilse Rutten Functie: Afdelingsmanager Middelen Leeftijd: 35 jaar Werkervaring: 10 jaar Facilitair manager Werkgevers: Waterschap Rivierenland, Gemeente

Nadere informatie

Skarabee. Managing your Real Estate Office

Skarabee. Managing your Real Estate Office Skarabee Managing your Real Estate Office Verrassend gebruiksvriendelijk Skarabee munt uit door z n uniek en heel apart design. Geen esthetiek om de esthetiek, maar echt bedoeld om alle taken van de vastgoedmakelaar

Nadere informatie

!mpulse. Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus _ER&I_brochure_Impulse.indd 1

!mpulse. Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus _ER&I_brochure_Impulse.indd 1 !mpulse Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus 8412100110_ER&I_brochure_Impulse.indd 1 12-3-2015 11:20:26 !mpulse Inspiratie, ontmoeting en dialoog centraal op Wageningen Campus

Nadere informatie

Rekenen Groep 7-2e helft schooljaar.

Rekenen Groep 7-2e helft schooljaar. Sweelinck & De Boer B.V., Den Haag 2016 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm

Nadere informatie

De 10 tips om. Aantrekkelijk te blijven als Werknemer

De 10 tips om. Aantrekkelijk te blijven als Werknemer De 10 tips om Aantrekkelijk te blijven als Werknemer Tip 1 van 10 Werk aan werkgeluk Aangeboden door mkbasics.nl De 10 tips om Aantrekkelijk te blijven als Werknemer 3 e druk - speciale uitgave voor mkbasics.nl,

Nadere informatie

Het Nieuwe (open tele flex) Werken, de voor- en nadelen.

Het Nieuwe (open tele flex) Werken, de voor- en nadelen. Het Nieuwe (open tele flex) Werken, de voor- en nadelen. freddy Willems Het Nieuwe Werken? Een veelheid van ideeën Werken waar plaats is Werken waar het rendabel is Werken wanneer het je ;jd is Werken

Nadere informatie

Organisatiegericht huisvesten

Organisatiegericht huisvesten Organisatiegericht huisvesten Ervaringen van de Belastingdienst Hans Pieter Stekelenburg Belastingdienst/Centrum voor facilitaire dienstverlening 19 september 2006 Onderwerpen Inleiding Organisatiegericht

Nadere informatie

Verbeter het investeringsrendement. Communications door het gebruik ervan te vergroten. White Paper WORK. PLAY. LIFE.

Verbeter het investeringsrendement. Communications door het gebruik ervan te vergroten. White Paper WORK. PLAY. LIFE. Verbeter het investeringsrendement van uw Unified Communications door het gebruik ervan te vergroten White Paper WORK. PLAY. LIFE. Inleiding Bedrijven zijn zich absoluut bewust van de voordelen van het

Nadere informatie

Huis-, Tuin- & Keuken- Boekje

Huis-, Tuin- & Keuken- Boekje Huis-, Tuin- & Keuken- Boekje Erger u niet, verwonder u slechts. Beste collega s, Na het Inspiratieboekje dat wij jullie in September uitreikten, bieden we jullie graag dit Huis, Tuin en Keukenboekje aan.

Nadere informatie

Brunelleschi. De Dom van Florence

Brunelleschi. De Dom van Florence Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv, Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

HANDLEIDING HUAWEI E-5330 MIFI ROUTER

HANDLEIDING HUAWEI E-5330 MIFI ROUTER HANDLEIDING HUAWEI E-5330 MIFI ROUTER Copyright 2015. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt

Nadere informatie

Een nieuwe kantoorruimte die jou helpt bij je werk? Een werkplek die

Een nieuwe kantoorruimte die jou helpt bij je werk? Een werkplek die Het nieuwe werken in hartje Heerlen Een nieuwe kantoorruimte die jou helpt bij je werk? Een werkplek die je kunt afstemmen op de activiteiten die je uitvoert. Die jou laat doen waar je goed in bent, van

Nadere informatie

HANDLEIDING HUAWEI E-5331 POCKET MIFI ROUTER

HANDLEIDING HUAWEI E-5331 POCKET MIFI ROUTER HANDLEIDING HUAWEI E-5331 POCKET MIFI ROUTER Copyright 2012. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar

Nadere informatie

YourPlace. Productblad

YourPlace. Productblad YourPlace Productblad YourPlace Persoonlijk. Uniek. Inspirerend. Kies uw werkwijze, Taak voor taak. De hedendaagse technologie stelt ons in staat te bepalen hoe wij willen werken; thuis, tijdens het reizen,

Nadere informatie

M+R interior architecture RITUALS AMSTERDAM

M+R interior architecture RITUALS AMSTERDAM M+R interior architecture RITUALS AMSTERDAM Rituals experience als werkomgeving Hoofdkantoor Rituals Amsterdam by M+R interior architecture Opdrachtgever: Rituals Cosmetic Enterprise, de heer Raymond Cloosterman

Nadere informatie

Video Conferencing anno 2012

Video Conferencing anno 2012 White paper Video Conferencing anno 2012 +31 (0) 88 121 20 00 upc.nl/business Pagina 1 van 8 Video Conferencing De behoefte aan video-vergaderen groeit. Mensen gaan steeds flexibeler om met de begrippen

Nadere informatie

rust en persoonlijke ruimte op elke werkplek Sound and Vision

rust en persoonlijke ruimte op elke werkplek Sound and Vision Sound and Vision rust en persoonlijke ruimte op elke werkplek Geluidsgolven zetten de lucht in beweging, weerkaatsen, worden versterkt of geabsorbeerd. Het gedrag van geluidsgolven bepaalt de akoestische

Nadere informatie

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

Inhoud. Apeldoorn Business Campus. Ontmoeting en interactie. Kennisdeling, kennisoverdracht en samenwerken

Inhoud. Apeldoorn Business Campus. Ontmoeting en interactie. Kennisdeling, kennisoverdracht en samenwerken Apeldoorn Business Campus Apeldoorn Business Campus is gevestigd in het voormalig hoofdkantoor van Centraal Beheer Achmea. Deze campus is een plek waar onderwijs en bedrijfsleven onder één dak zijn gehuisvest.

Nadere informatie

Join the Innovation Makers!

Join the Innovation Makers! Join the Innovation Makers! Personal development in hard and soft skills Many career opportunities Embedded & Technical software Connected Devices 4 locations in the Netherlands and Belgium Social after-work

Nadere informatie

Huisvestingsmanagement

Huisvestingsmanagement Syllabus Huisvestingsmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer de Rijksgebouwendienst, KPN, de gemeente

Nadere informatie

ZAAGMOLENLAAN 4. Voel je thuis. Inhoud WELKOM... 4

ZAAGMOLENLAAN 4. Voel je thuis. Inhoud WELKOM... 4 VOEL JE THUIS! Voel je thuis De belevingswaarde van een gebouw wordt bepaald door de gebruikers, of ze zich er comfortabel voelen, of ze succesvol zijn in hun onderneming, maar vooral of het een plek is

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

Samenwerking Hoe de huisvesting de samenwerking beïnvloedt

Samenwerking Hoe de huisvesting de samenwerking beïnvloedt Samenwerking Hoe de huisvesting de samenwerking beïnvloedt Ir. F. Thoolen Center for People and Buildings Delft, 2010 Deze rapportage is gebaseerd op literatuuronderzoek uitgevoerd door: Ir. F. Thoolen

Nadere informatie

Inspirerende cases. CASE 14 De Rijksdienst voor Pensioenen innoveert met Voxtron, Belgacom en Microsoft Lync. case 13

Inspirerende cases. CASE 14 De Rijksdienst voor Pensioenen innoveert met Voxtron, Belgacom en Microsoft Lync. case 13 Inspirerende s CASE 14 De Rijksdienst voor Pensioenen innoveert met Voxtron, Belgacom en Microsoft Lync 13 De bevolking vergrijst, maar de Rijksdienst voor Pensioenen is springlevend. Een mooi bewijs daarvan

Nadere informatie

Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven

Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven Partnership in de zorg: voor- en nadelen van een joint venture Tom Fransen en Erik Vrijhoeven Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Koploper & doorpakker UVIT HNW in Arnhem 2 Wat is Het

Nadere informatie

!pet projectinrichters. binnenkomer. achmea zwolle

!pet projectinrichters. binnenkomer. achmea zwolle binnenkomer achmea zwolle ik zie je in de hal... met loose furniture, meubilair in de vrije ruimte van het gebouw, is het mogelijk je van de omgeving af te zonderen om even met elkaar te overleggen zonder

Nadere informatie

Keuze vakken P&T Living

Keuze vakken P&T Living Keuze vakken P&T Living Antal Haans (A.Haans@tue.nl) Coach Technische Vakken P&T-LIVING 31 Maart 2015 1 P&T Major Binnen de TU/e bachelor school Keuze ruimte 60 ECTS 90 ECTS - Psychologie & methoden -

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 4 Het werk

Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 4 Het werk Taaltalent deel 2 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 4 Het werk Katja Verbruggen Henny Taks u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

De indeling van de sector Gedrag & Maatschappij

De indeling van de sector Gedrag & Maatschappij De indeling van de sector Gedrag & Maatschappij Elke sector is opgedeeld in vijf tot acht subsectoren. Deze sector is ingedeeld in zeven subsectoren: 1 Psychologie 2 Pedagogische opleidingen 3 Sociale

Nadere informatie

Cap Gemini Utrecht. Ontmoetingsplek voor mobiele medewerkers. kraaijvanger

Cap Gemini Utrecht. Ontmoetingsplek voor mobiele medewerkers. kraaijvanger Cap Gemini Utrecht Ontmoetingsplek voor mobiele medewerkers Ontmoetingsplek voor mobiele medewerkers kraaijvanger projectomschrijving Capgemini ondersteunt organisaties door middel van transformatieprocessen

Nadere informatie

SAMENWERKEN TO THE MAX. Derk-Jan Hilberding Lead UC Cloud & Managed Services bij Axians

SAMENWERKEN TO THE MAX. Derk-Jan Hilberding Lead UC Cloud & Managed Services bij Axians SAMENWERKEN TO THE MAX Derk-Jan Hilberding Lead UC Cloud & Managed Services bij Axians 1 GARTNER UC TRENDS 2016 DELIVERY MODEL INTEGRATIE BEREIKBAARHEID FUNCTIONEEL UC is commodity Broken promise S4B Gevaren

Nadere informatie

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Toelichting: In het onderstaande overzicht is per technische masteropleiding aangegeven welke bacheloropleidingen drempelloos worden toegelaten.

Nadere informatie

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree Naam instelling(en) Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Universiteit

Nadere informatie

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Menu 1. Het platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network 2. New

Nadere informatie

ARC15 INTERIEUR AWARD DSM MATERIALEN CENTRUM

ARC15 INTERIEUR AWARD DSM MATERIALEN CENTRUM ARC15 INTERIEUR AWARD DSM MATERIALEN CENTRUM DSM MATERIALEN CENTRUM Onderzoeksgebouw met testlaboratoria, kantoren en een hal voor opschalingsfaciliteiten. Geleen, Nederland BVO: 20.119 m2 Oplevering:

Nadere informatie

Jan Schellens (links), René Bernards (rechts) en Nellie Bos (rechts) zijn te gast in een uitzending van De Wereld Draait Door.

Jan Schellens (links), René Bernards (rechts) en Nellie Bos (rechts) zijn te gast in een uitzending van De Wereld Draait Door. Een slim werkplekconcept redt levens. Auteur: Jorrit Vulker Tijdens een uitzending van De Wereld Draait Door zijn René Bernards, Jan Schellens en Nellie Bos te gast. Beide heren zijn werkzaam als respectievelijk

Nadere informatie

Nieuw: Moar! members

Nieuw: Moar! members Nieuw: Moar! members Vanuit het succesvolle Moar! concept presenteren wij Moar! members. Moar! members geeft flexibel toegang tot het netwerk, de faciliteiten en partner locaties. Ontdek de meerwaarde

Nadere informatie

Dit is hoe je de collegialiteit én werksfeer op de werkvloer verbetert.

Dit is hoe je de collegialiteit én werksfeer op de werkvloer verbetert. Dit is hoe je de collegialiteit én werksfeer op de werkvloer verbetert. VERBETER DE COLLEGIALITEIT OP DE WERKVLOER Een kwart van werkend Nederland is niet betrokken bij collega s; 14 procent geeft aan

Nadere informatie

Landschapskantoren. Drie thema s. Was het ooit anders? Voor- en nadelen van landschapskantoren

Landschapskantoren. Drie thema s. Was het ooit anders? Voor- en nadelen van landschapskantoren Landschapskantoren freddy Willems Drie thema s Was het ooit anders? Voor- en nadelen van landschapskantoren Hoe flexibel is flexibel? De flexplek in het landschap en elders Wat is nog een meubel? Ergonomisch

Nadere informatie

Rekenen Groep 6-2e helft schooljaar.

Rekenen Groep 6-2e helft schooljaar. Sweelinck & De Boer B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze,

Nadere informatie

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015

Concept development. Haga Hospital. 17 september 2015 Concept development Haga Hospital 17 september 2015 Marije Talstra 2015 Healthcare consultant at fluent 2003-2015 Healthcare consultant at Twynstra Gudde TUDelft, real estate & housing, urban planning

Nadere informatie

Brochure Vergaderen HET KAN IN THEOTHORNE

Brochure Vergaderen HET KAN IN THEOTHORNE Brochure Vergaderen HET KAN IN THEOTHORNE 1 WELKOM BIJ THEOTHORNE Ook voor iedere andere gelegenheid waarvoor u een representatieve zaal nodig heeft, bieden wij een passende oplossing. Deze informatiefolder

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Renovatie huisvesting Nikhef. Corporate story Hoofditems kosten Visualisaties Pilot projecten

Renovatie huisvesting Nikhef. Corporate story Hoofditems kosten Visualisaties Pilot projecten Renovatie huisvesting Nikhef Corporate story Hoofditems kosten Visualisaties Pilot projecten 27 Activiteiten afgelopen periode In achtergrond is afgelopen periode veel gebeurd workshops, (technische) inventarisaties,

Nadere informatie

PROCORE - HET NIEUWE WERKEN

PROCORE - HET NIEUWE WERKEN PROCORE - HET NIEUWE WERKEN ALGEMENE WERKWIJZE Omgeving Van omgeving naar doelstelling naar strategie Organisatiestrategie Missie en Visie Klanten & Markten Producten & Diensten Strategy alignment Huisvestingstrategie

Nadere informatie

Losmaken wat onnodig vast zit

Losmaken wat onnodig vast zit Losmaken wat onnodig vast zit Het Nieuwe Werken in de praktijk Alex Verheijden Directeur Beleid en Ontwikkeling Personeel & Organisatie het is vooral een mentaal proces En: goed voorbereid op het juiste

Nadere informatie

Tomorrow s design since 1610

Tomorrow s design since 1610 Lightdrops design Robert Bronwasser Designer Robert Bronwasser developed and designed in collaboration with Silverled Light Innovation (member of the CLA group) and Royal Goedewaagen a collection of ceramic

Nadere informatie

Opstart document nieuwe werkomgeving - medewerkers

Opstart document nieuwe werkomgeving - medewerkers Opstart document nieuwe werkomgeving - medewerkers Onderwerp : Nieuwe werkomgeving (medewerkers) Datum : Januari 2014 Versie : 1.0 Auteur(s) Organisatie : Team Functioneel Applicatiebeheer : IT-Workz Dit

Nadere informatie

Rapportage HNW in de Zorg. 6 december 2012 Nieuwegein

Rapportage HNW in de Zorg. 6 december 2012 Nieuwegein Rapportage HNW in de Zorg 6 december 2012 Nieuwegein Respons Totaal 5.137 respondenten Respons Cure VU Medisch Centrum ZGT Almelo Spaarne Ziekenhuis Antonius Ziekenhuis GGD West-Brabant Care ParnassiaBavo

Nadere informatie

Omgevingspsychologie en ontwerpen. Boekpresentatie 8 november 2013

Omgevingspsychologie en ontwerpen. Boekpresentatie 8 november 2013 Omgevingspsychologie en ontwerpen Boekpresentatie 8 november 2013 Welkom NOP Ronald Hamel Susanne Colenberg Programma 1. Inleiding 2. Voorbeelden praktijkprojecten - Pauze - 3. Boekpresentatie 4. Vragen

Nadere informatie