ENERGIE UIT HET LANDELIJK GEBIED het gebruik van agrarische reststromen voor duurzame energieopwekking

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ENERGIE UIT HET LANDELIJK GEBIED het gebruik van agrarische reststromen voor duurzame energieopwekking"

Transcriptie

1 BEDRIJFSPROFIEL NOVEM Nederlandse Organisatie Voor Energie en Milieu Dienstverlener in duurzaamheid Novem stimuleert duurzame ontwikkeling van de (inter)nationale samenleving op het gebied van energie en milieu. Als agentschap van het Ministerie van Economische Zaken biedt Novem overheid en marktpartijen ondersteuning bij duurzame ontwikkeling en zorgt dat de ambities van de overheid realiteit worden. Als intermediair brengt Novem de doelen van overheid en markt samen, stemt vraag en aanbod op elkaar af, ontsluit kennis en stimuleert (technische) ontwikkeling. ENERGIE UIT HET LANDELIJK GEBIED het gebruik van agrarische reststromen voor duurzame energieopwekking De meeste programma s worden uitgevoerd in opdracht van de ministeries van Economische Zaken (EZ), Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM), Verkeer en Waterstaat (V&W) en Landbouw, Natuur en Visserij (LNV). Buiten Nederland is Novem actief, met het Internationaal Energie Agentschap en de Europese Unie als opdrachtgevers. Bij Novem werken circa 530 mensen. Swentiboldstraat 21 Postbus AA Sittard Tel.: Fax: Catharijnesingel 59 Postbus RE Utrecht Tel.: Fax: Novem op internet: 2DEN Novem Is een agentschap van het Ministerie van Economische Zaken Voert beleid uit voor verschillende overheden Draagt hiermee bij aan de ontwikkeling naar een duurzame samenleving Aan de tekst in deze brochure kunnen geen rechten worden ontleend. Colofon Samenstelling van deze uitgave: ir. J. Koppejan (TNO-MEP) dr. ir. E. Annevelink (IMAG) Ontwerp en realisatie: Schoep & Van der Toorn, Amsterdam Druk: Drukkerij Rijser, Purmerend Het copyright van de gebruikte foto s ligt bij TNO-MEP en IMAG, tenzij anders vermeld. Duurzame Energie in Nederland DE WEGWIJZER VOOR UW KEUZE 7423F/802

2 inhoudsopgave inleiding 3 biomassa uit agrarische reststromen 4 drijfmest van varkens en runderen 6 bedrijfseigen reststromen voor co-vergisting 10 stapelbare pluimveemest 15 snoei- en dunningshout uit landschappelijke beplantingen 22 rooihout uit de fruitteelt en boomkwekerijen 28

3 inleiding Groeiende vraag naar energie uit biomassa De Nederlandse doelstellingen op het gebied van duurzame energieopwekking zijn ambitieus. In 2020 moet maar liefst 10 procent van het energieverbruik (ca. 385 petajoules) op duurzame wijze worden opgewekt. In 2000 was dat nog maar 1,2 procent. Met name bij energie uit biomassa wordt een flinke groei verwacht van ca. 28 PJ in 2000 naar 170 PJ in Hier ligt dus nog een grote taak. Er is nu nog voldoende biomassa in Nederland om de bestaande energiecentrales van biomassa te voorzien. De prijzen voor schone biomassa, zoals houtchips, zijn daardoor in vergelijking met onze buurlanden nu nog relatief laag. Maar uit verschillende studies blijkt dat er in de toekomst in Nederland onvoldoende biomassa zal zijn om aan de uiteindelijke doelstellingen te gaan voldoen. Men verwacht dan ook dat de prijzen zullen gaan stijgen. Daardoor wordt het mogelijk om biomassa grootschalig te gaan importeren uit landen als Rusland, de Baltische staten en Zuid-Amerika. Ook zijn er dan bepaalde biomassastromen uit Nederland (zoals hout uit landschappelijke beplantingen) in te zetten, die nu nog te duur zijn of die lastig zijn in te zetten met de huidige technologie. Verwachte inzet van Nederlandse biomassa voor energieopwekking in Nederland. PJ vermeden fossiel biomassafractie in afval GFT, papier, oud hout mest, slib, VGI-residuen vers hout, gras, stro Biomassa uit het landelijk gebied Ook in het landelijk gebied komt veel biomassa vrij, die in potentie geschikt is voor energieopwekking. Voorbeelden zijn drijfmest, agrarische residuen, stapelbare pluimveemest, snoei- en rooihout uit landschappelijke beplantingen en uit de fruitteelt en boomkwekerijen. Nederlandse veetelers ondervinden aan den lijve dat het steeds lastiger wordt om dierlijke mest in Nederland af te zetten als meststof. Ook bestaat steeds meer weerstand tegen het verbranden van snoei- en rooihout in de open lucht vanwege brandplekken in het land en luchtverontreiniging. Het terugbrengen van houtchips in de beplanting leidt ook steeds meer tot ongewenste verruiging. Er bestaat een groot aantal plannen voor de realisatie van nieuwe bio-energiecentrales, waarbij deze stromen kunnen worden ingezet. Naast lagere afvoer- en verwerkingskosten kan het leveren van biomassa aan een energiecentrale positieve effecten hebben op de bedrijfsvoering van de eigenaar van de biomassastromen, terwijl het milieu er bovendien mee gediend is. Deze brochure schetst een beeld van de mogelijkheden om deze stromen uit het landelijk gebied in te zetten voor de opwekking van duurzame energie bronnen: 2000: Duurzame Energie in Nederland, 2000 (KEMA) : EWAB Marsroutes, Novem, 2000 (scenario: overheidsperspectief) 2 3

4 Meer duidelijkheid over vaste biomassa middels classificatie en standaardisering biomassa uit agrarische reststromen Vanuit de agrarische sector komt jaarlijks een grote hoeveelheid organische residuen vrij, die voor een groot deel ook weer nuttig kan worden toegepast in de landbouw. Zo wordt loof van aardappelen, bieten en andere gewassen meestal ondergeploegd als bodemverbeteraar. De vraag naar stro in Nederland is in sommige jaren zelfs groter dan het binnenlandse aanbod. Ook wordt het grootste deel van de in Nederland geproduceerde mest nog steeds afgezet in de binnenlandse landbouw. Toch is er bij een aantal stromen uit het landelijk gebied sprake van een overschot en wordt er vaak betaald om ervan af te komen. Goedkope oplossingen voor deze afvalstromen, zoals verbranding van rooihout in de open lucht, zijn onwenselijk uit milieuoogpunt of worden steeds minder toegestaan. Bij veel veehouders is zekerheid rondom de toekomstige afzet van mest een belangrijke vraag geworden in verband met hun license to produce. Dergelijke overschotstromen kunnen in potentie een belangrijke bijdrage leveren aan de Nederlandse doelstellingen voor het opwekken van duurzame energie. In deze brochure worden de volgende stromen nader onder de loep genomen: drijfmest, stapelbare pluimveemest, bedrijfseigen reststromen alsmede hout uit landschappelijke beplantingen, de fruitsector en boomkwekerijen. Met al deze stromen samen zouden bijna een miljoen huishoudens van elektriciteit kunnen worden voorzien. Voor de Nederlandse doelstellingen op het gebied van duurzame energieopwekking is het dus van groot belang dat de bovengenoemde biomassa ook werkelijk wordt ingezet voor energieopwekking. Dit moet dan wel voor zowel aanbieder als afnemer financieel aantrekkelijk zijn. Om de handel in vaste biomassa te bevorderen, is in Nederland een classificatiesysteem ontwikkeld. Zo kan eenduidig worden vastgelegd wat de eigenschappen zijn van de betreffende biomassa. Ook worden op Europees niveau standaarden ontwikkeld voor biomassabrandstoffen. Met gestandaardiseerde brandstoffen kunnen aanbieders en afnemers van biomassa duidelijkheid scheppen over de (vereiste) eigenschappen van de biomassa, zoals herkomst en samenstelling (vochtgehalte, percentages aan verontreinigingen, etc.). Een biomassaleverancier kan er vervolgens op worden aangesproken indien de geleverde biomassa niet aan de gestelde eisen voldoet. Meer informatie over classificatie en standaardisering is te verkrijgen via Novem. Reststromen uit het landelijk gebied, die een belangrijke bijdrage zouden kunnen leveren aan duurzame energieopwekking. Naam Potentieel beschikbaar Elektriciteit voor PJ vermeden (miljoen ton) aantal huishoudens 1 fossiele energie 2 Drijfmest 15, ,6 Agrarische reststromen 4, ,0 Stapelbare pluimveemest 1, ,5 Hout uit landschappelijke beplantingen 0, ,8 Rooihout uit fruitsector en boomkwekerijen 0, ,5 Totaal 21, ,4 Aannames: 1: Drijfmest en bedrijfseigen reststromen worden anaëroob vergist, de overige stromen worden via verbranding of vergassing omgezet met een rendement van 30%. Er is een elektriciteitsverbruik van 3000 kwh per huishouden verondersteld. 2: Ten opzichte van een referentierendement van 43,5% conform het Protocol Monitoring Duurzame Energie. Bij warmtekrachttoepassing wordt er meer vermeden. In de praktijk blijkt de snel veranderende markt voor deze biobrandstoffen echter niet geheel transparant te zijn. Aanbieders van biomassa zijn niet goed op de hoogte van de mogelijke opbrengsten. Ook is men onbekend met de kwaliteitseisen van potentiële afnemers. De infrastructuur voor inzameling, voorbehandeling en transport is bovendien nog onvoldoende ontwikkeld. In deze brochure wordt nader ingegaan op allerlei vragen die er leven rondom de afzet van bovengenoemde stromen aan energiecentrales. Per stroom wordt beschreven hoe de markt zich momenteel ontwikkelt, hoe de prijsvorming ontstaat, welke initiatiefnemers er zijn, welke kwaliteitseisen worden gesteld aan de biomassa en wat voor type leveringscontracten wordt aangegaan. Vanzelfsprekend geldt dat de afzetmarkten voor de hier beschreven stromen volop in ontwikkeling zijn. De in deze brochure geschetste marktsituatie en prijzen golden in maart Voor actuele marktinformatie wordt aangeraden contact op te nemen met de genoemde initiatiefnemers, Novem of het Informatiecentrum Duurzame Energie. 4 5

5 Anaërobe vergisting drijfmest van varkens en runderen Bij anaërobe vergisting wordt een methaanrijk biogas geproduceerd door bacteriën in een afgesloten, zuurstofloze ruimte. Dit biogas kan in een gasmotor worden omgezet in duurzame energie, nl. elektriciteit en warmte. Overigens wordt bij traditionele mestopslag ook een flinke hoeveelheid methaan gevormd, maar dit verdwijnt dan als schadelijk broeikasgas. Bij anaërobe vergisting wordt de vorming van methaan juist gestimuleerd en nuttig toegepast. Vraag en aanbod In Nederland wordt jaarlijks ongeveer 67 miljoen ton aan drijfmest van varkens en runderen geproduceerd. Een groot deel van deze mest wordt direct gebruikt in de akkerbouw en op grasland. Maar het overschot van ongeveer 15 miljoen ton drijfmest is mogelijk beschikbaar voor de opwekking van duurzame energie via anaërobe vergisting (zie box). Het vergistingsproces kan bij verschillende temperaturen plaatsvinden. De belangrijkste twee vormen zijn mesofiel (25-45 C, dagen verblijftijd) en thermofiel (45-65 C, dagen verblijftijd). Op boerderijschaal wordt mesofiele vergisting nu het meest toegepast omdat de uitvoering relatief eenvoudig is. De bedrijfsvoering van een thermofiele installatie is minder eenvoudig en wordt in Nederland daarom alleen bij grotere centrale vergistingsinstallaties toegepast. Herintroductie van mestvergisting De productie van varkens- en rundermest in Nederland, samen ca. 67 miljoen ton/jaar (CBS, 2002). vleesvarkens 12% rundvee (vast) 2% fokvarkens 10% Opties voor voorbehandeling en transport Bij een mestvergistingsinstallatie op de boerderij is de afstand van de stal naar de installatie beperkt en kan de drijfmest van de stal naar de vergistingsinstallatie worden verpompt. Bij een centrale mestvergistingsinstallatie wordt de drijfmest met tankauto s vervoerd. Omdat het wenserundvee (dun) 76% In Nederland werd eind jaren 70 en begin jaren 80 van de vorige eeuw uitgebreid onderzoek gedaan naar anaërobe mestvergisting. Er is toen een dertigtal installaties gebouwd. Door technisch falen en sterke concurrentie met relatief goedkope elektriciteit en aardgas was dat aantal in 1990 gehalveerd. In het buitenland, vooral in Duitsland en Denemarken, is de toepassing van vergisting wel succesvol geweest door een minder goed ontwikkeld aardgasnet, betere afzetmogelijkheden van de mest, verschillen in wetgeving en hogere teruglevertarieven voor duurzaam opgewekte elektriciteit. In Denemarken wordt mestvergisting vooral centraal in grote installaties toegepast, in Duitsland vooral op boerderijschaal. In beide landen wordt naast mest vaak een ander organisch materiaal toegevoegd (co-vergisting) om de biogasproductie te verhogen. Anaërobe vergisting van drijfmest staat in Nederland opnieuw in de belangstelling om een aantal redenen. Vergiste mest heeft betere bemestingseigenschappen, de technologie is inmiddels sterk verbeterd en door de hogere elektriciteitstarieven is ook de financiële rentabiliteit sterk verbeterd. Zowel kleinschalige als centrale vergistingsinstallaties worden thans gerealiseerd. Typische prijsniveaus De verwerkingstarieven bij een centrale vergistingsinstallatie verschillen niet van de gebruikelijke afzettarieven voor drijfmest. Kwaliteitseisen Bij de verwerking van drijfmest in een anaërobe vergistingsinstallatie is het van belang dat de mest zo vers mogelijk is, omdat de gasopbrengst dan maximaal is. Langdurige opslag in een mestsilo of mestkelder moet dus worden vermeden. Ook mag zich geen mestvreemd materiaal in de mest bevinden. Een gebruikte injectiespuit bijvoorbeeld kan het vergistingsproces flink verstoren. Tenslotte is het drogestofgehalte van de drijfmest belangrijk: te dikke mest valt moeilijk te verpompen en te dunne mest bevat onvoldoende organisch materiaal voor het maken van biogas. Vergiste mest (ook wel digestaat genoemd) heeft een aantal voordelen. De aanwezige nutriënten (N, P en K) zijn beter beschikbaar voor opname door de plant. De mest is ook homogener en constanter van samenstelling. Andere voordelen zijn een lagere geuremissie in vergelijking met onvergiste mest en de afdoding van onkruidzaden en pathogenen door het vergistingsproces. lijk is om via een goede logistieke organisatie de mest zo vers mogelijk af te voeren, kan de boer in principe met een kleinere opslagcapaciteit toe (dit is vooral een voordeel bij nieuwbouw). Marktpartijen In de tabel op pagina 11 zijn een aantal mestvergistingsinitiatieven opgenomen; deze lijst is zeker niet uitputtend. Verder zijn adressen weergegeven van personen en instanties waar meer informatie kan worden opgevraagd over mestvergisting. 6 7

6 Zo kan men de meest geschikte mest voor het vergistingsproces kiezen. Gosselink heeft co-vergisting (het meevergisten van organische materialen) wel overwogen, maar de huidige vergunning voorziet daar nog niet in. CASE centrale mestvergisting bij biorek agro Sinds september 2001 draait in Elsendorp (Noord-Brabant) een centrale mestvergistingsinstallatie. Dit zogenaamde Biorek Agro-project is een gezamenlijk initiatief van mestafzetcoöperatie Mestac en Bioscan A/S, een Deense leverancier van vergistingsinstallaties. De installatie verwerkt, volgens projectleider Gerard Gosselink, ton varkensdrijfmest per jaar en levert daarmee 1,6 miljoen kwh duurzame energie (goed voor het jaarverbruik van ruim 500 huishoudens), ton mineralenconcentraten (kunstmestvervangers) en ton schoon water. Het schone water mag worden geloosd op het oppervlaktewater, maar het kan ook worden gebruikt voor beregening op aanpalende percelen. Dier Mest De Biorek-installatie is met name gebouwd om aan te tonen dat het bedrijfseconomisch aantrekkelijk is om mest te vergisten en vervolgens via mestbewerkingstechnieken hoogwaardige mineralenconcentraten te produceren als kunstmestvervanger. Gosselink hoopt dat groepen boeren daarna gezamenlijk nieuwe initiatieven voor mestvergisting en nabewerking gaan ontplooien. In Noord-Brabant kan men bij vragen omtrent vergunningverlening e.d. de hulp inroepen van een provinciaal begeleidingsteam. Ook is door deze provincie een Leidraad Mestverwerking opgesteld. Bij investeringen in mestvergisting bestaat volgens Gosselink vooral de behoefte aan bewezen technologie, gekoppeld aan garanties van leveranciers om mogelijke risico s (b.v. de kosten voor de afzet van niet verwerkte mest) af te dekken. Bij de realisatie van een centrale mestvergistingsinstallatie is het ook belangrijk dat boeren zich voor langere tijd aan één verwerkingsinstallatie willen verbinden. Tenslotte moet natuurlijk de financiering met een bank worden geregeld en moeten er afzetgaranties zijn voor de eindproducten. Nadere informatie Biorek Agro B.V. Dhr. G. Gosselink Projectleider Postbus AC Gemert ENECO Dhr. ing. S.F.H. de Boer Marketingmanager biomassa Postbus CC Rotterdam Gewassen Vergistingsinstallatie Bemesting Vergiste mest De insteek van Mestac is ketens te vormen en te sluiten, zoals in de figuur is geschetst. Om een cyclus te realiseren, worden mineralenconcentraten van hoogwaardige kwaliteit geproduceerd, die als kunstmestvervangers kunnen worden toegepast in de akkerbouw. In het programma Mest op Maat voegt een akkerbouwer deze mineralenconcentraten toe aan ruwe mest, waardoor in één werkgang precies aan de juiste mestbehoefte kan worden voldaan. Dit leidt tot een betere voorspelbaarheid van bemesting op de juiste plek en op het juiste moment. Men probeert om Mest op Maat als kunstmestvervanger te laten verankeren in de wet- en regelgeving. Mestac distribueert nu jaarlijks zo n ton varkens- en zeugendrijfmest. De aangesloten veehouders betalen een vaste prijs voor de mestafzet van /m 3. Mestac zamelt de varkensdrijfmest in met vrachtauto s die elk zo n 36m 3 drijfmest kunnen vervoeren, en bepaalt zelf welke mest wordt geleverd aan de Biorek-installatie. Gosselink benadrukt dat de kwaliteit van de mest daarbij van groot belang is. Verse mest moet zo snel mogelijk van de stal naar de mestvergistingsinstallatie worden getransporteerd. De controle van de meststromen gebeurt onder andere via de standaard MINAS-monsters. Ook beschikt Mestac over een historische database waarin de kwaliteit van de mest van individuele boeren is opgeslagen. Inpasbaarheid op boerderijschaal De inpasbaarheid van vergisting op boerderijschaal in de bedrijfsvoering van een agrarisch bedrijf hangt van vele zaken af. De belangrijkste zijn de mogelijkheden van de boer om te investeren, de verwachte financiële rentabiliteit van de vergistingsinstallatie en, ten slotte, de inpasbaarheid bij gebouwen en erf, beschikbare arbeid en mestbeheer op het bedrijf. Onderzoek heeft uitgewezen dat voor vergisting op boerderijschaal de ombouw van bestaande mestopslagsystemen alleen aantrekkelijk is indien er zowel een kelder als een silo aanwezig is (combinatiesysteem). In alle andere gevallen is het meestal gunstiger om voor een geheel nieuwe vergistingsinstallatie te kiezen, waarbij de bestaande opslag eventueel als naopslag voor de uitgegiste mest kan worden gebruikt. 8 9

7 Lopende mestvergistingsinstallaties en enkele nieuwe initiatieven (status maart 2002). Naam Input per jaar Type mest Co-vergisting Leverancier Schaal Contactpersoon Operationeel sinds bedrijfseigen reststromen voor co-vergisting Biorek, Elsendorp ton/jaar Varkens Nee Biorek Centraal Dhr. G. Gosselink, September 2001 Agro B.V. projectleider Inschroefmechanisme voor bermgras bij een vergistingsreactor (De Scharlebelt, Nijverdal) Vraag en aanbod De totale hoeveelheid organisch materiaal die beschikbaar is voor co-vergisting, ligt in Nederland volgens recente schattingen van het onderzoeksinstituut Alterra in de orde van grootte van 4 miljoen ton per jaar. Dit zijn reststromen afkomstig uit huishoudens (GFT), gemeenten (bermgras) en de voedings- en genotmiddelenindustrie. Naast dit externe materiaal kan men bij co-vergisting op boerderijschaal ook denken aan bedrijfseigen organische reststromen, zoals bermgras, aardappel- en bietenloof, witlofresten, voederbieten, mislukt kuilvoer en dergelijke (zie box Meer biogas door... op pagina 12). De totale omvang van deze agrarische reststromen is op het moment niet duidelijk in beeld en zal bovendien sterk per bedrijf verschillen. Typische prijsniveaus Bedrijfseigen organische reststromen kunnen meestal tegen geringe extra verwerkingskosten worden toegevoegd aan een eigen vergistingsinstallatie op boerderijschaal. De belangrijkste kosten zijn gerelateerd aan het geschikt maken van de vergistingsinstallatie als co-vergister van deze materialen. Kwaliteitseisen Bedrijfseigen organische reststromen mogen worden co-vergist op boerderijschaal wanneer het vergiste mengsel op het eigen land wordt uitgereden. Bij organische reststromen die van elders worden aangevoerd of bij levering van het vergiste mengsel aan andere gebruikers is een vergunning nodig (zie box Wet- en regelgeving... op pagina 14). Opties voor voorbehandeling en transport Transport van bedrijfseigen organische reststromen beperkt zich meestal tot het vervoer van het materiaal van het veld of de schuur naar de vergistingsinstallatie. In Nederland is het meestal niet lonend om bedrijfseigen organische reststromen naar een centrale vergistingsinstallatie af te voeren, omdat men dan extra transportkosten heeft en bovendien vaak een tarief aan de poort moet betalen voor de verwerking van de afvalstromen. Marktpartijen In de tabel op pagina 11 is een aantal co-vergistingsinitiatieven opgenomen. Deze lijst is zeker niet uitputtend. Verder zijn zoveel mogelijk adressen genoemd van personen en instanties waar meer informatie verkrijgbaar is. De Scharlebelt, ton/jaar Varkens Bermgras Wolter & Dros Centraal Dhr. H. Kasper, Februari 2002 Nijverdal Biowatt B.V. projectleider Praktijkcentrum 900m 3 /jaar Runder Snijmaïs Biogas Boerderij Dhr. E. van Marum, Februari 2001 Nije Bosma (+900 gepland) Nederland bedrijfsleider Zathe, Goutum B.V Proefbedrijf voor 4.500m 3 /jaar Varkens Nee Ecogas Boerderij Dhr. K. Broekman, Januari 2002 de varkenshouderij, International bedrijfsleider Sterksel B.V Praktijkcentrum 3.000m 3 /jaar Runder Gepland: voer- Ecogas Boerderij Dhr. A. Kool, CLM Bouwplannen klaar; vergun- De Marke, resten, natuurafval, International ning aangevraagd; start Hengelo (Gld) stromest B.V. gepland augustus 2002 Leemkuil, Miste 1.000m 3 /jaar Varkens Maïs, WISABoerderij Dhr. J. Leemkuil, Januari 2001 & kippen mergkool, varkenshouder voederbieten

8 Meer biogas door co-vergisting maakt installatie rendabeler De financiële opbrengsten van een vergistingsinstallatie waarin alleen drijfmest wordt vergist, zijn beperkt. Dit komt omdat er in verhouding tot andere organische stoffen relatief weinig biogas wordt geproduceerd uit één m 3 natte mest. Een goede optie om de biogasopbrengst van een vergistingsinstallatie, en daarmee de rentabiliteit, te vergroten, is door co-vergisting van andere organische producten. Dergelijke organische producten hebben een hoger organische-stofgehalte dan mest en leveren daarom relatief veel biogas. Bij co-vergisting op boerderijschaal kan men denken aan bedrijfseigen organische reststromen, zoals bermgras, aardappel- en bietenloof, witlofresten, voederbieten, mislukt kuilvoer en dergelijke. Aardappel- en bietenloof wordt nu vaak nog ondergeploegd als bodemverbeteraar, maar biedt ook mogelijkheden voor co-vergisting op boerderijschaal. Door co-vergisting van organisch materiaal komt een rendabele vergisting van drijfmest bij meer Nederlandse veehouderijbedrijven in zicht. Wel moeten bij een co-vergistingsinstallatie extra technische voorzieningen worden getroffen en is de bedrijfsvoering complexer. Voor co-vergisting op centrale schaal is een grote hoeveelheid bermgras beschikbaar die afkomstig is van rijkswegen, provinciale wegen en lokale wegen buiten de bebouwde kom. Co-vergisting van bermgras met drijfmest is vooral interessant voor grotere centrale installaties en minder voor installaties op boerderijschaal, omdat aanzienlijke investeringen nodig zijn voor de opslag, handling en toevoer van bermgras aan de reactor. Bovendien krijgt een boer door de aanvoer van bermgras van derden (een afvalstof in de optiek van de wet- en regelgeving) de status van afvalverwerker, waarvoor aanvullende vergunningen nodig zijn. Een boer kan dus beter andere, bedrijfseigen organische reststoffen toevoegen aan de mest. Leveranciers van mestvergistingsinstallaties BiogaS International BV Dhr. A.L. Wittendorp Dordsedijk NN Klazienaveen PlanET Biogastechnik Dhr. Dipl.-Ing. H. Becker Master Esch 35 D Vreden, Duitsland WISA Umweltschutz GmbH Dhr. H.-P. Winkler Lindenstraße 17a D Iden, Duitsland CASE varkensmest en bermgras worden samen vergist in nijverdal Henk Kasper, manager Duurzame Energieproductie bij Essent Energie, is projectleider van De Scharlebelt in Nijverdal. In deze centrale-mestvergistingsinstallatie wordt varkensmest samen met bermgras vergist. De belangrijkste drijfveren voor realisatie van De Scharlebelt zijn duurzame energieopwekking, bermgrasverwerking en mestverwerking. De benodigde varkensmest voor de vergistingsinstallatie wordt aangevoerd door mesttransporteur Verkooijen. Het bermgras wordt geleverd door Koop-dochter GEVA, die wegbermen maait voor rijkswaterstaat. Rijkswaterstaat moet al het bermmaaisel afvoeren om de kruidenrijkdom langs de wegen te handhaven en is bereid te betalen voor de verwerking. Dit verschilt van de situatie wanneer boeren lokale wegen maaien, b.v. in opdracht van gemeenten. Dan blijft het bermgras meestal gewoon liggen of gaat het naar de eigen kuil van de boer. Op het moment zijn er volgens Kasper dan ook nog geen boeren die bermgras leveren aan een dergelijke centrale installatie, omdat dit alleen maar extra kosten met zich meebrengt. De Scharlebelt heeft op het moment voldoende aanbod van bermgras. De prijs die men aan de poort voor de verwerking van het bermgras kan vragen, varieert wel in de loop van het jaar. In Overijssel mag het bermgras in het najaar nog op landerijen worden gebracht als grondverbeteraar. Doordat men het dan vaak zonder kosten op het veld mag deponeren, heeft dit zeker invloed op de prijs. De Scharlebelt krijgt daarom vooral bermgras geleverd in het voorjaar en de zomer. In de periode mei-juli wordt de gehele jaarvoorraad aangelegd. Het eerste bermmaaisel is van betere kwaliteit voor het vergistingsproces, omdat het meer blad bevat dan het wat houtige bermgras aan het eind van het seizoen. Kasper ziet het liefst zo weinig mogelijk vervuiling in het bermgras en geen materiaal van geschoonde sloten. De Scharlebelt werkt volgens een zorgvuldige receptuur en daarom kuilt men het bermgras in op het terrein bij de installatie voor minimaal één jaar. Het materiaal wordt op die manier voorverzuurd en dat is goed LIPP GmbH Dhr. R. Ruck Industriestraße D Tannhausen, Duitsland Biogas Nederland B.V. Dhr. D. Meijerink Wollinghuizerweg VA Vlagtwedde Biorek Agro B.V. Dhr. G. Gosselink Postbus AC Gemert Ecogas International B.V. Dhr. ir. Th. Bijman Postbus AH Oldenzaal Wolter & Dros Biowatt B.V. Dhr. E. Hansma Postbus CL Enschede Linde BRV Biowaste Technologies AG Dhr. M. Verbeek Vertegenwoordiging Benelux De Drieslag JZ Dronten

9 voor het vergistingsproces. Het bermgras wordt aangevoerd in niet-verpakte ronde balen. Een voermengwagen snijdt de balen los en verkort het gras. Met een shovel wordt het bermgras vervolgens op de kuil gereden en ingekuild. Het kuilgras wordt apart van de mest ingebracht in de vergistingsinstallatie via een speciale drogestofinvoerinstallatie. Hiermee kunnen op termijn ook andere organische stoffen worden bijgemengd, maar daar is dan wel een extra vergunning voor nodig. Het bermgras verdubbelt de productie van het biogas en is dus heel belangrijk voor het productieproces. De aanvoerverhouding in tonnen tussen bermgras en drijfmest is ongeveer 1 op 8. Met het geproduceerde biogas worden duurzame elektriciteit en warmte opgewekt in een gasmotor. Verder wordt een steekvaste mestvezel geproduceerd, die als bodemverbeteraar kan worden ingezet. Ook worden twee mineralenconcentraten geproduceerd, die als kunstmestvervangers kunnen worden toegepast. Ten slotte wordt jaarlijks ca m 3 schoon water op het oppervlaktewater geloosd. Nadere informatie De Scharlebelt B.V. Dhr. ir. H. Kasper Mr. Werkmanstraat SC Nijverdal Wet- en regelgeving rondom co-vergisting Essent Energie Dhr. ir. H. Kasper Zutphenseweg Postbus AB Deventer Wolter & Dros Biowatt B.V. Dhr. E. Hansma H. ter Kuilestraat 193 Postbus CL Enschede Er bestaat nog een aantal drempels voor een snelle implementatie van co-vergisting in Nederland. Zo is de huidige wet- en regelgeving (BOOM/BGDM, MINAS en mestafzetovereenkomsten) op het moment nog onvoldoende op elkaar afgestemd. In Duitsland is de wet- en regelgeving rond co-vergisting aanzienlijk soepeler. Men teelt daar zelfs speciaal maïs en gras als co-vergistingsmaterialen (maïs in combinatie met een braaklegpremie). Voor co-vergistingsinstallaties op boerderijschaal waarin alleen eigen mest en bedrijfseigen organische reststromen worden verwerkt, is een eenvoudige milieuvergunning, afgegeven door de gemeente, meestal voldoende. Na co-vergisting van mest met andere organische materialen in centrale vergistingsinstallaties valt het mengsel onder de categorie bewerkt. Om het vergiste mengsel als meststof bij akkerbouwers te kunnen toepassen, moet daarom een ontheffing in het kader van de Meststoffenwet worden aangevraagd bij het Ministerie van LNV. Het Rijksinstituut voor kwaliteit in land- en tuinbouwprodukten (RIKILT) in Wageningen brengt daartoe advies uit aan het Ministerie van LNV op basis van de verwachte samenstelling van het vergiste mengsel. Soms is hiervoor een bemestingsonderzoek noodzakelijk. Deze procedure leidt tot kostbare vertraging in de realisatie van een project. Ook is de verstrekte vergunning slechts van voorlopige aard. Een definitieve ontheffing wordt pas verstrekt op basis van een analyse van het echte vergiste mengsel, dus ná de daadwerkelijke opstart van de vergistingsinstallatie. Het investeringsrisico wordt hierdoor wel erg hoog. Het Platform Bio-Energie (PBE) heeft enige tijd geleden gepleit voor een lijst met stoffen die zijn toegestaan voor co-vergisting. Die lijst is er helaas nog niet en daarom moet nu per initiatief nog steeds een aparte ontheffing worden aangevraagd. Dit werkt vertragend op het ontstaan van nieuwe initiatieven, die alle voor hun financieel rendement sterk afhankelijk zijn van co-vergisting. Wel is een stuurgroep met het Ministerie van LNV in overleg om de huidige wet- en regelgeving te versoepelen. Voor investeerders is het essentieel dat het Ministerie van LNV vooraf aangeeft op welke manier de meststoffen uit de co-vergistingsinstallaties op de markt kunnen worden gebracht. stapelbare pluimveemest Vraag en aanbod In Nederland wordt jaarlijks ruim 1,5 miljoen ton aan vaste pluimveemest geproduceerd. Dit is hoofdzakelijk afkomstig van vleeskuikens en leghennen; een relatief klein gedeelte komt van vleeskuikenmoederdieren, kalkoenen en eenden. Vleeskuikenmest komt pieksgewijs vrij, na afloop van elke productieronde van ca. 7 weken. Het heeft een vochtgehalte van ca. 40%. Zogenaamde bandenmest van leghennen wordt geforceerd gedroogd door de lichaamswarmte van de kip tot een vochtgehalte van ca. 15%. In tegenstelling tot de vleeskuikenhouderij wordt er bij deze vorm van pluimveehouderij een constante meststroom geproduceerd. Doordat de afzet van pluimveemest als meststof om een aantal redenen steeds moeilijker wordt (zie box), wordt de afzet als brandstof als een welkome aanvulling beschouwd. Met de huidige plannen zou in totaal ca. 0,8 miljoen ton pluimveemest op grote schaal als brandstof kunnen worden ingezet. De productie van vaste pluimveemest in Nederland (CBS, 2002) vleeskuikens (560 kton) leghennen (687 kton) vleeskuikenmoederdieren (193 kton) eenden (67 kton) kalkoenen (69 kton) Typische prijsniveaus Terwijl er vroeger nog werd betaald voor pluimveemest, vormen de huidige afzettarieven (ca /ton) een significant deel van de productiekosten van de sector. De door DEP en Fibroned geboden afzettarieven voor langjarige contracten (ca. 10 jaar) bedragen momenteel ca /ton. Bij de andere initiatieven worden alleen nog kortdurende prijsafspraken gemaakt. Overigens verwachten verschillende pluimveehouders dat na realisatie van een aantal nieuwe mestverwerkingsinitiatieven de mestafzetkosten zullen gaan dalen. Zekerheid voor de afzet van mest is voor veel pluimveehouders een belangrijke reden om langjarige contracten aan te gaan met nieuwe afnemers en verwerkers van mest

10 Afzet pluimveemest wordt moeilijker Vanwege het hoge gehalte aan fosfaat is pluimveemest een prima meststof. De mest wordt door tussenhandelaren als meststof vooral afgezet naar de akkerbouw in Nederland en in het buitenland (Duitsland, Frankrijk en België). Maar door de in de Meststoffenwet vastgelegde aanwendings- en verliesnormen voor fosfaat en stikstof is deze mest steeds moeilijker af te zetten naar de Nederlandse akkerbouw. De komende jaren worden deze normen nog verder aangescherpt. Sinds 1 januari 2002 is de Nederlandse overheid bovendien gestart met een systeem van mestafzetcontracten. Daarbij moet iedere mestproducent in Nederland vooraf kunnen aantonen dat overtollige mest duurzaam kan worden afgezet. Dit moet zijn vastgelegd in een contract met een akkerbouwer, een mestafzetorganisatie, een mestexporteur of mestverwerker. De contracten moeten ervoor zorgen dat niet meer stikstof en fosfaat in de mest wordt geproduceerd dan waarvoor vóóraf afzetruimte beschikbaar is. De aanscherping van de normen en de afname van het areaal landbouwgrond in Nederland leiden tot onzekerheid over de prijsontwikkeling voor afzetcontracten voor de mest met akkerbouwers. Voor de Nederlandse veehouders is het dan ook van groot belang dat de afzetmogelijkheden van mest worden vergroot door realisatie van een aantal nieuwe projecten voor mestverwerking en mestverbranding. Bij de energiecentrales is het primaire doel het opwekken van duurzame energie met een brandstof die in voldoende mate in de Nederlandse markt aanwezig is. Aan de leverende pluimveehouders echter wordt structurele zekerheid gegeven over de afzet van hun mest tegen vooraf overeengekomen prijzen. In 2001 werd ca. 450 kton pluimveemest geëxporteerd. Volgens het Bureau Mestafzet is momenteel al voor ca kton aan plaatsingsruimte in het buitenland gecontracteerd. In de praktijk wordt de export van onbewerkte mest wel lastiger vanwege nieuwe regelgeving en afnemende acceptatie. Dit heeft enerzijds te maken met risico s van infectueuze veterinaire ziekten, waaronder salmonella en campylobacter. Ook wordt onbewerkte mest als een afvalstof beschouwd, zodat bij export moet worden aangetoond dat het op een nuttige manier wordt toegepast. De productie van mestkorrels of concentraten voor exporttoepassingen zou een uitweg kunnen bieden. Er zijn echter nog maar weinig initiatieven in deze richting. Verder is de afzet van deze korrels een nichemarkt. Decentrale verwerking van vleeskuikenmest Een aantal vleeskuikenhouders onderzoekt de opties voor verbranding of vergassing van de mest op het eigen bedrijf. Men is daardoor zeker van de afzet van de mest. De geproduceerde warmte en eventueel elektriciteit kunnen lokaal worden gebruikt, terwijl ook afvoerkosten kunnen worden vermeden. Vooral bij jonge vleeskuikens bestaat een grote warmtevraag. Een belangrijk nadeel bij decentrale verbranding van vleeskuikenmest is echter dat dan continu mest aanwezig is op het bedrijf, waardoor het risico van overdracht van besmetting van de ene productieronde vleeskuikens op de volgende toeneemt. Kwaliteitseisen Er gelden enigszins verschillende acceptatiecriteria voor de energiecentrales die nu worden ontwikkeld. Fibroned accepteert alleen mest van vleeskuikens, bij alle andere installaties wordt ook leghennenmest en andere stapelbare pluimveemest geaccepteerd. Praktisch alle installaties zullen de verse mest accepteren zoals die vrijkomt. Alleen bij de vergassingsinstallatie in Buggenum moet de mest zijn gedroogd (maximaal 15% vocht) en verpoederd. Geforceerde gedroogde bandenmest, afkomstig van leghennen, voldoet overigens wel aan dit vochtgehalte. In tegenstelling tot reguliere mestafzet is het geen probleem om in het geval van dierziekten besmette mest onder veterinair verantwoorde voorwaarden te verwerken. Opties voor voorbehandeling en transport Voor de pluimveehouder verandert er weinig in de afzetwijze van de mest. De mest wordt met containervrachtauto s of opleggers opgehaald en naar de energiecentrale getransporteerd. Een groot voordeel is dat de mest continu en zeker kan worden afgevoerd, waardoor ook de noodzaak voor tijdelijke opslag op het pluimveebedrijf sterk afneemt. Opslag op het pluimveebedrijf (kort of lang) is uit veterinaire overwegingen ongewenst en soms zelfs verboden. Voor vleeskuikenhouders is snelle afvoer van de mest extra belangrijk, omdat dan sneller na het leeghalen van de stallen een nieuwe productieronde kan worden gestart. De mesttransporteurs die momenteel nog zorg dragen voor binnenlandse of buitenlandse afzet van de mest, zullen vaak ook worden ingeschakeld bij de levering aan energiecentrales. Zo is het mogelijk dat juist de mest die vanwege regelgeving (landelijk of Europees) niet kan worden geëxporteerd of afgezet naar de Nederlandse akkerbouw (bijvoorbeeld bij het uitbreken van dierziekten of bij een bacteriologische besmetting), wordt ingezet voor energieopwekking. Op deze wijze ontstaat een win/winsituatie voor de mesthandelaren en de energiecentrales. Marktpartijen Momenteel is er een vijftal energiecentrales in ontwikkeling, die stapelbare pluimveemest als brandstof gebruiken. Deze initiatieven verschillen in grootte en type mest dat wordt geaccepteerd en in stadium van realisatie. Deze informatie is per initiatief weergegeven in een aparte box op pagina 19. Bij directe afvoer van vleeskuikenmest naar een centrale energiecentrale en ontsmetting van de stal na elke ronde wordt dit risico gereduceerd. De pluimveehouder hoeft dan slechts de mest op een hoop klaar te leggen, waarna een met grijper uitgeruste vrachtauto ca ton mest ophaalt. Doordat bijna altijd meerdere vrachten van één bedrijf worden opgehaald, bezoekt de vrachtauto slechts één bedrijf, waardoor de kans op verspreiding van ziekten onder verschillende bedrijven wordt geminimaliseerd. Leghennenmest is voor kleinschalige verwerking minder aantrekkelijk, omdat de warmtevraag verwaarloosbaar is. Ook is leghennenmest een lastiger brandstof door het hogere calciumgehalte

11 Maasvlakte-centrale Initiatieven voor grootschalige energieopwekking uit stapelbare pluimveemest (status maart 2002) In de kolencentrale van E-ON op de Maasvlakte wordt thans 30 tot 40 kton aan stapelbare pluimveemest ingezet. De mogelijkheid bestaat om dit in de toekomst flink te laten toenemen. De levering aan E-ON geschiedt op basis van jaarcontracten met marktconforme tarieven. Naam Input Type stapelbare Type contracten Contactpersoon Fasering per jaar pluimveemest Duurzame Energieproductie Pluimveehouderij (DEP) Op initiatief van de stichting DEP is in 1998 de voorbereiding gestart voor de realisatie van een energiecentrale in Moerdijk. Daarin kan ca. 350 kton aan stapelbare pluimveemest worden ingezet als brandstof. Het gaat om droge mest van zowel slachtkuikens, leghennen als ander pluimvee met een drogestofgehalte van minstens 60%. Dit is inmiddels grotendeels gecontracteerd bij de deelnemende pluimveehouders. De centrale gaat 30 MW elektriciteit opwekken. De DEP-centrale wordt gebouwd in opdracht van Energy Power Resources (EPR) in Bristol en Stichting DEP in Nuenen. Er wordt rekening gehouden met de levering van restwarmte aan een nog te realiseren glastuinbouwcomplex in Moerdijkse Hoek (ca. 5 km verwijderd van de centrale) van ha. De assen kunnen o.a. worden verkocht aan de kunstmestindustrie als vervanging van fosfaat en kaligrondstoffen. Alhoewel de benodigde hoeveelheid pluimveemest al grotendeels is gecontracteerd, blijft DEP geïnteresseerd in het aangaan van nieuwe leveringscontracten met individuele pluimveehouders. DEP gaat bij voorkeur contracten aan voor 10 jaar. De verwerkingskosten bedragen maximaal 9 /ton (kostenniveau 2002), geleverd aan de poort van de centrale. Bijkomende kosten zijn gerelateerd aan transport, bemonstering en analyse in het kader van de MINAS. Verder is DEP in overleg met diverse mesthandelaren en mestafzetorganisaties om samen de toekomstige aanvoer naar de centrale te organiseren. De milieuvergunning is inmiddels definitief verstrekt. Er wordt verwacht dat medio 2002 het groene licht wordt gegeven voor de bouw van de centrale. De centrale zal dan in bedrijf zijn vanaf medio De pluimveemestcentrale van Energy Power Resources Ltd. bij Westfield in Fife, Schotland verwerkt jaarlijks 110 kton pluimveemest en wekt daarmee ca. 12 MW aan electriciteit op. Fibroned, 300 kton Alleen vleeskuikens jaar, Fibroned Vergunning rond, operationeel Apeldoorn ten minste 45% /ton, Dhr. P.C.M. Knops in droge stof, incl. transport, Deventerstraat 35 maximaal 25% as excl. bemonstering 7311 LT Apeldoorn en analyse DEP, Moerdijk 350 kton Alle pluimveemest Langjarig Stichting DEP Vergunning reeds verleend. minimaal 60% (bij voorkeur 10 jaar), Dhr. C. Munsters Definitief besluit medio droge stof maximaal 9 /ton Postbus 58 Installatie operationeel excl. transport, 5670 AB Nuenen bemonstering en analyse De Schone Kip, 30 kton Alle pluimveemest Onbekend SMANN Demo in 2002 voor ton, Meppel Dhr. E. Altenburg daarna opschalen naar 30 kton. Tjallinga LA Grouw Maasvlakte- 30 kton Alle pluimveemest Jaarcontracten, C. van Ravenhorst en Zoon BV Bijstoken van kton per jaar. centrale marktconforme Dhr. R. van Ravenhorst Vooruitzicht voor meer grootschalige tarieven Stationsweg Oost 176 inzet EQ Woudenberg Demkolec en 100 kton Alle pluimveemest, Jaarcontracten, Agro Limburg, Medio 2002 wordt de vergunning Agro-Limburg, 85% droge stof marktconforme Dhr. J. Hendriks verwacht voor 36 kton pluimveemest Buggenum en verpoederd tarieven per jaar. MER-procedure loopt voor 100 kton pluimveemest in een totaal bijstookpakket van 300 kton biomassa

12 De Schone Kip, Meppel Marc van den Boomen voor zijn bedrijf CASE pluimveebedrijf marc van den boomen bv gaat mest leveren aan fibroned Zo n 30 jaar geleden is de vader van Marc van den Boomen gestart met een vleeskuikenbedrijf in Someren. Door de aankoop van nieuwe locaties is dit uitgegroeid tot een bedrijf dat vijf keer groter is dan gemiddeld. Het bedrijf is inmiddels overgenomen door zijn drie zonen. Na het bijwonen van een voorlichtingsavond hebben ze alle drie een leveringscontract getekend met Fibroned voor de afvoer van de mest. Marc van den Boomen houdt op twee locaties samen vleeskuikens. Daarbij wordt jaarlijks ca ton mest geproduceerd. De mest wordt nu nog binnen 72 uur afgevoerd door mesthandelaar Jacobs in Someren, meestal naar voormalig Oost-Duitsland. Dit gebeurt op basis van jaarcontracten en de afzetprijs wordt per week vastgesteld. Bij export kost dit ten minste 18 per ton, in 2000 was dit soms zelfs ca. 32 per ton. Als de mest echter bacteriologisch is besmet, mag het materiaal niet worden geëxporteerd en dient afzet in Nederland te worden gevonden, meestal tegen een aanzienlijk hoger tarief. Door strengere exporteisen komt een exportverbod op mest steeds vaker voor. Marc van den Boomen heeft daarom een leveringscontract voor 12 jaar getekend met Fibroned. Nu heb ik zekerheid over de toekomstige afzetkosten. Bovendien kan ik nu in overleg met de slachterij en Fibroned afspreken dat de mest direct na het ophalen van de volgroeide vleeskuikens wordt opgehaald, zodat de stallen ook sneller kunnen worden ontsmet en een nieuwe ronde kan worden gestart. De mest wordt naar Apeldoorn gebracht en bij aankomst bemonsterd en geanalyseerd op MINAS-waarden. Bij grotere bedrijven zoals dat van Marc van den Boomen is gegarandeerde continuïteit van de bedrijfsvoering een belangrijke reden voor het aangaan van een langjarig leveringscontract met een centrale mestverbrandingsinstallatie. Ik ben nu niet meer afhankelijk van toekomstige grillen in de afzettarieven en het overheidsbeleid. Ook is het een groot voordeel dat de mest snel na afvoer van de kuikens kan worden afgevoerd. Marc van den Boomen verwacht dat initiatieven voor centrale mestverwerking, zoals dat van Fibroned, een goede bijdrage kunnen leveren aan het oplossen van het mestoverschot. Hij vindt het ook een goed idee dat de mest nu meerwaarde krijgt als brandstof voor het opwekken van duurzame energie. Bovendien heb ik dan ook weer eens tijd om aan andere dingen te denken. Nadere informatie Pluimveebedrijf M. van den Boomen B.V. Dhr. M. van den Boomen Someren Fibroned, Dhr. ir. P.C.M. Knops Deventerstraat LT Apeldoorn De Stichting Mestafzet Noord Nederland (SMANN) heeft in het project De Schone Kip het initiatief genomen voor de realisatie van een nieuw te bouwen vergassingsinstallatie voor pluimveemest. De pluimveehouders, verenigd in SMANN, moeten uiteindelijk 30 kton aan pluimveemest kunnen aanleveren aan de vergassingsinstallatie. Mede-initiatiefnemers in dit project zijn de agrarische toeleverancier Agrifirm, energiebedrijf Essent en pluimveeslachterij Storteboom. Ter voorbereiding van deze installatie wordt momenteel een kleinschalig demonstratieproject opgezet, waarbij 2,5 kton per jaar wordt verwerkt. Fibroned De Fibroned-centrale in Apeldoorn zal een verwerkingscapaciteit hebben van ca. 280 kton vleeskuikenmest per jaar en wekt daarmee MW elektriciteit op. Naast de opgewekte elektriciteit zal restwarmte worden afgezet voor gebouwverwarming en warmwatervoorzieningen in Apeldoorn. De as wordt aan de Belgische kunstmestindustrie verkocht. Doordat de nutriënten daarmee uit de landbouw zijn gehaald, maakt Fibroned zich sterk om een vrijstelling van MINAS te regelen voor de aanleverende pluimveehouders. Momenteel zijn contracten getekend met ca. 200 individuele vleeskuikenhouders voor ca. 100 kton per jaar. Daarnaast zal ook via handelaren/exporteurs voor 100 kton aangeleverd worden. Verwacht wordt dat op korte termijn nog een aantal individuele vleeskuikenhouders zal intekenen. Vleeskuikenhouders kunnen een leveringscontract voor 10 tot 12 jaar aangaan met Fibroned tegen verwerkingskosten van /ton, afhankelijk van de vervoersafstand en de duur van het contract (deze prijs is geïndexeerd met een inflatiecorrectie en inclusief vervoer naar de fabriek). Verder wordt 32 per vrachtauto aan analysekosten in rekening gebracht. Er zijn geen weeg- of schoonmaakkosten voor de auto. De vleeskuikenmest mag maximaal 55% vocht en 25% as bevatten. Normaal is dit geen probleem. Fibroned neemt geen mest van leghennen aan, o.a. omdat het verbrandingsproces niet is ingesteld op de afwijkende samenstelling van deze mest. Verwacht wordt dat de installatie in 2003 zal gaan draaien. De milieuvergunning is van kracht en momenteel is men bezig met het laatste stadium van de bouwvergunning en welstandscommissie. Agro Limburg In de periode zijn een haalbaarheidsstudie en een praktijkproef uitgevoerd naar het meevergassen van pluimveemest en andere biomassa in de kolenvergasser in Buggenum. Men hoopt medio 2002 vergunning te hebben voor het bijstoken van 36 kton biomassa per jaar, waaronder ook pluimveemest. Verwacht wordt dat al vanaf eind 2002 pluimveemest kan worden verwerkt. Verder is een MER-procedure opgestart voor het bijstoken van 300 kton biomassa per jaar, waarvan 100 kton pluimveemest. De vergasser kan in principe alle vormen van pluimveemest aan. De mest dient echter in poedervorm (deeltjes < 0,5 mm) en met een drogestofgehalte van ca. 85% te worden aangeleverd. Bij de nattere (vleeskuiken)mest is het daarom noodzakelijk om het materiaal eerst voor te drogen, waarna het kan worden vermalen. Agro Limburg heeft een vergunning om in Bree (België) 120 kton van deze nattere mest via compostering in te drogen tot ca. 75 kton. De resterende 25 kton is afkomstig van relatief droge bandenmest. Hiertoe zal een mobiele hamermolen worden gebruikt, die het materiaal nog verpoedert. Agro Limburg zal contracten aangaan met pluimveehouders op jaarbasis met marktconforme verwerkingstarieven

13 snoei- en dunningshout uit landschappelijke beplantingen Vraag en aanbod Op het platteland treft men op veel plaatsen houtige landschapselementen aan, zoals houtwallen, houtsingels, overhoekjes, erfbeplantingen en kleine bosjes. Een aanzienlijk deel van deze landschappelijke beplantingen is in eigendom van terreinbeherende instanties, waaronder veel agrariërs. Om deze beplantingen in stand te houden, is onderhoud nodig. Het afzetten van landschappelijke beplantingen vindt meestal plaats door ingehuurde zaagploegen buiten de groeiperiode, in het voor- en najaar. Het Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM) schat dat de komende jaren ca kton hout per jaar uit landschapselementen beschikbaar kan komen voor energieopwekking. Daarmee zou continu ca. 30 tot 50 MW aan elektriciteit kunnen worden opgewekt. Inmiddels zijn er twee houtsnippergestookte centrales in Nederland. In Lelystad wordt jaarlijks ca. 24 kton vers hout verstookt, in de centrale in Cuijk ca. 270 kton. Daarnaast is er een aantal installaties in voorbereiding, waarbij schoon houtig materiaal als brandstof zal worden ingezet. Typische prijsniveaus De totale kosten voor het uitzagen, versnipperen en afvoeren van hout uit een landschapselement kunnen flink uiteenlopen, afhankelijk van de ligging, kwaliteit en grootte van het landschapselement en beschikbare subsidies. Daar waar dat mogelijk is, blijft verbranding in de open lucht of het opwerpen van takkenrillen goedkoper. Eenmaal geproduceerde houtchips brengen meestal geld op wanneer ze kunnen worden afgevoerd als brandstof voor één van de energiecentrales, daarom is het terugspuiten van houtchips in de beplanting niet meer nodig. Opties voor voorbehandeling en transport Het uitzagen van hout uit landschappelijke beplantingen gebeurt meestal met een kettingzaag. Indien de draagkracht en kwetsbaarheid van de bodem en de toegankelijkheid van het perceel dat toestaan (het beste is in de winterperiode met vorst in de grond), kan het hout met een uitrijcombinatie (forwarder) naar de chipper/chunker worden vervoerd, die het hout verkleint en in een container spuit. Waardevolle stammen kunnen eventueel in grotere hoeveelheden worden verkocht. Ten opzichte van traditionele houtchips zijn zogenaamde chunks groter van vorm. Proeven hebben uitgewezen dat het produceren van chunks minder energie kost en dat schimmelvorming en rotting bij opgehoopt vers materiaal wordt voorkomen, omdat het materiaal sneller droogt. Marktpartijen Een deel van de agrariërs die houtige landschapselementen in bezit hebben zijn onderling verbonden in agrarische natuurverenigingen en milieucoöperaties. Deze agrarische natuurverenigingen helpen hun leden om de kwaliteit en natuurwaarde van het landschap te behouden en waar mogelijk te verbeteren door het onderhouden van de aanwezige landschapselementen en het verstrekken van voorlichting. Veel nuttige informatie over het onderhoud van landschapselementen en de afvoer van hout naar energiecentrales is te verkrijgen via de provinciale stichtingen Landschapsbeheer en het landelijke Landschapsbeheer Nederland. Landschapsbeheer Nederland Postbus GT Utrecht Een adreslijst van groenaannemers, waarvan een aantal gespecialiseerd is in het zagen en afvoeren van landschappelijk hout naar energiecentrales, kan worden aangetroffen bij de Erkenningsregeling Bosaannemers (www.bosschap.nl/erbo). Overigens is de prijs van houtchips in Nederland nu nog relatief laag, omdat er nog veel aanbod is. Bij een groeiende vraag en een beperkte beschikbaarheid zal de prijs stijgen. Daardoor kan het in meer gevallen aantrekkelijker worden om houtchips te produceren uit landschapselementen en deze in te zetten voor energieopwekking. Chunks zijn meer rechthoekig van vorm dan chips. Kwaliteitseisen De huidige energiecentrales nemen alleen schoon gesnipperd hout aan. Hier mag slechts een zeer beperkte hoeveelheid blad/naalden en aanhangend zand in zitten. Het is daarom van belang om het hout zo min mogelijk in aanraking te laten komen met de grond. De aannemer die het hout verkleint, houdt bij het oogsten en verkleinen van het hout vanzelfsprekend rekening met de kwaliteitseisen van de energiecentrale. Als voorbeeld zijn in een box op pagina 26 de acceptatie-eisen voor de bio-energiecentrale in Cuijk weergegeven (vergelijkbare eisen gelden voor andere centrales)

14 Onderhoud van landschappelijke beplantingen wordt weer rendabel Tot het eind van de 19e eeuw werd in Nederland veel beheer uitgevoerd in landschappelijke beplantingen. Zo werd hakhoutbeheer uitgevoerd bij loofboomsoorten met een groot uitstoelingsvermogen, zoals eik, iep, es, wilg, els en berk. Deze stoven werden regelmatig afgezet, waarbij het vrijkomende hout werd gebruikt als bouwmateriaal, brandhout, gereedschapsstelen, rasterpalen en als grondstof voor leerlooierijen. Afhankelijk van het type hout en de grondsoort heeft dit beheer geleid tot een geheel eigen vorm van natuurtypische mossen en planten, waarbij tevens dekking werd geboden voor wild in het open veld. Onder invloed van de opmars van fossiele brandstoffen, nieuwe grondstoffen voor leerlooierijen, etc. is het areaal landschappelijke beplantingen echter flink teruggelopen. Het afzetten is vaak te duur door de sterk gestegen arbeidskosten. Tevens bestaat nauwelijks vraag naar het vrijkomende hout, waardoor veel achterstallig onderhoud blijft liggen. Vaak worden de beplantingen pas afgezet of teruggesnoeid wanneer ze overlast bezorgen, bijvoorbeeld omdat ze te ver het weiland in groeien. Voor herstel en onderhoud van landschappelijke beplantingen kunnen door de overheden beheers- en onderhoudssubsidies worden verstrekt. De beplanting moet dan voldoen aan bepaalde eisen wat betreft omvang, soort en leeftijd. Daarmee wordt getracht de natuur- en cultuurhistorische waarde van landschappelijke beplantingen te behouden. Ook voor achterstallig onderhoud zijn subsidies te verkrijgen. De agrarische natuurverenigingen zijn hiervan meestal goed op de hoogte. Herstel en onderhoud van houtige landschapselementen kunnen door de geboden subsidies vaak weer mogelijk worden gemaakt. Opzet regionaal meldpunt In een straal van 50 km rondom de stedendriehoek Apeldoorn-Deventer-Zutphen is een pilotproject Energiek Landschap gestart voor een gecoördineerde inzameling van het tak-, top- en dunningshout. In het kader van dit pilotproject kunnen terreinbeheerders en agrariërs bij een Regionaal Meldpunt Snoeihout aangeven waar en wanneer een bepaald object zal worden gekapt. Daarbij worden belangrijke kenmerken van het object doorgegeven, zoals de ligging, de staat van de bodem, de kwaliteit en de verwachte opbrengst. In de toekomst kan inzamelaars van het hout worden gevraagd aanbiedingen te doen voor de inzameling, verwerking en afvoer. Doordat een overzicht bestaat van het aanbod, kan een efficiëntere logistieke planning worden gemaakt. CASE vereniging voor agrarisch natuurbeheer t onderholt levert hout voor energieopwekking Wilfried Berendsen is houder van een fokzeugenbedrijf in Baak en coördinator van de Vereniging voor Agrarisch Landschapsbeheer t Onderholt in Vorden. Deze vereniging is in 2000 opgericht door een aantal agrariërs die zelf landschapselementen in eigendom en beheer hebben, en heeft inmiddels ca. 200 leden. Veel toeristen komen naar de Achterhoek om te genieten van het typische coulissenlandschap. Het onderhoud van deze singels en wallen is duur, maar doordat dit nu in verenigingsverband wordt uitgevoerd, kunnen de kosten worden gedrukt. De werkzaamheden worden uitgevoerd door zelfstandige werkploegleden, zodat men niet te maken heeft met sociale lasten. t Onderholt zoekt bovendien samenwerking met lokale gemeenten en provincies om de uitvoering van het landschapsonderhoud efficiënter te maken. Dit kan bovendien ten goede komen aan de waarde van het landschap. We hanteren een zogenaamde natuurmeetlat om de natuurwaarde op bedrijfsniveau te beschrijven. Uit onze ervaring blijkt dat het regelmatig afzetten van houtwallen en singels belangrijk is voor de natuurwaarde van het landschap. Doordat er weer licht in het object komt, krijgen ook lage planten en struiken een kans. Vogels en kleinwild kunnen dekking vinden in opgeworpen houtrillen, en in de elementen komen veel typische insecten voor. Het is belangrijk dat de blauw-groene dooradering in het Nederlandse landschap in stand blijft. Berendsen is enthousiast over het afvoeren van vrijkomend hout uit houtwallen en singels naar energiecentrales. Om het concept te demonstreren, organiseerden DLG (Dienst Landelijk Gebied), t Onderholt en groenaannemer DEVOBO Totaal/Biomass in januari 2002 een demonstratiedag voor andere agrarische verenigingen, gemeenten, provincies en terreinbeherende instanties. Daarbij werd een houtwal met achter- Regionaal Meldpunt Snoeihout: Dienst Landelijk Gebied, Dhr. E.W. de Walle, Postbus 9079, 6800 ED Arnhem,

15 stallig onderhoud weer teruggezet. De geproduceerde chunks worden nu geleverd aan slibverwerkingsbedrijf GMB, dat de chunks gebruikt om slib te composteren. Daardoor wordt aanzienlijk bespaard op het aardgasverbruik. In de toekomst zal het hout ook worden geleverd aan nog te bouwen energiecentrales. Er is nu een reëel alternatief voor het verbranden van het vrijkomende hout in de open lucht, wat brandplekken in het land veroorzaakt en ook steeds minder wordt gedoogd door de overheid. De vrijkomende subsidies voor het beheer en landschapsonderhoud blijven wel nodig om het onderhoud te kunnen uitvoeren, maar met nieuwe afvoer- en verwerkingstechnieken en het opwekken van duurzame energie snijdt het mes aan twee kanten. Chips die voldoen aan de specificaties van de centrale te Cuijk. Acceptatiecriteria voor de bio-energiecentrale in Cuijk Schoon hout, vrij van verduurzamingsmiddelen en schimmels Vochtgehalte van 20% tot 65% Maximaal 1 gewichtsprocent aanhangend zand Maximaal 1 volumeprocent aanhangend blad of gras Eisen aan de afmetingen van de houtchips: - bij ten minste 10 massa%: som van lengte, breedte en hoogte moet groter zijn dan 15 mm - bij ten minste 90 massa%: som van lengte, breedte en hoogte moet kleiner zijn dan 90 mm - alles moet kleiner zijn dan 200 mm Als het aan Berendsen ligt, zal veel achterstallig onderhoud worden ingehaald. Daarbij zal een flinke hoeveelheid hout vrijkomen. Tegelijkertijd zouden we nieuwe landschapselementen willen aanleggen, zodat ook op langere termijn het bestaan van het coulissenlandschap is gegarandeerd. Nadere informatie t Onderholt Dhr. W. Berendsen, Coördinator uitvoering Dollemansstraat KH Baak CLM Dhr. H. Kloen Postbus AA Utrecht DEVOBO Totaal/Biomass Dhr. R. ten Voorde Jan Steenstraat TC Deventer Milieuvoordelen van de levering aan energiecentrales Tot nu toe wordt het vrijkomende tak-, top- en dunningshout uit landschappelijke beplantingen vaak gezien als een afvalproduct dat tegen zo laag mogelijke kosten moet worden opgeruimd. Op locaties in het buitengebied wordt dan ook vaak gekozen voor verbranden in de open lucht of laten liggen in de beplanting (al dan niet na versnippering). Verbranding in de open lucht leidt echter tot brandplekken in het land, wat meestal ongewenst is voor de terreineigenaar. Bovendien wordt dit steeds minder gedoogd door gemeenten vanwege de luchtverontreiniging. Het achterlaten van houtrillen is wel goed voor de ontwikkeling van de natuurwaarde (dekking voor vogels, kleinwild, insecten, mossen en planten), maar kan ook leiden tot ongewenste verruiging. Dat geldt nog veel sterker voor het achterlaten van houtchips in de beplanting. Als verbranding ter plekke of terugbrengen in de beplanting ongewenst is, wordt soms besloten het hout aan te bieden aan groencomposteerders (tegen hoge verwerkingskosten). Vrijkomend tak-, top- en dunningshout kan ook worden verwerkt en afgevoerd als brandstof voor energieopwekking door een daarin gespecialiseerd bedrijf. In de laatste jaren is door een aantal bedrijven veel geëxperimenteerd met inzamelsystemen om hierover kennis en ervaring op te doen. De afvoerkosten hangen sterk af van de bereikbaarheid van de locatie en de grootte en aard van het object. Op deze wijze gaan het onderhoud van landschapselementen en de opwekking van duurzame energie hand in hand

16 rooihout uit de fruitteelt en boomkwekerijen Vraag en aanbod In de fruitteelt en bij boomkwekerijen komt jaarlijks een aanzienlijke hoeveelheid snoei- en rooihout vrij. Terwijl snoeihout geleidelijk vrijkomt en meestal lokaal wordt versnipperd, vormt de afvoer van het pieksgewijs vrijkomende rooihout van boomkwekerijen en bepaalde percelen fruitbomen (ca. 150 kton totaal per jaar) vaak wel een probleem. Het rooihout wordt nu meestal in de openlucht verbrand, maar vanwege problemen met overlast zijn gemeenten steeds minder bereid om een ontheffing te verstrekken van het stookverbod. Met de toenemende vraag naar biomassa voor energieopwekking ligt het voor de hand om rooihout beschikbaar te stellen aan bio-energiecentrales. Inmiddels zijn er twee houtchipgestookte elektriciteitscentrales in Nederland, die samen bijna 300 kton vers hout verstoken. Met het beschikbare rooihout zou in principe een elektriciteitscentrale van ca. 15 MWe van brandstof kunnen worden voorzien. Typische prijsniveaus Indien rooihout niet in de openlucht mag worden verbrand, moet het worden afgevoerd naar een groencomposteerder (tarief ca /ton). Wanneer het door een externe aannemer wordt gezaagd, versnipperd en geleverd aan een energiecentrale, moet worden gerekend op een all-in verwerkingstarief van ca. 60 /ton. Bij laagstamfruitteelt (ca. 30 ton/ha) komt dit overeen met een tarief van ca /ha. De opbrengst van houtchips is nu nog laag, omdat er in Nederland nog veel aanbod van houtchips is. Ten tijde van het schrijven van deze brochure was de opbrengst zo laag, dat zelfs de transportkosten naar de centrale hier niet uit konden worden gedekt. Verwacht wordt evenwel dat bij een groeiende vraag naar biomassa ook de marktprijs voor houtchips zal toenemen. Tegelijkertijd worden nu oogstmachines ontwikkeld en getest, die volledig zijn afgestemd op de fruitteelt. Dergelijke machines kunnen de gehele boom in één gang rooien en versnipperen. Dit kan naar verwachting tegen aanzienlijk lagere kosten dan nu nog het geval is. Daardoor kan het afvoeren van hout uit boomkwekerijen en de fruitteelt voor energieopwekking in de nabije toekomst niet alleen milieutechnisch, maar ook financieel een aantrekkelijke route worden. Kwaliteitseisen De aannemer die het hout verkleint, houdt tijdens het oogsten en verkleinen van het hout vanzelfsprekend rekening met de kwaliteitseisen van de energiecentrale. Zie als voorbeeld de acceptatie-eisen voor de bio-energiecentrale in Cuijk, onder het onderdeel Snoei- en dunningshout uit landschappelijke beplantingen. De huidige energiecentrales nemen alleen schoon gesnipperd hout aan met een zeer beperkte hoeveelheid blad/naalden en aanhangend zand. Het is daarom belangrijk dat de bomen worden afgevoerd in de winterperiode, vóórdat de bomen weer blad krijgen. Ook het gras in de grasbaan mag niet meekomen. Om te voorkomen dat er veel zand meekomt, is het van belang dat het hout zo min mogelijk in aanraking komt met de grond. Met grond vervuilde stobben kunnen meestal niet worden meeversnipperd. Wanneer houtchips tijdelijk op onverhard terrein worden gestort, kan de onderste laag meestal niet worden meegenomen vanwege aanhangend zand. Opties voor voorbehandeling en transport De ervaring met de inzameling en logistiek van rooihout is nu nog beperkt. Gedurende de seizoenen en zijn proeven uitgevoerd met het machinaal rooien en chippen van hout, en het aanleveren aan de bio-energiecentrale in Cuijk. Dit heeft geleid tot een aantal aandachtspunten en nieuwe inzichten voor de inzameling. Boomkwekerijen en fruitbomen op kleigrond zijn bij nattere perioden niet of nauwelijks berijdbaar. In dat geval worden handmatig gerooide bomen dan ook met lichte machines naar een centrale plek getransporteerd, waar ze versnipperd worden en vervolgens afgevoerd per vrachtauto. Ook andere manieren zijn echter mogelijk, zoals de aanpak van Van Boekel laat zien (zie case op pagina 31). Vanzelfsprekend moeten steunpalen, leidraden, bindtouw, vogelnetten, etc. vooraf worden verwijderd van de stam. Marktpartijen Voor meer informatie over het rooien van bomen uit de fruitteelt en boomkwekerijen voor energieopwekking wordt aangeraden contact op te nemen met BGP of Van Boekel: BGP Ingenieursbureau BV Dhr. ir. P.C.A. de Laat Postbus AB Uden Van Boekel Groep, afd. Recycling Dhr. F. Geurts van Kessel Postbus AA Zeeland Indicatieve kosten voor het afvoeren van 30 ton/ha aan hout van een perceel van enkele hectares laagstam appel (in euro per ton geleverde chips). Zelf zagen en rooien van de stammen Complete uitbesteding en verklepelen van de stobben Zagen en rooien 16 n.v.t. Verzamelen met loader 9 9 Versnipperen Laden in vrachtauto 2 2 Transport < 50 km 7 7 Verklepelen stobben 23 n.v.t. Totale kosten Opbrengsten bij centrale Nettokosten per ton Nettokosten per ha

17 CASE van boekel mechaniseert het rooien van fruitbomen voor duurzame energie Groenaannemer en grondverzetbedrijf Van Boekel BV heeft in meegedaan aan een door Novem gesteund praktijkonderzoek waarbij verschillende manieren voor de afvoer van boomkwekerij- en fruitbomen naar energiecentrales zijn uitgeprobeerd. Geprikkeld door positieve ervaringen heeft Van Boekel besloten om zelf oogst- en verkleiningsapparatuur aan te passen, zodat het financieel haalbaar wordt om fruitbomen te gaan leveren als biomassabrandstof. Met de machines van Van Boekel is het mogelijk om in één werkgang drie rijen fruitbomen tegelijk uit de grond te trekken, de wortels met aanhangende grond af te knippen en de volledige boom zonder wortels te versnipperen. Per dag kan ongeveer een hectare worden gerooid en afgevoerd. Rooihout uit de fruitteelt Jaarlijks wordt er ongeveer ha appel- en perenbomen gerooid. Daarbij komt ca. 125 kton hout vrij. Vaak worden fruitbomen gerooid om plaats te maken voor andere rassen, maar ook steeds meer in verband met bedrijfsbeëindiging. Door toenemende concurrentie uit het buitenland wordt de teelt van appelen en peren steeds minder rendabel. Dit blijkt uit het areaal aan appels en peren, dat in de laatste 10 jaar is teruggelopen van ca naar ha. Het grootste areaal aan fruit is gevestigd in de Betuwe (29%). Hier wordt ook een groot deel van de bijna ha aan andere vruchten geteeld, zoals kersen. Verder zijn er met name veel fruittelers in Zeeland, Limburg en Utrecht. Vroeger werden fruitbomen vooral op hoogstam geteeld. Dit zijn vaak 20 tot 25 jaar oude bomen waarbij de kroon begint op een stamhoogte van ca. 2 meter. Tegenwoordig vindt meestal laagstamteelt plaats, hierbij dragen de met palen ondersteunde bomen al op jonge leeftijd vrucht. Deze bomen worden veel sneller gerooid, waardoor per boom minder rooihout vrijkomt. De kneep zit hem volgens Frans Geurts van Kessel van Van Boekel BV letterlijk in een aangepaste grijper van een mobiele kraan. Deze kan nu alle kanten op draaien en is uitgerust met een knipmechanisme op hoge druk (300 bar), waardoor de wortels in één handeling van de stam kunnen worden afgeknipt. Het handmatig afzagen van te rooien fruitbomen wordt daarmee overbodig. De mobiele kraan rijdt samen met een mobiele versnipperaar met hoogkiepwagen door het te rooien perceel. De hoogkiepwagen lost de houtchips aan het eind van elke rij in een grotere container. Van de fruitteler wordt alleen gevraagd om van tevoren de steunpalen en leidraad van de fruitbomen te verwijderen. Op het moment wordt nog geëxperimenteerd met een aantal zaken. Frans Geurts van Kessel van Van Boekel BV: We willen de grijper verder aanpassen om nog meer flexibiliteit te verkrijgen. Ook willen we de meerijdende versnipperaar zo aanpassen, dat deze bij het versnipperen de aanhangende grond van de stob afschudt. Daarmee moet ook het afknippen en achteraf frezen van de stob overbodig worden. Rooihout uit boomkwekerijen Het areaal aan Nederlandse boomkwekerijen bestaat voor ca. 60% uit laanboomkwekers en ca. 40% aan kwekers van bos- en haagplantsoenen. De laatste categorie kwekers heeft als restproduct vooral struiken met veel blad beschikbaar. Dit is minder geschikt voor energieopwekking vanwege het hoge asgehalte. Bij laanboomkwekers komen ook volgroeide bomen vrij die niet kunnen worden verkocht, omdat ze bijvoorbeeld zijn kromgegroeid. In de Betuwe bevindt zich de grootste concentratie aan laanboomkwekers in Europa

18 Ook wordt nog overwogen om een andere versnipperaar in te zetten, die door de kraan klaargelegde bomen van de grond kan oprapen. We denken dat we fruitbomen dan voor 1000 euro per ha kunnen opruimen. Bij de Zuid-Limburgse fruitteler Erik Huids heeft Van Boekel als proef een 12 jaar oud perceel Jonagold van 3,5 ha opgeruimd. Tot nu toe werd een dergelijk perceel vaak door particulieren gerooid en opgehaald als openhaardhout, maar dat wordt steeds moeilijker. Erik Huids: Je kunt ook wel een vergunning aanvragen bij de gemeente om het in de openlucht te verbranden, maar dat is ook een hoop werk en het leidt tot luchtverontreiniging. In het experiment van Van Boekel bij Huids werden de geproduceerde houtchips overigens niet afgevoerd voor energieopwekking, maar teruggespoten op het perceel, omdat de transportkosten van Zuid-Limburg naar de centrale in Cuijk niet opwogen tegen de opbrengst bij de centrale. Huids vindt dit jammer, want hij weet dat zijn houtchips heel geschikt zijn om er energie uit op te wekken in een bio-energiecentrale. Nadere informatie Van Boekel Groep Dhr. F. Geurts van Kessel Postbus AA Zeeland Dhr. E. Huids Rijksweg AH Berg en Terblijt wilt u meer weten? Wanneer de verwachtingen voor implementatie van bio-energieinstallaties in Nederland uitkomen, is de levering van biomassa uit het landelijk gebied naar bio-energiecentrales nog maar net begonnen. Verschillende initiatiefnemers zijn momenteel bezig met het realiseren van bio-energieinstallaties. Het is daarbij van groot belang dat aanspraak kan worden gemaakt op de biomassa die hiervoor nodig is. Uit ervaringen blijkt dat eigenaren van dergelijke stromen vaak niet goed weten hoe de markt voor deze stromen in elkaar steekt. Er zijn nog veel vragen omtrent afzettarieven, kwaliteitseisen, noodzakelijke voorbehandeling en marktpartijen. Deze brochure tracht deze aspecten aan te stippen voor vijf stromen uit het landelijk gebied, die een belangrijke bijdrage kunnen leveren in de nabije toekomst. Overweegt u om biomassa te gaan leveren aan een energiecentrale, dan raden we u aan contact op te nemen met de initiatiefnemers in deze brochure. Actuele informatie over de markt (gebruikelijke afzetprijzen, lopende initiatieven, etc.) kunt u opvragen bij Novem. Meer algemene informatie over energie uit biomassa kunt u opvragen via de Biomasster-internetsite: Voor algemene informatie over duurzame energie en energiewinning uit biomassa en afval kunt u terecht bij: Informatiecentrum Duurzame Energie Postbus AA Arnhem Telefoon: Internet: 32

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu?

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Kennisdag emissies, vergroening en verduurzaming in de landbouw Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Mark Heijmans 2 december 2014 Het speelveld: schaken op meerdere borden Opzet

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl NL Bio-energie van de Boer www.host.nl HoSt Microferm: duurzame energie uit mest Het Microferm concept is ontwikkeld voor boeren die de eigen mest verwerken. De Microferm is uitermate geschikt voor agrarische

Nadere informatie

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland De business case: Mest verwaarden Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland Hengelo 28 maart 2014 mln. kg fosfaat Export van fosfaat moet met 50% stijgen 200 175 150 125 100 75 50

Nadere informatie

Verwerken van (groene) biomassa en mest:

Verwerken van (groene) biomassa en mest: Verwerken van (groene) biomassa en mest: kan dat samen? Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie CUMELA Nederland Sector: 3.000 ondernemers 30.000 medewerkers Jaaromzet 4 miljard Cumelabedrijven:

Nadere informatie

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers

Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Oplossing mestafzet voor de veehouderij in De Liemers Presentatie Ing. Jaap Uenk MAB LTO Noord afdeling De Liemers, 3 november 2010 Inhoud presentatie Ontwikkeling mestsituatie in Nederland Ontwikkeling

Nadere informatie

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN

BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN BIJLAGE 4 - NADERE BESCHRIJVING VAN HET VOORNEMEN Het landelijk gebied is constant in beweging. Er worden nieuwe technieken toegepast in de agrarisch bedrijfsvoering en ruimte gezocht voor functies die

Nadere informatie

Mestmarkt en mestverwerking

Mestmarkt en mestverwerking Mestmarkt en mestverwerking Jaap Uenk DOFCO BV, Twello VAB, 22 september 2015 Inhoud Introductie Stand van zaken mestverwerking (Technieken, producten, markten en capaciteit) (8) Waarom is verwerking nog

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Mestbeleid. Verplichte mestverwerking

Mestbeleid. Verplichte mestverwerking Mestbeleid Verplichte mestverwerking Eind december 2013 zijn de details van de verplichte mestverwerking bekend geworden. Dit betekent onder andere dat de verwerkingspercentages en de definitie van verwerken

Nadere informatie

Biogas. WKK Vergister. Bemesting. Gewassen

Biogas. WKK Vergister. Bemesting. Gewassen Bio-energie Co-vergisting Levend document d.d. 17 juni 2004 Dit document bevat informatie over het proces van co-vergisting en de actuele status ervan in Nederland. Het richt zich op initiatiefnemers en

Nadere informatie

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC LEI Wageningen UR: Co Daatselaar Aanleiding en doelstellingen onderzoek Veel mest elders af te zetten tegen hoge kosten, druk verlichten

Nadere informatie

Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied

Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied Mestsituatie en de verwerkingsplicht Gelderse Vallei en Utrechts zandgebied Jaap Uenk DOFCO Beheer BV, Ruurlo, 27 februari 2014, Barneveld j.uenk@dofco.nl INHOUD Introductie Mest- en mineralensituatie

Nadere informatie

Bio-energie op maat voor agrariërs

Bio-energie op maat voor agrariërs Bio-energie op maat voor agrariërs Op een agrarisch bedrijf kunnen verschillende vormen van biomassa aanwezig zijn waaruit het - in principe - mogelijk is om energie te winnen. Daarbij gaat het natuurlijk

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Checklist Mestverwerking

Checklist Mestverwerking Checklist Mestverwerking Aandachtspunten bij de beoordeling van kosten en risico's van mestverwerkingstechnieken en -initiatieven 1 Aanvoer van mest 1.1 Transportkosten 1.2 Bemonstering & 1.3 Tussenopslag

Nadere informatie

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl Workshop mestvergisting Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl BioEnergy Farm 2 Project beschrijving Europees project Marktontwikkeling mono-mestvergisting Verspreiden onafhankelijke

Nadere informatie

Melkveebedrijf Familie Prinsen

Melkveebedrijf Familie Prinsen Project mestwaardering Open dag 4 maart 2015 Melkveebedrijf Familie Prinsen Mestvergistingsinstallatie Fermtec Systems Locatie KTC de Marke Het bedrijf Biomassa voor vergisting In de vergister wordt jaarlijks

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 GroenLinks Bronckhorst Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 Waarom co-vergisten Omdat de meststoffenwet veehouders verplicht de overtollige (mineralen in de) mest te ver(be)werken

Nadere informatie

Innoveren doe je Samen

Innoveren doe je Samen Innoveren doe je Samen Deep in the shit Ervaringen van een innovatieve ondernemer in een hooggereguleerde sector Ir Roger A.B.C. Rammers CMC 1 Agenda 1. Introductie AquaPurga 2. Mestmarkt: mestproblematiek

Nadere informatie

Mestbeleid. Stelsel van verplichte mestverwerking. 13 januari 2014. Joke Noordsij. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Mestbeleid. Stelsel van verplichte mestverwerking. 13 januari 2014. Joke Noordsij. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Mestbeleid Stelsel van verplichte mestverwerking 13 januari 2014 Joke Noordsij Rijksdienst voor Ondernemend Nederland 1 Inhoud Wat hebben we nu aan mestbeleid Wat gaat er veranderen Stelsel verplichte

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage vestiging Drachten behorende bij onderbouwing Knarweg 14, Lelystad. Op het gebied van schoon en zuinig produceren, heeft de agrarische sector nog een aantal belangrijke doelstellingen te behalen. Belangrijkste

Nadere informatie

In Tabel 1 wordt een overzicht gegeven van de toegepaste mestverwerkingstechnieken van de geïnventariseerde initiatieven die operationeel zijn.

In Tabel 1 wordt een overzicht gegeven van de toegepaste mestverwerkingstechnieken van de geïnventariseerde initiatieven die operationeel zijn. Bijlage notitie 6. Ex ante evaluatie mestbeleid 2013 Review mestverwerkingsinitiatieven M. Timmerman, F. de Buisonjé en N. Verdoes (LR Wageningen UR) November 2013 Algemeen In overleg met de sector (LTO,

Nadere informatie

Mestverwerkingscapaciteit 2015

Mestverwerkingscapaciteit 2015 Landelijke inventarisatie Mestverwerkingscapaciteit 2015 Open innovatiedagen VIC Sterksel 19 juni 2015 Jos van Gastel Presentatie Waarom, wie, hoe Resultaten enquête Ontbrekende informatie Voorlopig beeld

Nadere informatie

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 AGENDA Biogas-E vzw Biomassa Anaerobe vergisting Digestaat Biogas en de toepassingen Anaerobe vergisting en het milieu

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303 Paardenhouderij in het nieuwe mestbeleid Oosterwolde, 13 januari 2006 Vanaf 1 januari 2006 vallen paarden en pony s onder de Meststoffenwet. Dit levert veel (nieuwe) problemen op. In dit bericht worden

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Mest vergisting en bewerking 5-9-2012. Vier routes verminderen N en P overschot. Welkom op Knowledge Transfer Centre De Marke:

Mest vergisting en bewerking 5-9-2012. Vier routes verminderen N en P overschot. Welkom op Knowledge Transfer Centre De Marke: Welkom op Knowledge Transfer Centre De Marke: Wageningen UR Organisatie Supervisory Board Executive Board Wageningen International, WBS, WBG RIKILT CIDC-Lelystad 16 chair groups 10 chair groups 18 chair

Nadere informatie

14-1-2014. Welkom. Voorlichting Verplichte mestverwerking. Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie

14-1-2014. Welkom. Voorlichting Verplichte mestverwerking. Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie Welkom Voorlichting Verplichte mestverwerking Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie 1 Inhoud Bibob toetsing op registratie intermediair Verwerkingsplicht: basis uitzonderingen overeenkomsten praktijksituaties

Nadere informatie

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Inhoud Over de BVOR Over organische reststromen & biomassa: Waar hebben

Nadere informatie

Bio-energie. Beschikbaarheid van biomassa en afval in Nederland. Beschikbaarheid

Bio-energie. Beschikbaarheid van biomassa en afval in Nederland. Beschikbaarheid Bio-energie Beschikbaarheid van biomassa en afval in Nederland Bij de totstandkoming van een bio-energieinstallatie is het van groot belang dat de initiatiefnemer zicht krijgt op de toekomstige beschikbaarheid

Nadere informatie

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Dirk van der Kroef Provincie Noord-Brabant Subsidieverlening Toepassing houtige biomassa als

Nadere informatie

Mestverwerking in De Peel

Mestverwerking in De Peel Mestverwerking in De Peel Mestverwerking Jan van Hoof, Jeanne Stoks, Wim Verbruggen Maart 2012 Agenda Doel van de avond Wat is mest? Wat is het mestprobleem? Waar komt mest vandaan? Hoeveel mest is er?

Nadere informatie

Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving?

Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving? Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving? Martijn Boosten Demonstratie oogst en verwerking biomassa 3 juli 2014, Rosmalen Stichting Probos Kennisinstituut

Nadere informatie

3. Analysegegevens digistaat: Vrachten worden gewogen en bemonsterd volgens meststoffenwet en volgens meststoffenwet op de landbouwgrond aangevoerd.

3. Analysegegevens digistaat: Vrachten worden gewogen en bemonsterd volgens meststoffenwet en volgens meststoffenwet op de landbouwgrond aangevoerd. Het college van gedeputeerde staten van de Provincie Drenthe Postbus 122 9400 AC ASSEN Nijkerkerveen, 22 april 2015, Betreft: Aanvraag ontheffing, artikel 10.63 Wet milieubeheer, Geachte heer/mevrouw,

Nadere informatie

Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint. 10 december 2015. Presentatie Wageningen UR

Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint. 10 december 2015. Presentatie Wageningen UR Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint 10 december 2015 Presentatie Wageningen UR Meedenksessie kansen voor duurzaam beheer Parallel aan de totstandkoming van het beheerconvenant heeft Blauwzaam via

Nadere informatie

NEDERLAND Sectie Meststoffendistributie september 2009

NEDERLAND Sectie Meststoffendistributie september 2009 Mestopslag in het buitengebied Een mestopslagcapaciteit van ten minste negen maanden betekent niet dat die mestopslag fysiek op het erf van de veehouder dient te staan. De mestopslag zou juist bij de mestontvangende

Nadere informatie

(CMC) composteren; grof doorploegen van wet en regelgeving

(CMC) composteren; grof doorploegen van wet en regelgeving (CMC) composteren; grof doorploegen van wet en regelgeving Compositie van beelden en uitspraken van verschillende bronnen Tbv verduidelijking en discussie, niet om er rechten aan te ontlenen Het speelveld

Nadere informatie

Duurzame Regio Energie

Duurzame Regio Energie Duurzame Regio Energie Fase 2: Omgevings Benuttings Plan In het kader van het project zijn er in september de volgende afspraken gemaakt: Overleg met netwerkbeheerders over de technische haalbaarheid;

Nadere informatie

Perspectieven mest verwerken

Perspectieven mest verwerken Perspectieven mest verwerken Jan Pijnenburg DLV Intensief Advies BV 06 26 54 87 88 j.pijnenburg@dlv.nl Wetsvoorstel Mogelijke uitwerkingen Het gaat om het overschot op bedrijfsnivo Rekeneenheid is fosfaat.

Nadere informatie

Slimme mestverwerking voor rundveehouderij. Al dan niet met mestlevering

Slimme mestverwerking voor rundveehouderij. Al dan niet met mestlevering Slimme mestverwerking voor rundveehouderij Al dan niet met mestlevering Even Mestac voorstellen Mestac, een mestproducenten coöperatie Mestafzet in boerenhanden Structureren van mestmarkt (300.000 ton)

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen SenterNovem is een agentschap van Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bioenergiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting Noord Deurningen Kosten en baten mestvergisting Inleiding Systeemoverzicht microvergisting Vergisting Biogasleiding WKK en Warmte en elektriciteitsbenutting Kosten systeem Hoe nu verder? Systeem Kleinschalige

Nadere informatie

De varkenshouderij: een energieke sector!

De varkenshouderij: een energieke sector! De varkenshouderij: een energieke sector! John Horrevorts Research Development, 1. Onderzoeks- en ontwikkelcentrum 1. Validatie onderzoek 2. Ontwikkeling nieuwe innovaties 2. Kennis- en businesscentrum

Nadere informatie

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 GroenGas InOpwerking Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Inhoudsopgave CCS Inleiding Situatie kleinschalige vergisting

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Energie uit groenafval deel van een duurzame totaaloplossing Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Branche Vereniging Organische Reststoffen (BVOR) Sinds 1989 branche organisatie

Nadere informatie

Kansen voor mestscheiding

Kansen voor mestscheiding Kansen voor mestscheiding Studiemiddag Inagro 29 maart 2012 Gerjan Hilhorst Livestock Research De Marke Koeien & Kansen is een samenwerkingsverband van 16 melkveehouders, proefbedrijf De Marke, Wageningen

Nadere informatie

5-3-2012. Mestverwerking in Nederland. Wat doet de afdeling Milieu: Kunstmestvervanging door stikstof uit mest. Waarom mestverwerken?

5-3-2012. Mestverwerking in Nederland. Wat doet de afdeling Milieu: Kunstmestvervanging door stikstof uit mest. Waarom mestverwerken? Mestverwerking in Nederland Wat doet de afdeling Milieu: Wageningen, 6 maart 2012 Fridtjof de Buisonjé, Afdeling Milieu gasvormige emissies, fijnstof, emissiearme huisvestingssystemen; bodemkwaliteit,

Nadere informatie

Landelijke inventarisatie mestverwerkingscapaciteit

Landelijke inventarisatie mestverwerkingscapaciteit Landelijke inventarisatie mestverwerkingscapaciteit September 2014 Dit rapport is opgesteld door: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Werkwijze inventarisatie... 4 3. Resultaten inventarisatie... 5 Algemene

Nadere informatie

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015 Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen A. Visser Maart 2015 André Visser Sinds 1999 bij Royal HaskoningDHV Actief op het vlak duurzaamheid en circulaire economie - energiefabriek - grondstoffenfabriek

Nadere informatie

Attero Holding N.V., bestaande uit: N.V. Afvalverbranding Zuid Nederland (A.Z.N.)

Attero Holding N.V., bestaande uit: N.V. Afvalverbranding Zuid Nederland (A.Z.N.) CERTIFICAAT, bestaande uit: Attero B.V. Attero Noord B.V. Attero Zuid B.V. AZN Holding B.V. Meander 861 6825 MH Arnhem Postbus 4114 6080 AC Haelen en de toepassing daarvan voldoen aan de voorwaarden gesteld

Nadere informatie

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan?

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Via project Langs de Linge is er op donderdag 8 december een demonstratie rondom mestscheiding gehouden. Deze demonstratie vond plaats op het melkveebedrijf

Nadere informatie

Invulling verplichte mestverwerking

Invulling verplichte mestverwerking Invulling verplichte mestverwerking Ondernemersdag intensief Ben Rooyackers (Mestac), Jos van Gastel (ZLTO) Wat gaan we doen? Korte inleiding Behoefte aanvullende export fosfaat Inventarisatie Mestverwerkingscapaciteit

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

KOP VAN DE PRESENTATIE

KOP VAN DE PRESENTATIE GREEN PAPER AND CARDBOARD ANALYSE ALTERNATIEVE PLANTAARDIGE VEZELS VOOR PAPIER EN KARTON Dronten, december 2013 KOP VAN DE PRESENTATIE Door Hogeschool CAH Vilentum Annemarie van Leeuwen Michiel Klaassen

Nadere informatie

4.3. Biomassa. Lopende projecten

4.3. Biomassa. Lopende projecten 4.3. Biomassa Doel Met het toepassen van biomassa willen we: hernieuwbare grondstoffen inzetten; de uitstoot van CO 2 in 2007 verminderen met 125 kiloton per jaar; onze afhankelijkheid van de energievoorziening

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

Samenwerking overheid en bedrijfsleven Bio-energie cluster Oost Nederland Samenwerking overheid en bedrijfsleven ontwikkeling en realisatie van bioenergieprojecten Inhoud 1. inleiding 2. bioenergie in Oost Nederland 3. rol van gemeente 4. samenwerking

Nadere informatie

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie.

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie. Rapport I: Inventarisatie van de mestverwerkingactiviteiten in Europa Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de

Nadere informatie

Totale verwerking van mest en/of digestaat

Totale verwerking van mest en/of digestaat Totale verwerking van mest en/of digestaat Verwerking van slib, mest en/of digestaat is geen eenvoudige zaak. Zeker niet wanneer het doel is deze te verwerken tot loosbaar water en fracties die een toegevoegde

Nadere informatie

Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen

Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen MTS vd Lageweg Hendrikus van de Lageweg 1 Inhoud MTS vd Lageweg Mestplaatsing veehouderij sectoren / sector belang Doelen Wat

Nadere informatie

Fosfaatproblematiek en mestverwerking

Fosfaatproblematiek en mestverwerking Fosfaatproblematiek en mestverwerking Jaap Uenk DOFCO BV, Twello www.dofco.nl 19 januari 2016, Lettele Inhoud presentatie 1. Introductie 2. Binnenlandse mestmarkt 3. Mestverwerkingsplicht 4. Export 5.

Nadere informatie

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie Willem Schipper Fosfor, fosfaat Onvervangbaar element voor leven Wordt aangetroffen in planten en dieren In omloop gebracht door

Nadere informatie

Alternatieve verwerking papierslib

Alternatieve verwerking papierslib Alternatieve verwerking papierslib Van Houtum Papier Swalmen 6 september 2006 Wim Mans Inhoud presentatie Doelstelling Huidige situatie Alternatieve verwerkers Drogen van papierslib Afzet van gedroogd

Nadere informatie

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform Biomassa, het nieuwe goud Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform ODE-Vlaanderen Structuur Vlaams kwaliteitscentrum voor decentrale duurzame energie belsolar Werkgroep groene stroom 2

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld voor vragen. Wat betekent

Nadere informatie

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Vergistingsopties. T.J. de Lange E.J.W. van Sambeek

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Vergistingsopties. T.J. de Lange E.J.W. van Sambeek Augustus 2003 KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT Vergistingsopties T.J. de Lange E.J.W. van Sambeek Verantwoording Deze publicatie is door KEMA in samenwerking met ECN geschreven in het kader van een opdracht

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Projectaanvraag/-voorstel,

Projectaanvraag/-voorstel, Projectaanvraag/-voorstel, behorende bij de Regeling Financiële Bijdragen van de PVE (2006/030/E0040) Onderzoeksinstelling: Wageningen UR Livestock Research Projecttitel: Mono-vergisting van mest op Boerderijschaal

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Dorset Droogsysteem. biomassa en pluimveemest

Dorset Droogsysteem. biomassa en pluimveemest Dorset Droogsysteem voor biomassa en pluimveemest n Drogen van Biomassa Biogasdigistaat Houtsnippers Zuiveringsslib Pluimveemest Veevoeders n Compact en flexibel n Korrelfabriek n Hygiënisatie n Wegen

Nadere informatie

Hoe kunnen we de kwaliteit van onze houtchips verbeteren?

Hoe kunnen we de kwaliteit van onze houtchips verbeteren? Hoe kunnen we de kwaliteit van onze houtchips verbeteren? 1. Het chippen van het hout: Zorg dat het hout kan voordrogen, leg het hout enkele maanden op een stapel op een plek waar de wind er goed bij

Nadere informatie

Kringloop neutraal denken Emissie, mineralen, energie

Kringloop neutraal denken Emissie, mineralen, energie Kringloop neutraal denken Emissie, mineralen, energie Eddie ter Braack Waarom nieuwe generatie vergister-raffinage Ontwikkeling/Stand van zaken op dit moment Nog uit te voeren acties Problemen grootschalige

Nadere informatie

VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales

VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales Duurzame Energie in Nederland DE WEGWIJZER VOOR UW KEUZE Inhoudsopgave Woord vooraf 4 Energie van de toekomst 5 Dit is biomassa 8 Dit is bio-energie

Nadere informatie

De rol van compost in de biobased economy. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

De rol van compost in de biobased economy. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen De rol van compost in de biobased economy Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 De Branche Vereniging Organische Reststoffen Branchevereniging voor verwerkers van groenafval en GFTafval

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

Corus in IJmuiden TRUST. Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst

Corus in IJmuiden TRUST. Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst Corus in IJmuiden TRUST Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst TRUST Tata Power - corus - Tata Steel Corus in IJmuiden is van plan de komende jaren een nieuwe warmtekrachtcentrale

Nadere informatie

Dierlijke mest. Inleiding

Dierlijke mest. Inleiding 054 1 Dierlijke mest Inleiding Dierlijke mest is afkomstig van de veehouderij, waar met name runderen, varkens en kippen worden gehouden voor menselijke consumptie in binnen- en buitenland. Door de sterke

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

B-96 Green Deal de winst van paardenmest

B-96 Green Deal de winst van paardenmest B-96 Green Deal de winst van paardenmest Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. verhagen, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Seminar: Mest(verwerking), compost en groene biomassa. 7 november 2013 Rob Aartssen

Seminar: Mest(verwerking), compost en groene biomassa. 7 november 2013 Rob Aartssen Seminar: Mest(verwerking), compost en groene biomassa 7 november 2013 Rob Aartssen Den Ouden Groep Wie zijn wij? Wat doen we nu? Wat doen we morgen? Een vruchtbare bodem! KOESTEREN OF (VER)KOPEN? Den Ouden

Nadere informatie

Behoeftenpeiling Jaarbeurs duurzame energie voor de Agro en food sector

Behoeftenpeiling Jaarbeurs duurzame energie voor de Agro en food sector Behoeftenpeiling Jaarbeurs duurzame energie voor de Agro en food sector Duurzame energie biedt kansen, dat weten we allemaal. Momenteel bestaan er echter bij ondernemers nog steeds meer vragen dan antwoorden.

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

PROEFPROJECT VASTEMESTVOORZIE- NING WEIDEVOGELRESERVATEN FRYSLÂN/GRONINGEN

PROEFPROJECT VASTEMESTVOORZIE- NING WEIDEVOGELRESERVATEN FRYSLÂN/GRONINGEN A&W-rapport 1109 PROEFPROJECT VASTEMESTVOORZIE- NING WEIDEVOGELRESERVATEN FRYSLÂN/GRONINGEN SAMENVATTING E.B. Oosterveld Altenburg & Wymenga ECOLOGISCH ONDERZOEK BV Veenwouden 2008 In samenwerking met

Nadere informatie

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas Resultaten: Project Besloten kringloop door kleinschalig mestvergisting in de veehouderij. Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas produceren met betaalbare

Nadere informatie