Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen en reststroomvalorisatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen en reststroomvalorisatie"

Transcriptie

1 Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen en reststroomvalorisatie KENNISCENTRUM PAPIER EN KARTON IJsselburcht 3, 6825 BS Arnhem -

2 1 Inleiding Trends Sociaal-maatschappelijke trends Technologische trends Economische trends Ecologische trends Politiek/ wet -en regelgeving Visie Strategie Onderzoek en ontwikkeling Innovatie/demonstratie en implementatie Consortia Thema s en tijdsplanning Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen Reststroomvalorisatie Beoogde innovaties Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen Reststroomvalorisatie Doelgroepen Business cases Bijdrage aan de doelstellingen van de energietransitie Communicatie Literatuur en feiten

3 1 Inleiding We leven in een veranderende wereld, met ontwikkelingen die hun invloed zullen nalaten, ook op de papier- en kartonindustrie. Globalisering, digitalisering, vergroening, vergrijzing en grondstoftekorten zijn maar een paar van deze kenteringen. Wanneer de papier- en kartonsector wil overleven in een wereld met slinkende energie- en grondstofvoorraden, zal zij stappen moeten zetten richting de verwaarding van reststromen en de inzet van nieuwe vezels uit nieuwe bronnen. Hiervoor is een duidelijke strategie nodig. Welke ontwikkelingen zijn er gaande op het gebied van vezelgrondstoffen en hoe kunnen we hier als papierindustrie op inspelen? In deze roadmap staat daarom de volgende vraag centraal: Wat moeten we vandaag in gang zetten om straks die technologieën, kennis en competenties beschikbaar te hebben, die nodig zijn voor het vervullen van de behoefte aan grondstoffen voor de papierindustrie van morgen? In 2004 is de Nederlandse papier- en kartonindustrie, in samenwerking met het Ministerie van Economische Zaken, gestart met de Energietransitie papierketen met de ambitie: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten in de periode Een van de onderdelen van Transitiehuis is een efficiënte verwaarding van bio-based grondstoffen; onder andere door efficiënte benutting en optimale valorisatie van reststromen. Deze roadmap is gebaseerd op de uitkomsten van projecten en bijeenkomsten die uitgevoerd zijn in het kader van de Energietransitie. Binnen het programma Vezelgrondstoffen, van het Kenniscentrum Papier en Karton staan twee roadmaps centraal: Nieuwe Vezels uit nieuwe bronnen en Reststroomvalorisatie. Deze zijn tot stand gekomen om de toekomstige visie en ambitie van onze sector zichtbaar te maken en de strategie te bespreken die moet leiden tot een duurzame en innovatieve industrie. Doelstellingen van deze roadmaps zijn: zowel experts als leken een overzicht geven van belangrijke ontwikkelingen op het gebied van nieuwe vezelgrondstoffen Het is een pleitbezorging voor een garantstelling van de duurzame beschikbaarheid van grondstoffen voor papier en karton en verschaft input voor de strategische onderzoeksagenda in Nederland De informatie in deze roadmap kan dienen als belangrijke basis voor verdere beleidsontwikkelingen 3

4 2 Trends Verschillende trends kunnen de concurrentiekracht van bedrijven en industrieën beïnvloeden. Deze trends zijn extern en gebeuren buiten de directe invloed van de industrie, zoals de rol van de overheid en de invloed van overheidswetgeving op een industrie. Als papier- en kartonindustrie moeten wij ons bewust zijn van deze trends, welke factoren daarbij horen en hoe ze de industrie kunnen beïnvloeden. Deze trends kunnen verdeeld worden in vijf verschillende categorieën: sociale, technologische, economische, ecologische en politieke (STEEP). Om een strategie voor de toekomst te kunnen bepalen, is inzicht nodig in deze vijf facetten. 4

5 2.1 Sociaal-maatschappelijke trends Wat zijn de belangrijkste trends die onze wijze van leven zullen tekenen? Hoe kunnen ze van invloed zijn op de papier- en kartonsector? Enkele belangrijke sociaal-maatschappelijke trends zullen hieronder besproken worden. Steeds ouder wordende maatschappij Onze maatschappij vergrijst. De stijging van het percentage ouderen (zestig jaar en ouder) gaat gepaard met een daling van het percentage jongeren (tot vijftien jaar). De verwachting is dat tegen het jaar 2050, het aantal ouderen, het aantal jongeren voor het eerst in de geschiedenis zal overstijgen. Door de toenemende vergrijzing zal naar verwachting de vraag naar hygiënepapier toenemen. Door de vergrijzing zal ook het aanbod van gekwalificeerd personeel afnemen. Globalisering: leven in een plaatsloze wereld De globalisering neemt toe. Daarmee wordt de toenemende integratie van economieën en maatschappijen bedoeld uit de hele wereld, vooral door handel en financiële stromen, maar ook door overdracht van cultuur en technologie. De globalisering heeft tot gevolg dat we grondstoffen, goederen en mensen over de gehele wereld verplaatsen. Energie en grondstoftekorten Al deze verplaatsingen van grondstoffen, goederen en mensen hebben een verhoogd energiegebruik tot gevolg. Energie, die toch al schaars is, zal door de toenemende globalisering alleen nog maar schaarser en daardoor duurder worden. In de samenleving bestaat ook een steeds grotere zorg over de stijgende instabiliteit in olieregio s en de afhankelijkheid van geïmporteerde fossiele brandstoffen. Er is daarom toenemende behoefte aan lokaal geproduceerde brandstoffen. Elk stap in het productieproces van materialen leidt tot negatieve milieueffecten. Zolang de bevolking groeit, zal onze totale vraag naar materialen toenemen. Deze toenemende vraag leidt tot de prijsstijging van biomassa, met een dreigend tekort van houtbronnen als gevolg. Digitalisering Digitalisering is het omzetten van analoge data naar een digitaal medium. Digitalisering is een trend die is ontstaan uit het bedrijfsleven Enkele van oudsher papieren toepassingen worden meer en meer verdrongen door digitale toepassingen. Webwinkels, digitale kaarten en e-readers zijn hier maar enkele voorbeelden van. Dit heeft tot gevolg dat er minder vraag is naar grafisch papier. Er lijken echter positieve ontwikkelingen te zitten in het gebruik van papier in de sector verpakkingen. Individualisering en mobiliteit Elke consument is een individu met specifieke wensen en behoeften en wil ook als zodanig behandeld worden. Consumenten zijn minder gevoelig geworden voor massacommunicatie. Ze zoeken maatwerk en willen het gevoel hebben dat het aanbod speciaal voor hen gecreëerd is. Hierdoor neemt de behoefte aan variatie in papieren producten en verpakkingen toe. Daarnaast wordt de consument alsmaar mobieler en wordt papier in toenemende mate onderweg weggegooid. Deze individualisering en mobiliteit zijn van invloed op 5

6 de inzameling en uitsortering van oudpapier en daarmee gepaard ook het aanbod van grondstoffen voor papierproductie. Toenemend milieubewustzijn De toenemende grondstoftekorten en de sterkere aanwijzingen dat er sprake is van een relatief snelle klimaatverandering op aarde, doen het milieubesef toenemen. De emissies van CO 2 en andere broeikasgassen die het gevolg zijn van menselijk handelen, worden hiervoor als belangrijkste oorzaak aangewezen. De maatschappelijke druk om de broeikasgasemissies te verminderen, neemt toe. Door een afnemend gebruik van fossiele brandstoffen zullen de emissies van CO 2 en andere vervuilende stoffen afnemen. Aangezien de papierindustrie energie-intensief is, zal het toenemende milieubewustzijn binnen de maatschappij haar invloed uitoefenen op het productieproces. Grondstoffen zullen op een energie-efficiëntere wijze vervaardigd moeten worden. Transparantie Door de individualisering worden consumenten steeds kritischer. Ze zijn zich bewuster van wat ze consumeren. Kwaliteit van het leven voor de volgende generaties, natuur, milieu, sociale rechtvaardigheid, en maatschappelijk verantwoordelijkheid nemen in belang toe. Van retailers wordt verwacht dat daar bewust mee omgesprongen wordt. De vraag naar doorzichtigheid van bedrijven stijgt. Transparantie impliceert openheid, communicatie en controleerbaarheid. De toenemende interesse voor biomassa veroorzaakt een toenemende druk om de duurzame herkomst van de grondstoffen te garanderen. Daarnaast stellen klanten steeds hogere eisen aan transparantie van de herkomst en samenstelling van de gebruikte grondstoffen. Dit vereist ook voor duurzame biobased grondstoffen een zorgvuldig afgewogen keuze en marketing. Vezelgrondstoffen zullen afkomstig moeten zijn van traceerbare waardeketens, met meer focus op duurzame consumptie en recycling, om resource efficiëntie te bevorderen en CO 2 emissies te reduceren. De opkomst van de BRIC-landen China en andere BRIC-landen zijn grote spelers geworden die toekomstige bedrijfsvoering, wetenschap en politieke agenda s zullen definiëren. China is voor papierconsumptie een van de snelst groeiende markten in de wereld. Oudpapier vormt de belangrijkste grondstof voor het maken van nieuw papier. Omdat de houtproductie in China relatief laag is, wordt er papier uit het buitenland geïmporteerd. Een groot aandeel van het Nederlandse oudpapier gaat naar China. Dit resulteert in een kleiner aanbod van oudpapier in Nederland. 2.2 Technologische trends De papierproductie is aan verandering onderhevig. Werd papierproductie vroeger nog beschouwd als een lineair systeem, en afval als kostenpost, nu wordt afval in toenemende mate als zij - of reststroom beschouwd die omgezet kan worden in andere producten. Er zijn een aantal technologische trends waarneembaar die van invloed zijn op de extractie, productie, verwerking en valorisatie van vezelgrondstoffen. 6

7 Ontsluitingstechnieken voor cellulose Agrarische cellulosehoudende reststromen van voldoende beschikbaarheid worden geanalyseerd op geschiktheid als nieuwe duurzame grondstof voor papier en karton. Stromen waar een toenemende vraag naar zal zijn door een grotere verscheidenheid aan industrieën. Samenwerken in bio-raffinage zal leiden tot een optimale benutting van de volledige waarde van biomassa tot vezels, mineralen, eiwitten, chemicaliën en energie. Er is een grotere aandacht voor ontsluitingstechnologieën die alle componenten zodanig isoleren dat ze allen tot hoogwaardige producten kunnen worden verwerkt. Toepassing van bio-grondstoffen in andere sectoren Technologische ontwikkelingen en toepassingen van bio-grondstoffen in andere sectoren leveren nieuwe inzichten op. Innovatieve technologieën die de papierindustrie ook helpen om grondstoffen efficiënter te bewerken, of samenwerking om beschikbare grondstoffen zo optimaal mogelijk te benutten. Ook kan integratie en symbiose met andere regionale en nationale biobased initiatieven leiden tot nieuwe grondstofwaardeketens. Cascadering en samenwerking Onnodige concurrentie om cellulose tussen verschillende industrieën kan worden voorkomen wanneer wordt samengewerkt in cellulosefractionering. Betaalbare en goed recyclebare vezels voor papier en karton kunnen samengaan met goedkope en gemakkelijk fermenteerbare cellulose voor biobrandstoffen en chemicaliën. Uitdagingen zijn: de eigenschappen van de nieuwe celluloses, de geschiktheid voor elke toepassing en een optimale cascadering en afstemming tussen alle cellulosegebaseerde toepassingen. Naar multi-product mills De energiewaarde alsook de nog aanwezige waardevolle vezels in de reststromen van de papier- en kartonindustrie worden steeds beter benut. Maar we kunnen nog veel verder. Momenteel neemt de industrie maatregelen om ongewenste, schadelijke of storende componenten in de grondstoffen te verwijderen of onschadelijk te maken. In de wereld van toenemende schaarste zal een transitie in denken plaatsvinden, waarbij de waarde van afwijkende componenten wordt geïdentificeerd, geïsoleerd en gevaloriseerd. Zelfs het bewust afscheiden van vezelfracties die elders een hogere waarde vertegenwoordigen, is denkbaar. Deze technologische trends leiden ertoe dat de papierindustrie langzaam verandert van een lineair systeem met één product, naar een circulair systeem waarin grondstoffen efficiënter benut worden en afval geminimaliseerd is (zie figuur 1). 7

8 De karakteristieken van de papierfabriek van gisteren, vandaag en morgen zijn weergegeven in figuur 1. De papierindustrie van vandaag: Toename van grondstofsoorten Zijstromen worden omgezet in producten Formatie van nieuwe waardeketens Multi-product fabrieken De papierindustrie van morgen: Samenwerking met agro- en chemische industrie in de ontwikkeling en realisatie van economisch en technisch haalbare bioraffinageprocessen. Omzetting agrogewassen en zijstromen in verschillende waardevolle chemicaliën, brandstoffen en materialen waaronder cellulose voor papier Verdere toename van alternatieve grondstofsoorten De papierindustrie van gisteren: Lineair systeem 1 product Productie maximaliseren, afval minimaliseren Afval is duur Figuur 1: De papierindustrie van gisteren, vandaag en morgen 2.3 Economische trends Stijgende energiekosten 8

9 Grote stijgingen in energiekosten hebben een negatieve invloed op de concurrentiepositie van de Europese papierindustrie. Vezelgrondstoffen en energie, de belangrijkste en meest kostbare resources van de papier- en kartonindustrie, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het feit dat de Europese en nationale duurzaamheiddoelstellingen direct effect hebben op onze grondstofprijs en beschikbaarheid, maakt ons steeds bewuster van de waarde van onze grondstoffen, ook op de energiemarkt. Tekort aan vezelgrondstoffen De verwachting is dat onze sector zal moeten concurreren met koolcentrales voor grondstoffen. Voor deze centrales zullen de prijzen van hout voor energie steeds aantrekkelijker worden vergeleken met de prijzen voor het kopen van kool en CO 2 emissierechten. Verschuivende productie- en consumptiepatronen De consumptie van vezelgrondstoffen voor papier zal de grootste stijging doormaken in Oost-Europa, China en andere Aziatische markten. Er wordt verwacht dat de groei in Noord-Amerika en Europa zal stagneren. Ook de productie verplaatst zich langzaamaan richting lagelonenlanden als China. Veranderingen in aanbod van papier De verwachting is dat grafische papierproducten in kleinere hoeveelheden geproduceerd worden, maar een grotere verscheidenheid zullen kennen. Lichtgewicht papier voor kantoortoepassingen maakt het gebruik van minder grondstoffen mogelijk. De toevoer van verse vezels in de recycled fibre loop voor grafisch papier zal essentieel blijven. Hiervoor zouden in plaats van hout deels alternatieve grondstoffen gebruikt kunnen worden Aan de andere kant neemt de productie van papier en karton voor verpakkingen toe. Op naar een Biobased Economy Als we een economisch systeem kunnen ontwikkelen dat gebaseerd is op hernieuwbare biologische grondstoffen, kan de planeet onze maatschappij blijven onderhouden. De ontwikkeling van dit systeem is in gang gezet met de Biobased Economy. Dit is een economie waarin bedrijven nationaal en internationaal non-food toepassingen vervaardigen uit groene grondstoffen, dat wil zeggen biomassa. Deze non-food toepassingen zijn bijvoorbeeld transportbrandstoffen, chemicaliën, materialen en energie. De bosbouw maakt, samen met de landbouw, het grootste deel uit van de hedendaagse Biobased Economy. Echter, andere sectoren raken steeds meer geïnteresseerd in deze biomassa. De papierindustrie heeft de kennis, logistiek en systemen in plaats om deze economie te ontwikkelen. Deze economische trends oefenen druk uit op de papierindustrie, maar zorgen ook voor potentiele waarde per eenheid oudpapier door de stijgende vraag naar producten uit rejecten van derde partijen. De waarde van zijstromen is daarom van groot belang voor de economische haalbaarheid van het papierproductieproces alsook de zoektocht naar alternatieve grondstoffen. 2.4 Ecologische trends Klimaatverandering Het klimaat verandert onder invloed van natuurlijke factoren en, sinds het midden van de 20e eeuw, mede onder invloed van de mens via het versterkte broeikaseffect. Ook de papierindustrie draagt met haar productieproces bij aan de uitstoot van broeikasgassen. 9

10 Stijgende ecologische voetafdruk Daarnaast stijgt de ecologische voetafdruk van Nederland. Dit is een getal dat voor een bepaald jaar weergeeft hoeveel biologisch productieve grond- en wateroppervlakte een bepaalde bevolkingsgroep in dat jaar gebruikt om zijn consumptieniveau te kunnen handhaven en zijn afvalproductie te kunnen verwerken. De groeiende bevolking en toenemende industriële productie dragen bij aan een verhoogde belasting op de waterkwaliteit. Ontkoppeling van economische groei en milieuvervuiling Gepaard met het toenemend milieubesef van de bevolking, is er een groeiende behoefte het ontkoppelen van milieuvervuiling en economische groei. Voor de papierindustrie betekent dit er meer aandacht komt voor schonere papierproductie, hergebruik van vezels en valorisatie van reststromen zodat er zo min mogelijk afval geproduceerd wordt. 2.5 Politiek/ wet -en regelgeving De politieke omgeving bestaat uit wetten, overheden, actiegroepen die organisaties en individuen in de maatschappij beïnvloeden en beperken. De rol van de overheid is aan het veranderen. Overheden gedragen zich steeds marktgerichter, met een grotere nadruk op eigen verantwoordelijkheid. Duurzaamheid ligt prominenter in het verschiet van Europees beleid. Het gebruik van biologisch afbreekbare grondstoffen in verpakkingen wordt gestimuleerd en de kijk op afval is langzaamaan aan het veranderen van iets wat kosten met zich meebrengt, naar een grondstof met potentiële waarde. Tegen 2020 streeft de Europese commissie naar Figuur 2: Markt en beleidsinitiatieven om efficiëntie bevorderende bedrijfsinvesteringen te stimuleren De juiste stimulansen voor burgers en overheidsdiensten om de meest grondstofefficiënte producten en diensten te kiezen Een grote verschuiving van belasting op arbeid naar milieubelasting Toenemend gebruik van biologisch afbreekbare verpakkingen Toenemend gebruik van biologisch afbreekbaar afval voor bio-energie en bioproducten Het beheer van afval als grondstof 10

11 3 Visie Papier en karton zijn biobased producten, gemaakt uit hernieuwbare grondstoffen. Innovaties hebben in de afgelopen decennia geleid tot significante besparingen in grondstof- en energiegebruik, en producten die optimaal zijn afgestemd op de behoefte van de klant en maatschappij. Papier en karton zijn dan ook ultieme voorbeelden van duurzame biobased producten. Echter ook deze producten staan aan de vooravond van grote veranderingen. Wanneer de papier- en kartonsector in de wereld met slinkende energie- en grondstofvoorraden wil overleven, zal zij grote stappen moeten zetten richting een nog duurzamere en efficiëntere grondstofbenutting. Vezelgrondstoffen en energie, de belangrijkste en meest kostbare resources van de papier- en kartonindustrie, zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het feit dat de Europese en nationale duurzaamheiddoelstellingen direct effect hebben op onze grondstofprijs, maakt ons steeds bewuster van de waarde van onze grondstoffen, nu ook op de energiemarkt. Beschikbaarheid en prijs van zowel hout als gerecycled papier zullen in de toekomst sterker fluctueren en steeds meer afhankelijk zijn van geopolitieke ontwikkelingen. Naast een energiereductie, is vooral ook een transitie richting alternatieve grondstoffen en efficiënter materiaalverbruik noodzakelijk om de concurrentie met nieuwe biomassa-toepassingen te overleven. En om flexibel in te kunnen springen op de sterke volatiliteit van beschikbaarheid en prijs van grondstoffen. Maar vooral ook omdat juist papier en karton invulling kunnen geven aan de groeiende behoefte van de meer bewuste maatschappij voor groene duurzame producten. Het programma van Vezelgrondstoffen richt zich op het beschikbaar stellen van alternatieve grondstoffen, het realiseren van een maximale verwaarding van grondstoffen en efficiënte vezelbehandeling. Met bewuste grondstofkeuze en bewerking beïnvloeden we de benodigde energie om de grondstof te verwerken tot papierproducten. Daarnaast zijn vezelgrondstoffen onderdeel van een kort-cyclische CO2-kringloop. Hierdoor hebben we met bewuste grondstofkeuze, efficiënte bewerking en hergebruik, een significante invloed op het realiseren van een CO2-neutrale industrie. Grondstofvoorziening Maximale verwaarding grondstoffen Vezelgrondstoffen 11

12 4 Strategie Door onderzoek, ontwikkeling, innovatie/demonstratie, implementatie en consortiavorming proberen wij de visie te bewerkstelligen. Belangrijk hierbij is dat we dit vanuit het standpunt van de papierfabrieken doen, maar zeker zo belangrijk is de samenwerking met partijen buiten onze industrie. 4.1 Onderzoek en ontwikkeling Door haalbaarheidsstudies wordt de huidige stand van zaken in innovatieprojecten in kaart gebracht. Door middel van onderzoek en ontwikkeling in samenwerking met (inter)nationale onderzoeksinstituten, industriële partners en de Nederlandse papierfabrieken wordt ook de toepasbaarheid van nieuwe vezelgrondstoffen en technieken om zijstromen te valoriseren in kaart gebracht. Op deze manieren worden nieuwe technieken ontwikkeld en wordt er voor gezorgd dat de concurrentiepositie van de Nederlandse papierfabrieken verstevigd wordt. 4.2 Innovatie/demonstratie en implementatie Specifieke projecten binnen vezelgrondstoffen richten zich op alternatieve grondstoffen en reststroomvalorisatie, door nieuwe ontsluitingstechnieken te ontwikkelen. Projecten richten zich vanuit verschillende invalshoeken op reststroomvalorisatie door: Valorisatie van componenten uit afvalwater Omzetting van eigen (vaste) zijstromen tot grondstof voor andere industrieën Valorisatie van zijstromen uit andere industrieën en inzet ervan als grondstof in eigen industrie Daarnaast wordt de uitwisseling van nieuwe ideeën en ontwikkelingen bevorderd door platformbijeenkomsten en conferenties te organiseren. 4.3 Consortia Consortiavorming is een belangrijk onderdeel van het Vezelgrondstoffen programma. Huidige of voorziene consortia zijn sectoroverschrijdend. Er worden coalities gevormd met de chemische industrie, de agro-industrie, overheidsinstanties en kennisinstituten. Het doel van deze consortia is om kennis uit te wisselen en gezamenlijk tot innovaties te komen. Vooral op het gebied van alternatieve grondstoffen speelt consortiavorming een essentiële rol, omdat de reststroom van andere industrieën kan dienen als grondstof voor de papierindustrie. Agro-industrie Papierindustrie Chemische industrie Overheid Kennisinstituten Energieindustrie Afvalverwerkings -industrie 12

13 5 Thema s en tijdsplanning Het programma Vezelgrondstoffen richt zich op het beschikbaar stellen van alternatieve grondstoffen, het realiseren van een maximale verwaarding van grondstoffen en efficiënte vezelbehandeling om de toekomst van de papierindustrie zeker te stellen. De roadmaps waarmee Vezelgrondstoffen invulling aan de visie geeft zijn: Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen en Reststroomvalorisatie. o Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen Reststroomvalorisatie >2020 Betaalbaar Beschikbaar Duurzaam o Ontsluiting en inzet zijstromen van binnen en buiten onze industrie Externe verwaarding van niet-vezelfractie o Ontsluiten en ontwikkelen van alternatieve vezelgewassen Interne verwaarding van niet-vezelfractie ( Productie zonder afval ) o Inzet zijstromen van binnen en buiten onze industrie Onderzoek valorisatie niet-vezelfractie (water, slib & reject) 5.1 Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen Inzet zijstromen van binnen en buiten onze industrie In de Biobased Economy wordt een groot deel van de huidige fossiele producten en energiebronnen vervangen door biobased producten. Vooral lignocellulose is populair, hetgeen we reeds ervaren in een toenemende prijsvolatiliteit en afnemende beschikbaarheid van de huidige grondstoffen. Door alternatieve grondstoffen voor hout te vinden voor de productie van papier en karton, en de waardevolle componenten hiervan gezamenlijk met andere sectoren te benutten, worden we flexibeler in de grondstofvoorziening en kunnen alle sectoren efficiënter met schaarse grondstoffen omgaan. Ontsluiting en inzet zijstromen van binnen en buiten onze industrie 13

14 Diverse agroreststromen (appelpulp, citruspulp, uienschillen, aardappelschillen, bietenwortels, bierborstel, ontinktingsslib, primair slib, betacal en zaagsel zijn op hun toepasbaarheid binnen de papierproductie getest. Vezels worden mechanisch behandeld en eveneens worden geavanceerde technologieën voor isolatie ontwikkeld. Het inmengen van mechanische ontsloten vezels uit agroreststromen is nu al mogelijk. De kwaliteit van de vezels is echter laag, en hoogstens geschikt voor het (deels) inmengen in ongebleekte producten uit gerecycled papier. Ontsluiten en ontwikkelen van alternatieve vezelgewassen Vervanging van houtgebaseerde cellulosevezels vraagt om ontwikkeling van ontsluitingstechnologieën. Kansrijke projecten zijn Lignocellulose als grondstof en Organosolv, waarmee lignocellulose wordt gescheiden in cellulose, lignine en hemicellulose. Verschillende agroreststromen (gras, koolzaadstro, dederstro, maïsstengels, en tarwestro) zijn met het organosolv proces ontsloten. Omzetten van de vrijgekomen hemicellulose en ligninefracties in chemicaliën, wordt qua haalbaarheid i.s.m. de chemiesector verder uitgezocht (APC). Deze initiatieven, in samenwerking met de agro- en chemie-sector, moeten hoogwaardige cellulose opleveren. Uiteindelijk zullen ze moeten leiden tot een grote Bioraffinage-installatie (>1 Mton grondstof), die o.a. zuivere cellulosepulp voor papier en karton produceert. Beoogde ontwikkeltijd is 5 tot 10 jaar. 5.2 Reststroomvalorisatie Onderzoek valorisatie niet-vezelfractie Papier- en kartonfabrieken laten nog grote hoeveelheden reststromen tegen hoge kosten afvoeren. Deze stromen bevatten nog regelmatig waardevolle componenten voor andere bedrijven of industrieën. De energiewaarde alsook nog aanwezige waardevolle vezels worden al steeds beter benut. Maar we kunnen nog veel verder! Door slibstromen van de papierindustrie om te zetten in bouwstenen voor de chemische industrie, verkrijgen we alternatieven voor de huidige fossiele grondstoffen. Dit kan uiteindelijk zelfs leiden tot het bewust afscheiden van vezelfracties die elders een hogere waarde vertegenwoordigen, zodat tevens een efficiënter papierproductieproces wordt verkregen. Externe verwaarding van niet-vezelfractie De mogelijkheden voor de productie van bouwstenen voor bioplastics uit slibstromen van de papierindustrie wordt onderzocht (MIDAS). Binnen BIOCAB-BioSyn worden nieuwe chemische bouwstenen verkregen uit slib met een open cultures fermentatie. In Ecotarget is een technologie ontwikkeld om waardevolle vezels terug te winnen uit reject. En in het Durest project zijn de juridische voorwaarden in kaart gebracht om afvalstromen te hergebruiken. De uitwisseling van reststromen tussen fabrieken binnen de industrie en vergisting van reststromen vindt inmiddels plaats. Vergisting tot biogas is ook technologisch mogelijk. Optimalisatie in vergisting en subsidies op duurzame energie zijn op dit moment echter nodig om dit economisch haalbaar te maken. Interne verwaarding van niet-vezelfractie Met de vele initiatieven om grondstoffen en reststromen te valoriseren, stevenen we uiteindelijk af op een toekomst met Multiproduct Papierfabrieken en daarmee een productie zonder afval. 14

15 6 Beoogde innovaties 6.1 Nieuwe vezels uit nieuwe bronnen Doordat de Europese ondersteuning van de agribusiness in Noord-Nederland afgebouwd zal worden tot en met 2013, zal er meer waarde uit landbouwproducten gehaald moeten worden. Door zich te richten op coproductie en samenwerking, kan de agribusiness een maximale toegevoegde waarde per hectare verkrijgen. Daarnaast wordt er een nieuwe afzetmarkt voor de agribusiness gecreëerd bij de productie van biobased producten uit hun lignocellulose-houdende zijstromen. Hier vormt de mogelijke samenwerking met de papier- en kartonindustrie een enorme kans voor beide sectoren. Voor de land- en tuinbouw betekent gebruik van hun reststromen door de papier- en kartonfabrieken, een verwaarding van een Door de ontwikkeling van de biobased business en de extra afzet voor agribusiness, zal er verder meer werkgelegenheid en welvaart in (Noord-)Nederland komen. Diverse (agro)zijstromen (bierborstel, bietenperspulp, tomatenstengels, slib) zijn op hun toepasbaarheid binnen de papierproductie getest. Vezels worden mechanisch behandeld en eveneens worden geavanceerde technologieën voor isolatie ontwikkeld. Daarnaast wordt onderzocht of zijstromen, welke vrijkomen bij de papierproductie, elders ingezet kunnen worden of kunnen worden omgezet in groene chemicaliën. 6.2 Reststroomvalorisatie De papierindustrie kenmerkt zich door diverse maatregelen en technologieën om ongewenste, schadelijke of storende componenten in de grondstoffen te verwijderen of onschadelijk te maken. In de wereld van toenemende schaarste zal echter een transitie in denken moeten plaatsvinden: de waarde van afwijkende componenten identificeren, isoleren en valoriseren. Dit zal leiden tot een scala aan hoogwaardige producten uit de huidige grondstoffen: een betere concurrentiepositie voor de papierfabrieken en een efficiëntere benutting van grondstoffen. Tijdens het pulpen van grondstoffen, lossen bepaalde organische componenten op in het proceswater. Bacteriële activiteit veroorzaakt geuroverlast, stilstand, verlies van grondstof en een ongesloten waterkringloop. Componenten verdwijnen uiteindelijk via het afvalwater of de waterverdamping. Het (vroegtijdig)isoleren en valoriseren van deze componenten leidt tot een duurzamere grondstofbenutting, een efficiënter productieproces, en een hogere kwaliteit product. De isolatie van chemicaliën uit proceswater is technisch mogelijk. Technologieën hiervoor worden in andere sectoren breed toegepast en geoptimaliseerd. De uitdaging ligt in het economisch haalbaar krijgen van de concepten. De concentraties in het proceswater zijn laag en isolatietechnieken zijn gevoelig voor vervuiling. De focus richt zich dan ook op goedkope 15

16 isolatietechnieken met een voorzuivering. Naar verwachting zullen de eerste concepten binnen 3 jaar geïmplementeerd worden. 16

17 7 Doelgroepen Dit onderdeel van het Transitiehuis heeft als doelgroep alle nodige partijen voor het gebruik van vezels van alternatieve vezelbronnen, en het verwaarden van reststromen uit de papier- en kartonindustrie. Dit houdt concreet gezien in De papier- en kartonfabrieken - procestechnologen voor kennis over het proces en eisen aan grondstoffen, marketing en directeuren voor het erkennen van de kansen op gebied van imago/marketing en duurzaamheid bij gebruik van alternatieve vezels en verwaarden van reststromen. R&D gerichte kleine technologiebedrijven leveren de nodige kennis voor het ontwikkelen van technologieën voor het ontsluiten van alternatieve vezels en omzetten van organische stoffen uit de reststromen van de fabrieken in hoogwaardige producten. Land/tuinbouw Leveren kennis over hun reststromen die alternatieve vezelbronnen kunnen zijn. Waterschappen Samenwerking op gebied van verwaarden van de stoffen die proceswater bevat. 17

18 8 Business cases Binnen het Transitiehuis zijn verscheidene projecten opgestart om invulling te geven aan de beoogde gebruik van vezels uit alternatieve vezelbronnen (zie Tabel 1) en verwaarden van papier- en kartonproductiereststromen (zie Tabel 2). Deze technologieën worden op hun technische haalbaarheid getest. In vervolgprojecten zullen deze technologieën op grotere schaal worden opgevoerd, waarmee meer duidelijkheid in zicht komt over de business cases. De Nederlandse papier- en kartonfabrieken zullen daardoor in staat zijn om de technologieën uit te kiezen die voor hun het meest waardevol zal zijn, om deze verder door te ontwikkelen en daarmee hun concurrentiepositie te versterken. Tabel 1: Overzicht projecten op gebied van gebruik van vezels uit alternatieve vezelbronnen Projectnaam Lignocellulose als grondstof Biofib Organosolv Opslag en logistiek Samenvatting Dit project biedt de stakeholders in het agro-papier en chemische industrie inzicht in de technologische voorwaarden voor een efficiënte verwaarding van lignocellulose grondstoffen. Hiermee kunnen stakeholders besluiten om over te gaan tot het verder in de praktijk exploreren van technologische voorwaarden en risico s. Het project staat daarmee aan de basis van een potentieel zeer significante nieuwe, sectoroverschrijdende duurzame productieketen voor de Nederlandse economie. De mogelijkheden van het gebruik van het vezeldeel van reststromen uit de agro- en tuinbouw worden onderzocht. Sommige stromen zoals tomatenstengels zijn veelbelovend. Op basis van de proeven zijn er al fabrieken die besloten hebben zelf met deze nieuwe vezelbron verder te gaan. Om de vezels te kunnen gebruiken van alternatieve vezelbronnen, moeten de vezels ontsloten kunnen worden zodat zij aan de eisen van het papierproductieproces kunnen voldoen. De traditionele processen die worden ingezet bij gebruik van vezels uit hout of oud papier, zijn hier minder voor geschikt. In dit project wordt gekeken naar alternatieve methoden om de vezels te ontsluiten. Vanwege de seizoen gebondenheid en verspreiding van aanbieder van reststromen van land- en tuinbouw, moet de opslag en logistiek bij gebruik van deze reststromen worden onderzocht. Dit project geeft een overzicht van waar op gelet dient te worden bij deze aspecten. Tabel 2: Overzicht projecten op gebied van verwaarden van reststromen in de papier- en kartonfabrieken Projectnaam Waterwaarde Samenvatting Voor de productie van PHA uit de organische stoffen van proceswater, wordt het gebruik van bacteriën onderzocht in het project Waterwaarde. Het project geeft aan dat op lab schaal het mogelijk is om PHA uit het proceswater te halen. De volgende stap zal het opschalen van dit proces zijn. 18

19 Midas Productie van melkzuur uit cellulosehoudende zijstromen. Dit moet een business case vormen voor de verwerking van cellulosehoudende zijstromen uit de papier- en kartonindustrie. 19

20 9 Bijdrage aan de doelstellingen van de energietransitie Doel: Ambitie Prestatiegebied Actielijnen Samenwerking met andere industrieën op het vlak van efficiënter en alternatief materiaalgebruik in bioraffinage concepten (focus op vezels) 15 % energiebesparing in de keten Onderscheidend vermogen opbouwen door koploper te zijn in het verder inrichten van de Biobased Economy Duurzaamheid: energie & materialen Innovatie: producten en diensten met hoge toegevoegde waarde Garantstelling (alternatieve) grondstofbeschikbaarheid Efficiente benutting en optimale valorisatie van materialen (inclusief reststromen) 20

Multi-Input-Multi-Output Papierfabriek

Multi-Input-Multi-Output Papierfabriek Multi-Input-Multi-Output Papierfabriek Platform Vezelgrondstoffen 12 maart 2013 Michiel Adriaanse sheet 1 w Doelstelling van de Dag - MIMO concept introduceren - Uitwisselen best practices - Inspiratie

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Logistiek van vezels in de papier- en kartonindustrie

Logistiek van vezels in de papier- en kartonindustrie Logistiek van vezels in de papier- en kartonindustrie Projectnaam en nummer: Logistiek van vezels in de papier- en kartonindustrie, P4 Auteur(s): Publicatiedatum: Aantal pagina s: Datum experimenten: Locatie

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE

ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE ZONDER WATER GEEN PAPIER; EN ZONDER PAPIER.. MICHIELADRIAANSE Thereis no suchthingas waste water. Just water wasted. Ideaslikethisare goodforpeople, planetandprofit. Ideaslikethisarisein the Netherlands.

Nadere informatie

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten WORKSHOP CIRCLE SCAN Door Wouter-Jan Schouten WOUTER-JAN SCHOUTEN Doctoraal Bedrijfskunde, Erasmus Universiteit 21 jaar bij the Boston Consulting Group - Partner & Managing Director - Leider van NL Consumer

Nadere informatie

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit?

GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? GFT-afval is een waardevolle bron voor nieuwe grondstoffen. Maar hoe ziet de toekomst eruit? Spreker: Datum: Locatie: Joop Suurmeijer en Robert Jansen 19 maart 2015 VNG-congres Utrecht GFT-afval heeft

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken WELKOM Biobased Business Event Emmen Over natuurlijke oplossingen gesproken Natural Plastics Ontwikkelen, produceren en op de markt brengen van groene producten welke geen schade opleveren voor de natuur

Nadere informatie

Ketenanalyse Papier. Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1

Ketenanalyse Papier. Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 2015 Ketenanalyse Papier Rapportage: KAP 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Ketenanalyse papier... 4 1.1 Keten van papier... 4 2.2 Identificeren

Nadere informatie

Kwaliteit betekent zonder zorgen

Kwaliteit betekent zonder zorgen Kwaliteit betekent zonder zorgen www.publicationpapers.sca.com Onze goede reputatie danken wij aan onze klanten Producten van de juiste kwaliteit, een eersteklas milieuprogramma dat in de gehele productie-keten

Nadere informatie

MY STATEMENT PAPER. De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven

MY STATEMENT PAPER. De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven MY STATEMENT PAPER De grootte van de biogassector als energieoplossing zal beperkt blijven Sebastiaan Nijs 14/04/2015 Inleiding Tijdens mijn thesis is er onderzoek gebeurd naar de anaerobe verwerking van

Nadere informatie

Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst

Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst Bedrijfsafval: een waardevolle grondstof Onze natuurlijke bronnen worden schaarser en duurder. Gelukkig groeit het besef dat we zuiniger

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Resultaten Ledenevaluatie van de. Energietransitie Papierketen. Juli 2012. Energietransitie Papierketen

Resultaten Ledenevaluatie van de. Energietransitie Papierketen. Juli 2012. Energietransitie Papierketen Resultaten Ledenevaluatie van de Energietransitie Papierketen 2004 2020 Juli 2012 Energietransitie Papierketen Inleiding Het is 2012. We zijn halverwege de Energietransitie Papierketen. Een mooi moment

Nadere informatie

Sept 2014. Workshop Provincie Flevoland Innovatiekansen voor gras Huhtamaki Grasverpakking

Sept 2014. Workshop Provincie Flevoland Innovatiekansen voor gras Huhtamaki Grasverpakking Sept 2014 Workshop Provincie Flevoland Innovatiekansen voor gras Huhtamaki Grasverpakking Harald Kuiper, 24 Sept 2014 Korte introductie Huhtamaki Wereldwijde producent van consumentenverpakkingen en speciale

Nadere informatie

Bio NL. Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director

Bio NL. Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director Bio NL Een unieke collectie plantenstoffen: de brug tussen telers en nieuwe markten. Leon A. Mur Managing director Doelstelling Kenniscentrum Een doorbraak creëren voor de toepassing van plantenstoffen

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Vezels als grondstof voor biobased producten. Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.)

Vezels als grondstof voor biobased producten. Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.) Vezels als grondstof voor biobased producten Ir. Maurice Henssen (Bioclear b.v.) Opdrachtverlening STOWA Grondstoffenfabriek Inhoud presentatie Inventarisatie hoogwaardige afzetmogelijkheden zeefgoed Technische,

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Winnen en bleken van papiergrondstoffen

Winnen en bleken van papiergrondstoffen 119 1 Winnen en bleken van papiergrondstoffen door M. Jennekens KNP Leykam 1. Inleiding 119 3 2. Naaldhout en loofhout 119 3 3. Winning van papiervezels 119 4 4. Secundaire vezelbron 119 5 5. Mechanische

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

Resultaten Enquête Perceptie Alternatieve Grondstoffen voor de papier- en kartonindustrie

Resultaten Enquête Perceptie Alternatieve Grondstoffen voor de papier- en kartonindustrie Resultaten Enquête Perceptie Alternatieve Grondstoffen voor de papier- en kartonindustrie José Piest, Annita Westenbroek Kenniscentrum Papier en Karton Juni 2010 1 Colofon Auteurs: José Piest, Annita Westenbroek

Nadere informatie

>> Ats het,qaat am duurzaamheid, innovatie en internationaa! Agentschap NL Minisrerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

>> Ats het,qaat am duurzaamheid, innovatie en internationaa! Agentschap NL Minisrerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Agentschap NL Minisrerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie > Retouradres Postbus 8242, 3503 RE Utrecht Koninklijke VNP t.a.v. G.J. Koopman Kruisweg 761 2132 NE Hoofddorp Croeselaan 15 3521 BJ

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen OPEN PRODUCTIE CONCEPT BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen Ambitie OMC 1. Ter beschikking stellen infrastructuur 2. Ter beschikking stellen van productietechnologieën/-methoden 3. Ontwikkeling van nieuwe

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

De Biobased Economy in de Zuidvleugel

De Biobased Economy in de Zuidvleugel De Biobased Economy in de Zuidvleugel Wat is er nodig om de biobased-economy in de Zuidvleugel een impuls te geven? 17 1 13, Douwe-Frits Broens LEI: Biobased Economics - financiële en milieudoelen halen

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015 Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen A. Visser Maart 2015 André Visser Sinds 1999 bij Royal HaskoningDHV Actief op het vlak duurzaamheid en circulaire economie - energiefabriek - grondstoffenfabriek

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013 Interactie tussen bio-materialen en bio-energie Annita Westenbroek 17 december 2013 Discussiepunten (1) Er is genoeg biomassa! Ja, na gebruik voor materialen en chemie blijft er voldoende over voor energie!

Nadere informatie

Material Value Circle

Material Value Circle Material Value Circle Meerwaarde in de circulaire waarde keten Lonneke de Graaff Materials 2014 l.graaff@dpivalucentre.nl Inhoud DPI Value Centre Wat is de Value Circle? Waarom kijken naar de Value Circle?

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Circulaire economie kans voor de regio

Circulaire economie kans voor de regio Circulaire economie kans voor de regio 7 oktober 2015 Early Morning Toast Stichting kiemt Arnhem Michiel Westerhoff, Manager Strategie en Ontwikkeling Recentere geschiedenis van het afvalscheiden 7 maart

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Ondergetekenden: 1. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, mevrouw G. Verburg, handelend als bestuursorgaan, hierna

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

KOP VAN DE PRESENTATIE

KOP VAN DE PRESENTATIE GREEN PAPER AND CARDBOARD ANALYSE ALTERNATIEVE PLANTAARDIGE VEZELS VOOR PAPIER EN KARTON Dronten, december 2013 KOP VAN DE PRESENTATIE Door Hogeschool CAH Vilentum Annemarie van Leeuwen Michiel Klaassen

Nadere informatie

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange Agri Investment Fund Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015 Marc Rosiers Nicolas De Lange Inhoudstafel 1. Agri Investment Fund 2. Actiedomeinen FromFarm tofood Smart Farming Sustainable Farming Biobased

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

B-96 Green Deal de winst van paardenmest

B-96 Green Deal de winst van paardenmest B-96 Green Deal de winst van paardenmest Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. verhagen, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Missie PBE: promotie van verantwoord toegepaste bio-energie Platform

Nadere informatie

Dutch Biorefinery Cluster

Dutch Biorefinery Cluster Dutch Biorefinery Cluster Visie, strategie en actieplan 2014-2018 Inleiding De toekomst is aan hernieuwbare recyclebare en upcyclebare groene grondstoffen voor elke denkbare toepassing. De mogelijkheden

Nadere informatie

Monitoring Biobased Economy in Nederland 2015 (samenvatting)

Monitoring Biobased Economy in Nederland 2015 (samenvatting) Monitoring Biobased Economy in Nederland 2015 (samenvatting) Auteurs Astrid Hamer Monique Mooren Wouter Siemers Dick Both Kees Kwant Datum 2 maart 2016 Status definitief Samenvatting en Trends Biobased

Nadere informatie

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Heusden, 11 en 12 september 2014 Prof. Dr. J.P.M. (Johan) Sanders Biobased Commodity Chemicals (BCH) De nieuwe uitdaging voor biomassa

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Inhoud Over de BVOR Over organische reststromen & biomassa: Waar hebben

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Routekaart. Nederlandse papier- en kartonindustrie

Routekaart. Nederlandse papier- en kartonindustrie Routekaart Nederlandse papier- en kartonindustrie November 2011 1 Inhoud Voorwoord Sector Markt Visie Maatregelen Routekaartoverzicht Bijlagen 579956 2 Voorwoord De Routekaart 2030 voor de Koninklijke

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende

Nadere informatie

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.

Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk. Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100. E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex. Thermaflex Nederland bv Postbus 145 5140 AC Waalwijk Tel.: 0416-744 000 Fax: 0416-652 100 E-mail: sales.nl@thermaflex.com Website: www.thermaflex.nl 991104/1000 industrie woningbouw utiliteit www.thermaflex.nl

Nadere informatie

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P. MARICA BIJ DE OPENING VAN HET CONGRES DUURZAME ONTWIKKELING OP DONDERDAG 29 MEI 2008 Collega ministers, overige hoogwaardigheidsbekleders,

Nadere informatie

Drukwerk in ketenperspectief

Drukwerk in ketenperspectief 04/06/2014 Drukwerk in ketenperspectief Toon Smets BBT studiedag, 8.05.2014, Leuven Inhoud 1. Inleiding 2. Opzet van de studie 3. Ontwikkelingen in de keten milieuaspecten 4. Aanbevelingen voor toekomstige

Nadere informatie

Provincie Oost-Vlaanderen. Vlaanderen,, 9 december 2011

Provincie Oost-Vlaanderen. Vlaanderen,, 9 december 2011 Recycled papier, een bewuste keuze Provincie Oost-Vlaanderen Vlaanderen,, 9 december 2011 Het breedste recyclede gamma op de markt Exta wit en natuurlijk wit Gestreken en ongestreken Gedeeltelijk en 100%

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Mosa. Tiles. Cradle to Cradle

Mosa. Tiles. Cradle to Cradle Mosa. Tiles. Cradle to Cradle Cradle to Cradle en Mosa C2C Duurzaamheid is voor Koninklijke Mosa een belangrijk speerpunt in haar missie en principes. Dit hoort van nature bij een duurzaam product als

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid In 2013 zijn we van start gegaan met de implementatie van ons duurzaamheidsbeleid en onderstaand ziet u de doelstellingen uit onze duurzaamheidsverklaring en de behaalde

Nadere informatie

C-153 Green Deal Groen Bouwen

C-153 Green Deal Groen Bouwen C-153 Green Deal Groen Bouwen Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J Kamp, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld, ieder handelende in haar of

Nadere informatie

Agenda. 2 de Gen BE. Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel

Agenda. 2 de Gen BE. Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel 80166 Bio-ethanol uit lignocellulose grondstoffen beschikbaar in Vlaanderen Agenda - Tweede generatie

Nadere informatie

De rol van compost in de biobased economy. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

De rol van compost in de biobased economy. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen De rol van compost in de biobased economy Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 De Branche Vereniging Organische Reststoffen Branchevereniging voor verwerkers van groenafval en GFTafval

Nadere informatie

C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas

C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas C-197 Green Deal Business met biomassa en biobased gas Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J. Kamp, handelend in zijn hoedanigheid van bestuursorgaan; 2. De staatssecretaris van

Nadere informatie

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein

De kansen voor de Circulaire Economie - met oog op recycling - Ton Bastein De kansen voor de - met oog op recycling - The Limits to growth Verscheen in 1972 Uitgangspunt: Één wereld Overshoot Exponentiële groei Actie (o.a.): Systeemveranderingen Resource efficiency Recycle Vervangen/Substitutie

Nadere informatie

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Introductie van het bedrijf Uitvinder van de Heuga tapijttegel Omzet $ 1 miljard 3500 medewerkers

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Management van retour-logistieke ketens

Management van retour-logistieke ketens Management van retour-logistieke ketens Erwin van der Laan RSM Erasmus Universiteit EVO dag 30 mei 2006 Duurzame Supply Chains Meet the needs of the present without compromising the ability of future generations

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Spelregels BioRaffinage

Spelregels BioRaffinage Spelregels BioRaffinage 1) Ieder Team dient zoveel mogelijk biomassa waardeketens opstellen van één van de vijf groene eindproducten. 2) Een waardeketen omvat tenminste één element van de kleuren Blauw,

Nadere informatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Opdrachtgevers: - Provincie Utrecht - Gemeente Utrecht - Gemeente Amersfoort Middag/avond over biobased aanbesteden Centre of Expertise

Nadere informatie

Bijproducten: Grondstoffen Van Waarde

Bijproducten: Grondstoffen Van Waarde Themadag Ketenkennis is Ketenkracht Bijproducten: Grondstoffen Van Waarde TNO Milieu, Energie en Procesinnovatie ir. P.S.R. Kosters Opbouw presentatie Drie hoofdrichtingen van onderzoek door TNO naar hergebruik

Nadere informatie

Agenda Workshop PHA-Programma

Agenda Workshop PHA-Programma Agenda Workshop PHA-Programma Productie en applicatie van polyhydroxyalkanoaten uit afvalstromen Locatie: Wageningen UR Forum gebouwnummer 102, zaal C107 Droevendaalsesteeg 2 6708 PB Wageningen Datum:

Nadere informatie

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging Meer hout voor een betere planeet Beleidsmakers zoeken allerlei manieren om broeikasgasemissies te verminderen. De rol van bossen en bosbouw vormt

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Bedrijfskleding. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Bedrijfskleding. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Bedrijfskleding 1. Scope/afbakening De productgroep bedrijfskleding omvat zowel leveringen van bedrijfskleding als de diensten die met de

Nadere informatie